Showing posts with label рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी. Show all posts
Showing posts with label рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी. Show all posts

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдордИ 2023

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 7, рдЕंрдХ 12, рдордИ 2023


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЖрдд्рдордХрдеा рдЕंрд╢

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдзрд░ोрд╣рд░

рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

Voices Within
рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
Basic Hindi 2 Workbook
(Sonia Taneja)

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2023

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 7, рдЕंрдХ 11, рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2023


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा

рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी

рдЖрдд्рдордХрдеा рдЕंрд╢

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдзрд░ोрд╣рд░

рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

Voices Within
рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
Basic Hindi 2 Workbook
(Sonia Taneja)

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдоाрд░्рдЪ 2023

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 7, рдЕंрдХ 10, рдоाрд░्рдЪ 2023


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी

рдбाрдпрд░ी

рдпाрдд्рд░ाрд╡ृрдд्рддांрдд

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдзрд░ोрд╣рд░

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЪाрд░

рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

Voices Within
рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
Basic Hindi 2 Workbook
(Sonia Taneja)

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рдбॉ. рдЖрд░рддी ‘рд▓ोрдХेрд╢’ рдХो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा “рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди”

рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрдирдкрдд्рд░
рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рд╡ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд ‘рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा, рдоॉрд░ीрд╢рд╕’ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддि рджो рд╡рд░्рд╖ рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा ‘рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди’ рдХा рдЪौрдеा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рджुрдмрдИ (рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд) рдХी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦिрдХा рдбॉ. рдЖрд░рддी ‘рд▓ोрдХेрд╢’ рдХो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХाрд░ाрдЧाрд░’ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। 8 рдоाрд░्рдЪ 2023 рдХो рд╣ुрдП рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕рдо्рдоाрди-рдкрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде 2000 рдЕрдорд░ीрдХी рдбॉрд▓рд░ рдХी рд░ाрд╢ि рднेंрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рднी рдХी рдЧрдИ। рд╕्рд╡ाрдЧрдд рднाрд╖рдг рдоें рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХी рдиिрджेрд╢िрдХा рдбॉ. рд╡िрдж्рдпोрдд्рддрдоा рдХुрдЮ्рдЬрд▓ рдиे рдЗрд╕ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡ рдХрдаिрди рдЪрдпрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा। рдорд╣ाрдиिрджेрд╢рдХ рд╢्рд░ीрдоाрди рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рд░ाрдордк्рд░рддाрдк рдиे рдЗрд╕े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд▓िрдП рдоंрдЪ рдмрддाрдпा। рднाрд░рддीрдп рджूрддाрд╡ाрд╕ рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рдЙрдЪ्рдЪाрдпुрдХ्рдд рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ुрдиीрддा рдкाрд╣ुрдЬा рдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрди рдХो рднाрд╖ा рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЬोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдХреЬी рдмрддाрдпा।

рдбॉ. рдЖрд░рддी ‘рд▓ोрдХेрд╢’
рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рд╡ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕ंрд╕्рдеा 'рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा, рдоॉрд░ीрд╢рд╕' рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд 'рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╕рдо्рдоाрди рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िंрджी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рднाрд░рддेрддрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें 2,000 рдЕрдоेрд░िрдХी рдбॉрд▓рд░ рдХी рд╕рдо्рдоाрди рд░ाрд╢ि рднी рджी рдЬाрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЗрд╕рдХे рдХреЬे рдиिрдпрдо, рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рддрдеा рдЧोрдкрдиीрдпрддा рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ै। рд╕рди् 2015 рдоें рднोрдкाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рджрд╕рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдоंрдд्рд░ी рдоाрдирдиीрдп рд▓ीрд▓ा рджेрд╡ी рджुрдЦрди-рд▓рдЫрдорди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдпे рдЗрд╕ рд╕рдоाрди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдШोрд╖рдгा рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдЪाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрдХों рдХो рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।  2016-17 рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рд╕ेрддु рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд╢्рд░ी рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдХो рдЙрдирдХे рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди” рдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рдеा। 2018-19 рдоें рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдпोрдЧ्рдп рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯि рди рдоिрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдХिрд╕ी рдХो рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा। 2020-21 рдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди  рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд рдХे рдбॉ. рд╕ंрдЬीрд╡ рджीрдХ्рд╖िрдд  рддрдеा рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдХी рд░ीрддा рдХौрд╢рд▓ рдХो рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдФрд░ рдЕрдм 2022-23 рдХे рд▓िрдпे рдбॉ рдЖрд░рддी рд▓ोрдХेрд╢ рдХा рдЪрдпрди рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рд░ीрддा рдХौрд╢рд▓
рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдЪрдпрди рдХे рд▓िрдП рдмрдиी рдЪाрд░-рд╕рджрд╕्рдпीрдп рдЬ्рдпूрд░ी рдоें рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпुрдХ्рдд рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ुрдиीрддा рдкाрд╣ुрдЬा рдЬी рдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХाрд░ाрдЧाрд░’ рдХो рдХрдеाрдирдХ, рд╡िрдЪाрд░, рдкाрдд्рд░ों рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп, рдХрдеोрдкрдХрдерди, рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी, рджेрд╢-рдХाрд▓ рд╕ंрдпोрдЬрди, рд╣рд░ рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЙрдд्рддрдо рдмрддाрдпा। рдЕрдкрдиे рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдоें рдбॉ. рдЖрд░рддी ‘рд▓ोрдХेрд╢ рдиे рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рд╕рднी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд╣ा। ‘рдХाрд░ाрдЧाрд░’ рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдЕрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд░ोрд╢рдиी рдХा рдкрд╣рд░ा’ рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рд╣ी рдЙрдирдХे рдорди рдоें ‘рдХाрд░ाрдЧाрд░’ рдХी рдпोрдЬрдиा рдЖрдХाрд░ рд▓ेрдиे рд▓рдЧी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдХि ‘рдХाрд░ाрдЧाрд░’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХा рдЪрдпрди рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рдЪाрд░ु рдХे рдЕрдкрдиे рд╣ी рдорди рдХे рдЕँрдзेрд░ों рдХी рдХैрдж рдХे рдХाрд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдкрд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдПрдХ рдмंрджिрдиी рдХा рдЕрдкрд░ाрдз рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рд╕े рдж्рд╡ंрдж्рд╡’ рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдКрд╣ाрдкोрд╣ рдФрд░ рдЙрдаा-рдкрдЯрдХ рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдЯीрдХ рд▓рдЧा। ‘рдХाрд░ाрдЧाрд░’ рдХी рдПрдХ рдкाрдд्рд░ рд╕ुрд╖рдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЙрдХेрд░рдиे рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдоाрддा рдХे рдоुрдЦ рд╕े рд╕ुрдиे рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे рдмाрд▓рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рд╣ै।
рдбॉ. рд╕ंрдЬीрд╡ рджीрдХ्рд╖िрдд

рдЧूрдЧрд▓ рдоीрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдпोрдЬिрдд рдЗрд╕ рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдорд╣ाрдиिрджेрд╢рдХ рд╢्рд░ी рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рд░ाрдордк्рд░рддाрдк, рдиिрджेрд╢िрдХा рдбॉ. рд╡िрдж्рдпोрдд्рддрдоा рдХुрдЮ्рдЬрд▓, рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпुрдХ्рдд рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ुрдиीрддा рдкाрд╣ुрдЬा, рд░рдЬिрд╕्рдЯ्рд░ाрд░ рд╢्рд░ीрдорддी рдЙрдоाрджेрд╡ी рдХोрд▓ेрд╕рд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ृрдЬрди рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдЭुрдо्рдорди, рдбॉ. рдХृрд╖्рдг рдХुрдоाрд░ рдЭा, рдбॉ. рдЕрд▓рдХा рдзрдирдкрдд, рдбॉ. рд░ाрдЬрд░ाрдиी рдЧोрдмिрди рддрдеा рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдХे рдЫाрдд्рд░ рддрдеा рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХрдЧрдг рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеे। рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ. рдЖрд░рддी ‘рд▓ोрдХेрд╢’ рдХी рдоाрддाрдЬी, рдкрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рджрд╕्рдп рдФрд░ рдоिрдд्рд░ рдЗрд╕ рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ी рдмрдиे।


рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा (рдк्рд░рдердо рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди)
рд╕рди् 2015 рдоें рднोрдкाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рджрд╕рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╢िрдХ्рд╖ाрдоंрдд्рд░ी рдоाрдирдиीрдп рд▓ीрд▓ा рджेрд╡ी рджुрдЦрди-рд▓рдЫрдорди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдХे  рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдпे 'рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдЧрдпी рдеी рдЬिрд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рджो рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдПрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рд╣िंрджी рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ, рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдоें рдпोрдЧрджाрди рдПрд╡ं рднाрд╖ा рдХे рдЙрди्рдирдпрди рд╣ेрддु рджिрдпा рдЬाрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ुрдЖ рдеा।

рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рдЖрд░рддी рдЬी рдХो рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдпे рд╣ाрд░्рджिрдХ рдмрдзाрдИ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдпे рдЕрдиंрдд рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдоीрдбिрдпा

рдбॉ. рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣
рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣

рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдг्рдЯ рдк्рд░ोреЮрд╕рд░ (рд╣िрди्рджी), рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдкी.рдЬी. рдХॉрд▓ेрдЬ, рдмाँрд╕рдЧाँрд╡, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ (рдЙ.рдк्рд░.), рднाрд░рдд - 273403

рд╢ोрдзाрд▓ेрдЦ  рд╕ाрд░:
рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा (рдк्рд░рд╡ाрд╕ी) рдоें рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рднाрд░рддीрдпों рдХा рд╣ै рддрдеा 3 рдХрд░ोреЬ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдпे рднूрдордг्рдбрд▓ рдХे 48 рджेрд╢ों рдоें рдлैрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЕрдкрдиा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрдзрд░्рдоी рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХा рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд╕рдоाрдЬ рднी рдмрд╣ुрдзрд░्рдоी, рдмрд╣ुрдЬाрддीрдп рдФрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖ी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрднाрдЬिрдд рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा-рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा, рд╢्рд░рдоिрдХ рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдФрд░ рддिреЫाрд░рддी рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдпे рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡рд╣ाँ рд╡े рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рддрди्рдд्рд░ рдХो рдореЫрдмूрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдпे рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рдЕрдХ्рд╖ुрдг्рдг рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХी рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣िрдЪाрди рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд╣ै рддрдеा рднाрд░рдд рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рднी। рдЖрдЬ рд╡िрдХрд╕िрдд рддрдеा рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд░ूрдк рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд╖ा, рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рдкрд░рдо्рдкрд░ा рддрдеा рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рднी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рдЙрди рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдоुрдХ्рдд рдХрдг्рда рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкिрддाрдорд╣ рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪрди्рдж्рд░ рдХे рджोрд╣े рдХो рдХрд╣ рдЙрдарддे рд╣ैं рдХि, “рдиिрдЬ рднाрд╖ा рдЙрди्рдирддि рдЕрд╣ै рд╕рдм рдЙрди्рдирддि рдХो рдоूрд▓।” рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 21-23 рдЬрдирд╡рд░ी, 2021 рдХो 17рд╡ाँ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ рдордиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЗрдХрдЯ्рдаा рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдкрд░ рд╡िрдзिрд╡рдд рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХिрдпे। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी рд╕ुрд╡िрдзा-рд╣ेрддु рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рддрдеा рд╡ीрдЬा рдХे рдиिрдпрдоों рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░-рдЖрдзुрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХो рднाрд░рдд рд╕े рдЬुреЬा рд░рд╣рдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ी рдЙрдирдХे рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдореЫрдмूрдд рдоाрдз्рдпрдо рднी рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी  рдЧрддिрд╡िрдзि рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рднाрд░рддिрдпों рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी рдХрдо рдХрд░рдХे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдиреЫрджीрдХ рд▓ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рдЬो рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХि рд╕्рдеिрддि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा, рдоीрдбिрдпा, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп।

рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕рдоीрдХ्рд╖ा:
‘рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा’ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд░्рде рд╣ै- рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рджूрд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा рдЕрдерд╡ा ‘рдк्рд░рд╡ाрд╕рди’ рддो рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЙрди рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рд╕े рд╣ै рдЬिрдирдХा рдоूрд▓ рд╕्рдеाрди рднाрд░рдд рд╣ै рдХिрди्рддु рдХिрд╕ी рдХाрд░рдг рд╕े рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдУрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд░ोрдоाрдиी рд▓ोрдЧों рдпा рдЬिрдк्рд╕िрдпों рдХे рднाрд░рдд рд╕े рджूрд╕рд░े рджेрд╢ों рдоें рдмрд╕рдиे рд╕े рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ी рднाрд╖ाрдИ рдФрд░ рдЬेрдиेрдЯिрдХ рдк्рд░рдоाрдг рд╕े рднी рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЬिрдк्рд╕िрдпों рдХा рдЙрдж्рдЧрдо рдордз्рдп рднाрд░рдд рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдпे рд▓ोрдЧ 11рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдХрд░ीрдм рдпрд╣ीं рд╕े рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдЧрдпे рддрдеा рдИрд╕ा рд╕े 250 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдкंрдЬाрдм рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрдИ рд╕рджिрдпों рддрдХ рдиिрд╡ाрд╕ рдХिрдпा рдПрд╡ं  500 рд╕े 1000 рдИ. рдХे рдордз्рдп рдХрдИ рдмाрд░ рдоें рдпे рд▓ोрдЧ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдХिрдпे। рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рдХे рдбोрдо рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдмंрдЬाрд░े рд░ोрдоाрдиी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрдЪे рд╣ुрдП рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЪोрд▓ рд░ाрдЬाрдУं рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдЕрднिрдпाрдиों рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧ рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪे рдФрд░ рд╕ुрдоाрдд्рд░ा, рдорд▓рдп рдж्рд╡ीрдк рддрдеा рдмाрд▓ी рдоें рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХा рдЖрдзाрд░-рд╕्рддрдо्рдн рдмрдиे рддो 16рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдп рдоें рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рдл़्рд░ांрд╕ рдХे рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЧрдпे рдФрд░ 18рд╡ीं рд╕рджी рддрдХ рдоाрд╕्рдХो рдФрд░ рд╕ेрдг्рдЯ рдкीрдЯрд░्рд╕рдмрд░्рдЧ рдоें рднी рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्реЫ рдХрд░ाрдпी। 1834 рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ंрд╕рдж рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдм рджाрд╕рдк्рд░рдеा рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг  рдоॉрд░ीрд╢рд╕, рдЧुрдпाрдиा, рдХैрд░ीрдмिрдпाрдИ рдж्рд╡ीрдкों, рдл़ीрдЬ़ी, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдкूрд░्рд╡ी рдЕрдл़्рд░ीрдХा, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдмрд░्рдоा рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдорд▓ाрдпा рдХे рдЪाрдп рдмाрдЧाрдиों рдоें рдореЫрджूрд░ों рдХी рдХрдоी рд╣ो рдЧрдпी। рддрдм рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢्рд░рдоिрдХों рдХो рдЫрд▓-рдмрд▓ рд╕े рдХрд░ाрд░рдмрди्рдж рдХрд░рдХे рдмँрдзुрдЖ рдордЬ़рджूрд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓े рдЧрдпे। рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдпे рд╕рднी рдореЫрджूрд░ рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдоें рдЧрдпे рдЙрд╕ी рджेрд╢ рдХो рдЕрдкрдиा рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ीं рдмрд╕ рдЧрдпे। рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕ंрддрддि рдоें рдЕрдм рднी рдЕрдкрдиे рдкिрддृрджेрд╢ рдХे рдк्рд░рддि рд▓рдЧाрд╡ рдФрд░ рджेрд╢рднрдХ्рддि рджिрдЦрд▓ाрдпी рдкреЬрддी рд╣ै।

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдп рддो рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рднाрд░рддीрдпों рдХा рд╣ै рддрдеा 3 рдХрд░ोреЬ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдпे рднूрдордг्рдбрд▓ рдХे 48 рджेрд╢ों рдоें рдлैрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЕрдкрдиा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрдзрд░्рдоी рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХा рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд╕рдоाрдЬ рднी рдмрд╣ुрдзрд░्рдоी (рд╣िрди्рджू, рдоुрд╕рд▓рдоाрди, рд╕िрдХ्рдЦ, рдЗрд╕ाрдИ, рдмौрдж्рдз, рдЬैрди, рдкाрд░рд╕ी рдЖрджि), рдмрд╣ुрдЬाрддीрдп (рдк्рд░ाрдп: рд╕рднी рдЬाрддिрдпाँ) рдФрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖ी (рд╣िрди्рджी, рдмंрдЧ्рд▓ा, рдХрди्рдиреЬ, рдЙреЬिрдпा, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдорд░ाрдаी, рддेрд▓ुрдЧु рдЖрджि) рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд╣ी рд╣ैं рдЬो рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрднाрдЬिрдд рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा- рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा, рд╢्рд░рдоिрдХ рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдФрд░ рддिреЫाрд░рддी рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे 11 рдРрд╕े рджेрд╢ рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा 5 рд▓ाрдЦ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рдЕрдзिрдХ рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рд╡рд╣ाँ рдХि рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд╢ा рдПрд╡ं рджिрд╢ा рддрдп рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдЗрди рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рджрд╢ा рдХाреЮी рдордЬрдмूрдд рд╣ै। рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдпे рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡рд╣ाँ рд╡े рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рддрди्рдд्рд░ рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдпे рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рдЕрдХ्рд╖ुрдг्рдп рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХी рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣िрдЪाрди рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд╣ै рддрдеा рднाрд░рдд рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рднी। рдЗрди рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдоें рдореЫрджूрд░, рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा, рдбॉрдХ्рдЯрд░, рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░, рдк्рд░рдмрди्рдзрдХ рдЖрджि рдЖрддे рд╣ैं, рдЗрдирдХे рд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиे рдоें рдЗрдирдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕ोрдЪ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдп рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдиे рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХिрдпा। рд╡िрд╢्рд╡-рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╕ूрдЪрдиा рддрдХрдиीрдХ рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдоें рднी рдЗрдирдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХा рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें 09 рдЬрдирд╡рд░ी, 2003 рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ी рджिрди рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рд╕े рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдпे рдеे। рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХो рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЕрдиेрдХ рдХрдаिрдиाрдИрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдХे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे реШाрдиूрди рд╣ैं рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯрдХोрдг рднी। рдпрджि рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрдпा рдЬाрдп рддो рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। 18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рднाрд░рдд рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ोрдЧ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдореЫрджूрд░ рдмрдирдХрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी рдЕрдл्рд░ीрдХा рдЧрдпे рддो рд╡рд╣ाँ рдХे рд╢ाрд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрдирдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рднेрджрднाрд╡рдкूрд░्рдг рдиिрдпрдо рдмрдиाрдпे рдЧрдпे рдЬिрд╕рдХा рдЗрди рд▓ोрдЧों рдиे рднрд░рдкूрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाреЫ рдХो рдмुрд▓рди्рдж рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рд╡рдХीрд▓, рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдиेрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ाрд░ा рджेрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдХुрдЫ рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХि рд╕्рдеिрддि рд╡рд╣ाँ рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕рдоाрди рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै рдФрд░ рд╡े рд╢ाрд╕рди рд╕рдд्рддा рдоें рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрдЧीрджाрд░ी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬैрд╕े- рдоॉрд░ीрд╢рд╕, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, реЮिрдЬी рддрдеा рдЯ्рд░िрдиिрдбाрдб рдЖрджि।

рдЖрдЬ рд╡िрдХрд╕िрдд рддрдеा рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд░ूрдк рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд╖ा, рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рдкрд░рдо्рдкрд░ा рддрдеा рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рдЙрди рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдоुрдХ्рдд рдХрдг्рда рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкिрддाрдорд╣ рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪрди्рдж्рд░ рдХे рджोрд╣े рдХो рдХрд╣ рдЙрдарддे рд╣ैं рдХि, “рдиिрдЬ рднाрд╖ा рдЙрди्рдирддि рдЕрд╣ै рд╕рдм рдЙрди्рдирддि рдХो рдоूрд▓।” рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 21- 23 рдЬрдирд╡рд░ी, 2021 рдХो 17рд╡ाँ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ рдордиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЗрдХрдЯ्рдаा рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдкрд░ рд╡िрдзिрд╡рдд рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХिрдпे। рдЖрдЬ рднी рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рддि рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै, рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдм рднी рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рдпाрджों рдХो рд╕ंрдЬोрдпे рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХा рд╡े рдЙрдд्рдеाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдеोреЬी-рд╕ी рдЖрд╣ुрддि рджेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी рд╕ुрд╡िрдзा-рд╣ेрддु рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рддрдеा рд╡ीрдЬा рдХे рдиिрдпрдоों рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдм рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП ‘рдЕрдкрдиे рднाрд░рдд рдХो рдЬाрдиे’ рдЬैрд╕ी рдпोрдЬрдиा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рддрдеा рдпुрд╡ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕्рдХीрдо рднी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХेрди्рдж्рд░ рдХा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рднी рдЕрдм рдЕрдкрдиे рдкाँрд╡ рддेрдЬी рд╕े рдлैрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै рддो рд╡рд╣ीं рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ рдХे рдЕрдиेрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкीрда рдХा рднी рд╕ृрдЬрди рднाрд░рддीрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдмिрд╣ाрд░ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ ‘рдЬреЬों рдХी рдЦोрдЬ’ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд░िрдЭाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рди्рдпाрд╕ рддрдеा рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдФрд░ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рджिрд▓्рд▓ी рдоें ‘рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХेрди्рдж्рд░’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг реШрджрдо рд╣ै। рдЕрдиिрд╡ाрд╕ी рднाрд░рддिрдпों рддрдеा рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░िрдХों рдХे рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХे рдЯूрдЯрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рджिрд▓्рд▓ी, рдкंрдЬाрдм, рдЖрди्рдз्рд░рдк्рд░рджेрд╢, рд╣рд░िрдпाрдгा рдЖрджि рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЖрдЬрдХрд▓ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ाрджिрдпों рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдкंрдЬीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рд╕ाрде рд╢ाрджिрдпों рдкрд░ рдПрдХ рдкुрд╕्рддिрдХा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рддो рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХाрдордЧाрд░ों рдХे рд▓िрдП ‘рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा’ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднी рд╣ुрдИ।

рднाрд░рдд рдоें рдоीрдбिрдпा рдЪौрдеे рд╕्рддрдо्рдн рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╣ै। рдоीрдбिрдпा, рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдоीрдбिрдпрдо рдХा рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд╣ै, рдЕрд░्рдеाрдд् рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рдЬिрддрдиे рдоाрдз्рдпрдо рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं, рдЙрди рд╕рдмрдХा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рдоीрдбिрдпा рд╣ै। рдЬрдм рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдЬрди-рдЬрди рддрдХ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдпा рджूрд╕рд░ों рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рддो рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдоाрдз्рдпрдо рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬрддी рд╣ै, рддрднी рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдмाрдд рджूрд╕рд░ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдоिрдбिрдпा рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै- рдк्рд░िрдг्рдЯ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯॉрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा। рдк्рд░िрдг्рдЯ рдоीрдбिрдпा рдоें рд╣рдоाрд░ी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ, рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ рддрдеा рдЕрди्рдп рд▓िрдЦिрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЖрддी рд╣ैं рддो рдЗрд▓ेрдХ्рдЯॉрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा  рдоें рд╣рдоाрд░े рд░ेрдбिрдпो, рдЯी. рд╡ी., рдЗрдг्рдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрджि। рдЗрди्рд╣ीं рдоाрдз्рдпрдоों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдо рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рдоें рдШрдЯिрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдпрд╣ी рдоीрдбिрдпा рд╣ै।1 рдоीрдбिрдпा рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдРрд╕े-рдРрд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░рд╣рд░ी рдХे рд╕рдоाрди рдХाрд░्рдп рдХो рдЕंрдЬाрдо рджेрддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╡ाрдж рд╡рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों, рд╕рдд्рддा рдХेрди्рдж्рд░ों, рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд╕ेрддु рдХा рдХाрд░्рдп рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХि рдЙрди्рдирддि рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдоें рдоीрдбिрдпा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рджौрд░ рд░рд╣ा рд╣ो, рдЪाрд╣े рджेрд╢рднрдХ्рддि рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рдЬोрд╢ рд▓ोрдЧों рдоें рднрд░рдиे рдХी рдмाрдд рд╣ो рдпा рдЬрдирдЬाрдЧрд░ूрдХрддा реЮैрд▓ाрдиे рдХी рдмाрдд рд╕рднी рдоें рдоीрдбिрдпा рдиे рдмреЭ-рдЪреЭрдХрд░ рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рддो рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдоीрдбिрдпा рдиे рдЕрдкрдиा рдХाрдо реЩूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдХिрдпा।

рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ीрдзा рд╕ा рдк्рд░рдоाрдг рдпрд╣ рдХрд╣ाрд╡рдд рд╣ै рдХि, “рдХोрд╕-рдХोрд╕ рдкрд░ рдмрджрд▓े рдкाрдиी, рдЪाрд░ рдХोрд╕ рдкрд░ рдмाрдиी।” рднाрд░рдд рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा 125 рдХрд░ोреЬ рдХे рдЬाрджुрдИ рдЖंрдХреЬे рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЧрдпी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 121 рднाрд╖ाрдПँ рдмोрд▓ी рдФрд░ рд╕рдордЭी рдЬाрддी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╕े 22 рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдоाрди्рдпрддा рдоिрд▓ी рд╣ुрдИ рд╣ै।

рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХो рдмреЩूрдмी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдз्рдпाрди рдд्рд╡рд░िрдд рдЧрддि рд╕े рдЦींрдЪा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдзрди рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХों рдПрд╡ं рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдХा рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣िрдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдоें рдЗрди рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рднुрд▓ाрдпा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рд▓ेрдХрд░ рд╣ी рдЧрдпे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдирдпी рдкрд╣िрдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрддाрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддे рд░рд╣े рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЗрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдирдпे рдХрд▓ेрд╡рд░ рдоें рдЖрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्реЫ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्’ рдФрд░ ‘рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡ं рд╕ुрди्рджрд░рдо्’ рдХो рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рдоें реЮैрд▓ाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рддрдеा рдЗрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдПрд╡ं рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрди рдХा рд╕рдорди्рд╡िрдд рд░ूрдк рднी рд╣рдоें рджिрдЦाрдпी рджेрддा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиे рдоें рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ, рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░, рд░ेрдбिрдпो, рдЯी. рд╡ी., рд╕िрдиेрдоा, рд╕ोрд╢рд▓ рд╕ाрдЗрдЯ, рдЗрдг्рдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрджि рдЖрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ рдмाреЫाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдг्рдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓ा рддो рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдоें рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ рддрдеा рднाрд░рддीрдп рд╕ूрдЪрдиा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рддीрд╡्рд░ рдЧрддि рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдиेрдХ рдирдпे реШрджрдо рдЙрдаाрдпे। рдЗрд╕ी рдХреЬी рдоें рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी рдоें 24 рдЕрдЧрд╕्рдд, 2013 рдХो ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоीрдбिрдпा-рдХेрди्рдж्рд░’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдпी, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдбॉ. рдордирдоोрд╣рди рд╕िंрд╣ рдиे рдХिрдпा, рдЬिрд╕े рд╡ाрд╢िंрдЧрдЯрди рдФрд░ рдЯोрдХ्рдпो рдоें рд╕्рдеिрдд рдоीрдбिрдпा рдХेрди्рдж्рд░ों рдХी рддрд░्реЫ рдкрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдкрдд्рд░ рд╕ूрдЪрдиा рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдиीрддिрдпों, рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ рдПрд╡ं рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рдХो рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдЬेंрд╕ी рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ेрд╕ рд╡िрдЬ्рдЮрдк्рддिрдпों, рдк्рд░ेрд╕ рдиोрдЯ, рд╡िрд╢ेрд╖ рд▓ेрдЦ, рд╕рди्рджрд░्рдн-рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдк्рд░ेрд╕ рдм्рд░ीрдлिंрдЧ, реЮोрдЯोрдЧ्рд░ाреЮ, рд╕ंрд╡ाрджрджाрддा рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдк्рд░ेрд╕ рджौрд░े рдЖрджि рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдд्рд╡рд░िрдд рдЧрддि рд╕े рд╕ूрдЪрдиा рдкрд╣ुрдЪाрддे рд╣ैं।

рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд╕рднी рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рд╣िрди्рджीрднाрд╖ा рдХी рдкрдХреЬ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдореЫрдмूрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдмोрд▓рдмाрд▓ा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं, рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी, рджूрд░рджрд░्рд╢рди, рдЕрди्рдп рдиिрдЬी рдЪैрдирд▓, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рддрдеा рд╕ोрд╢рд▓ рд╕ाрдЗрдЯ рдЖрджि рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рд╣िрди्рджी рдЫाрдИ рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣िрди्рджीрднाрд╖ा рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдмрдиाрдиे рдоें рдЙрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рд╣िрди्рджी реЮिрд▓्рдоें, рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं, рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी, рджूрд░рджрд░्рд╢рди, рдиिрдЬी рдЪैрдирд▓, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рддрдеा рд╕ोрд╢рд▓ рд╕ाрдЗрдЯ рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╣िрди्рджी рддрдеा рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдлрд▓рдХ рдкрд░ рдкрд╣िрдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдоें рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХी рднूрдоिрдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрди рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╕े рдЗрдирдХा рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рддि рдЬुреЬाрд╡ рдЕрдзिрдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░рдЖрдзुрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХो рднाрд░рдд рд╕े рдЬुреЬा рд░рд╣рдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ी рдЙрдирдХे рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдореЫрдмूрдд рдоाрдз्рдпрдо рднी рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рд╕рднी рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рджूрд░ рд░рд╣рддे рд╣рд░ рдХोрдИ рднी рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕рдн्рдпрддा, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाреЫ, рдЧीрдд-рд╕ंрдЧीрдд рдЖрджि рд╕े рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЬुреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╣िрди्рджी рдЪैрдирд▓ों рдХी рдмाреЭ рд╕ी рдЖ рдЧрдпी рд╣ै рдмाреЫाрд░ рдХी рд╕्рдкрд░्рдж्рдзा рдХे рдХाрд░рдг। рдЖрдЬ рд╣िрди्рджी рдоें рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдм्рд▓ाрдЧрд░ рдоौреЫूрдж рд╣ैं рдЬो рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рднी рдм्рд▓ाрдЧ, рдлेрд╕рдмुрдХ, рдЯ्рд╡िрдЯрд░ рдПрд╡ рдЕрди्рдп рд╕ोрд╢рд▓ рд╕ाрдЗрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЬुреЬे рд╣ुрдП рд╣ैं рддрдеा рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХि рдЧрддिрд╡िрдзि рд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдм рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдЗрдг्рдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрдиे рд╕े рднाрд░рдд рдХी рд╕рднी рдЧрддिрд╡िрдзि рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджेрдЦी рд╡ рд╕ुрдиी рдЬा рд░рд╣ी рддो рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рддीрдп рдоीрдбिрдпा рдЕрдиिрд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЬुреЬрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд╣िрди्рджी рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдЧреЭрдиे рдоें рдоीрдбिрдпा рдиे рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХिрдпा рд╣ै рддो рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдЗрд╕рдиे рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рднी рдХिрдпा। рдоीрдбिрдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕ंрд╡ाрд╣рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рддो рдоाрддृрднाрд╖ा рдХो рдЬिрди्рджा рд░рдЦрдиे рдХा рднी। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рд╕े рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ोрдЪ, рднाрд░рддीрдп рд▓рдЧाрд╡, рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣िрди्рджीрднाрд╖ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдлोрди рдПрд╡ं рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧों рдХे рд╡िрдЪाрд░ рджूрд░ рддрдХ рдкрд▓рднрд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рддो рддрд╕्рд╡ीрд░ों рдХा рднी рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдЕрдм рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╣ो рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдиे рд╕рднी рдЕрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддीрдп рдЕрдкрдиे рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХрд░рддा рдиреЫрд░ рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдоीрдбिрдпा рдХा рд░ूрдЦ рд╣рдоेрд╢ा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХो рдЙрд╕рдиे рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧрддिрд╡िрдзि рдХो рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдХे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рддाрдХि рд▓ोрдЧ рдЙрд╕े рдЬाрдирдиा, рд╕ुрдирдиा, рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣ें। рдоीрдбिрдпा рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी  рдЧрддिрд╡िрдзि рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рднाрд░рддिрдпों рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी рдХрдо рдХрд░рдХे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдиреЫрджीрдХ рд▓ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рдЬो рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХि рд╕्рдеिрддि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рд╕рдордЧ्рд░рдд: рдоीрдбिрдпा рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХी рд╕ोрдЪ, рднाрд░рддीрдп рд▓рдЧाрд╡, рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдХे рд╕рднी рдЕрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рддो рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рдиिрд╡ाрд╕ी рднाрд░рддिрдпों рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी рдХрдо рдХрд░рдХे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдиреЫрджीрдХ рд▓ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рдЬो рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн:
1. рдоीрдбिрдпा рд╢ोрдз, рдЛрддु рдЧोрдаी, рдЕंрд╕ाрд░ी рд░ोрдб, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2004, рдкृрд╖्рда 16

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЖрдд्рдо рдкрд░िрдЪрдп: 
рдбॉ. рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣, 15 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░, 1981 рдХो рдЬрди्рдо рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें। 2003 рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдо. рдП.  рддрдеा 2009 рдоें рдкी-рдПрдЪ.рдбी. рдХी рдЙрдкाрдзि। ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рдкрд░рдоाрдирди्рдж рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡’ рдФрд░ ‘рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдХा рд╕рдордХाрд▓ीрди рдоीрдбिрдпा-рдкрд░िрджृрд╢्рдп’ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рджो рджрд░्рдЬрди рдкुрд╕्рддрдХों рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рджрд░्рдЬрди рднрд░ рдкुрд╕्рддрдХ/ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рд╕рдо्рдкाрджрди рддрдеा рдкрд░िрдХрдеा, рдоीрдбिрдпा рд╡िрдорд░्рд╢, рдЕрдХ्рд╖рд░ рд╡ाрд░्рддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░िрдХ्рд░рдоा, рдкрддрд╣рд░, рдордЧрд╣рд░ рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡, рдЖрдЬ, рдоुрдХ्рдд рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рдЪौрдоाрд╕ा, рдХрдеाрдХ्рд░рдо, рд╕ेрддु, рд▓ाрдЗрдЯ рдСрдл рдиेрд╢рди рдЬैрд╕ी рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рд╕рдо्рдк्рд░рддि рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдкी. рдЬी. рдХॉрд▓ेрдЬ, рдмाँрд╕рдЧाँрд╡, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдг्рдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рддрдеा рдкूрд░्рд╡ांрдЪрд▓ рд╣िрди्рджी рдоंрдЪ, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдХे рдорди्рдд्рд░ी।

Thank you Mauritius!

The award ceremony
I happened to be in the paradise last week. I was in Mauritius to receive the 'Mahatma Gandhi Institute Award for Creative Writing in Diaspora Hindi Literature (AKA Aaprawasi Sahitya Srijan Samman), First Edition - Year 2016' conferred by Hon. Santi Bai Hanoomanjee, GCSK, the speaker of the national assembly of Mauritius, in Mahatma Gandhi Institute, Moka, on August 23, 2017.

The establishment of this biennial award, officially titled as 'The Mahatma Gandhi Sansthan Apravasi Hindi Sahitya Srijan Samman' was announced by Mrs. Leela Devi Dookun-Luchoomun, Minister of Education and Human Resources, Tertiary Education & Scientific Research in the 10th World Hindi Conference in Bhopal, India.

In MBC studio
The award not only comes with a plaque, a certificate and  cash prize, but with a lot of happiness and many new friends :) And, believe me, that I was moved so much by the generosity of the hosts and the guests alike that I could not speak enough to thank them. This note is my attempt to say "Thank you Mauritius!".

Dr. Nutan Pandey, Cultural Secretary at Indian High Commission presented the descriptive review of the book 'Anuragi Mann' while describing the selection process on behalf of the jury. I was impressed by her generosity in bringing forth many aspects of the collection which helped them decide the recipient of the first edition of the award. My gratitude to Dr. Nutan Pandey, Prof. Umesh Kumar Singh, ICCR Chair, Dr. Vinod Mishra, Secretary General of the World Hindi Secretariat, Dr Rajrani Gobin, and everyone else, who was involved in the selection process.

Abhimanyu Unnuth
I am surprised to note the number of activities, I could do within a tight schedule of just three days. This was impossible without the planning and cooperation from my Mauritian friends like Shreetee Rampul, and Vinaye Goodary. I got a chance to interact with the students besides having a deep dive session with the faculty members at MGI.

From the beaches to the hills of Mauritius, I saw all the beautiful places. I have seen a lot of natural beauty from the World Heritage site of the Aapravasi Ghat to Ganga Talao, from Trou aux Cerfs to Seven Coloured Earth, from Chamarel Falls to Mudia hill. There is a lot more to see and do in Mauritius. I wish I could stay a little longer.

The program
Meeting the  legendary Abhimanyu Unnuth is a dream of every Hindi author. My old friend Vinaye Goodary was kind enough to get me an appointment and later drive me to his home in Triolet.

From the first phone call from Dr. Rajrani Gobin till completion of the ceremony, I am touched by the way entire process was conducted. I am thankful to the management of the Mahatma Gandhi Institute for asking me to provide the dates for the ceremony and accommodating my short availability of just three days. Special thanks to Dr. Gobin for being a great host from my arrival till departure from Mauritius. I would like to thank Mrs. Sooryakanti Gayan, GOSK, and Shri Jayanarayan Meetoo, respectively, the Managing Director and the chairman of the council of the MGI and RTI, for their time and considerations during the program and the meetings with me.

Welcome address by Mrs. S. Gayan, Director General of MGI and RTI


A French news clip about the award ceremony


Best,
Anurag Sharma
Setu, Pittsburgh 

рдк्рд░рдердо рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди - рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоॉрд░िрд╢рд╕

рд╕рди् 2015 рдоें рднोрдкाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рджрд╕рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдоंрдд्рд░ी рдоाрдирдиीрдп рд▓ीрд▓ा рджेрд╡ी рджुрдЦрди-рд▓рдЫрдорди рдиे рд╣िंрджी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдпे 'рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдеी рдЬो рдХि рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рджो рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдПрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рд╣िंрджी рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ, рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдоें рдпोрдЧрджाрди рдПрд╡ं рднाрд╖ा рдХे рдЙрди्рдирдпрди рд╣ेрддु рджिрдпा рдЬाрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ुрдЖ рдеा।


рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдХे 'рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг - рд╡рд░्рд╖ 2016' рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрддु рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे 23 рдЕрдЧрд╕्рдд 2017 рдХो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा рдХे рд╕ुрдм्рд░рдордг्рдп рднाрд░рддी рд╕рднाрдЧाрд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХेंрдж्рд░, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдаाрдХुрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдЧрдгрдоाрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рднा рдХी рд╕्рдкीрдХрд░ рдоाрдирдиीрдп рд╢ांрддि рдмाрдИ рд╣рдиुрдоाрдирдЬी рдХे рд╣ाрдеों рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा।

рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдЪिрд╡ рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдХे рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди' рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмिंрджुрдУं рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рднीрддрд░ рддрдХ рд╕्рдкрд░्рд╢ рддो рдХрд░рддी рд╣ी рд╣ैं, рд╕ाрде рд╣ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕрдиूрдаे рдЕंрдд рдкाрдардХ рдХो рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд░ोрдЪрдХрддा, рд╕рд░рд╕рддा, рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдФрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдЕंрдд рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं।


рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╕рдоिрддि рдоें рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдХे рд╕ाрде рдбॉ рд╡िрдиोрдж рдоिрд╢्рд░, рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп, рддрдеा рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдЙрдоेрд╢ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣, рдЖрдИрд╕ीрд╕ीрдЖрд░ рдЪेрдпрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे। рдк्рд░рдмुрдж्рдзрдЬрдиों рдХे рд╡рдХ्рддрд╡्рдпों рдоें рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрд╕ृрдЬрди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗंрдЯрд░рдиैрдЯ рд░ेрдбिрдпो, рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯ рдЖрджि рддрдХрдиीрдХी рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд╣िंрджी рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдХी рдСрдбिрдпो рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпाँ, рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рд╡ॉрд▓ंрдЯीрдпрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рднी реЫिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।


рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХी рдорд╣ाрдиिрджेрд╢рдХ рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ूрд░्рдпाрдХांрддि рдЧрдпाрди рддрдеा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рдоीрддू рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеे। рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рд╡िрднाрдЧ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ. рд░ाрдЬрд░ाрдиी рдЧोрдмिрди рдиे рдХिрдпा। рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдоें рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдм्рд░ॉрдбрдХाрд╕्рдЯिंрдЧ рдХॉрд░्рдкोрд░ेрд╢рди рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ृрдЬрди рдХे рд▓िрдпे рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╕े рд╡ाрд░्рддा рд░िрдХॉрд░्рдб рдХी рдЧрдИ।


                             * рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪैрдирд▓ рдкрд░ рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХा рд╕рдоाрдЪाрд░ *

рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा, рдоॉрд░िрд╢рд╕
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдмрдиे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХी рдиींрд╡ 3 рдЬूрди 1970 рдХो рд╢्рд░ीрдорддी рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рдФрд░ рд╢्рд░ी рдЕрдиिрд░ुрдж्рдз рдЬрдЧрди्рдиाрде рдж्рд╡ाрд░ा рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЦी рдЧрдИ рдеी। рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдХрд▓ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рдХрд▓ा рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдЪीрдиी рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рд╡ рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдбिрдЧ्рд░ी рддрдеा рдбिрдк्рд▓ोрдоा рдХोрд░्рд╕ рдкреЭाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╣िंрджी, рддрдоिрд│, рддेрд▓ुрдЧु, рдорд░ाрдаी рдФрд░ рдЙрд░्рджू рдХे рд╕्рдиाрддрдХ рд╡िрд╖рдп рдЪрд▓ाрдиे рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХो рд╕рд╣рдпोрдЧ рднी рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2002 рдоें рджो рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░िрдпों рд╢्рд░ी рдирд╡ीрдирдЪंрдж्рд░ рд░ाрдордЧुрд▓ाрдо рддрдеा рд╢्рд░ी рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рдмाрдЬрдкेрдпी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рдмींрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рднी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рдЬीрддू рддрдеा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдорд╣ाрдиिрджेрд╢рдХ рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ूрд░्рдпाрдХांрддि рдЧрдпाрди рд╣ैं। 'рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ूрд░्рдпाрдХांрддि рдЧрдпाрди рдиे рд╣ी рдХी рдеी।