** ISSN 2475-1359 **
* Bilingual monthly journal published from Pittsburgh, USA :: рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рдоाрд╕िрдХ *
рдкрдг्рдбिрдд рд╣рд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдкाрдардХ рд╕्рдоृрддि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣
рд╕ंрдЬीрд╡ рдХुрдоाрд░ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдоाрдиिрдд
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЪाрд░: рдиोрдПрдбा, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 20, 2025рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдоोрд╣рди рд╕्рдоृрддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдоेрд▓े рдкुрд╕्рддрдХाрдпрди рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдФрд░ рдбा. рд╕ुрдиीрддा рдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд▓ोрдХाрд░्рдкрдг
![]() |
| рдзीрд░ेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ |
рд╡िрд╢्рд╡ рдкुрд╕्рддрдХ рдоेрд▓े рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд▓ोрдХाрд░्рдкрдг рдПрд╡ं рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा
‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХा рдЕрдж्рднुрдд् рд╕рдорди्рд╡рдп: рдЕрд╢्рд╡рдШोрд╖ рдХृрдд рд╕ौрди्рджрд░рдирди्рджрдо् рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп
![]() |
| рдбॉ. рдзрдирдЮ्рдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░ |
- рдзрдиंрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░
рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡िрднाрдЧ, рд╕ंрддाрд▓ рдкрд░рдЧрдиा рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕िрджो-рдХाрди्рд╣ु рдоुрд░्рдоू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рджुрдордХा-814101 (рдЭाрд░рдЦрдг्рдб) рдЪрд▓рднाрд╖: +91 993 965 8233рдЙрдд्рдкीреЬрдХ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ рдФрд░ рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╢рддी рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ (рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें)
рдордзु рд╕ंрдзु
рдордзु рд╕ंрдзु
рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖,рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ,рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ рджेрд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдкंрдЬाрдм।
рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी рдХी ‘рдкाрд░ो рдЙрдд्рддрд░рдХрдеा’[2]
рдХा рджेрд╡рджाрд╕ рднी рдЕрдкрдиी рдмाрд▓рд╕рдЦी/ рдк्рд░ेрдоिрдХा, рдкाрд░्рд╡рддी/ рдкाрд░ो рдХा рдЙрддрдиा рд╣ी рдЙрдд्рдкीреЬрдХ рд╣ै рдЬिрддрдиा рдкрддि рд╡ीрд░ेрди। рдкाрд░ो рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдкрд░ рдЖрдХрд░ рджेрд╡ рдХा рдк्рд░ाрдг рдд्рдпाрдЧрдиा рдирд╡рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдкाрд░ो рдХो рдХрд▓ंрдХिрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рд╕ाрд░ी рдоाрди-рдорд░्рдпाрджा рдкाँрд╡ рддрд▓े рд░ौंрдж рджेрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рдкрдд्рдерд░ рдХी рдЕрд╣рд▓्рдпा рдмрдиा рджेрддा рд╣ै, рд░ाрдп рд╕ाрд╣рдм рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрджрд╕्рде рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।рднाрд░рддीрдп-рдк्рд░рд╡ाрд╕ी, рджेрд╢ी-рд╡िрджेрд╢ी, рднाрд╡ुрдХ-рдмौрдж्рдзिрдХ-рд╕рдм рдк्рд░ेрдоी рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджी рд╣ैं। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрдо्рд╡рджा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдирджी’[3]
рдоें рдк्рд░ौреЭ, рдмреЬे-рдмреЬे рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдкिрддा рдЕрд░्рдЬुрдирд╕िंрд╣ рдШрд░ рдоें рдмीрдмी рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧा рдХो рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджेрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рднोрдЧ्рдпा рдпा рд░рдЦैрд▓ рдХो рджिрдпा рдЬाрдпे। рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рд░рдЦрддा рд╣ै, рдЕрд╕рд▓ी рдирдХрд▓ी рдЧрд╣рдиे рднेंрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧा рдПрд░िрдХ рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рднी рдЖрддी рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рд╕्рдЯीрд╡рди рдХी рдоाँ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдПрд░िрдХ рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рдк्рди рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧा рд╣рд░ рдмाрд░ рдардЧी рдЬाрддी рд╣ै।рдпрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рдоें рдХोрдорд▓рддा рдирд╣ीं, рдХ्рд░ूрд░рддा рд╣ै। рдд्рдпाрдЧ рдирд╣ीं, рд╡рд╣рд╢ीрдкрди рд╣ै। рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рджृрд╢्рдп рд╕े рдЕрджृрд╢्рдп рдХा рд╕рдлрд░’[4] рдоें рд╕ाрдпрд░ा рдПрд╕िрдб рдЕрдЯैрдХ рдХा рд╢िрдХाрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдирддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рд░ाрдЬрдиेрддा рдХे рдЙрд╕ рдмेрдЯे рдХे рдк्рд░ेрдо рдЖрдоंрдд्рд░рдг рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै ।
рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬैрд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд, рд╕рдо्рдкрди्рди, рдиंрдмрд░ рд╡рди рджेрд╢ों рдХे рдк्рд░ेрдоी рддो рдЕрдоाрдирд╡ीрдпрддा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд╣ैं। рдЕрдиिрд▓ рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░ ‘рд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ूрд░ाрдЦ’[5] рдоें рдоाрдирдд рд╣ै рдХि рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдмंрджूрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢िрдХाрд░ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рджрд╕ рдХрд░ोреЬ рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рдмंрджूрдХें рд╣ैं। рдЧाрдпिрдХा рдЬेрдиिрдлрд░ рдлॉрдХ्рд╕ рдХा рдмॉрдп рдл्рд░ेंрдб рдЙрд╕рдХी рд╕рдлрд▓рддा рд╕े рдЬрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХी рддीрди рдЧोрд▓िрдпों рдХा рдиिрд╢ाрдиा рдмрди рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрд╢рдк्рдд рд╣ै। рд▓िрдЦрддी рд╣ैं-
“рдПрдХ рдФрд╕рдд рдоाрд╣ рдоें, рддिрд░рдкрди рдЕрдоेрд░िрдХी рдФрд░рддें рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдж्рд╡ाрд░ा рдмंрджूрдХ рд╕े рдоाрд░ी рдЬाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдШाрдпрд▓ рд╣ोрддी рд╣ैं। ----рджुрдиिрдпा рдХे рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоृрдж्рдз рджेрд╢ рдХे рдоुреШाрдмрд▓े рдЕрдоेрд░िрдХी рдФрд░рддों рдХे рдмंрджूрдХ рд╕े рдоाрд░े рдЬाрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдЧुрдиा рдЬ्рдпाрджा рд╣ै।--- рдФрд╕рддрди рд╕ाреЭे рдкाँрдЪ рд╕ौ рдФрд░рддें рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЗрди рдмंрджूрдХों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдЧँрд╡ा рджेрддी рд╣ैं। ”
рдЕрдм рд╣рдо рд╕्рд╡рдХीрдпा рдХी, рдкрдд्рдиी рдХी рдмाрдд рднी рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╢рддी рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкрдд्рдиिрдпों рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рдмेрдЬाрди рд╡рд╕्рддु рд╕ी рд╣ै। рдкрддि рдкुрд░ुрд╖ рдХो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдкрдд्рдиी рдХो рд╡рд╣ рдЬिрд╕ рд╣ाрд▓ рдоें рд░рдЦेрдЧा, рдЙрд╕ी рдоें рдЦुрд╢ рд░рд╣ेрдЧी। рд╕्рд╡рджेрд╢ рд░ाрдгा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХोрдаेрд╡ाрд▓ी’ рдХे рдЖрдд्рдордХेंрдж्рд░िрдд, рдкрд░рд╕्рдд्рд░ीрдЧाрдоी рдкрддि рдмрджрд░ीрд▓ाрд▓ рдХी рдХрд░рддूрддों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдкрдд्рдиी рдЪांрджрд░ाрдиी рд╕ोрдЪрддी рд╣ै рдХि рдмेрдЯों рдХी рдоाँ рдХрднी рдЕрдХेрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдлिрд░ рднी рдХैंрд╕рд░ рдЙрд╕े рджрдмोрдЪ рд▓ेрддा рд╣ै। рдкрдд्рдиी рдХे рдорд░рддे рд╣ी рдмрджрд░ीрд▓ाрд▓ рдк्рд░ेрдоिрдХा рдмрджрд░ुрдиिрд╕्рд╕ा рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдмिрдаा рд▓ेрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкрдд्рдиी, рдЙрд╕рдХा рдоाрдпрдХा, рдоाрдпрдХे рдХी рдХीрдорддी рдЪीрдЬें-рд╕рдм рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░ рджोрдпрдо рджрд░्рдЬे рдХे рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧे рд╣ैं। рдкрдд्рдиी рдХो рдоाрдпрдХे рд╕े рдоिрд▓ा рд╕рддрд▓реЬा рд╣ाрд░ рдпा рдЧोрдЦреЬू рдХा рдЬोреЬा рдмेрдЪрдиे рдоें рдмрджрд░ीрд▓ाрд▓ рд╣िрдЪрдХрддा рдирд╣ीं, рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдХौрди рд╕े рдЙрд╕рдХे рдЦाрдирджाрдиी рдЧрд╣рдиे рд╣ैं। ‘рдХोрдаेрд╡ाрд▓ी’ рдХे рддाрд╣िрд░ा рдФрд░ рдХрд░рди рдХी рд╢ाрджी рдЕंрддрд░्рдЬाрддीрдп рдФрд░ рдЕंрддрд░्рдордЬрд╣рдмी рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкрддि рдХे рд╕िрд╣ाрд╕рди рдкрд░ рдмैрдаा рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ рдЬाрдЧृрдд рд╣ै। рдХрд░рди рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рднрд░рдкूрд░ рдЬी рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рддाрд╣िрд░ा рдХो рдЙрд╕рдХी рдХाрдоेрдЪ्рдЫाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рд░ोреЫ рдкिрд▓्реЫ рд▓ेрдиे рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЦाрд▓ा рдЬाрд╣िрджा рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рд╕े рдХрд░рди рдиे рд╢ाрджी рдХी рд╡рд╣ рддाрд╣िрд░ा рдирд╣ीं, рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рдмрджрд░ूрдиिрд╕्рд╕ा рдХी рдмेрдЯी рд╣ै, рдмрджрд░ीрд▓ाрд▓ рдЬिрд╕рдХा рдоुрд░ीрдж рддो рдеा, рдкрд░ рд╢ौрд╣рд░ рдирд╣ीं।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िंрдпंрд╡рджा рдХे ‘рднрдпा рдХрдмीрд░ рдЙрджाрд╕’[6] рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдкрддि рдкुрд░ुрд╖ рдХैंрд╕рд░ рдкीреЬिрдд рдкрдд्рдиिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╢ूрди्рдп рджिрдЦाрдпे рдЧрдП рд╣ै। рд╢ैрд▓ेंрдж्рд░ рд░ाрдп рдХैंрд╕рд░ рдХे рдХाрд░рдг рдкрдд्рдиी рдХो рдд्рдпाрдЧ рдкрд░рд╕्рдд्рд░ीрдЧाрдоी рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкूрд░्рд╡ рдЕрдкрд░्рдгा рдХी рдоृрдд्рдпु рдХा рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдХрд░рдиे рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдирдИ рджुрд▓्рд╣рди рд▓ेрдХрд░ рд▓ौрдЯрддा рд╣ै।
рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी рдХे ‘рд╡ेрдпрд░ рдбू рдЖрдИ рдмिрд▓ांрдЧ’[7] рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрддी рдмेрд╡рдлा рдкрддि рд╕ुрд░ेрд╢ рдкूрд░्рд╡ рдкрдд्рдиी рд╕े рдкूрд░्рд╡рд╡рдд рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦ рдкрдд्рдиी рдХुрд╕ुрдо рдХी рд╢ाрджी рдХो рдирд░рдХ рдмрдиा рджेрддा рд╣ै।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрдо्рд╡рджा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдирджी’ рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा/ рдмोрд╕्рдЯрди рдХी рдзрд░рддी рдкрд░ рддीрди рдмрдЪ्рдЪों рдФрд░ рддुрдирдХ рдоिрдЬाрдЬ, рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдкрддि рдХे рд╕ाрде рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬीрд╡рди рдЬी рд░рд╣ी, рдЕрдкрдиे рдХो рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рдмिрди्рджु рдоाрди рд░рд╣ी рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧा рдХे рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ीрдп рдмेрдЯे рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд▓्рдпूрдХीрдоिрдпा рд╕े рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЧंрдЧा рдХे рджो рднाрдЗрдпों рдХी рднी рд▓्рдпूрдХीрдоिрдпा рд╕े рдоृрдд्рдпु рд╣ुрдИ рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдкрддि рдЧрдЧрдирдмिрд╣ाрд░ी рд╕ाрд░ा рджोрд╖ рдЧंрдЧा рдХे рджूрд╖िрдд рд░рдХ्рдд рдкрд░ рдореЭ, рдЙрд╕े рдкीреЬा, рдЖрдд्рдо рд▓ांрдЫрдиा, рдЕрдкрд░ाрдз рднाрд╡рдиा рд╕े рднрд░, рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ, рд╡ीреЫा, рдЧрд╣рдиे, рд░ुрдкрдП рдкैрд╕े-рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕рд╣ेрдЬ рдЙрд╕े рдаंрдбे, рдкрд░ाрдпे, рдЧैрд░ рднाрд╖ाрдИ рджेрд╢ рдоें, рдмिрдиा рд╡рд░्рдХ рдкेрдкрд░ рдХे рдЫोреЬ рднाрд░рдд рдЪрд▓ा рдЖрддा рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕्рдд्рд░ी рдЕंрдзेрд░े рдЕрдХेрд▓े рдШрд░ рдоें, рдХीрдоोрдеैрд░ेрдкी рд▓ाрдЙрди्рдЬ рдоें, рд╕рдоुрди्рдж्рд░ рдХिрдиाрд░े рдХे рдЦाрд░े рдкाрдиी рдФрд░ рддрд░ рдаंрдбी рдмाрд▓ू рдкрд░ рддреЬрдкрддी рд░рд╣рддी рд╣ै - рд╡рд╣ рдЕрд╡ांрдЫिрдд рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдХिрд╕ी рдХो рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं। рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдЙрд╕े рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓рддा рд╣ै। рд╡िрдзрд╡ा рд╕े рднी рдмрджрддрд░ рдЬीрд╡рди рднोрдЧ рд░рд╣ी рдкрд░िрдд्рдпрдХ्рддा । рдЙрдд्рдкीреЬрди рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдиैрд░рди्рддрд░्рдп рдмрдиाрдП рд╣ी рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╕рдЦी рдк्рд░рд╡ीрдг рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдк्рд░рд╡ीрдг рдХी рджूрд╕рд░ी рдмीрдмी рдмрдирддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рд╡ीрдг рдЬी рдХो рдЙрд╕ рдкрд░ рдирд╣ीं, рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╡рд╣ рдкрдд्рдиी рдирд╣ीं рдЕрд╡ैрддрдиिрдХ рджाрд╕ी рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।
рд╡рд╣ рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рд╣ै। рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХे ‘рд╢ाрдо рднрд░ рдмाрддें’[8] рдХी рдкाрд░्рдЯी рдоें рдмреЬे рдмреЬे рд░рд╣рд╕्рдп рдЦुрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬैрд╕े рд╕ाрдпрд░ा рдХा рдкрддि рдЙрд╕рд╕े рдзंрдзा рдХрд░рд╡ाрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा, рджрд░िंрджों рдХी рддрд░рд╣ рдоाрд░рддा рдеा।
рдХ्рд░ूрд░рддा рдХी рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдкीрдвिрдпों рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी рдХे ‘рдкाрд░ो рдЙрдд्рддрд░рдХрдеा’ рдоें рд╡ीрд░ेрди рдХी рдоाँ рд▓ीрд▓ाрд╡рддी рдЪौрджрд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣рд╡ेрд▓ी рдоें рдЖрдИ рдеी। рдкрддि рд▓ीрд▓ाрд╡рддी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рд╣рд╡ेрд▓ी рдоें рд╣ी рдиाрдЪ-рдЧाрдиे рдХी рдорд╣рдлिрд▓ें-рдордЬрдоे рд▓рдЧाрддा рд╣ै рдФрд░ рдардХुрд░ाрдиी рд╣ोрдХрд░ рднी рдЙрдирдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд, рдЕрддृрдк्рдд, рдЕрдкрдоाрдиिрдд, рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рдЖрдд्рдоा рд╣рд╡ेрд▓ीрдиुрдоा рдкिंрдЬрд░े рдоें рдлреЬрдлреЬाрддी, рддреЬрдкрддी, рднрдЯрдХрддी, рдЕрдкрдоाрдиिрдд рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЬिрдж्рдж, рдЕрднिрдоाрди рдФрд░ рдЕрд╣ं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмेрдЯा рд╡ीрд░ेрди рдЕрдкрдиे рд╕े рджрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдмреЬी рд░ाрдзा рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░рдХे рд╣ी рдЫोреЬрддा рд╣ैं। рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХा рдЬрд╣рд░ рд░ाрдзा рдХो рд░ोреЫ рдШूँрдЯ-рдШूँрдЯ рдкिрд▓ाрдпा рдЬाрддा। рдЙрд╕рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд╢рдХ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкрддि рд╢ेрд╡िंрдЧ рдХिрдЯ рд╕े рдХैंрдЪी рдиिрдХाрд▓ рдЙрд╕рдХे рдмाрд▓ рдХाрдЯ рджेрддा рд╣ै। рд░ाрдзा рд╣рд░ рд╕рдордп рдбрд░ी, рд╕рд╣рдоी, рднीрдЧी рдмिрд▓्рд▓ी рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рдЕंрддрдд: рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдкрдд्рдиी рдкाрд░ो рд╡ीрд░ेрди рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЦрд░ीрджी рд╣ुрдИ рдЧुреЬिрдпा рд╣ै, рдХिрд░ाрдпे рдХी рдЖрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЙрд╕े рдмреЬी рд╣рд╡ेрд▓ी рдХी рдардХुрд░ाрдЗрди рдФрд░ рдмреЬे-рдмреЬे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдоाँ рдмрдиाрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкрдд्рдиी рдХा рджрд░्рдЬा рдирд╣ीं рджिрдпा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдд्рдкीреЬрдХ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рд╡рд╣ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рд╣ैं, рдЬो рд▓िंрдЧ рднेрдж рдХी рдмाрдд рдХрд░рддी рд╣ैं, рдоाрдирддी рд╣ैं рдХि рдкुрд░ुрд╖ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рд╡ीрд░ेрди рддो рд░ाрдзा рдХो рдЕрдкрдиे рдорди рдоें рдмрд╕ा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕्рдд्рд░ी рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдкाрд░ो рдоृрдд рджेрд╡ рдХो рднी рдпाрдж рдирд╣ीं рд░рдЦ рд╕рдХрддी।
‘рдХैрд░ाрд▓ी рдорд╕ाрдЬ рдкाрд░्рд▓рд░’[9] рдоें рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी рдмрддाрддी рд╣ैं рдХि рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें, рд╣рд░ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдоें, рд╕рднी рд╕рдн्рдп-рдЕрд╕рдн्рдп рджेрд╢ों рдоें рдкिрддृрд╕рдд्рддा рдХा рд╣ी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдкрддि рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдЬंрдЧ рдоें рдФрд░рдд рдЕрдХेрд▓ी рд╣ी рд╣ै। рдорд╕ाрдЬ рдеैрд░ेрдкिрд╕्рдЯ, рдмॉрдбी рд╡рд░्рдХрд░, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ, рдЬрд▓ рдкрд░ी, рдиैрди्рд╕ी рдХा рдкрд╣рд▓ा рдкाрджрд░ी/ рдзрд░्рдордЧुрд░ु рдкрддि рдЕрдм्рд░ाрд╣рдо рднाрд░рдд рдоें рд░рд╣े рдпा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें-рдЕрдкрдиे рдкрд░-рд╕्рдд्рд░ी рд╕рдо्рдмрди्рдзों рд╕े, рджांрдкрдд्рдп рдХी рдиैрддिрдХрддा рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░рдХे рдиैрди्рд╕ी рдХो рдЕрдкрдоाрдиिрдд-рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдмाреЫ рдирд╣ीं рдЖрддा। рджूрд╕рд░ा рдбेрдирдоाрд░्рдХ рд╕े рд╕рдн्рдп рджेрд╢ рдХा рдкрддि рд▓ाрд░्рд╕ рд╣िंрд╕ा рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд░ рд╕े рдкीреЬिрдд/ рдХुंрдаिрдд рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдкрд░ рд╣ाрде рдЙрдаाрддा рд╣ै, рдердк्рдкреЬ рдоाрд░рддा рд╣ै, рдЧाрд▓िрдпाँ рдмрдХрддा рд╣ै, рдмाрд▓ рдЦींрдЪрддा рд╣ै, рдмांрд╣ рдорд░ोреЬрддा рд╣ै, рдзрдХ्рдХे рджेрддा рд╣ै, рдЬूрддे рдЪрд▓ाрддा рд╣ै, рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдоुँрд╣ рдкрд░ рдеूрдХрддा рд╣ै, рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдкрд╣ुँрдЪा рджेрддा рд╣ै। рддीрд╕рд░ा рдоाрд░्рдХो рднी рдЙрдд्рдкीреЬрди рдоें рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдХे рдорд╣िрд▓ा рдЖрд╢्рд░рдп рдЧृрд╣ рдХी 21 рд╕े 65 рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╕рднी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЗрд╕ी рдд्рд░ाрд╕рджी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं। рд▓ेрдмрдиाрди рд╕े рдЖрдИ рдЗрдХ्рдХीрд╕ рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЬрди्рдирдд рдХा рдкрддि рдЙрд╕े рд╡ेрд╢्рдпाрд╡ृрдд्рддि рдоें рдзрдХेрд▓рдиे рдХा рдоंрд╕ूрдмा рд▓िрдП рд╣ै। рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдкीрдЯрддा рд╣ै, рд╕ुрд▓рдЧрддी рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рд╕े рджाрдЧрддा рд╣ै, рд╕्рдЯोрд╡ рд╕े рдЪिрдордЯा рдЧрд░рдо рдХрд░рдХे рдЙрд╕ рдкрд░ рдмрд░рд╕ाрддा рд╣ै। рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХी рдмेрдиреЫीрд░ рдХा рдкрддि рд╢рд░ाрдм рдкीрдХрд░ рдкीрдЯрддा рднी рд╣ै рдФрд░ рд╢рд░ाрдм рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░े рдкैрд╕े/ рдмрдЪрдд рдЫीрди рд▓ेрддा рд╣ै। рдШाрдиा рдХी рдЕрдмीрдиा рдХा рдкрддि рдЙрд╕े рдбाрдпрди рдпा рдЪुреЬैрд▓ рдХрд╣ рдХрд░ рдкुрдХाрд░рддा рд╣ै। рд╕िрдЦ рдорд╣िрд▓ा рдЬрд╕рдмीрд░ рдХा рдкрддि рдЙрд╕рдХे рдкेрдЯ рдоें рдЫुрд░ा рдШोंрдк рджेрддा рд╣ै। рдиाрдиी рджाрджी рдмрди рдЪुрдХी рдмाрд╕рда рд╡рд░्рд╖ीрдп рдлाрд░рд╕ी рдорд╣िрд▓ा рдлिрд░ोреЫा рджрд░िंрджे рдкрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдкрдиाрд╣рдЧाрд░ рдоें рд╣ै।
рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा рдХे ‘рджृрд╢्рдп рд╕े рдЕрджृрд╢्рдп рдХा рд╕рдлрд░ рдоें’ рдбॉ. рд▓рддा рддीрди рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдд्рд░ाрд╕рдж, рдЙрд▓рдЭे рдЬीрд╡рди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै- рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдирд░्рд╕, рдЙрдЪ्рдЪ рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рд╕ाрдпрд░ा рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪрд╡рд░्рдЧीрдп рддेрд▓рдЧू рдпुрд╡рддी- рд╕рднी рдПрдХ рд╕ी рднрдпंрдХрд░ рд╡िрд╕ंрдЧрддि рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рд░ рд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░ाрдгрдШाрддी рд╡ेрджрдиा рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рддीрдп рд▓реЬрдХी рдХा рдкрддि рдЙрд╕рдХा рд░ोреЫ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдкрддि рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдпुрд╡рддी рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХिрд╕ी рдУрд░ рдпुрд╡рдХ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддी рдеी। рдЙрд╕े рдкрд╣рд▓े рджिрди рд╣ी рдмрддा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд▓рд╡ рдХी рдирд╣ी рд▓рд╕्рдЯ рдХी рдЪीреЫ рд╣ै।
рдЕрдиिрд▓ рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░ рдХे‘рд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ूрд░ाрдЦ’рдоें рдЬрдп рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдиाрдпрдХ рдпा рдорд╣ाрдоाрдирд╡ рднी рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे। рд╕िрд░्рдл рддрд░्рдЬрдиी рдЙрдаाрдХрд░ рдкрдд्рдиी рдЬрд╕рд▓ीрди рдпा рдмेрдЯी рдЪिрди्рдордпा рдХी рдмाрдд рдХाрдЯрдиे рдХा рдЕрдЪूрдХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╣ै। рдЪाрд╣े рдкрдд्рдиी рдХा рджूрд░ рд╡ाрд╢िंрдЧрдЯрди рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рдмрдЪрдкрди рдХी рд╕рд╣ेрд▓ी рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рд╣ो рдпा рдмेрдЯी рдХा рд╕рдоीрд░ рдЦाрди рдХे рд╕ाрде рд╣ाрдИ рд╕्рдХूрд▓ рдХी рдк्рд░ोрдо рдбेрдЯ рдкрд░ рдЬाрдиे рдЕрдиुрд░ोрдз।
рдкिрддा, рдмेрдЯी рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдкिрддा рднी рд╣рд░ рдмाрд░ рдиाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी рдХे ‘рдкाрд░ो рдЙрдд्рддрд░рдХрдеा’ рдоें рд░ाрдзा рдХे рд▓िрдП рджेрд╡рджाрд╕ рдЗрддрдиा рдкोрдЬेрд╕िрд╡ рд░рд╣ा рдХि рдмेрдЯी рдХंрдЪрди рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рднी рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рдФрд░ рдЙрд╕े рдирдиिрд╣ाрд▓ рднेрдЬ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै । рдмेрдЯी рдХंрдЪрди рдХो рдоाँ рд░ाрдзा рд╕े, рдЙрд╕рдХे рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдпाрдзिрдХाрд░, рдЕрднिрднाрд╡рдХрдд्рд╡, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░рдиा рдПрдХ рдХ्рд░ूрд░ рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рднрдпंрдХрд░ рдЙрдд्рдкीреЬрди рд╣ी рд╣ै। рдмाрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдкिрддा рдиे рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░ी рдЦुрд╢िрдпाँ рджрдмोрдЪ рд░рдЦी рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें рдкिрддा рдХी рдЫрд╡ि рдПрдХ рдЖрддрддाрдпी рд╕ी рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдФрд░ рдиृрд╢ंрд╕ рд╣ै। рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдоाँ рдХा рд╕्рдеाрди рджूрд╕рд░ी рдФрд░рдд рдХो рджेрдиा рднी рдХंрдЪрди рдХो рд╡िрддृрд╖्рдгा рд╕े рднрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╢ोрднрдиा рдпाрдиी рд╡ीрд░ेрди рдХी рдмрд╣рди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी рдиे рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं рд▓िрдЦा, рд▓ेрдХिрди рдкिрддा рдХी рдмेрд░ुрдЦी рдФрд░ рдЖрдд्рдордХेंрдж्рд░рдг рдиे рдЙрд╕े рддिрд░рд╕्рдХृрдд рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдЬीрд╡рди рд╣ी рджिрдпा। рдорд╣ेрди рдХी рдк्рд░ेрдоिрдХा рджिрд╡्рдпा рдХा рдкिрддा рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдкूрддी рдЧौрд░рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдмेрдЯी рдХी рд╢ाрджी рдорд╣ेрди рд╕े рдирд╣ीं рдХрд░рддा рдФрд░ рд╡рд╣ рдкिрддा рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рд╣ुрдИ рд╢ाрджी рдХो рдирдХाрд░ рджूрд╕рд░े рджिрди рд╣ी рдкрддि рдХा рдШрд░ рдЫोрдбрдХрд░ рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै, рдХिрд╕ी рдХो рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рдХि рд╡рд╣ рдХрд╣ाँ рд╣ै। рдкिрддा рдХे рдЬाрддीрдп рднेрдж-рднाрд╡ рдПрдХ рдХिрд╢ोрд░ी рдХो рдд्рд░िрд╢ंрдХु рдмрдиा рджेрддे рд╣ैं।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िंрдпंрд╡рджा рдХे ‘рдирджी’ рдХी рдЖрдХाрд╢рдЧंрдЧा рдХे рдкाрд╕ рди рдкрддि рд╣ै, рди рдк्рд░ेрдоी, рди рд╕ंрддाрди, рди рдоाँ-рдмाрдк। рд╕ोрдЪрддी рд╣ै-рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рджो рдл्рд▓ैрдЯ рд╣ैं, рдПрдХ рдоें рд░рд╣ेрдЧी рдФрд░ рдПрдХ рдХो рдХिрд░ाрдпे рдкрд░ рджेрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЧुрдЬाрд░ा рдХрд░ рд▓ेрдЧी। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рд╡рдХीрд▓ рдХреЫिрдиреЫ рдЙрд╕рдХे рджोрдиों рдл्рд▓ैрдЯ्рд╕ рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдЬрдоा рд▓ेрддे рд╣ैं। рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी рдХे ‘рдкाрдиी рдХेрд░ा рдмुрджрдмुрджा’ рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рдк्рд░िрдпा рдХा рднाрдИ рдЙрд╕рд╕े рдкूрдЫे рдмिрдиा, рдЙрд╕े рдмрддाрдП рдмिрдиा рдЙрд╕рдХा рджिрд▓्рд▓ी рд╡ाрд▓ा рдШрд░ рдмेрдЪ рджेрддा рд╣ै।
рдЕрдкрдиे рдХोрдЦ рдЬाрдП, рдЕрдкрдиे рдмेрдЯों рдиे рднी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЦोрдЬ рдоें рдиिрдХрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╡ेрджрдиाрдУं рд╕े рдЖँрдЦें рдоूँрдж рд░рдЦी рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдЦुрд╢ी рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рднрдЯрдХ рд░рд╣ी рд╕्рдд्рд░ी рдиैрддिрдХрддा рдХे рдоुрдЦौрдЯे рдирд╣ीं рд▓рдЧा рд╕рдХрддी। рдиिрдпрддि рдиे рдиैрди्рд╕ी рдж्рд░ोрдкрджी рдХा рджूрд╕рд░ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░рдг рдмрдиा рджिрдпा। рд╡рд╣ рдХैрдиेрдбा рдмेрдЯे рдЬोрд╢ुрдЖ рдХे рдкाрд╕ рдЖрддी рд╣ै, рдкрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдмेрдЯा рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╣ोрдХрд░ рднी рдХिрддрдиी рджूрд░ рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдмेрдЯों рдиे рднी рдЙрд╕े рдХोрд╕рдиे рд╕े рдирд╣ीं рдмрдЦ्рд╢ा। рдЬोрд╢ुрдЖ рдЕрдХрд╕рд░ рдЧुрдирдЧुрдиाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, “рдЬрдм рднी рдЬी рдЪाрд╣े рдирдИ рджुрдиिрдпा рдмрд╕ा рд▓ेрддे рд╣ैं рд▓ोрдЧ---рдПрдХ рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдХрдИ рдЪेрд╣рд░े рдЪреЭा рд▓ेрддे рд╣ै рд▓ोрдЧ।” \рдЫोрдЯा рдмेрдЯा рдиीрд▓ рднी рдоाँ рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдкिрддा рдоाрд░्рдХो рдХे рдкाрд╕ рд░рд╣рдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдоाँ рдХी рд╕्рдеिрддि рдпрд╣ рд╣ै-“рдХोрдИ рд╣рдорджрд░्рдж рдирд╣ीं рджрд░्рдж рдоेрд░ा рд╕ाрдпा рд╣ै। рд╣ंрд╕рдиे рдХी рдЪाрд╣ рдиे рдХिрддрдиा рдоुрдЭे рд░ुрд▓ाрдпा рд╣ै।“
рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ рдХा рдХोрдИ рдкрдХ्рд╖ рдирд╣ीं, рдЬिрд╕рдиे рдЗрд╕ рдФрд░рдд рдХा рджрдорди рди рдХिрдпा рд╣ो, рдЫрд▓ा рди рд╣ो । рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा рдХे‘рдирдХ्рдХाрд╢ीрджाрд░ рдХैрдмिрдиेрдЯ’ рдоें рдиाрдиा рдФрд░ рдоाрдоा рдХे рд╖рдбрдпंрдд्рд░ों рдФрд░ рджुрд░ाрднिрд╕ंрдзिрдпों рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рд╕ोрдирд▓ рд╢ाрджी рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕ рдЕрдоेрд░िрдХा рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै । рдоंрдЧрд▓ рдЪाрдЪा рдЕрдкрдиी рд╣ी рднрддीрдЬी рдоीрдирд▓ рд╕े рджुрд╖्рдХрд░्рдо рдХрд░рд╡ा рдЙрд╕рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░рд╡ा рджेрддा рд╣ै।
‘рдирдХ्рдХाрд╢ीрджाрд░ рдХैрдмिрдиेрдЯ’ рдХा рд╕ुрд▓ेрдоाрди рдмрд▓рджेрд╡ рдмрди рдоाрдирд╡ рддрд╕्рдХрд░ी рдХा рдзंрдзा рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╢ाрджी рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдпुрд╡рддिрдпों рдХो рд╡िрджेрд╢ рд▓ाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡ेрд╢्рдпाрд╡ृрддि рдоें рдзрдХेрд▓ рдЕрдЧрд▓ी рд╢ाрджी рдоें рдЬुрдЯ рдЬाрддा рд╣ै। рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХे ‘рд╢ाрдо рднрд░ рдмाрддें’ рдоें рдмीрдЪ рдкाрд░्рдЯी рдХे рд╣ी рдШрдирд╢्рдпाрдо рдк्рд░िрдпा рдХे рд░ेрдк рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдкाрд░ो рдЙрдд्рддрд░рдХрдеा’ рдоें рджेрд╡ рдХा рдкिрддा рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ेрдоिрдХा рдкाрд░ो рдХो рдкрд░рдХीрдпा рдХрд░ाрд░ рджेрддा рд╣ै। ‘рджृрд╢्рдп рд╕े рдЕрджृрд╢्рдп рдХा рд╕рдлрд░’ рдоें рдбॉрд▓ी рдХो рдирд╢ीрд▓ा рдкाрдиी рдкिрд▓ा рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рджो рджेрд╡рд░ों рдФрд░ рдЬेрда рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рд╕ुрд░ рднी рдЗрд╕ рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдоें, рдХुрдХृрдд्рдп рдоें, рд╕ाрдЬिрд╢ рдоें рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рдХрднी рдЙрд╕ рдЖрджрдоी рд╕े рд╢ाрджी рд╕े рдЗंрдХाрд░ рдХिрдпा рдеा, рдЬो рдЖрдЬ рдЙрд╕рдХा рдЬेрда рд╣ै।
рдпрд╣ рд╕्рд╡рдиिрд░्рдоिрдд, рд╕्рд╡рдпंрд╕िрдж्рдз рдиाрдпрдХ рд╣ै। рдЙрд╕े рдЖрдк рдЪुрдиौрддी рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддे। рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ рдХे рдкुрд╖्рдЯ рдиिрдпрдо-рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ैं। рд╕िрд░ рдкрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣ाрде рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЙрдЪ्рдЫृंрдЦрд▓рддाрдУं, рдХ्рд░ूрд░рддाрдУं рдХा рдФрдЪिрдд्рдп рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рджрдмंрдЧрддा рд╣ै । рд╡рд╣ рдХुрдЫ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै-рдзीрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд, рдзीрд░рд▓рд▓िрдд, рдзीрд░ोрджाрдд्рдд, рдзीрд░ोрдж्рдзрдд्рдд -рд▓ेрдХिрди рдордиुрд╖्рдп рдирд╣ीं। рд╢рд░ाрдмी-рдзрд░्рдордЧुрд░ु-рдкрд░рд╕्рдд्рд░ीрдЧाрдоी, рдЬрдоीрджाрд░-рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा, рджेрд╢ी-рд╡िрджेрд╢ी, рд╕्рдеाрдиीрдп-рдк्рд░рд╡ाрд╕ी, рдЙрдЪ्рдЪрд╢िрдХ्рд╖िрдд, рдкрддि-рдк्рд░ेрдоी, рднाрдИ-рдкुрдд्рд░, рдЪाрдЪा-рдиाрдиा-рдоाрдоा рд╕рднी рдХे рдкाрд╕ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ рдХा рд░рдХ्рд╖ाрдХрд╡рдЪ рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рднрд░ рд▓рд╣рд░ों рдХी рддрд░рд╣ рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рд╕िрд░ рдкрдЯрдХрддी рд░рд╣рддी рд╣ै, рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн:[2] рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी, рдкाрд░ो рдЙрдд्рддрд░рдХрдеा,
[3] рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрдо्рд╡рджा, рдирджी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓, рджिрд▓्рд▓ी, 2014
[4] рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा, рджृрд╢्рдп рд╕े рдЕрджृрд╢्рдп рдХा рд╕рдлрд░, рд╢िрд╡рдиा, рд╕ीрд╣ोрд░, 2022
[5] рдЕрдиिрд▓ рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░, рд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ुрд░ाрдЦ, рднाрд╡рдиा, рджिрд▓्рд▓ी, 2021
[6] рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрдо्рд╡рджा, рднрдпा рдХрдмीрд░ рдЙрджाрд╕, рд░ाрдЬрдХрдорд▓
[7] рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी, рд╡ेрдпрд░ рдбू рдЖрдИ рдмिрд▓ांрдЧ, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рджिрд▓्рд▓ी, 2010
[8] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рд╢ाрдо рднрд░ рдмाрддें, рд╡ाрдгी, рджिрд▓्рд▓ी,
[9] рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी, рдХैрд░ाрд▓ी рдорд╕ाрдЬ рдкाрд░्рд▓рд░, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рджिрд▓्рд▓ी, 2020
рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा: рдПрдХ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕрд╡рд▓ोрдХрди

рдЦुрд╢рдмू
-рдЦुрд╢рдмू

рдИрдоेрд▓: Khushi28914@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: 9968746826
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕
рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╕ौ рдкрдЪाрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдЕрднाрд╡ рдеा। рд╡े рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЬрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ुрдЖ рддрдм
рджेрд╢ी рдХाрд╡्рдп рдиे рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рд╡ीрд░рддा, рд╢ौрд░्рдп рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп
рдмрдиे। рдкрд░ рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рднी рдоुंрдЬ рдХे рджोрд╣े рд╢ौрд░्рдп рдФрд░ рд╡ीрд░рддा рдХी рджुंрджुрднी рдмрдЬा рдЪुрдХे рдеे рдЬिрдирдоें рд╢ौрд░्рдп, рдкрд░ाрдХ्рд░рдо, рд╡ीрд░рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЪिрдд्рд░ рд╣ै।1
рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╣рдЯ्рдЯ рдХाрд▓ рдоें
рддрдеा рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрджिрдХाрд▓ рдоें (рд╕рди् 1000-1400 рдИ. рддрдХ) рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ
рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं –
1. рдЬैрди рдк्рд░рднाрд╡ाрдкрди्рди рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ। рдЗрд╕
рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╣ेрдордЪрди्рдж рдХे рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдоेрд░ूрддुंрдЧ рдХे ‘рдк्рд░рдмंрдз рдЪिрди्рддाрдордгि’, рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░
рдХे ‘рдк्рд░рдмрди्рдз рдХोрд╢’ рдЖрджि рдоें рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рджोрд╣े рдЖрддे
рд╣ै।
2. рд░ाрд╕ो рдЧ्рд░рди्рде – рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो, рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो, рдЬрдпрдЪंрдж्рд░
рдк्рд░рдХाрд╢, рдЬрдпрдоंрдпрдХ рдЬрд╕рдЪрди्рдж्рд░िрдХा, рд╣рдо्рдоीрд░ рд░ाрд╕ो, рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд░ाрд╕ो, рдХीрд░्рддिрд▓рддा рдФрд░ рдХीрд░्рддिрдкрддाрдХा
рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоाрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो (рдЖрд▓्рд╣ा рдХा рдоूрд▓ рд░ूрдк) рдЦुрд╕рд░ों рдХी рдкрд╣ेрд▓िрдпाँ
рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрдкрддि рдкрджाрд╡рд▓ी рдХो рджेрд╢рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рдоाрдиा рд╣ै।2
рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, “рднाрд░рддीрдп
рдХрд╡िрдпों рдиे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдиाрдо рднрд░ рд▓िрдпा, рд╢ैрд▓ी рдЙрдирдХी рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиी рд░рд╣ी। рдЬिрд╕рдоें рдХाрд╡्рдп-рдиिрд░्рдоाрдг
рдХी рдУрд░ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрди рдеा, рд╡िрд╡рд░рдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдУрд░ рдХрдо, рдХрд▓्рдкрдиा рд╡िрд▓ाрд╕ рдХा рдЕрдзिрдХ рдоाрди рдеा, рддрде्рдп
рдиिрд░ूрдкрдг рдХा рдХрдо, рдЙрд▓्рд▓рд╕िрдд рдЖрдиंрдж рдХी рдУрд░ рдЕрдзिрдХ рдЭुрдХाрд╡ рдеा рд╡िрд▓ाрд╕िрдд рддрде्рдпाрд╡рд▓ी рдХी рдУрд░ рдХрдо। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рд╣ाрдеों рдкрд░ाрд╕्рдд
рд╣ोрдиा рдкрдб़ा। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рдЗрди рдХाрд╡्рдпों рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЙрдХрд╕ा рджेрдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдоाрди рд▓िрдП рдЧрдП
рд╣ैं। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдЬрдм рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рднी рдЪрд░िрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдЬाрдиे рд▓рдЧा, рддрдм рднी
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЕрди्рдд рддрдХ рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рдХाрд╡्рдп рд╣ी рдмрди рд╕рдХीं, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдирд╣ीं। рдлिрд░
рднी рдиिрдЬंрдзрд░ी рдХрдеाрдУं рд╕े рд╡े рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рднिрди्рди рдеीं рдЙрдирдоें рдмाрд╣्рдп рддрде्рдпाрдд्рдордХ рдЬрдЧрдд् рд╕े
рдХुрдЫ-рди-рдХुрдЫ рдЕрд╡рд╢्рдп рд░рд╣рддा рдеा।”3
рд░ाрд╕ो-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдоें рдорддрднेрдж рд╣ै। рдЕрдзिрдХांрд╢
рд░ाрд╕ो рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдк्рд░рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕंрд╢ों рдХ рднрд░рдоाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЗрди्рд╣ें рдЕрдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд░рдЪрдиा рдоाрдирддे рд╣ैं। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдпрджि рджेрдЦा рдЬाрдП рддो
рд╡िрджिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░ाрдЬ्рдп рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рдЬिрд╕ рдЪрд░िрдд-рдиाрдпрдХ
рдХो рд▓ेрдХрд░ рд░ाрд╕ो рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ोрддी рдеी, рдЙрд╕рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдгрди рднी рдЗрди рдЧ्рд░рди्рдеों рд╕े
рдЬुрдб़рд╡ा рджेрддे рдеे। рдкрд░рди्рддु рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд░ाрд╕ो рдЧ्рд░рди्рде рд╣ी рдЕрдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣ों, рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпे рдЖрджिрдХाрд▓ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ैं рддрдеा рдЗрдирдоें рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдк
рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣िрди्рджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрди्рд╣ें
рдЖрджिрдХाрд▓ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдХे рдЗрдирдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдХिрдпा рд╣ै।
рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा
рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоूрд▓рддः рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕े
рдЙрдкрдЬा рд╣ुрдЖ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िрди्рджी-рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рд╣ै। рдЗрд╕े ‘рджेрд╢рднाрд╖ा
рдХाрд╡्рдп’ рдиाрдо рд╕े рднी
рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣िрди्рджू рд░ाрдЬрдкूрдд рд░ाрдЬाрд╢्рд░рдп рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЪाрд░рдг
рдпा рднाрдЯ рдеे। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдЬुрдб़ाрд╡ рд╕ीрдзे рд░ाрдЬा рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрддः рдЙрдирдХा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ
рд╕рдо्рдоाрди рдеा। рдЪाрд░рдг рдХрд▓ा-рд░рдЪрдиा рдоें рдХुрд╢рд▓ рд╣ोрддे рдеे। рд╡े рдпोрдж्рдзा рднी рд╣ोрддे рдеे, рдЬो рдпुрдж्рдз рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ेрдиा рдХी рдЕрдЧुрд╡ाрдИ рд╡िрд░ूрджाрд╡рд▓ी
рдЧा-рдЧाрдХрд░ рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдпे рд░ाрдЬाрдУं, рдЖрд╢्рд░рдпрджाрддाрдУं, рд╡ीрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рддрдеा рд╕ैрдиिрдХों рдХे
рд╡ीрд░ोрдЪिрдд рдпुрдж्рдз рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддिрдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рдеे, рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпрдеाрд░्рдердкрд░рдХ
рд╕्рдеिрддिрдпों рдПрд╡ं рд╕рди्рджрд░्рднों рдХो рднी рдмाрд░ीрдХी рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╡ीрд░ोрдЪिрдд рднाрд╡рдиाрдУं рдХे
рд╡рд░्рдгрди рдХे рд▓िрдП рдЗрди्рд╣ोंрдиे ‘рд░ाрд╕рдХ рдпा рд░ाрд╕ो’ рдЫंрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा,
рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдЫंрдж рдЗрд╕ рднाрд╡рдиा рдХो рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा
рд░рдЪिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो ‘рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा।
рдЪाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХे рд╕рдордп рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ,
рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЕрдЪ्рдЫी рдирд╣ीं рдеी। рдкूрд░ा рджेрд╢ рдХрдИ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдпों рдоें
рдмँрдЯ рдЧрдпा рдеा। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд░ाрдЬा рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддा рдеा। рдЙрдирдоें рдЖрдпे рджिрди рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा
рдеा। рд╕рднी рд░ाрдЬा рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдоेрд▓-рдЬोрд▓ рд░рдЦрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдЖрдкрд╕ рдоें рд▓рдб़рддे-рднिрдб़рддे рд░рд╣рддे рдеे।
рд░ाрдЬ्рдп-рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЬрд░ूрд░ी рдеा। рд╡िрджेрд╢ी рд╕ाрдоंрддों рдХे рдЖ рдЬाрдиे
рд╕े рдпुрдж्рдз рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЧрд░्рдо рд╣ो рдЧрдпा। рд╡िрджेрд╢ी рд╕ाрдоंрддों рдиे рджेрд╢ी рд░ाрдЬाрдУं рдоें рдлूрдЯ рдбाрд▓ो
рдФрд░ рд░ाрдЬ рдХрд░ो рдХी рдиीрддि рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдПрдХ рджिрди рд╡े рдкूрд░े рд╣िрди्рджू-рдЬाрддि рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдмрди рдЧрдП।
рдЬिрд╕ рд╣िрди्рджू рд░ाрдЬा рдиे рдЙрдирдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЙрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрдж्рдз рдХी рдаाрди рд▓ी рдФрд░ рд╢िрдХाрд░ рдЙрд╕े
рдЕрдкрдиे рдЕрдзीрди рдХрд░ рд▓िрдпा। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдмिрдЧрдб़рдиे рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рднी рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдЖрдпा। рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िрди्рджू рдЬाрддिрдпाँ рдЙрдкрдЬाрддिрдпाँ рдоें рдмрдв़рддी рдЧрдИं।
рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рднी рдЙрдкрд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдП। рд╕рднी рдЬाрддिрдпों рдФрд░
рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдоें рдЬो рдоेрд▓рдЬोрд▓ рдФрд░ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рдкрд╣рд▓े рдеा, рд╡рд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╡ैрдордирд╕्рдп рднाрд╡ рдоें рдмрджрд▓
рдЧрдП। рдЖрдпे рджिрди рдПрдХ рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░ी рдЬाрддि рд╕े рдФрд░ рдПрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░े рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
рд╕े рд▓рдб़рдиे-рднिрдб़рдиे рд▓рдЧे। рдЗрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें
рдпुрдж्рдзोрди्рдоाрдж рдмрдв़ा। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоेрд▓рдЬोрд▓ рдФрд░ рдПрдХрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдиे рдЗрд╕े рдФрд░ рдмрдв़рдиे рджिрдпा।
рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдЗрд╕ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рджрдпрдиीрдп рд╣ो рдЧрдпी। рд▓ोрдЧ
рднूрдЦों рдорд░рдиे рд▓рдЧे। рднूрдЦे рд▓ोрдЧों рдХो рдорд░рдиे рдФрд░ рдоाрд░рдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХोрдИ рдХाрдо рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा
рдеा। рдХिрди्рддु рдпे рд▓ोрдЧ рдЬो рдиिрдо्рди рдФрд░
рдиिрдо्рди рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХे рдеे, рд▓рдб़ рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдЬाрддि,
рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рдЬाрддि рдХी рд╕ेрд╡ा рдХी рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬा рдХो рджुःрдЦी рдирд╣ीं
рджेрдЦ рд╕рдХрддे рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЕрдкрдиा рдиैрддिрдХ рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдп рдоाрди рд▓िрдпा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП
рдПрдХ рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░े рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕िрдж्рдз
рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧे рд╣ुрдП рдеे। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рднी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдмрдв़ा। рд▓ोрдЧ рдХ्рд░рдорд╢ः рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдкрдЬाрддिрдпों
рддрдеा рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдФрд░ рдЙрдкрд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рд▓рдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП
рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╣ी рдЪैрди рд╕े рд░рд╣рдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдХ्рдпोंрдХि рд╕рднी рджिрд╢ाрдУं рд╕े рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ोрдиे рдХी
рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдеी। рдиिрд░рди्рддрд░ рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХो рднी рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो
рдЧрдпा рдеा। рдЪाрд░рдг рдЗрд╕ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХाрдо рд╣рд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдЖрд╢्рд░рдпрджाрддा рдХे
рдпुрдж्рдзोрди्рдоाрдж рдХो рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиा-рдпोрдЬрдиा рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░рдиा рдеा। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै
рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдХोрдИ рджेрд╢ рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (рдЬाрддि) рдпुрдж्рдз рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा
рдоुрдЦ्рдп рдХрд░्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдЪेрддрдиा рдоें рд╕्рдеाрди рджेрдиा। рдЪाрд░рдг-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпा рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा
рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд╡рд░ рд╡ीрд░рдд्рд╡ рд╣ोрдиे рдХा рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдеा।
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। ‘рд░ाрд╕ो’ рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХрдИ рдордд рд╕ाрдордиे рдЖрдП
рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЧाрд░्рд╕ा рдж рддाрд╕ी рдиे ‘рд░ाрд╕ो’ рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि ‘рд░ाрдЬрд╕ूрдп’, рдЖрдЪाрд░्рдп
рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे ‘рд░рд╕ाрдпрдг’ рдФрд░ рдбॉ. рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдоेрдиाрд░िрдпा рдиे ‘рд░рд╣рд╕्рдп’ рд╕े рдоाрдиा
рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी ‘рд░ाрд╕рдХ’ рдХो рдПрдХ рдЫंрдж рднी рдоाрдирддे рд╣ै рдФрд░ рдХाрд╡्рдп-рднेрдж рднी। рдРрд╕ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा
рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХी рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЫंрджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा
рдеा। рдпे рдХाрд╡्рдп рдЪрд░िрдд्рд░-рдк्рд░рдзाрди рд╣ैं। рдЗрди рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХो рдХाрд╡्рдп рдоें рдмाँрдзрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдЗрд╕
рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдоूрд▓рддः рд░ाрд╕рдХ рдЫंрдж рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै।
рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рд╡ीрд░ोрдЪिрдд рдЫंрдж рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै। рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рд╡ीрд░ोрдЪिрдд
рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ोрдЪिрдд рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рд╡рд░्рдгрди рд╕ुрд▓рднрддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд░ाрд╕ो рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे
рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЧ्рд░рди्рде рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -
1. рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो – рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдХृрддिрдпों рдоें ‘рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो’ рдХा рд╕्рдеाрди рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╢िрд╡ рд╕िंрд╣
рд╕ेंрдЧрд░ рдХी рдХृрддि ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕рд░ोрдЬ’ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा
рджрд▓рдкрддि рд╡िрдЬрдп рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЗрд╕рдХो рдирд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी (рд╕рди् 812 рдИ.) рдХी рд░рдЪрдиा
рдоाрдирддे рд╣ै।4 рдЗрд╕рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдЪिрдд्рддौрдб़-рдирд░ेрд╢ рдЦुрдордг (рдЦुрдо्рдоाрдг) рдж्рд╡िрддीрдп рдХे
рдпुрдж्рдзों рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд╡ृрдд्рдд-рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХे
рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╕рдд्рд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рд░рдЪрдиा рдард╣рд░рддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдд्рд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे
рдЪिрдд्рддौрдб़-рдирд░ेрд╢ рд░ाрдЬрд╕िंрд╣ рддрдХ рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдпрд╢ोрдЧाрди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░
рдЗрд╕рдХो рдЖрджिрдХाрд▓ीрди рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рднीрддрд░ рдирд╣ीं рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рд╡ृрдд्рдд
рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХे рдкाрд╕ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдкैрдиी рджृрд╖्рдЯि рдеी; рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╡े рдЖрджिрдХाрд▓
рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХो рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдФрд░ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рднрдг्рдбाрд░ рдоें рдбाрд▓рдиे рдХा рдкुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдХे рдпрд╢
рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬрдм рдХि рд╡рд╣ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрди рдХाрд▓ों рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рд╕े рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें
рдоेрд▓ рдирд╣ीं рдЦाрддी। рдЗрди рд▓ोрдЧों рдиे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рдиाрдоों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рднी рдн्рд░рдо рдкैрджा рдХिрдпा
рд╣ै।”5 рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдбॉ. рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдоेрдиाрд░िрдпा рдЬैрд╕े рдк्рд░рдмुрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдиे рднी рдЗрд╕ рдХृрддि рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рджрд▓рдкрддि-рд╡िрдЬрдп рдХो рдЬैрди рд╕ाрдзु рдоाрдиा рд╣ै рдЬो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЧрд▓рдд рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि
рд░рдЪрдиा-рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╡рд╕्рддु-рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдХाрд╡्рдп рдХिрд╕ी рдЬैрди рд╕ाрдзु рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░рдЪिрдд
рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдпрджि рдРрд╕ा рд╣ोрддा рддो рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХी рдЕрди्рддрд░्рд╡рд╕्рддु рдоें рдЬैрди рдзрд░्рдо рдХा
рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоिрд▓рддा, рдЬो рдХि рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЗрд╕рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдирд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоाрди рд▓ेрдиे
рдоें рдХोрдИ рдЖрдкрдд्рддि рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддी।
рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рддि рдкूрдиा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдоें
рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХुрд▓ рдкाँрдЪ рд╣рдЬाрд░ рдЫंрдж рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдЖрдкрд╕ी рд╡िрд╡ाрджों
рдХे рдмाрдж рд╣ुрдП рдПрдХрддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдм्рдмाрд╕िрдпा рд╡ंрд╢ рдЕрд▓рдоॉрдоू рдЦрд▓ीрдлा рдФрд░ рдЦुрдоाрдг рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдП рдпुрдж्рдз
рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд░ाрдЬा рдЦुрдоाрдг рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ांрдХрди рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдЙрдирдХे рдк्рд░ेрдо рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдХृрддिрдХाрд░ рдиे рдиाрдпिрдХा рднेрдж рдФрд░ рд╖рдЯ्рдЛрддुрд╡рд░्рдгрди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ
рднी рдХिрдпा рдЬो рд░рдордгीрдп। рд╡ीрд░ рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рд░рд╕ рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕рдоें рджोрд╣ा, рд╕рд╡ैрдпा рдФрд░ рдХрд╡िрдд्рдд рдЫंрджों
рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд╣िрди्рджी рд╣ै। рдЬैрд╕े –
“рдкिрдЙ рдЪिрдд्рддौрдб़ рди рдЖрд╡िрдК рд╕ाрд╡рдг рдкрд╣िрд▓ी рддीрдЬ।
рдЬौрд╡े рд╡ाрдЯ рд░рддि рд╡िрд░рд╣िрдгी, рд░िрд╡рдг-рд░िрд╡рдг рдЕрдгрд╡ै рдЦीрдЬ॥
рд╕ंрджेрд╕ो рдкिрдЙ рд╕ाрд╣िрдмा, рдкाрдЫो рдлिрд░िрдп рди рджेрд╣।
рдкंрдЫी рдШाрд▓्рдпा рдкीрдЬ्рдЬрд░े, рдЫूрдЯрдг рд░ो рд╕ंрджेрд╕॥”6
2. рдкрд░рдоाрд▓ рд░ाрд╕ो – рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХृрддि рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдкрд░рдоाрд▓ рд░ाрд╕ो’ рдХा рдиाрдо
рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े ‘рдЖрд▓्рд╣ाрдЦрдг्рдб’ рднी рдХрд╣рддे рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕े ‘рдмैрд▓ेрдб’ рддрдеा рдбॉ.
рд░ाрдордХुрдоाрд░ рд╡рд░्рдоा рдиे рдЗрд╕े рд╡ीрд░рдЧाрдеा рдХाрд╡्рдп рдХрд╣ा рд╣ै।7 рдЕрднी рддрдХ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ
рдк्рд░рддि рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬो ‘рдЖрд▓्рд╣ाрдЦрдг्рдб’ рдк्рд░рдк्рдд рд╣ै рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдмाрдж рдоें рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╕рди् 1865 рдИ. рдоें рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдЗрд▓िрдпрдЯ рдиे рдЬिрд╕ ‘рдЖрд▓्рд╣ाрдЦрдг्рдб’ рдХा
рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░ाрдпा рдеा, рд╡рд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рддि рдХो рдЖрдзाрд░
рдмрдиाрдХрд░ рдбां. рд╢्рдпाрдорд╕ुंрд░ рджाрд╕ рдиे ‘рдкрд░рдоाрд▓ рд░ाрд╕ो’ рдХा рдкाрда рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░рдгी рд╕рднा, рдХाрд╢ी рд╕े
рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдпा। рдкाрда-рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХृрддि рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХी। рдпрд╣ 13рд╡ीं
рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдЬрдЧрдиिрдХ рд╣ैं,рдЬो рдорд╣ोрдмा рдХे рдирд░ेрд╢
рдкрд░рдорд░्рджिрджेрд╡ рдХा рдЖрд╢्рд░िрдд рдеा। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рдорд╣ोрдмा рдХे рджो рджेрд╢ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ीрд░ों
рдЖрд▓्рд╣ा рдФрд░ рдКрджрд▓ рдХे рд╡ीрд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рдпрдеाрд░्рде рдв़ंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЖрд▓्рд╣ा рдЫंрдж
(рд╡ीрд░рдЫंрдж) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рдмैрд╕рд╡ाрдб़ी рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ैрд╕े рд╕ाрд░े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣ै рдкрд░ рдмैрд╕рд╡ाрдб़ा рдЗрд╕рдХा
рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेрди्рдж्рд░ рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдЗрд╕рдХे рдЧाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдзिрдХ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдмुрди्рджेрд▓рдЦрдг्рдб рдоें, рд╡िрд╢ेрд╖
рд░ूрдк рдоें рдорд╣ोрдмा рдХे рдиिрдХрдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓рди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЧीрдд-рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдЫंрдж
рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдПрдХ рд╡ीрд░рдЧीрддाрдд्рдордХ рдХाрд╡्рдп рд╣ै-
“рдмाрд░рд╕ рдмрд░िрд╕ рд▓ै рдХुрдХूрд░ рдЬिрдПँ, рдФ рддेрд░рд╣ рд▓ै рдЬिрдПँ рд╕िрдпाрд░।
рдмрд░िрд╕ рдЕрдаाрд░рд╣ рдХ्рд╖рдд्рд░ी рдЬिрдПं, рдЖрдЧे рдЬीрд╡рди рдХो рдзिрдХ्рдХाрд░॥”8
3. рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рдЬрдпрдордпंрдХ рдЬрд╕-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा – рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें ‘рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢’ рдФрд░ ‘рдЬрдпрдордпंрдХ рдЬрд╕-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп
рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕рд░ोрдЬ’ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрди्рд╣ें рдХ्рд░рдорд╢: рднрдЯ्рдЯрдХेрджाрд░
рддрдеा рдордзुрд░рдХрд╡ि рдХी рдХृрддि рдоाрдиा рд╣ै। рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕рди् 1167 рдИ. рд╕े рд╕рди् 1186 рдИ. рдХे рдордз्рдп рд▓िрдЦी
рдЧрдИ рдеी। рдпे рдХрд╡ि рдХрди्рдиौрдЬ рдХे рд░ाрдЬा рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░ рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рджрд░рдмाрд░ рдХी рд╢ोрднा
рдмрдв़ाрддे рдеे। рдХुрдЫ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдиे рднрдЯ्рдЯ рдХेрджाрд░ рдХो рд╢рд╣ाрдмुрдж्рджीрди рдЧोрд░ी рдХा рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि рдоाрдиा рд╣ै
рдЬो рдХि рдЧрд▓рдд рд╣ै। рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдпрджि рдпे рд╢рд╣ाрдмुрдж्рджीрди рдЧोрд░ी рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि рд╣ोрддे рддो
рдЙрдирдХा рдпрд╢ोрдЧाрди рдХрд░рддे, рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдРрд╕ा рди рдХрд░рдХे, рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░ рдХा рдпрд╢ोрдЧाрди рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдЬрдпрдордпंрдХрдЬрд╕-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा’ рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдордзुрдХрд░ рдиे рднी рдЗрд╕
рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░ рдХे рдк्рд░рддाрдк рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рдХृрддिрдпों
рддрдеा рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рддिрдпों рдХी рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХा рдЕрд╕िрдд्рд╡ рдЦрддрд░े рдоें рд╣ै। рдЬो рднी рд╣ो,
рдПрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै, рднрд▓े рд╣ी рдпे рдХृрддिрдпां, ‘рдиोрдЯिрд╕рдоाрдд्рд░’ рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╣ों।
4. рд╣рдо्рдоीрд░ рд░ाрд╕ो - рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЪौрдеी рдХृрддि рдХा рдиाрдо ‘рд╣рдо्рдоीрд░
рд░ाрд╕ो’рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХ
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХी рдЦोрдЬ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпी рд╣ै। рд╣ाँ, ‘рдк्рд░ाрдХृрддрдкैंрдЧрд▓рдо्’ рдоें рд╣рдо्рдоीрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖрда рдЫंрдж рдЕрд╡рд╢्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рдЖрда
рдЫंрджों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे
рдЗрд╕рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдзाрд░рдгा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдХृрддि рдХे рд░рдЪрдпिрддा
рд╢ाрдб़рд░्рдЧрдзрд░ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдкं. рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдиे ‘рдк्рд░ाрдХृрдд рдкैрдб.рдЧрд▓рдо’ рдХे рдЖрда рдЫंрджों (рд╣рдо्рдоीрд░ рд╕े
рд╕ंрдмंрдзिрдд) рд╕े рд░рдЪрдпिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдЬрдЬ्рдЬрд▓‘ рдХा рдиाрдоोрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै - рдЙрдЪिрдд рднी рд╣ै। рд╕рдЪрдоुрдЪ ‘рдк्рд░ाрдХृрддрдкैंрдЧрд▓рдо्’ рдХे рджो
рдЫंрджों рдоें рдЗрд╕ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдиाрдо рдЖрдпा рд╣ै –
1. “рд╣рдо्рдоीрд░ рдХрдЬ्рдЬु
рдЬрдЬ्рдЬрд▓ рднрдгрд╣ рдХोрдгाрд╣рдг рдоुँрд╣ рдорд╣ рдЬрд▓рдЙ।
рд╕ुрдгрддाрди рд╕ीрд╕ рдХрд░рд╡ाрдг рджрд╣ рддेрдЬ्рдЬि рдХрдмрд▓ेрд░ рджीрдЕрдЪрд▓рдЙ।”9
2. “рдвोрдг्рдгा рдоाрд░िрдЕ
рдвिрдг्рдгी рдорд╣ рдоुрдЪ्рдЫिрдо рдоेрдЪ्рдЫ рд╕рд░ीрд░।
рдкुрд░ рдЬрдЬ्рдЬрд▓ा рдоंрддिрд╡ाрд░ рдЪрд▓िрдЙ рд╡ीрд░ рд╣рдо्рдоीрд░।”10
рджूрд╕рд░े рдХी рдЕंрддिрдо рдкंрдХ्рддि рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै ‘рдЬрдЬ्рдЬрд▓ рдФрд░
рдоंрдд्рд░िрд╡рд░ рдЖрдЧे рдХрд░рдХे рд╡ीрд░ рд╣рдо्рдоीрд░ рдЪрд▓े’ рди рдХि ‘рдЖрдЧे
рдоंрдд्рд░िрд╡рд░ рдЬрдЬ्рдЬрд▓ рдХो рдХрд░рдХे рд╡ीрд░ рд╣рдо्рдоीрд░ рдЪрд▓े’ (рдЬैрд╕ा рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे
рдХिрдпा рд╣ै)। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХा рдХрд╡ि рддрд▓рд╡ाрд░ рдХा рднी рдзрдиी рд╣ोрддा рдеा рдЬो рд╕ेрдиा рдХे рдЖрдЧे-рдЖрдЧे рдЪрд▓рддा рдеा рдЬैрд╕े
рдЪрди्рджрдмрд░рджрдпी। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рд░ाрдЬा рд░рд╣рддे рдеे। рдбॉ. рдоाрддाрдк्рд░рд╕ाрдж рдЧुрдк्рдд рдЬैрд╕े рд╡िрдж्рд╡ाрди
рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХे рдЕрд░्рде рдХो рди рд╕рдордЭ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЙрдЬ्рдЬрд▓ рдХो рдоंрдд्рд░ी рдоाрди рд▓िрдпा рд╣ै।
рд╣рдо्рдоीрд░рджेрд╡ рд╕рди् 1300 рдИ. рдоें рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХी рдЪрдв़ाрдИ рдоें рдоाрд░े рдЧрдП рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा
рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ 13рд╡ीं рд╢рддी рд╣ी рдоाрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рдоें рд╣рдо्рдоीрд░ рджेрд╡ рдФрд░ рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХे рдпुрдж्рдз рдХा рд╣ी
рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
5. рд╡ीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो - ‘рд╡ीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो’ рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдкाँрдЪрд╡ी рдХृрддि рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд░рдЪрдиा ‘рдмाрд░рд╣ рд╕े
рд╡рд╣ोрдд्рддрд░ाँ рдордЭाрд░ि। рдЬाрда рд╡рджी рдирд╡рдоी рдмुрдзрд╡ाрд░ि’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬेрд╖्рда рд╡рджी рдирд╡рдоी,
рджिрди рдмुрдзрд╡ाрд░ рд╕рди् 1155 рдИ. (рд╕ंрд╡рдд् 1212 рд╡ि.) рдоें рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा – рдирд░рдкрддि рдиाрд▓्рд╣
рдеे, рдЬो рдЕрдЬрдоेрд░ рдХे рдЪौрд╣ाрди рд░ाрдЬा рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ (рд╡िрдЧ्рд░рд╣рд░ाрдЬ рдЪрддुрд░्рде) рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдеे। рдпрд╣ рдПрдХ
рд╢ृंрдЧाрд░рдоूрд▓рдХ рд░рдЪрдиा рд╣ैं рдЬो рдЧेрдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рдЦрдг्рдб рд╣ैं। рдкूрд░ी рд░рдЪрдиा рд╢ृंрдЧाрд░рдоूрд▓рдХ
рд░рдЪрдиा рд╣ैं рдЬो рдЧेрдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рдЦрдг्рдб рд╣ैं। рдкूрд░ी рд░рдЪрдиा рд▓рдЧрднрдЧ 2000 рдЪрд░рдгों рдоें рд╕рдоाрдк्рдд
рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рдЦрдг्рдб рдоें рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдФрд░ рдоाрд▓рд╡ा рдХे рднोрдЬ рдкрд░рдоाрд░ рдХी рдХрди्рдпा рд░ाрдЬрдорддी рдХा
рд╡िрд╡ाрд╣-рд╡рд░्рдгрди, рджूрд╕рд░े рдЦрдг्рдб рдоें рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдХा рд░ाрдиी рд╕े рд░ूрдардХрд░ рдЙрдб़ीрд╕ा рдЬाрдиा рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдмाрд░рд╣
рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд░рд╣рдиा, рддीрд╕рд░े рдЦрдг्рдб рдоें рд░ाрдЬрдорддी рдХा рд╡िрд░рд╣-рд╡рд░्рдгрди рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдХा рдЙрдб़ीрд╕ा рд╕े рд▓ौрдЯрдиा
рдФрд░ рдЪौрдеे рдЦрдг्рдб рдоें рднोрдЬ рдХा рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓े рдЖрдиे рдХी рдХрдеा рддрдеा рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдХा рдЙрд╕े
рдкुрдиः рдЪिрдд्рддौрдб़ рд▓ौрдЯा рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै। рдкूрд░ा рдХाрд╡्рдп рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें
рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдХोрдорд▓рдзрд░्рдоी рд░ाрд╕рдХ рдХाрд╡्рдп рд╣ै рдЬो рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧेрдп рд╣ै।
рдЗрд╕рдоें рдоिрд▓рди рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПं рдХрдо, рд╡िрд░рд╣ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдПрдХ
рд╕ंрджрд╢рдХाрд╡्рдп, рдЧेрдпрдХाрд╡्рдп рдФрд░ рд╡िрд░рд╣ рдк्рд░рдзाрди рдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЕрд╡рд╣рдЯ्рдЯ рд╣ै।
6. рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд░ाрд╕ो – рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзुрдУं рдиे рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдПрдХ рдХृрддि ‘рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд░ाрд╕ो’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдирд▓्рд▓рд╕िंрд╣ рд╣ै। рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा
рдиाрдпрдХ рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕рдо्рднрд╡рддः рд╡िрд╢्рд╡ाрдоिрдд्рд░ рдЧोрдд्рд░ीрдп рдЧुрд╣िрд▓рд╡ंрд╢ीрдп рд░ाрдЬा рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕े рднिрди्рди рд╣ै
рдЬिрд╕рдиे ‘рдХाрдИ’ рдиाрдордХ рд╡ीрд░
рдпोрдж्рдзा рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рд░ाрдЬा рдХे рдк्рд░рдкौрдд्рд░ рд╡िрдЬрдп рд╕िंрд╣ рдХा рдПрдХ рд╣िрди्рджी рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
рджрдоोрд╣ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢) рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै; рдиे рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдоें рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे
рд░ाрдЬा рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдФрд░ рдмंрдЧрд░ाрдЬा рдХे рдмीрдЪ рд╣ुрдП рдпुрдж्рдзों рдХो рд╕рдЬीрд╡ рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा
рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рд╕рди् 1298 рдИ. рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдЗрд╕ी рдиाрдо рдХी
рджूрд╕рд░ी рдХृрддि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдорд▓्рд▓рджेрд╡ рд╣ै। рд╢िрд▓्рдк-рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि
рд╕े рдпрд╣ рдЖрджिрдХाрд▓ рдХे рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиा рдард╣рд░рддी рд╣ै।
7. рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो – рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЕрди्рддिрдо рдХृрддि ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ
рд░ाрд╕ो’ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे
рд░рдЪрдпिрддा рдЪрди्рджрдмрд░рджाрдИ рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें – “рдпे рд╣िрди्рджी
рдХे рдк्рд░рдердо рдорд╣ाрдХрд╡ि рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрдирдХा рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдердо рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп
рд╣ै। рдЪंрдж рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдЕंрддिрдо рд╣िрди्рджू рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрдоंрдд рдФрд░ рд░ाрдЬрдХрд╡ि
рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं। рдпे рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдХे рд░ाрдЬрдХрд╡ि рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрдирдХे рд╕рдЦा рдФрд░ рд╕ाрдоंрдд рдеे; рддрдеा рд╖рдб्
рднाрд╖ा, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдХाрд╡्рдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЫंрджрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдЬ्рдпोрддिрд╖, рдкुрд░ाрдг, рдиाрдЯрдХ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं
рдоें рдкाрд░ंрдЧрдд рдеे।”11 рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕рди् 1168 рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЬрдирд╢्рд░ुрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХो
рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧोрд░ी рдмрди्рджी рдмрдиाрдХрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣ा рдеा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЪрди्рдж рднी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрде рдЧрдпा рдеा। рдЙрд╕ी
рд╕рдордп рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдЬрд▓्рд▓ (рдЬрд▓्рд╣рдг) рдХो ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो’ рдХो рд╕ौंрдк
рдЧрдпा рдеा। ‘рдкुрд╕्рддрдХ рдЬрд▓्рд╣рдг рд╣рдд्рде рджै, рдЪрд▓ि рдЧрдЬ्рдЬрди рдиृрдк рдХाрдЬ।’ рдРрд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЬрд▓्рд╣рдг рдиे
рдЪрди्рдж рдХे рдЕрдкूрд░्рдг рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा рдеा।
рдЕрднी рддрдХ ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो’ рдХे рдЪाрд░ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╣ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз
рд╣ैं। рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдЬिрд╕рдХा рдХрд▓ेрд╡рд░ рдмрдб़ा рд╣ै, рдХाрд╢ी рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै
рдФрд░ рдЬिрд╕рдХी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рддिрдпाँ рдЙрджрдпрдкुрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рддि 17рд╡ीं
рд╢рддी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рд╣ै। рддीрд╕рд░ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд▓рдШु рд╣ै рдЬिрд╕рдоें 3500 рдЫंрдж рд╣ी рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें
рдХेрд╡рд▓ 19 рд╕рдордп рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддि рдмीрдХाрдиेрд░ (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЪौрдеे рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХे
‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ
рд░ाрд╕ो’ рдоें рдХेрд╡рд▓
1300 рдЫंрдж рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди ‘рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рднाрд░рддी’ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा
рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै।
‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ
рд░ाрд╕ो’ рдХाрд╡्рдп-рд░ूрдк
рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рдРрд╕ा рдмेрдЬोрдб़ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоाрдирд╡-рдЬीрд╡рди рдХे рджोрдиों рдЧрд░िрдоाрдордп рдФрд░
рдЙрджाрди्рдд рдкрдХ्рд╖ों рддрдеा рд╡ीрд░ рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░-рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдПрдХ рд╕ाрде рд╡рд░्рдгिрдд
рджिрдЦрд▓ाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдиाрдпрдХ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЕрдоिрдд рдкौрд░ुрд╖ рдФрд░ рд╢ौрд░्рдп рдХे рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХे
рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдпрд╣ рдХृрддि рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕-рдЧाрдеा рдХी рдХрдб़ी
рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрдоंрддी-рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдХрд░्рдо рдХो рдпрдеाрд░्рде
рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдоें рд╡рд╕्рддु-рд╡рд░्рдгрди,
рднाрд╡-рд╡्рдпंрдЬрдиा, рдЫंрдж рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдЕрд▓ंрдХाрд░-рд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиूрдаा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा
рдбिंрдЧрд▓ рдФрд░ рдкिंрдЧрд▓ рджोрдиों рд╣ै। рдпुрдж्рдзों рдХे рд╡рд░्рдгрди рдоें рд╡ीрд░рддा рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдХी рдЕрдж्рднूрдд рд╕рд░्рдЬрдиा
рд╣ैं, рд╕ौрди्рджрд░्рдп, рдк्рд░ेрдо-рд╡िрд▓ाрд╕ рдХे рд░рд╕ीрд▓े рдЪिрдд्рд░ рдЙрддाрд░े рдЧрдП рд╣ैं – рдкрд░рди्рддु рдиैрддिрдХ рдорд░्рдпाрджाрдУं
рдХा рдХрд╣ीं рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡рд╕्рддु, рд╕ंрд╡ेрджрди, рд░ंрдЧ рдФрд░ рдз्рд╡рдиिрдпों рдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдк्рд░рднाрд╡
рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ै –
“рд╡рдЬ्рдЬिрдп рдШोрд░ рдиिрд╕ाрди рд░ाрди рдЪौрд╣ाрди рдЪрд╣ूँ рджिрд╕ि।
рд╕рдХрд▓ рд╕ूрд░ рд╕ाрдоंрдд рд╕рдорд░ рдмрд▓ рдЬंрдд्рд░ рдоंрдд्рд░ рддिрд╕ि।
рдЙрда्рдаि рд░ाрдЬ рдк्рд░рдеिрд░ाрдЬ рдмाрдЧ рд▓рдЧ्рдЧ рдордирд╣ु рд╡ीрд░ рдирдЯ।
рдХрдв़рдд рддेрдЧ рдорди рдмेрдЧ рд▓рдЧрдд рдордирд╣ु рдмीрдЬु рдЭрдЯ्рдЯ рдШрдЯ्рдЯ।”12
рдЪाрд░рдг-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ
рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрди рд╕ाрдоंрддो рдХे рд╢ोрд╖рдг-рдХрд░्рдо рдХो
рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЬрд░, рдЬोрд░ू рдФрд░ рдЬрдоीрди рд╕े рдеा। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рднी рдпुрдж्рдз рдХिрдП
рдЬाрддे рд░рд╣े рдЙрдирдХा рд╕ंрдмंрдз рдХेрд╡рд▓ рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдеा। рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рд╕े рдЗрд╕рдХा рджूрд░ рддрдХ рдиाрддा рдирд╣ीं
рдеा। рдпुрдж्рдз рдХे рдЬीрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рд╕्рддрдЧрдд рдиाрд░ी рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоंрддों рдХी рднोрдЧ्рдпा рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी।
рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХे рд╣िрдд-рдЪिрди्рддрди рдЬैрд╕े рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рдеा। рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे
рдиाрдо рдкрд░ рдЬो рднी рд╣рдердХрдг्рдбे рдЕрдкрдиाрдП рдЬाрддे рдеे – рдЙрд╕рд╕े рдоाрдд्рд░ рд╕ाрдоंрддो рдХा рд╣िрдд-рдЪिрди्рддрди рд╣ोрддा рдеा।
рдпुрдж्рдз рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕ाрдоंрддों рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзी рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеी। рдоाрдирд╡-рд╕рдоाрдЬ рдФрд░
рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрд╡рдХाрд╢ рдирд╣ीं рдеा। рдпुрдж्рдз рдЬाрддि рд╡िрд╢ेрд╖
рдХा рдкेрд╢ा рдмрди рдЧрдпा рдеा। рдЗрди рд╕ाрдоंрддों рдХे рджो рд╣ी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп рдеे – рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдФрд░ рдпुрдж्рдз
рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░рдиा। рдиाрд░िрдпों рдХो рднोрдЧ्рдпा рд╡рд╕्рддु рдмрдиाрдХрд░ рдЗрди
рд╕ाрдорди्рддों рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдХो рдФрд░ рднी рдЧिрд░ा рджिрдпा рдеा। рдмाрд╣рд░ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рдиे рджेрд╢,
рдЬाрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдЕрд╡рдирддि рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджिрдпा। рдиिрд░ंрддрд░ рдпुрдж्рдз рдХे рдЕрдиुрдЧूँрдЬ
рд╕े рджेрд╢ рдФрд░ рдЬाрддि рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЧрддि рдердо-рд╕ी рдЧрдИ рдеी। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे
рд░рдЦ-рд░рдЦाрд╡ рдХी рдЪाрд╣ рд╕ाрдоंрддों рдоें рди рдеी। рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╡िрд▓ाрд╕िрддा рд╣ी рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕рд░ोрдХाрд░
рдмрди рдЧрдпा рдеा। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрди рдЪाрд░рдг-рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рд╢्рд░рдп
рджे рд░рдЦा рдЦा рдЙрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рдпुрдж्рдзोрди्рдоाрдж рдХो рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиा-рдпोрдЬрдиा рдХा
рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХो рд░рдЪрдиा рдоें рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╕ाрдоंрдд рд╣ी рдЙрдирдХे
рд▓िрдП рд╕рдм рдХुрдЫ рдеे। рд╕ाрд░ी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдКрд░्рдЬा рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рдеी। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХрд░्рдо рдХे
рд╡िрд╡िрдз рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХी рдУрд░ рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХी। рдиिрдо्рди-рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУँ
рдоें рдирд╣ीं рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдеी। рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рднीрддрд░ी рд▓рдб़ाрдИ рдФрд░ рдмाрд╣рд░ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рд╕े
рдиिрдо्рди-рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рд▓рдб़рдЦрдб़ा рдЙрдаी। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЬो рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ
рдЙрдиें рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоंрддों рдХे рдЧुрдгрдЧाрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд░рд╣ी।
рд╕рди्рджрд░्рдн
рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी
2. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 37
3. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 49
4. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрджिрдХाрд▓, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी
5. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 20
6. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ं. рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 53
7. рдЦुрдо्рдоाрдг рд░ाрд╕ो, рд▓ेрдЦрдХ – рджрд▓рдкрддि рд╡िрдЬрдп, рд╕рдо्рдкाрджрди – рдм्рд░рдЬрдоोрд╣рди рдЬाрд╡рд▓िрдпा
8. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 33
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 33
10. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा, рдк्рд░рдХाрд╢ рдЖрддुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 22
11. рд╡рд╣ी
12. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 24
***














