Showing posts with label рднाрд░рдд. Show all posts
Showing posts with label рднाрд░рдд. Show all posts

рдм्рд░рдЬेрд╢ рдХृрд╖्рдг

рдм्рд░рдЬेрд╢ рдХृрд╖्рдг
29, рдЕрдЧрд╕्рдд 1945 рдХो рдордКрд░ाрдиीрдкुрд░ (рдЭाँрд╕ी) рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдЬрди्рдо।

рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрд╡ं рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡ рдоें рдПрдо рдП, рдкी-рдПрдЪ рдбी। рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ, рд╡िрднाрдЧाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХे рдкрдж рд╕े рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд।
рдПрдХ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬो рд░ाрдЦ рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪे рд╣ैं рдЕрднी рддрдХ’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕े рд╣िрди्рджी рдоें рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рд▓ेрдЦों рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж।

рдкрддा: 1348, рд╕ेрдХ्рдЯрд░-5, рдЕрд░्рдмрди рдПрд╕्рдЯेрдЯ, рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд╣рд░िрдпाрдгा)-136 118
рдЪрд▓рднाрд╖: 094161-06707

рд╕ूрд░्рдпрдиाрде рд╕िंрд╣

рд╕ूрд░्рдпрдиाрде рд╕िंрд╣
рдЬрди्рдо: 14 рдЬुрд▓ाрдИ, 1966, рд╕рд╡рдиा рдЧाँрд╡, рдЧाрдЬीрдкुрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)

рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдПрдордП рддрдХ, рдФрд░ рдлिрд░ рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдкीрдПрдЪрдбी рддрдХ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХी। рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╢ोрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХौрддुрдХ рдРрдк’ рдХे рд▓िрдП рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдзрдзрдХ рдзुрдЖँ рдзुрдЖँ’ рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдпрд╢рдкाрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдиींрдж рдХ्рдпों рд░ाрдд рднрд░ рдирд╣ीं рдЖрддी’ рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕्рдкंрджрди рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╡िрднाрдЧ рдХा рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдмाрд▓ рдПрд╡ं рдХिрд╢ोрд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।

рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХृрддिрдпाँ: рдХुрдЫ рд░ंрдЧ рдмेрдиूрд░ (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдзрдзрдХ рдзुрдЖँ рдзुрдЖँ (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдЪрд▓рддी рдЪाрдХी (рдЙрдкрди्рдпाрд╕), рдиींрдж рдХ्рдпों рд░ाрдд рднрд░ рдирд╣ीं рдЖрддी (рдЙрдкрди्рдпाрд╕) рдФрд░ рдХोрдИ рдмाрдд рдирд╣ीं (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдФрд░ рдХिрд╢ोрд░ों рдХे рд▓िрдП рднी рдХाрдлी рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рд╣ै। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं- рд╢ेрд░ рд╕िंрд╣ рдХो рдоिрд▓ी рдХрд╣ाрдиी (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдмрд░्рдл рдХे рдЖрджрдоी (рдЙрдкрди्рдпाрд╕), рдмिрдЬрд▓ी рдХे рдЦंрднों рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧ (рдЙрдкрди्рдпाрд╕), рд╕ाрдд рд╕ूрд░рдЬ рд╕рдд्рддाрд╡рди рддाрд░े (рдЙрдкрди्рдпाрд╕), рддोрдб़ी рдХрд╕рдо рдлिрд░ рд╕े рдЦाрдИ (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдХौрддुрдХ рдРрдк (рдЙрдкрди्рдпाрд╕) рдФрд░ рдорд╢ीрдиों рдХा рд╕рдд्рдпрдЧ्рд░рд╣। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмांрдЧ्рд▓ा рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं- ‘рдЖрд╢ाрдкूрд░्рдгा рджेрд╡ी рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’, ‘рдЧाрдеा рдордлрд╕्рд╕िрд▓’: рджेрд╡ेрд╢ рд░ाрдп, ‘рдЦोрдпे рдХा рдЧुрдб्рдбा’: рдЕрд╡рдиींрдж्рд░рдиाрде рдаाрдХुрд░, ‘рд░ाрдЬाрд░ाрдордоोрд╣рди рд░ाрдп’: рд╡िрдЬिрдд рдХुрдоाрд░ рджрдд्рдд, ‘рдЕंрддрд░ंрдЧ рдЖрд▓ोрдХ’- рддाрдкрд╕ рд╕ेрди।

рд╕ंрдк्рд░рддिः рдЬрдирд╕рдд्рддा рдоें рдПрд╕ोрд╕िрдПрдЯ рдПрдбिрдЯрд░।

рд╕ंрдкрд░्рдХः 181, рдиेрд╡рд▓ рдЯेрдХ्рдиिрдХрд▓ рдСрдлीрд╕рд░्рд╕ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी, рдк्рд▓ॉрдЯ рдиं.-3 рдП, рд╕ेрдХ्рдЯрд░-22, рдж्рд╡ाрд░рдХा, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110077
рдИрдоेрд▓ः suryansingh@gmail.com, рдЪрд▓рднाрд╖: 9958044433

рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рддिрд╡ाрд░ी

рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рддिрд╡ाрд░ी
рдХрд╡ि, рд▓ेрдЦрдХ, рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░, рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░, рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ

рдкрддा: рдЯाрдЯा рдЕрд░िрдпाрдиा рд╣ाрдКрд╕िंрдЧ,рдЯाрд╡рд░-4 рдл्рд▓ैрдЯ-1002, рдкोрд╕्рдЯ-рдШрдЯрдХिрдпा -751029, рднुрд╡рдиेрд╢्рд╡рд░ (рдЙрдбीрд╕ा), рднाрд░рдд
рдЪрд▓рднाрд╖: 91 910 293 9190

рдк्рд░рдХाрд╢рди: 100 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдПँ рд╕ेрддु рд╕рд╣िрдд рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд
рдкुрд╕्рддрдХ: рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХी рджрд╢ा рдФрд░ рджिрд╢ा рдХा рд╕рдо्рдпрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди: рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдЖрдЬ рдХी рдХрд╡िрддा

рдоोрд╣рдо्‍рдордж рд╕ाрдЬिрдж реЩाрди

рдк्рд░ोрдл़ेрд╕рд░ (рдбॉ0) рдоोрд╣рдо्‍рдордж рд╕ाрдЬिрдж реЩाрди
рдЬрди्рдо: 15 рдоाрд░्рдЪ рд╕рди् 1976
рд╢िрдХ्рд╖ा: рдПрдо0 рдП0, рд╣िрди्рджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдкीрдПрдЪ0-рдбी

рдкрддा рдХाрд░्рдпाрд▓рдп: рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╣िрди्рджी, рд╣िрди्рджी-рд╡िрднाрдЧ, рдЬी0 рдПреЮ0 рдХॉрд▓ेрдЬ, рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдкुрд░, рдЙрдд्‍рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдкिрди-242001 (рднाрд░рдд)
(рд╕рдо्рдмрдж्рдз- рдорд╣ाрдд्рдоा рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рд░ुрд╣ेрд▓рдЦрдг्рдб рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмрд░ेрд▓ी, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рднाрд░рдд)
рджूрд░рднाрд╖: 05842 222383

рд╕्рдеाрдИ рдиिрд╡ाрд╕: 7, рдк्рд░ोрдл़ेрд╕рд░्рд╕ рд░ेрдЬ़ीрдбेंрд╕ी, рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдкुрд░рдо рдХॉрд▓ोрдиी, рдиिрдЧोрд╣ी рд░ोрдб, рд╕рддрд╡ाँ рдмुрдЬ़ुрд░्рдЧ, рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдкुрд░, рдЙрдд्‍рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдкिрди-242001
рдЪрд▓рднाрд╖: 9450303696, 7355386399
рдИрдоेрд▓: ksajid48@yahoo.com, dr.sajidfarzanakhan@gmail.com

рд╢ोрдз-рдиिрд░्рджेрд╢рди: рдоुрдЦ्рдпрддः рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрди्рдж्рд░िрдд
рдк्рд░рдХाрд╢рди: рджेрд╢ рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╡िрдЧрдд 33 рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕рдХ्рд░िрдп рд▓ेрдЦрди
рд▓ेрдЦрди-рд╡िрдзाрдПँ: рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा, рдПрдХांрдХी, рдЪिрдд्рд░-рдкрд╣ेрд▓ी, рд▓рдШुрдХрдеा, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг, рд╕рдоीрдХ्рд╖ा, рдЖрд▓ेрдЦ рдЖрджि рдХी рдЕрдм рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ 656 рд░рдЪрдиाрдПँ рд╡िрднिрди्‍рди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп: 
1. ‘рдЫрдкрдЫैрдпा’ (рдХाрд╡्рдп-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рдПрди0 рдбрдм्‍рд▓्‍рдпू0 рдП0 рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдл़ैрдЬ़ाрдмाрдж рдЙ0рдк्рд░0: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: рдлрд░рд╡рд░ी 2001
2. ‘рдорди рдХा рд░िрд╢्рддा’ (рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्‍рдЪंрдж्рд░ рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг 2002
3. ‘рдЕрд▓्рд▓ू’ (рдкुрд░рд╕्рдХृрдд, рдЙрдкрди्рдпाрд╕): рдЙрдоेрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2005 
4. ‘рд░рд╣рдордд рдЪрдЪा рдХा рдШोреЬा’ (рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्‍рдЪंрдж्рд░ рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2011
5. ‘рддुрдо реЩूрдм рдмреЬे рдмрдиोрдЧे’ (рдкुрд░рд╕्рдХृрдд, рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдХрдеाрдПँ): рдЕрдирди्‍рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2012
6. ‘рдпाрджें рдмрдЪрдкрди рдХी’ (рдкुрд░рд╕्рдХृрдд, рд╕ंрд╕्‍рдорд░рдг): рдЖрд▓ोрдХ рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ीреЫ, 35, рдЪрдХ(рдд्рд░िрдкोрд▓िрдпा), рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2013
7. ‘рд╕рдм्реЫी-рд╕рднा’ (рдПрдХांрдХी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рд╕ाрдЧрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 34/35, рдЪाрд╣рдЪंрдж, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2013
8. ‘рдЪॉрдХрд▓ेрдЯ’ (рдкुрд░рд╕्‍рдХृрдд, рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2014
9. ‘рдоैं рдкिंрдЬрд░े рдХा рддोрддा’ (рдХрд╡िрддा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рдирдИ рдХिрддाрдм рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╢ाрд╣рджрд░ा, рджिрд▓्‍рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2017
10. ‘рдкिрдкीрд▓िрдпो рдХे рд░ंрдЧ (рд╕ी0рдмी0рдЯी0 рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ): рдЪिрд▓्рдб्рд░рди्рд╕ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2019
11. ‘рдиीрдо рдХा рддिрдирдХा’(рд╕ी0рдмी0рдЯी0 рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्рддрдХ):рдЪिрд▓्рдб्рд░рди्рд╕ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ,рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी:рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2019
12. ‘рдвाрдмेрд╡ाрд▓ा рдорд╣ेрд╢’ (рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рди्‍рдпू рд╡рд░्рд▓्‍рдб рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2022
13. ‘рд▓ेрдЯрд░рдмॉрдХ्‍рд╕ рдиे рдкрдв़ीं рдЪिрдЯि्рдардпाँ (рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ): рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг 2022, рдк्рд░рдердо рдЖрд╡़рдд्рддि 2024 (рд╕рдордЧ्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдо0 рдк्рд░0 рдХोрдпрд▓ 2023-24 рд╣ेрддु рд╕्‍рд╡ीрдХृрдд)
14. ‘рд▓рдЯрдХрди рд▓ाрд▓ рдХी рдоूँрдЫें’(рд╣ाрд╕्‍рдп-рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ,рд╕ू0рдФрд░ рдк्рд░0 рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп,рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░:2022:рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг
15. ‘рдЧрдиेрд╕ी рдХी рджीрд╡ाрд▓ी’ (рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рдирдИ рдХिрддाрдм рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирд╡ीрди рд╢ाрд╣рджрд░ा, рджिрд▓्‍рд▓ी:2023: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг
16. рд░ुрдо्‍рдоू рдХो рдбрд░ рд▓рдЧрддा рд╣ै!’: (рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ): рд░ूрдо рдЯू рд░ीрдб, рдЗंрдбिрдпा: 2023: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг
рд╕ंрдкाрджिрдд-рдкुрд╕्‍рддрдХें: 
17. ‘рд░ाрдХेрд╢ рдЪрдХ्рд░ рдХी рдЪुрдиिंрджा рдмाрд▓-рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’: рд╕ेрд╣рдмрд░рдкुрд░, рд░рддрдирдкुрд░, рдордК-221706 (рдЙ0рдк्рд░0): рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг: 2017
18. ‘рд░ाрдХेрд╢ рдЪрдХ्рд░ рдХी рд╢्рд░ेрд╖्‍рда рдХिрд╢ोрд░-рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’: рд╕ेрд╣рдмрд░рдкुрд░, рд░рддрдирдкुрд░, рдордК-221706 (рдЙ0рдк्рд░0): рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг: 2018

рдЕрдиूрджिрдд-рдкुрд╕्‍рддрдХें:
19. ‘рдЪाрд▓ाрдЦ рд╕рд░рдбा’: рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣: рдорд░ाрдаी: рдиिрдЦिрд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдХोрд▓्‍рд╣ाрдкुрд░: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг 30 рдЬुрд▓ाрдИ 2019
20. ‘Pipiliyo’s Colours’: (Awarded Picture Book): Children’s Book Trust, New Delhi: First Edition 2019
21. ‘The Neem Sprig’: (Awarded Picture Book): Children’s Book Trust, New Delhi: First Edition 2019
22. ‘рддुрдо рдЦ़ूрдм рдмрдб़े рдмрдиोрдЧे’ (рдмाрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрдеाрдПँ):рдЙрд░्рджू рдоें рдЕрдиूрджिрдд: рдЕрдирди्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2023

рд▓िрдк्‍рдпांрддрд░рдг :
23. ‘рдл़ेрд╣рд░िрд╕्‍рдд рдиुрд╕्‍рдЦ़ाрд╣ा-рдП-рдЦ़рдд्‍рддी‘ (рдл़ाрд░рд╕ी рдХी рджुрд░्рд▓рдн рдкाрдг्‍рдб‍ुрд▓िрдкिрдпों рдХा рд╡िрд╡рд░рдг): рдРрдЬुрдХेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рджिрд▓्‍рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг 2021
рдХिрд╢ोрд░-рд╕ाрд╣िрдд्рдп: 
24. ‘рдЕрдкрдиा рдоुреШाрдо’ (рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ): рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी: 3 рдЖрд╡ृрдд्рддिрдпाँ: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2002
25. ‘рдЙрдЬाрд▓े рдХी рд░ाрд╣’ (рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ): рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी: 7 рдЖрд╡ृрдд्рддिрдпाँ:  рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्‍рдХрд░рдг 2002
26. ‘рд╣ाрдп рдкрдХрд╡ाрди’ (рдиाрдЯрдХ, рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ): рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी: 3 рдЖрд╡ृрдд्рддिрдпाँ: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2010
27. ‘рдЙреЬाрди’ (рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ) рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2012

рд╡िрд╢ेрд╖: 
1. рдПрдирд╕ीрдИрдЖрд░рдЯी, рдЗрдХрддाрд░ा, рдк्рд░рдердо рдПрдЬूрдХेрд╢рди рдлाрдЙंрдбेрд╢рди, рд░ूрдо рдЯू рд░ीрдб рдЬैрд╕ी рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп/рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्‍рдеाрдУं рдХे рд╕ाрде рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдХी рд╡िрднिрди्‍рди рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдУं рдоें рдк्рд░рддिрднाрдЧ/рдкुрд╕्‍рддрдХ рдиिрд░्рдоाрдг/рд░िрд╕ोрд░्рд╕ рдкрд░्рд╕рди рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрднिрди्‍рди рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдУं рдоें рдмाрд▓рдХों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп-рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖्‍ाрдг
2. ‘рдирдИ рд░ाрд╣ рдкाрдиा рд╣ै’ (рдХрд╡िрддा) рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рддрдеा рд░ाрдЬ्рдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдПрд╡ं рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░िрд╖рдж рдХे рдирд╡ीрдирддрдо рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрдХ्рд╖ा-6 рдХी рдкाрда्рдп-рдкुрд╕्рддрдХ- ‘рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рддрдеा рд░рдЪрдиा’ рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд
3. ‘рдиреЫрд░ों рд╕े рджूрд░’ (рдХрд╣ाрдиी) рдирдИ рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्‍рджी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдХрдХ्рд╖ा-2 рдХी рдкाрда्рдп-рдкुрд╕्рддрдХ- ‘рдирд╡рд▓рдп’ рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд
4. ‘рдЪांрдж рдХी рд░ोрдЯी’ рдХрд╡िрддा NCERT рдХी рдХрдХ्рд╖ा-2 рдХी рд╣िрди्‍рджी рднाрд╖ा рдХी рдкाрда्рдпрдкुрд╕्‍рддрдХ ‘рд╕ाрд░ंрдЧी’ рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд
5. ‘рджाрджी рдХा рд╕ंрджूреШ’ (рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╕ीрд░िрдпрд▓) рдХा рдлिрд▓्рдоांрдХрди
6. ‘рд╕ोрдиी рдо्‍рдпूрдЬि़рдХ рдЗंрдЯрд░рдЯेрди्‍рдоेंрдЯ, рдЗंрдбिрдпा рд▓िрдоि‍рдЯेрдб’ рдХी рдУрд░ рд╕े ‘рдЯрд░-рдЯрд░ рдХी рд╕ैрд░’ (рдХрд╣ाрдиी), ‘рдЪाँрдж рд╡ाрд▓ी рдЕрдо्‍рдоा’ (рдХрд╣ाрдиी) рддрдеा ‘рдоेрдб़ рдХा рдкौрдзा’ (рдХрд╣ाрдиी) рдХा рдлिрд▓्‍рдоांрдХрди рд╣ेрддु рдЕрдиुрдмंрдз
7. ‘рдкрд░िрдХ्рд░рдоा’ рдлिрд▓्‍рдо рдк्рд░ोрдбрдХ्‍рд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдиिрд░ुрдд्‍рддрд░’ рдХрдеा рдкрд░ рд▓рдШु рдлिрд▓्‍рдо рдХा рдиिрд░्рдоाрдг। рдпू рдЯ्рдпूрдм рдкрд░ рдЪрд░्рдЪिрдд। 
8. рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрджрд░्рдн-рдЧ्рд░рди्рдеों, рд╢ोрдз-рдк्рд░рдмंрдзों, рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░ों рдоें рд╕рд╕рдо्рдоाрди рдЙрдж्рдШृрдд
9. рд╡िрднिрди्рди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕ंрдХрд▓िрдд
10. рдЗрдг्рдЯрдиेрдЯ рдкрд░ рд░рдЪрдиाрдПँ
 
рд╕ंрдкाрджрди: 
1. 12рд╡ीं ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмाрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХांрдЧ्рд░ेрд╕’-рдЕрд╡рдзांрдЪрд▓ (рд╢ोрдз-рд╕्рдоाрд░िрдХा) рдХा рд╕рд╣ рд╕ंрдкाрджрди 
2. ‘рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬ्рдпोрддि’ (рд╡ाрд░्рд╖िрдХी) рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоंрдбрд▓ рдХे рд╕рджрд╕्рдп 
3. ‘рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕рдо्рдкрджा рдЕрдзिрдХाрд░’ (рд╕्рдоाрд░िрдХा) рдХा рд╕рд╣-рд╕рдо्рдкाрди, 
4. ‘рдЕрднिрдирд╡-рдЪेрддрдиा’ (рдЕрдиिрдпрдд рдХाрд▓ीрди) рдХा рд╕ंрдкाрджрди 
5. ‘рдЪрд░реЩा’ (рд╢ोрдз рдкрдд्рд░िрдХा) рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ-рдордг्рдбрд▓ рдХे рд╕рджрд╕्рдп

рдкुрд░рд╕्рдХाрд░/рд╕рдо्рдоाрди: 
1. рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдордд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा -‘рдоाрд░्рдоिрдХ рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднाрдЧ-1’ рдХे рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рд╣ेрддु рд╡рд░्рд╖ 2000 рдХा рдк्рд░рдердо рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्‍рдЪंрдж्рд░ рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░: 5 рдЬुрд▓ाрдИ 2001 
2. рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдордд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा- ‘рд░рд╣рдордд рдЪрдЪा рдХा рдШोреЬा’ (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣) рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рд╖ 2008 рдХा рдж्рд╡िрддीрдп рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░: 29 рдоाрд░्рдЪ 2010 
3. рдмाрд▓рдХрди рдЬी рдмाрд░ी рдЗрдг्рдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрд╡ा рдХрд╡ि рдПрд╡ाрд░्рдб’: 2000
4. рднाрд░рддीрдп рдмाрд▓ рдХрд▓्рдпाрдг рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдХाрдирдкुрд░ рдж्рд╡ाрд░ा 33 рд╡ें рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди-рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рд╕рдо्рдоाрдиिрдд: 13-14 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2002 
5. рдиाрдЧрд░ी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдмрд▓िрдпा рдж्рд╡ाрд░ा 17рд╡ें рд╕рдо्рдоाрди-рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ेрд╡ाрдУं рд╣ेрддु рд╕рдо्рдоाрдиिрдд: 24 рдирд╡ंрдмрд░ 2002
6. рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоंрдЪ, рдмाрд░ाрдмंрдХी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдоाрдиिрдд:2002
7. рдЕрд░рд╡िंрдж рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рд░ुрджौрд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрднिрдиंрджрди: 13 рд╕िрддंрдмрд░ 2001
8. рдЬрдиेрд╕्рдоा, рдмाрд░ाрдмंрдХी, рд╣िंрджी-рд╡िрднाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддिрднा-рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рд╕рдо्рдоाрди:15 рдЬрдирд╡рд░ी 2006
9. ‘рдмाрд▓ рдк्рд░рд╣рд░ी’, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдХाрд╡्рдп рд╢्рд░ी’ рдХी рдЙрдкाрдзि: рдЬूрди 2006 
10. ‘рдЕрд▓्рд▓ू’ (рдмाрд▓ рдЙрдкंрдпाрд╕) рдкрд░ рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╣ेрддु рдк्рд░рд╢рд╕्рддि-рдкрдд्рд░: 2006 
11. ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХीрдХрд░рдг рдЯाрдЗрдо्рд╕’ (рд╕ा0), рд▓рдЦрдирдК рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ी0 рдПрдо0 рдПрд╕0 (рд▓рдЦрдирдК) рдХे рднрд╡्рдп рд╕рднाрдЧाрд░ рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзрдпों рд╣ेрддु рд╕рдо्рдоाрдиिрдд: 08 рдирд╡ंрдмрд░ 2011 
12. рдЕрдкрд░ाрдЬिрддा рдУрдЖрд░рдЬीрдбॉрдЯрдХाрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп-рдХрд╣ाрдиी-рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рдИрд╢्‍рд╡рд░ рдХрд╣ाрдиी рдкुрд░рд╕्‍рдХृрдд: рдлрд░рд╡рд░ी 2013 
13. ‘рдпाрджें рдмрдЪрдкрди рдХी’ (рд╕ंрд╕्рдорд░рдг) рдкрд░ ‘рдмाрд▓ рд╡ाрдЯिрдХा’ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдкुрд░рд╕्рдХाрд░: 9 рдирд╡ंрдмрд░ 2014
14. рд╕्‍рд╡ाрдоी рд╢ुрдХрджेрд╡ाрдиंрдж рдкрд░ाрд╕्‍рдиाрддрдХ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХे рд╣िрди्‍рджी-рд╡िрднाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्‍рдХृрд╖्‍рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ेрд╡ाрдУं рд╣ेрддु рдоाрдирдиीрдп рдоाрдирд╡ рд╕ंрдзाрд╕рди рд╡िрдХाрд╕ рд░ाрдЬ्‍рдп рдоंрдд्рд░ी, рдк्рд░ो0 рд░ाрдо рд╢ंрдХрд░ рдХрдаेрд░िрдпा рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्‍рдоाрдиिрдд: 24 рджिрд╕ंрдмрд░ 2014
15. ‘рдХрдеाрджेрд╢’ рдкрдд्рд░िрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд▓рдШुрдХрдеा рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рд▓рдШुрдХрдеा-‘рд╡िрдорд░्рд╢’ рдкुрд░рд╕्рдХृрдд: 2014
16. рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рд╕ंрд╕्‍рдеाрди, рдЕрд▓्‍рдоोрдб़ा, рдЙрдд्‍рддрд░ाрдЦрдг्‍рдб рдж्рд╡ाрд░ा рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдоें рдЕрдк्рд░рддिрдо рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рдкं0 рдмृрдЬрдмрд╣ाрджुрд░ рдкाрдг्‍рдбेрдп рд╕्‍рдоृрддि рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рд╕рдо्‍рдоाрди: 12, 13, 14 рдЬूрди 2015
17. ‘рддुрдо реЩूрдм рдмреЬे рдмрдиोрдЧे’ (рдмाрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣) рдкрд░ рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рдЬैрди ‘рд░ाрдЬрди’ рдлाрдЙрдг्рдбेрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдордг्рдбрд▓ рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ुрдП 11 рд╡ें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди-рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рд╢्рд░ी рдЬрдЧрджीрд╢ рдЪंрдж्рд░ рдЬी рджुрдЧ्рдЧреЬ рд╕्рдоृрддि рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди: 2014 
18. ‘рдЪॉрдХрд▓ेрдЯ’ (рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣) рдкрд░ рд╕ाрд░ंрдЧ рд╡िрд╣ाрд░, рдордеुрд░ा рдж्рд╡ाрд░ा рдкं0 рд╣рд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдкाрдардХ-рд╕्‍рдоृрддि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░ 
19. ‘рдЪिрд▓्‍рдб्рд░ेрди्‍рд╕ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХрд╣ाрдиी-рд▓ेрдЦрди рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा-2016 рдоें рдЪिрдд्рд░-рдкुрд╕्‍рддрдХ-рд╡рд░्рдЧ рдоें рдХрд╣ाрдиी-‘рдкिрдкीрд▓िрдпो рдХे рд░ंрдЧ’ рддрдеा рдХांрд╕ेрдк्‍рдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрд╣ाрдиी-‘рддिрдирдХा’ рдкрд░ рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░। 
20. ‘рд╕рд░्рдЪ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди’, рд▓рдЦрдирдЙ рдХी рдУрд░ рд╕े, ‘рдк्рд░ेрд╕ рдХ्‍рд▓рдм’ рдоें рдЙ0рдк्рд░0 рд╣िрди्‍рджी рд╕ंрд╕्‍рдеाрди рдХे рдкूрд░्рд╡ рдЕрдз्‍рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЙрджрдп рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдХी рд╕ेрд╡ाрдУं рд╣ेрддु ‘рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्‍рдпрдХाрд░ рд╕рдо्‍рдоाрди-2017’: рджिрдиांрдХ-13 рдордИ 2017 
21. ‘рд╕рд▓िрд▓ा рд╕ंрд╕्‍рдеा, рд╕рд▓ूрдо्‍рдмрд░, рд░ाрдЬрд╕्‍рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХрд╣ाрдиी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें ‘рдкेрдб़ों рдиे рдордиाрдпा рд╡рд╕ंрддोрдд्‍рд╕рд╡’ рдХो рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्‍рдХृрдд рдХрд░ рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕ेрдиाрдиी рдУंрдХाрд░рд▓ाрд▓ рд╢ाрд╕्‍рдд्рд░ी рд╕्‍рдоृрддि рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░: 2-3 рдЕрдХ्‍рдЯूрдмрд░-2017
22. рдЪिрд▓्‍рдб्рд░ेрди्‍рд╕ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्‍рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्‍рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд ‘рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХрд╣ाрдиी-рд▓ेрдЦрди рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा-2023’ рдоें рдХांрд╕ेрдк्‍рдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрд╣ाрдиी- ‘рд░ाрдд’ рдкрд░ рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्‍рдХाрд░: 15 рдл़рд░рд╡рд░ी 2024

рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рд╢рд░्рдоा

рдЕрдкрдиे рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдФрд░ рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрдд्рддांрддों рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдЬрдЧрдд рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рд╣рджा рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рд╢рд░्рдоा рдХा рдЬрди्рдо 5 рдЬुрд▓ाрдИ, 1963 рдХो рдмुрд▓ंрджрд╢рд╣рд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) рдХे рдоीрд░рдкुрд░-рдЬрд░ाрд░ा рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ। рдЧाँрд╡ рдХा рдЕрднाрд╡ों рднрд░ा рдмрдЪрдкрди, рдЬрд╣ाँ рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рддрдХ рди рдеीं। рдРрд╕े рдоें рдкрдв़-рд▓िрдЦ рд▓ेрдиा рд╣ी рдмрдб़ी рдмाрдд рдеी। рдкрд░ рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рдЬी рдХी рд▓рдЧрди рдФрд░ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рднाрд╡ рдРрд╕ा рдеा рдХि рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рд╡े рд▓ाрдб़рд▓े рд╢िрд╖्рдп рдмрди рдЧрдП। рдЬैрд╕ी рднी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рд╣ो, рдХिрддाрдмें рдЙрдирдХी рд╕ाрдеी рдмрди рдЧрдИं। рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рд╕ीрдв़िрдпाँ рдЪрдв़рддे рдЧрдП, рдФрд░ рдЖрдЦिрд░, рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдПрдо.рдП рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рд▓рдЧा рджिрдпा।

рд╡िрд╢्рд╡-рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡рдирд╕्рдкрддिрд╡िрдж् рдПрд╡ं рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрдиी рдбॉ. рд░ाрдоेрд╢ рдмेрджी рдХे рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╢ोрдз-рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдПрд╡ं рдмेрджी рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХोрд╢ (рдЫрд╣ рдЦंрдб) рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ैрдХрдб़ों рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдПрд╡ं рд╕ंрд╢ोрдзрди। ‘рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣िंрджी-рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХोрд╢’, ‘рдиिрдмंрдз, рдкрдд्рд░ рдПрд╡ं рдХрд╣ाрдиी-рд▓ेрдЦрди’, ‘рд╕ुрдмोрдз рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг’ рддрдеा ‘рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ाрдоाрдпрдг’ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдкрд░ рд╕рд░рд▓ рд╡ рдЙрдкрдпोрдЧी рд▓ेрдЦрди। ‘рдЬीрд╡рдиोрдкрдпोрдЧी рдЬрдб़ी-рдмूрдЯिрдпाँ’, ‘рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд░рдЦрд╡ाрд▓े, рд╢ाрдХ-рд╕рдм्рдЬी-рдорд╕ाрд▓े’, ‘рд╕рдЪिрдд्рд░ рдЬीрд╡рдиोрдкрдпोрдЧी рдкेрдб़-рдкौрдзे’, ‘рдШрд░ рдХा рдбॉрдХ्рдЯрд░’, ‘рд╕्рд╡рд╕्рде рдХैрд╕े рд░рд╣ें’, ‘рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ाрд░’ рд╕рдоेрдд рдХрдИ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкुрд╕्рддрдХें। рд╢्рд░ीрдиाрдердж्рд╡ाрд░ा (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) рдХी рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеा ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоंрдбрд▓’ рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╕ंрдкाрджрдХ-рд░рдд्рди’ рдХी рдоाрдирдж рдЙрдкाрдзि।

рд╕ंрдк्рд░рддि: ‘рд╕рд╡ेрд░ा рди्рдпूрдЬ’ (рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ) рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдПрд╡ं рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдкрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд▓ेрдЦрди।

рд░ाрдо рдирдЧीрдиा рдоौрд░्рдп

рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ- 
 1- рдк्рд░рдХाрд╢рди- рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд▓рдм्рдзрдк्рд░рддिрд╖्рда рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╕рдордп≤ рдкрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдХрд╡िрддाрдПँ, рд╡्рдпंрдЧ्рдп, рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдПँ рд╡ рдиिрдмрди्рдз рдЖрджि рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। 
 рдХрдИ рд╕ाрдЭा рд╕ंрдХрд▓рдиों рдоें рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рдЕрдм рддрдХ рдкाँрдЪ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрддः-
 (1)-рдЖрдЦिрд░ी рдЧेंрдж
 (2)-рдЖрдк рдХैрдорд░े рдХी рдиिрдЧाрд╣ рдоें рд╣ैं
 (3)-рд╕ॉрдл्рдЯ рдХॉрд░्рдирд░
 (4)-рдпाрдд्рд░ीрдЧрдг рдХृрдкрдпा рдз्рдпाрди рджें
 (5)-рдорди рдмोрд╣ेрдоिрдпрди
 
2- рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡ рд╕рдо्рдоाрди- 
 (1)-рд░ाрдЬ्рдп рдХрд░्рдордЪाрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рд╖ 2016-17 рдоें рд╕рддрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ाрдзрдиा рдХे рд▓िрдП ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди’।
 (2)- рд░ाрдЬ्рдп рдХрд░्рдордЪाрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдЧрдж्рдп рдХी рдоौрд▓िрдХ рдХृрддि, рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдЖрдЦिрд░ी рдЧेंрдж”, рд╡рд░्рд╖ 2017-18 рдХे рд▓िрдП “рдбॉ. рд╡िрдж्рдпाрдиिрд╡ाрд╕ рдоिрд╢्рд░” рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (рд░ू0 1,00,000/-)। 
 (3)- рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, “рдЖрдЦिрд░ी рдЧेंрдж”, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िрди्рджी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рд╖- 2017 рдоें рд░ुрдкрдпे 75 рд╣рдЬाрд░ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд “рдпрд╢рдкाрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░” । 
 (4)- рдЕрдЦिрд▓ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рднा (рдЕрд╣िрд╕ाрд╕), рдиाрд╕िрдХ- рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा “рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди- 2019” рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд, рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдЖрдк рдХैрдорд░े рдХी рдиिрдЧाрд╣ рдоें рд╣ैं” рдХो “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢िрд░ोрдордгि рд╕рдо्рдоाрди” (рд░ुрдкрдпे, 5100/)। 
 (5)- рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рдорд░्рдкрдг рдПрд╡ं рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢्рд░ेрдгी’ рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд “рд▓ोрдХрдордд рд╕рдо्рдоाрди-2020” рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд। 
 (6)- рдЕрджрдмी рдЙреЬाрди 5 рд╡ें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕рдо्рдоाрди- 2020 рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдХрд╣ाрдиी рд╡िрдзा рдоें ‘рдЕрджрдмी рдЙреЬाрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди’ рдк्рд░рд╢рд╕्рддि-рдкрдд्рд░।

рд╕рдо्рдк्рд░рддि- рд░ाрдЬрдХीрдп рд╕ेрд╡ाрд░рдд (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп, рд▓рдЦрдирдК рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рдЪिрд╡ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд।)

рд╕рдо्рдкрд░्рдХ- 
5/348, рд╡िрд░ाрдЬ рдЦрдг्рдб, рдЧोрдорддी рдирдЧрд░, рд▓рдЦрдирдК - 226010, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢,
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 945 064 8701,
рдИрдоेрд▓: ramnaginamaurya2011@gmail.com

рдк्рд░ीрддा рд╡्рдпाрд╕

рдЬрди्рдо рд╕्рдеाрди: рднाрд░рдд; рд╡рд░्рддрдоाрди рдХрд░्рдорд╕्рдеाрди: рди्рдпू реЫीрд▓ैрдг्рдб 

рд╢िрдХ्рд╖ा: рдПрдордПрд╕рд╕ी (рд░рд╕ाрдпрди), рдПрдо рдП (рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рд▓िрдЯ्рд░ेрдЪрд░), рдмी рдПрдо рд╕ी 

рдХाрд░्рдп: рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рд░ेрдбिрдпो рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдмाрдж рдлिрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ рдоें, рдкрдд्рд░िрдХा рдоें (рд▓ोрдХрдордд рд╕рдоाрдЪाрд░, рдиाрдЧрдкुрд░ / рдоेрд░ी рд╕рд╣ेрд▓ी, рдоुंрдмрдИ) рдФрд░ рдмрддौрд░ рд╕ंрдкाрджрдХ рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдкाрд░ी рдЦेрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рди्рдпू реЫीрд▓ैंрдб рдоें рднी рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд░ेрдбिрдпो рдкрд░ (рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╡िрднाрдЧ) рдХाрд░्рдп рдХिрдпा।
рднाрд░рдд рдХी рдХрдИ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХों рдХा рд╕ंрдкाрджрди, рди्рдпू реЫीрд▓ैंрдб рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдд्рд░ैрднाрд╖िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा 'рдзрдирдХ' рдХी рдкूрд░्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдкाрджрдХ। рдд्рд░ैрднाрд╖िрдХ рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХा "рд╕ंрдЧрдо" (рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рд╣िंрджी рдФрд░ рдЙрд░्рджू) рдХी рд╣िंрджी рд╕рдо्рдкाрджрдХ। рдеिрдпेрдЯрд░ рдЧ्рд░ुрдк рдпूреЮोрд░िрдпा рдЗंрдЯрд░рдЯेрдирдоेंрдЯ рдХी рдоीрдбिрдпा рдк्рд░рддिрдиिрдзि।
1970 рд╕े рднाрд░рдд рдХे рд╕рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓ेрдЦ, рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддाрдпेँ рдЖрджि рд╕рддрдд рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।

рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХृрддिрдпाँ: 
рд╣िंрджी рдоें - рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдкрд░िрдЪрдп рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХी рд▓ोрдХ рдХрдеाрдПँ, рджाрджी рдХрд╣ो рдХрд╣ाрдиी, рдмाрд▓ рд╕ाрдЧрд░ рдХ्рдпा рдмрдиेрдЧा, рдЬंрдЧрд▓ рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдХौрди рдЪрд▓ेрдЧा рдЪाँрдж рдкे рд░рд╣рдиे, рд▓реЮ्реЮाреЫी рдирд╣ीं рд╣ै рдХрд╡िрддा, рдЬрд▓рдзि рд╕рдоाрдиा рдмूंрдж рдоें, рдкрд╣ाреЬों рдХा рдЭрдЧреЬा (рдоाрдУрд░ी рд▓ोрдХ рдХрдеाрдПँ), рдЦुрд░рдЪрди (рд╕ूрдХ्рддि рд╕ंрдХрд▓рди)। 
рдЗрд╢्реШ рдЗрдмाрд░рдд (рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрдзीрди), рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рднрд╡ाрдиीрджीрди' (рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрдзीрди),
рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें - 175 рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд (6 рд╕े 12 рд╕ाрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП), рдкाँрдЪ (рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрдзीрди)। 
рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рдкुрд╕्рддрдХें- "рдкрд░рдЪाрдХाрдкाрди рд╕ेрд╣ाрд░ी рд╣ाрд░ी " (рджैрдиिрдХ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк), " рдЯाрдЯा рдмрд╣ाрд╕ा рд╣िंрджी " (рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг), рдФрд░ “рд╣िंрджी рд╕ेрд╣ाрд░ी-рд╣ाрд░ी।” рдХिрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣िंрджी рдФрд░ рднाрд╖ा рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рдд्рд░ि рднाрд╖ाрдИ рд╢рдм्рджрдХोрд╖ (рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрдзीрди)।

рд╡िрд╢ेрд╖:
1। рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХ рдЬिрд╕рдиे рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпрди рднाрд╖ा рдоें рд╣िंрджी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдИ। "рдкрд░рдЪाрдХाрдкाрди рд╕ेрд╣ाрд░ी рд╣ाрд░ी" (рджैрдиिрдХ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк)।
2। рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХ рдЬिрд╕рдиे рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпрди рднाрд╖ा рдоें рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдкрд░ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦी। "рдЯाрдЯा рдмрд╣ाрд╕ा рд╣िंрджी" (рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг)।
3। рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХ рдЬिрд╕рдиे рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпрди рд▓ोрдХ рдХрдеाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा। “рдиैрдиे- рдЪूрдЪू” (рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХी рд▓ोрдХ рдХрдеाрдПँ)।
4। рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХ рдЬिрд╕рдиे рдоाрдУрд░ी рд▓ोрдХ рдХрдеाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा। рдкрд╣ाреЬों рдХा рдЭрдЧреЬा (рдоाрдУрд░ी рд▓ोрдХ рдХрдеाрдПँ)।
рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░: 
 рдИрдоाрдирджाрд░ рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХो рд╣ी рдоैं рдЕрдкрдиा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоाрдирддी рд╣ूँ, рд╡рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди рд╣ै, рдмाреШी рд╕рдм рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ै।

рдЧрдгрддंрдд्рд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рд╣ै

- рд╡िрдиोрдж рдиाрдпрдХ

рдЖрдЬाрджी, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдоाрдд्рд░ рд╢рдм्рдж рдирд╣ी рдпे рднाрд░рддीрдпों рдХे рдк्рд░ाрдгों рдХे рддुрд▓्рдп рдеे। рдЕрдирдЧिрдирдд рд▓ाрд╢ें рдоाрддृрднूрдоि рдЕрдкрдиी рдЧोрдж рдоें рд▓ेрдХрд░ рд▓рд╣ू рдХे рдЖँрд╕ू рдмрд╣ा рд░рд╣ी рдеी рддो рдХाрд▓рдХोрдард░ी рдоें рдмंрдж рджेрд╢рднрдХ्рддों рдХे рд╣ाрде-рдкैрд░ рдЬंрдЭीрд░ों рд╕े рдЬрдХрдб़े рдеे। рдкेрдЯ рднूрдЦ рдХी рддो рдкीрда рдХोреЬे рдХी рдоाрд░ рд╕े рдЪिрдкрдХ рдХрд░ рдПрдХ рд╣рдб्рдбिрдпों рдХा рдвाँрдЪा рднрд░ рд░рд╣ рдЧрдпे рдеे। рдоाँ-рдмрд╣рдиों рдХे рдЖрдЬाрджी рдХे рдиाрд░े рд▓рдЧाрдиे рдоाрдд्рд░ рд╕े рдЙрдирдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХुрдд्рддों рдХी рднाँрддि рдиोрдЪी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рджрд░्рдж рдпрд╣ी рдирд╣ी рдеा। рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╡ рдзрд░्рдо рдХे рджीрдкрдХ рдмुрдЭा рджिрдпे рдЧрдпे рдеे। рдХрд▓ा рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕ीрдв़िрдпाँ рддोрдб़ рджी рдЧрдИं рдеी। рдЧрд░ीрдмी рдирдЧे рдмрджрди рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рднिрдХ्рд╖ुрдХ рдХी рднाँрддि рдЦрдб़ी рдеी।

рдХрдаिрди рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рджृрдв़ рд╕ाрд╣рд╕ рд╕े рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХрд░ рднाрд░рддीрдпों рдиे рдлिрд░ंрдЧिрдпों рдХो рджेрд╢ рдЖрдЬाрдж рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рдХрд░ рд╣ी рджिрдпा। рдЕрди्рдпाрдп рдХो рди्рдпाрдп рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдирддрдорд╕्рддрдХ рд╣ोрдиा рд╣ी рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЕрди्рдпाрдп рдХा рдПрдХ рджिрди рдЕंрдд рд╣ोрддा рд╣ी рд╣ै।

200 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╕ोрдиे рдХी рдЪिрдб़िрдпा рдкрд░ рд░ाрдЬ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ों рдиे рдЪिрдб़िрдпा рдХा рд╕ोрдиा рддो рд▓ूрдЯा рд╣ी рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЪिрдб़िрдпा рдХो рдШाрдпрд▓ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें 200 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдХैрдж рдХрд░рдХे рднी рд░рдЦा। рджीрдкрдХ рдмुрдЭрддे рд╕рдордп рдПрдХ рдмाрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рднрднрдХрддा рд╣ै। рдЪिрдб़िрдпा рдорд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдмाрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдлрдб़рдлрдб़ाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рднाрд░рддीрдпों рдХा рдХрд░ो рдпा рдорд░ो рдХा рднрднрдХрдиा рд╡ рдлрдб़рдлрдб़ाрдиा рдеा। рдЬिрд╕рдиे рдЖрдЬाрджी рдХी рдЖрдЧ рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рд▓рдЧा рджी। рдЬिрд╕рдиे рдлрдб़рдлрдб़ाрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рднрд░ рджी рдФрд░ рдлिрд░ंрдЧिрдпों рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЪिрдб़िрдпा рдХो рдкुрдиः рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиे рдХे рд▓िрдП। рдкुрдиः рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЙрдб़ाрди рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП। рдкुрдиः рдЕрдкрдиा рдШोंрд╕рд▓ा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП। рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╢ुрдн рджिрди рдеा рдЬрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ों рдиे рднाрд░рдд рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдХрд░рдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी। рд╣ाँ рдпрд╣ рд╢ुрдн рджिрди рдеा 15 рдЕрдЧрд╕्рдд 1947 рдХा। рднाрд░рддीрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдирд╡ीрди рд╕ूрд░рдЬ рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ рдеा। рдзрд░ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЧрдЧрди рддрдХ рд╣рд░्рд╖िрдд рдеे। рд╕рджिрдпों рдХी рдЬрдХрдб़ी рдмेреЬिрдпाँ рдЯूрдЯ рдЧрдИं рдеीं। рдЪिрдб़िрдпा рдиे рдлिрд░ рдЙрдб़ाрди рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкंрдЦ рдлैрд▓ा рд▓िрдП рдеे।

рдЕрдм рдЪुрдиौрддी рдеी рджेрд╢ рдХो рдХैрд╕े рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдкрде рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдЖрдЦिрд░ рдХौрди рд╕े рдиिрдпрдо рдмрдиाрдпे рдЬाрдпें। рдЬिрд╕ рд╕े рджेрд╢ рдЙрди्рдирддि рдХे рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдЬा рдкрд╣ुँрдЪे। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдкрдг्рдбिрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдиे рджेрд╢ рдоें рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा। рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा, рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП, рдЬрдирддा рдХा рд╢ाрд╕рди। рдк्рд░рдердо рдХाрдиूрди рдоंрдд्рд░ी рдбॉ. рдмाрдмाрд╕ाрд╣ेрдм рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХो рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╕рдоिрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдк рдХाрдиूрдирдоंрдд्рд░ी рдеे। рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╕рдоिрддि рдоें рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╕рд╣िрдд рд╕ाрдд рд╕рджрд╕्рдп рдеे। рдЕрд▓्рд▓ाрджी рдХृрд╖्рдгाрд╕्рд╡ाрдоी рдЕрдп्рдпрд░, рдХрди्рд╣ैрдпाрд▓ाрд▓ рдоाрдгिрдХрд▓ाрд▓ рдоुंрд╢ी, рдоोрд╣рдо्рдордж рд╕ाрджुрд▓्рд▓ा, рдПрди рдЧोрдкाрд▓рд╕्рд╡ाрдоी рдЕрдп्рдпंрдЧрд░, рдмी. рдПрд▓. рдоिрдЯрд░ рд╡ рдбी. рдкी. рдЦेрддाрди। рдЖрдк рд╕рднी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдоंрдерди рд╡ рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЦाрдХा рдмुрдирдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ुрдЖ।

рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдХा рдЧрдарди 6 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1946 рдХो рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рд╕рдоिрддि рдмрдиी। рдЬिрд╕े рдб्рд░ॉрдл्рдЯ рдХрдоेрдЯी рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा।

рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рд╡िрдзिрд╡ेрдд्рддा рдмेрдиेрдЧрд▓ рдирд░рд╕िрдо्рд╣ा рд░ाрд╡ рдХो рд╡िрдзि рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рдХा рдкрдж рджेрдХрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдк्рд░ाрд░ूрдк рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 1946 рдоें рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕ौंрдкी рдЧрдИ। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрдк 1910 рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕िрд╡िрд▓ рд╕ेрд╡ा рдоें рдЪрдпрдиिрдд рд╣ुрдП рдеे। рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рдХे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╣рд░िрд╕िंрд╣ рдиे 1944 рдоें рдмेрдиेрдЧрд▓ рдирд░рд╕िрдо्рд╣ा рд░ाрд╡ рдХो рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдеा। рдЖрдкрдХो рд╣ी рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдоूрд▓ рдк्рд░ाрд░ूрдк рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд╕ौंрдкा рдЧрдпा। рдЖрдкрдиे 1945 рд╕े 1948 рддрдХ рдЕрдоेрд░िрдХा, рдХрдиाрдбा, рдм्рд░िрдЯेрди рдЖрджि рджेрд╢ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХрд░ рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЖрдкрдиे 395 рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╕ंрд╡िрдзाрди рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ рднीрдорд░ाрд╡ рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।

рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╕рдоिрддि рдХी рдмैрдардХ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि- рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рдмी.рдПрди. рд░ाрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ рдЗрд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдоें рдкाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП। рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдиे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕंрддिрдо рдк्рд░ाрд░ूрдк рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП 26 рдирд╡ंрдмрд░ 1949 рдХो рдкाрд░िрдд рдХिрдпा। рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें 2 рд╡рд░्рд╖ 11 рдорд╣ीрдиे 18 рджिрди рдХा рд╕рдордп рд▓рдЧा। рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдоंрдерди рд╣ेрддु рдЕрдиेрдХों рдмाрд░ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦे рдЧрдпे। рддрдм рдХрд╣ीं рдЬाрдХрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ।

рдк्рд░рдердо рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдкрдг्рдбिрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू, рдк्рд░рдердо рдЙрдкрдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╕рд░рджाрд░ рдмрд▓्рд▓рднрднाрдИ рдкрдЯेрд▓, рдбॉ рд╕рд░्рд╡рдкрд▓्рд▓ी рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдгрди, рдоौрд▓ाрдиा рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдЖрдЬाрдж рд╡ рдЬрдпрд░ाрдо рд╕िंрд╣ рдиे рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рдорддों рд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдвाрд▓рдиे рдоें рдЕрд╣рдо рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा।
рдЗрд╕ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें 395 рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж, 22 рднाрдЧ рд╡ 12 рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпाँ рд╕рдоाрд╣िрдд рдеीं।

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдоूрд▓ рдк्рд░рддि рд╣िрди्рджी рд╡ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ। рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдоूрд▓ рдк्рд░рддि рд╣ाрдеों рд╕े рд▓िрдЦी рдЧрдИ। рдЗрд╕े рдк्рд░ेрдордмिрд╣ाрд░ी рд░ाрдпрдЬाрджा рдиे рд▓िрдЦा। рд░ाрдпрдЬाрджा рдиे рдкेрди рд╣ोрд▓्рдбрд░ рдХी рдиिрдм рд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкृрд╖्рда рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुंрджрд░ рдЗрдЯैрд▓िрдХ рдЕрдХ्рд╖рд░ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै। рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рд▓िрдЦे рдЕрдХ्рд╖рд░ (рд╕ुрд▓ेрдЦрди) рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрди рдЧрдпे। рд╕ुрд▓ेрдЦрди рдЕрд░्рдеाрдд рдХैрд▓ीрдЧ्рд░ाрдлी рд░ाрдпрдЬाрджा рдХी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд░ुрдЪि рдеी। рдпे рд▓ेрдЦрди рдЙрдирдХी рдХрдаिрди рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдФрд░ рджृрдв़ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрдпा।

26 рдирд╡ंрдмрд░ 1949 рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рд░्рд╡рд╕рдо्рдорддि рд╕े рдкाрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдкрд░ंрддु рдЗрд╕े рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдк्рд░рдзрдо рдЙрдкрдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╡ рдЧृрд╣рдоंрдд्рд░ी рд╕рд░рджाрд░ рд╡рд▓्рд▓рднрднाрдИ рдкрдЯेрд▓ рдХी рдПрдХ рд╕рд▓ाрд╣ рд╕े рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХी рджिрдиाँрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЧрдИ। рдЪूँрдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди 26 рддाрд░ीрдЦ़ рдХो рдмрдирдХрд░ рдкाрд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЕрдд: рд╕рд░्рд╡рд╕рдо्рдорддि рд╕े рджिрдиाँрдХ 26 рддाрд░ीрдЦ рддो рддрдп рдХрд░ рджी рдЧрдИ рдкрд░ंрддु рдоाрд╣ рдХौрди-рд╕ा рд╣ो? 26 рджिрд╕ंрдмрд░ рдЕрд░्рдеाрдд рд╡рд░्рд╖ рдХा рдЕंрддिрдо рдоाрд╣ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде 25 рдХो рдХ्рд░िрд╕рдорд╕ рдкрд░्рд╡ рдЗрд╕рд▓िрдП рдкрдЯेрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдиे 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рдХा рджिрди рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдХो рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╕ुрдЭाрдпा। рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдиे 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рдХे рджिрди рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХो рдкूрд░्рдг рдиिрд╖्рдаा рд╕े рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХिрдпा।

рдордиुрд╖्рдп рдмिрдиा рдиिрдпрдо рдХे рдкрд╢ु рд╕рдоाрди рд╣ै। рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╡िрднिрди्рди рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рддो рд╡рд╣ीं рдХाрдиूрдиों рд╕े рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ंрд╡рд░рдиा рдХे рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рдЕрд╡рд╕рд░ рднी рдоिрд▓े। рд╣рдо рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░рддि рд╢्рд░рдж्рдзा рд╡ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦें। рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиुрд╢рд░рдг рдХрд░ें। рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХो рдПрдХ рдмाрд░ рдкुрди: рд╕ोрдиे рдХी рдЪिрдб़िрдпा рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рд╣ेрддु рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рджूрд╕рд░ों рдХो рдЬीрдиे рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рджें। рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░ें। рдЬрд▓ рдХा рд╕рдж्рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡ рд╢ुрдж्рдз рдмрдиाрдпे рд░рдЦें। рдИрдзрди-рдКрд░्рдЬा рдХा рднंрдбाрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै рдЕрдд: рдИрдзрди рдХा рдЕрдкрд╡्рдпрдп рдаीрдХ рдирд╣ी। рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдоाрдирд╡ рдХी рдЧрд░िрдоा рд╣ै। рд╡рд░िрд╖्рдардЬрди рд╡ рдиाрд░ी рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░ें। рд╢ांрддि рдФрд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै। рдЕрддрдПрд╡ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░्рд╡ рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕ рдРрд╕ा рдордиाрдпा рдЬाрдпे рдХि - рдЬрди-рдЬрди рдХे рд▓िрдП рд╣िрддрдХрд░ рд╡ рд╡िрд╢्рд╡рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХा рдоाрди рдмрдв़ाрдиेрд╡ाрд▓ा рд╣ो। рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдоाрдд्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░्рд╡ рдирд╣ी рдмрд▓्рдХि рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рднी рд╣ै।

рд╣рд░ीрд╢ рдирд╡рд▓

рдЬрди्рдо:
8 рдЬрдирд╡рд░ी 1947, рдЬрд▓ंрдзрд░ (рдкंрдЬाрдм)
рд╢िрдХ्рд╖ा: рдПрдо.рдП., рдПрдо. рд▓िрдЯ. рддрдеा рдкी.рдПрдЪ.рдбी.

рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░:
рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें  41рд╡рд░्рд╖ рдЕрдз्рдпाрдкрди
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдЧрдЧрдиांрдЪрд▓’рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░рд╣े।

рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡ рд╕рдо्рдоाрди:
рдпुрд╡ा рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░,рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा ‘рдЧोрдмिंрдж рдмрд▓्рд▓рдн рдкंрдд рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рд╣िрди्рджी-рдЙрд░्рджू рдЕрд╡ाрд░्рдб (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) рдЖрджि рд╕рд╣िрдд 12 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдиौ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд ....

рдк्рд░рдХाрд╢рди: 
рдмाрдЧрдкрдд рдХे рдЦрд░рдмूрдЬे рд╕рд╣िрдд 30 рдкुрд╕्рддрдХें, 9 рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХें, рд▓рдЧрднрдЧ 2,000 рд░рдЪрдиाрдПँ рджेрд╢ рд╡िрджेрд╢ рдХे рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд.

рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ: 
50 рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡
рдЗंрдбिрдпा рдЯुрдбे, рдПрди рдбी рдЯी рд╡ी,рд╣िंрдж рд╡ाрд░्рддा рдЖрджि рд╕े рд╕ंрдмंрдз ...
рд╣рд░ीрд╢ рдирд╡рд▓ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рд╢ोрдз рдХрд░ рд░рд╣े 16 рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рдоें рджрд╕ рдХो рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд 
рд╕рдо्рдк्рд░рддि “рдЧрдЧрдиांрдЪрд▓” рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдкрдж рд╕े рд╕ेрд╡ा рдиिрд╡ृрдд рд╣ो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд▓ेрдЦрди рдоें рд░рдд ।

рдИрдоेрд▓: harish.naval@facebook.com

рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा: [3] рдЧाрдпा-рд╕ंрдХрдЯ рдФрд░ рдЧांрдзी-рджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

рдЪंрдж्рд░ рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी
рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╣ी рд╕рд╣ी рдпрд╣ рдмाрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЕрдз्рдпाрдп рдЬिрд╕рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ो рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдкрди рднाрд░рддीрдп рддрд░ीрдХों рд╕े рд╣ी рд╣ोрдиा рд╣ोрдЧा рдпрджि рдоाрдирд╡ рдХो рдЖрдд्рдо рд╡िрдиाрд╢ рд╕े рд░ोрдХрдиा рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ंрдХрдЯрдкूрд░्рдг рд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рд╕рдоाрдзाрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рддो рднाрд░рддीрдп рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ी।
- рдЖрд░्рдиाँрд▓्рдб рдЯाрдпрдирдмी, рдЗрддिрд╣ाрд╕рд╡िрдж
 
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢рд╣рд░ी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╕рдн्рдпрддा рдоें рд╣ी рдЙрд╕рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдХे рдмीрдЬ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं।
- рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी

рдбрдЧрдордЧाрддी рдиैрдпा
рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ें рдПрдХ рдЬрд╣ाрдЬ рдХी рдЬिрд╕рдкрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрд░े рдЗंрд╕ाрди рдФрд░ рдЬीрд╡-рдЬंрддु рд╕рд╡ाрд░ рд╣ैं। рдЬрд╣ाрдЬ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╡рдЬрди рдХे рдХाрд░рдг, рдХुрдЫ рд▓рд╣рд░ों рдХे рдердкेреЬों рд╕े рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХाрд░рдгों рд╕े рднी рдЬрд╣ाрдЬ рдбрдЧрдордЧाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЕрдзिрдХрддрд░ рдпाрдд्рд░ी рдиिрд╢्рдЪिंрдд рд╣ैं। рдкрд░ рдХुрдЫ рдХो рдЪिंрддा рд╣ै рдХि рдиाрд╡िрдХ рдХрд╣ाँ рд▓े рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдЬрд╣ाрдЬ рдХो? рд╕рдм рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕े рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рд╡े рд╕рдХुрд╢рд▓ рдЕрдкрдиी рдоंрдЬिрд▓ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪें। рдпрд╣ рдмाрдд рдПрдХрджрдо рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЙреЬाрди рднрд▓े рд▓рдЧрддी рд╣ो рдкрд░ рд╣ै рдПрдХрджрдо рд╕рд╣ी рдЖрдЬ рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдмрдпाँ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे। рдпрд╣ рдзрд░рддी рд╣ी рд╡рд╣ рдЬрд╣ाрдЬ рд╣ै рдФрд░ рдХुрдЫ рдЬाрдирдХाрд░ рд╕рдордЭ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рд╕рдорд╕्рдпा рдЧंрднीрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЗрд╕рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдоें рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд╣ैं।

рдЧ्рд░ीрдХ рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЖрдЦ्рдпाрдиों рдоें рдЪрд░्рдЪिрдд ‘рдЧाрдпा’ рдЬो рд╣рдоाрд░े рд▓िрдпे рдзрд░рддी рдоाрддा рд╣ै рдЖрдЬ рдирдпे рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдЧрд╣рди рд╡ рдЧंрднीрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдкिрдЫрд▓े рд▓ेрдЦों [1, 2] рдоें рдХी рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдЖрдЬ рдХी  рддाрд░ीрдЦ рдоें рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдпे рдЬीрд╡рди-рдорд░рдг рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рдмрдирддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЧाрдпा рд╣ी рд╡рд╣ рдЬрд╣ाрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЬीрд╡ рд╕рд╡ाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рд▓рд╣рд░ों рдоें рдЬрд╣ाрдЬ рдХा рдбрдЧрдордЧाрдиा рдмреЭрддा рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै। рдЧाрдпा рдХो рдЕрд╕्рдеिрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдгों рд╡ рдЙрдирд╕े рдЬुреЬे рд╕ंрджрд░्рднों рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдкрд╣рд▓े рд▓ेрдЦ рдоें рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै; рдпрд╣ाँ рд╣рдоाрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ोрдЧा рдЙрд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕рдордЭрдиे рдХा, рддाрдХि рдЬрдм рднी рдЙрдЪिрдд рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ोрдЧा рд╣рдо рд╕्рд╡рдпं рдХो рддैрдпाрд░ рдкा рд╕рдХेंрдЧे।

рд╣рдо рднाрд░рддрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдХुрдЫ рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХрддाрдПँ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдоुрдЦ्рдп рд╣ै рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдХुрдЫ рд╕ीрдЦрдиा рдирд╣ीं; рд╡ैрд╕े рднी рд╡िрд╢्рд╡рдЧुрд░ु рдЬो рд╣ैं (рдпрд╣ рджूрд╕рд░ी рдоुрдЦ्рдп рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХрддा рд╣ै) рд╣рдоें рд╕िрдЦा рд╕рдХрдиे рд▓ाрдпрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдХिрд╕рдоें рд╣ै? рдЗрддिрд╣ाрд╕ рди рд╕рд╣ी рд╣рдо рднूрдЧोрд▓ рд╕े рд╣ी рдЕрдЧрд░ рд╕ीрдЦ рд▓ेрддे рддो рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें рдиंрджाрджेрд╡ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╡ाрд▓ी рдд्рд░ाрд╕рджी рди рд╣ोрддी рдпा рд╣ोрддी рднी рддो рдиुрдХрд╕ाрди рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд  рдХрдо рд╣ोрддा। рдЗрди рдмाрддों рдХी рднी рдЪрд░्рдЪा рдкिрдЫрд▓े рд▓ेрдЦों рдоें рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рдлिрд░ рднी рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рд╣ी рдХुрдЫ рдмिंрджुрдУं рдХी рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि  рдЕрди्рдпрдеा рди рд╣ोрдЧी।

рдЧाрдпा – рдЧ्рд░ीрдХ рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЖрдЦ्рдпाрдиों рдоें рдЬीрд╡िрдд рдзрд░рддी рдХा рдк्рд░рддीрдХ, рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХो рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрди рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдкिрдЫрд▓े рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рдЕрд░рдм рд╕ाрд▓ों рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдоाрдд्рд░ рддीрди рд╕ौ рд╕ाрд▓ों рдоें рдЙрд╕ рдмिंрджु рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЙрд╕рдХी рдЬीрд╡рдирджाрдпिрдиी рд╡ рдЬीрд╡рди-рд░рдХ्рд╖рдХ рдХ्рд╖рдорддा рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ै рдЕрдЧрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рддрдеाрдХрдеिрдд рдЕंрдзी рджौреЬ [3, 4] рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╣ै рдФрд░ рддрдп рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ी рд╣ोрдиा рд╣ोрдЧा। рд╕ाрде рд╣ी рдХुрдЫ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рддрд░ рдХी рднी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдЙрд╕ी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЖрдХрд▓рди рдХрд░ рдиिрдкрдЯрдиा рд╣ोрдЧा।

рдЧाрдпा рд╕ंрдХрдЯ рдФрд░ рднाрд░рдд
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдк рд╡ृрдж्рдзि рдФрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХुрдЫ рджрд╢рдХ рдкрд╣рд▓े рддрдХ рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдоाрдиे рдЬाрддे рд░рд╣े рдкрд░ рдкिрдЫрд▓े рджो рджрд╢рдХों рдоें рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рд╕ंрдХрдЯ рдЧाрдпा рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░ рднी рдЫाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХрджрдо рди рдЙрдаाрдпे рдЬाрдпें рддो рдЧाрдпा рдХी рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдк्рд░рдгाрд▓ी [2,3] рдмिрдЦрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдЕрдм рддрдХ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоें рдпрд╣ рдЕрдХेрд▓ा рдЧ्рд░рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдЕрд░рдмों рд╕ाрд▓ों рд╕े рдмрдиी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдЧा рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╣ाрд▓ाрдд рдРрд╕े рд╣ी рдмрдиे рд░рд╣ेंрдЧे।

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдк рд╡ृрдж्рдзि рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрд╕рд░ рдЬिрди рдмреЬे рджेрд╢ों рдкрд░ рд╣ोрдЧा рдЙрдирдоें рднाрд░рдд рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиा рддो рджूрд░ рд╣рдордиे рдЙрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╕ोрдЪрдиा рднी рдЖрд░рдо्рдн рдирд╣ीं рдХिрдпा। рд╣ाрд▓ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджिрдпों рд╕े рд╕ंрджрд░्рдн рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рднूрднाрдЧ рд╕े рдЬुреЬी рдоुрдЦ्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдкрд╣рд▓े рд▓ेрдЦ рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╣िрдоाрд▓рдп рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдирджिрдпों рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рдЗрд╕ рднूрднाрдЧ рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рднी рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдпे рд░рдЦрддा рд╣ै।

рдЖрдЬрдХрд▓ рдЪрд░्рдЪा рдоें рд╣ै рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕िрдХुреЬрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╣िрдорд░ेрдЦा рдкीрдЫे  рдЦिрд╕рдХрддी рдЬाрддी рд╣ै। рдЧंрдЧोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╣ो рдпा рдХोрдИ рдФрд░, рдЙрдд्рддрд░ी рдз्рд░ुрд╡ рд╣ो рдпा рджрдХ्рд╖िрдгी, рд╣рд░ рдХрд╣ीं рд╣िрдо рд░ेрдЦा рдкीрдЫे рдЦिрд╕рдХ рд░рд╣ी рд╣ै рдФेрд░ рдШрдиीрднूрдд рдЕрдм рдж्рд░рд╡ीрднूрдд рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдк рдХा рдмреЭрдиा рдЬाрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рд░рд╣ा рддрдм рдЙрди рд╕рд░िрддाрдУं рдХा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЬो рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ों рд╕े рдЕрд╡рддрд░िрдд рд╣ोрддी рдЖрдИ рд╣ैं। рдЬрдм рднाрд░ी рдмाрд░िрд╢ рд╣ोрдЧी рддрдм рдмाреЭ рдХी рддрдмाрд╣ी рдФрд░ рдЬрдм рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рддрдм рд╕ूрдЦे рдХी рдоाрд░। рд╡рд╣ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмाрд░рд╣ों рдоाрд╕ рдЬрд▓ рдЖрдкूрд░्рддि рдХी рдмाрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрди рдЪुрдХेрдЧी рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХिрддाрдмों рдоें рдкреЭेंрдЧे рдХि рдХрднी рдРрд╕ी рд╕рд░िрддाрдРं рднी рд╣ुрд╡ा рдХрд░рддी рдеीं рдЬिрдирдоें рдЬрд▓-рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдиिрд░ंрддрд░ рдмрдиा рд░рд╣рддा рдеा।

 рдкूрд░ा рд╣िрдоाрд▓рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬिрд╕ рд╕ीрд╕рдоिрдХ рдЬोрди рдоें рдЖрддा рд╣ै рд╡рд╣ाँ рднूрдХрдо्рдк рдХा рдЦрддрд░ा рд╕рджा рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рддीрд╡्рд░рддा рд╡ाрд▓े рднूрдХрдо्рдк рдЖрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕рдм рдоिрд▓ाрдХрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖрддी рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рдмреЬी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдмрд╣ुрдд рд╕ोрдЪ-рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣ी рд▓ेрдиी рдЪाрд╣िрдпे।

рдмाрдд рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдХी рд╣ी рдирд╣ीं рдФрд░ рднी рд╣ै। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдмрдж्рд░ीрдиाрде рдХेрджाрд░рдиाрде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рд╣ो рд░рд╣ा, рдкрд░्рдпрдЯрди рдХो рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╡рд╣ рднी рдЪिंрддा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै।

рджूрд╕рд░ी рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рд╣рдоाрд░ी рдЖрдмाрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЕрдзिрдХрддрдо рдХी рд╕ीрдоाрд░ेрдЦा рдоें рд╣ै рдФрд░ рдЗрддрдиी рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдХे рд▓िрдпे рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдПрдХрджрдо рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ैं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХी рдоूрд▓рднूрдд рдЬрд░ूрд░рддें рднी рдкूрд░ी рдХрд░ рдкाрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं। рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ी рд╢ुрддुрд░्рдоुрд░्рдЧी рдоुрдж्рд░ा рдзाрд░рдг рдХिрдпे рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рджेрдЦрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे। рд╣рдоाрд░ा рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоौрдбрд▓ рд╡рд╣ी рд╣ै рдЬो рдпूрд░ोрдк рдпा рдЕрдоेрд░िрдХा рдХा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рджूрд░рдж्рджрд╖्рдЯि рдирд╣ीं рдЬो рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। 
рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рен рдЕрд░рдм рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрдмाрджी рдЙрд╕ рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдКрдкрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдЬрд░ूрд░рддें рдзрд░рддी рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрди рдкूрд░ा рдХрд░ рд╕рдХें। рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдФрд╕рддрди рдФрд░ рднी рдХрдаिрди рдЬाрди рдкреЬрддी рд╣ै। рд╡рдЬрд╣ рдпрд╣ рдХि рд╣рдо рдХрд▓ рдХी рдмाрдд рд╕ोрдЪ рд╕рдХрдиे рдХी рд╣ाрд▓рдд рдоें рдирд╣ीं, рдмрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдЖрдЬ рднрд░ рдХी рд╕ुрдз рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ी рдЖрдмाрджी рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЬрд░ूрд░рддें рд╕ुрд░рд╕ा рдХे рдоुँрд╣ рдХी рддрд░рд╣ рдлैрд▓рддी рдЬाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдзрд░рддी рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХрдо рд╣ोрддे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рд╡िрдХрд░ाрд▓рддा рдХा рдХुрдЫ рдЕрдиुрдоाрди рд╡рд░्рддрдоाрди (2020-21) рдХे рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХाрд▓ рдоें рджिрдЦाрдИ рджिрдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХी рджूрд╕рд░ी рд▓рд╣рд░ рдХे рд╕ाрде рдЬрдм рд╣рдоाрд░ी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЪрд░рдорд░ा рдЧрдИ। рдРрд╕ी рд╡िрд░ाрдЯ рдд्рд░ाрд╕рджी рдоें рддрдмाрд╣ी рддो рд╣ोрддी рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рднी рд╣ुрдИ рд╣ै рдкрд░ рдЬिрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣рдо рд▓ाрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдордЬрдмूрд░ рджिрдЦाрдИ рджिрдпे рд╡ैрд╕ा рдХрд╣ीं рдЕрди्рдпрдд्рд░ рджेрдЦрдиे рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓ा।
рдкेрдбों рдХी рдЫाрдпाрдПँ рдЬрдоीрди рдоें рдзंрд╕рддी рд╣ैं
рдмреЭрддी рдЬрд░ूрд░рддें рдЬिрди्рджрдЧी рдХो рдбрд╕рддी рд╣ैं
рд▓ेрдХिрди рдЪिрди्рддा рдХिрд╕े рд╣ै рдХрд▓ рдХी
‘рдЖрдЬ’ рдПрдХрджрдо рд╕ाрдордиे рдЬो рдЦрдбा
рдоुँрд╣ рдмाрдпे, рд╣ाрде рдлैрд▓ाрдпे
рдЙрдо्рдоीрдж рд╕े рджेрдЦрддा, рдЯрдХрдЯрдХी рд▓рдЧाрдпे!
рдЦाрд▓ी рд╣ाрде рдЙрд╕े рдХैрд╕े рд▓ौрдЯाрдПं?
рдХрд▓ рдХी рдХрд▓ рджेрдЦेंрдЧे
рд╡ो рдЪाрд╣े рд▓ौрдЯे, рдЪाрд╣े рдард╣рд░ рдЬाрдП।
(рд╕ेрддु, рдоाрд░्рдЪ 2021)

рд╕ंрдХ्рд░рдордг-рдХाрд▓ рдоे рдРрд╕ा рджौрд░ рднी рджेрдЦा рдЬрдм рдХрд▓ рдХी рддो рджूрд░ рд╣рдо рдЖрдЬ рдХी рд╕ुрдз рд▓े рд╕рдХрдиे рдоें рднी рдиाрдХाрдо рд░рд╣े।
рдХैрд╕ी рд╡िреЬрдо्рдмрдиा рд╣ै рдЖрдмाрджी рдХे рдПрдХ рдмреЬे рд╣िрд╕्рд╕े рдХो рднрд░рдкेрдЯ рднोрдЬрди рдирд╕ीрдм рдирд╣ीं рдЬрдмрдХि рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдЕрдкрдиे рдкैрд░ рдкрд╕ाрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╣рд╡ा рдФрд░ рдкेрдп рдЬрд▓ рд╕рдмрдХे рд▓िрдпे рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ाрдиा рд╡ैрд╕े рднी рдЖрд╕ाрди рди рдеा рдЬрд░ूрд░рддрдоंрдж рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░ाрдгрд╡ाрдпु рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХी рдЖрдкूрд░्рддि рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдк्рд░ाрд░ूрдк рдЪрд░рдорд░ा рдЧрдпा। рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдмाрдд рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рднी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдкрд░ рдЬिрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдХрдоी рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬो рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд╕рдорд╕्рдпाрдРं рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЦреЬी рд╣ैं рд╣рдо рдЙрдирдХी рдЕрдирджेрдЦी рдХрд░ рдПрдХ рд╕рдм्рдЬрдмाрдЧ рдХा рд╕рдкрдиा рдкрд░ोрд╕ рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрд╣ рдЬाрдирддे рднी рдХि рдпрд╣ рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдХрд╡ि рд╕рд░्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рджрдпाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें:

рдк्рд░рд╢्рди рдЬिрддрдиे рдмреЭ рд░рд╣े рд╣ैं
рдШрдЯ рд░рд╣े рдЙрддрдиे рдЬрд╡ाрдм
рд╣ोрд╢ рдоें рднी рдПрдХ рдкूрд░ा рджेрд╢ рдпрд╣ рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ै। 

рд╣ोрд╢ рдоें рдмेрд╣ोрд╢ी рдХा рдЖрд▓рдо рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХाрд▓ рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдХुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рдЕрджूрд░рджрд░्рд╢िрддा рд╡ाрд▓ी  рдмाрдд рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╣ै рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рджु:рдЦрдж рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдмाрджी рдХी рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╡ृрдж्рдзि рдПрдХ рдЯाрдЗрдо-рдмрдо рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдХो рдХोрдИ рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдпрд╣ рджेрдЦ рдХрд░ рдХि рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рд╕े рдЧुрдЬрд░рддे рд╣ुрдП рднी рд╣рдоाрд░ा рдЬрдирдоाрдирд╕ рдФрд░ рдиेрддृрдд्рд╡ рджोрдиों рд╣ी рдЖрдмाрджी рд╡िрд╕्рдлोрдЯ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрджूрд░рджрд░्рд╢िрддा рдПрд╡ं рдХुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣рдоाрд░ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдоें рдЧрд╣рд░े рд╕рдоा рдЪुрдХे рд╣ैं।

рдж्рд╡ि-рд╕्рддрд░ीрдп рдк्рд░рдпाрд╕
рд╕рдорд╕्рдпा рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рджो рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा -- рдмाрд╣्рдп рдПрд╡ं рдЖंрддрд░िрдХ। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдЪिंрддा рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕ рджिрд╢ा рдоें рднी рдмाрдзा рдЖрдиे рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдг рдЖंрддрд░िрдХ рднी рд╣ै рдпाрдиि рд╣рдоाрд░ी рд╕ोрдЪ। рд╣рдоें рд╡िрдХाрд╕  рд╕ंрдмंрдзी рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдоें рдЖрдоूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рдиे рд╣ोंрдЧे। рдХाрдо рдХрдаिрди рдЬрд░ूрд░ рд╣ोрдЧा рдкрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕िрд╡ा рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рднी рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддा। 

рдХुрджрд░рдд рд╕े рд░िрд╢्рддा
рдмेрдХрдиी рд╕ोрдЪ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдкрд╣рд▓े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХुрджрд░рдд рдХो рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдмांрдзрдиा рдФрд░ рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рд░ाрдЬ рдЙрдЧрд▓рд╡ाрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдоें рдпрд╣ рд╕ोрдЪ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕ोрдЪ ‘рдоाрддा рднूрдоि:, рдкुрдд्рд░ोрд╣ं рдкृрдеिрд╡्рдпा’ рдХी рд░рд╣ी рд╣ै। рдмेрдХрдиी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕ोрдЪ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдХ्рдпा рд╣рдоाрд░ा рдХोрдИ рд░िрд╢्рддा рдХुрджрд░рдд рд╕े рдЬोреЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै рдЕрд▓рдмрд░्рдЯ рдХाрдоू рдХा рдХрдерди: ‘рдоेрд░े рдЖрдЧे рдордд рдЪрд▓ो, рдоैं рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЕрдиुрдЧрдорди рди рдХрд░ рд╕рдХूंрдЧा, рдоेрд░े рдкीрдЫे рднी рдордд рдЪрд▓рдиा, рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рдоाрд░्рдЧ рджрд░्рд╢рдХ рдирд╣ीं рдмрди рдкाрдКंрдЧा। рдЪाрд╣ूंрдЧा рдоेрд░े рд╕ाрде рдЪрд▓ो, рдПрдХ рджोрд╕्рдд рдмрдирдХрд░। рдХाрдоू рдХा рдХрдерди рдХुрджрд░рдд рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдирд╣ीं рдеा рдкрд░ рдЙрд╕े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рднी рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЬिрдирдоें рдХाрдоू рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं рдпрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдХुрджрд░рдд рддрдЯрд╕्рде рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоें рдЙрд╕े рдЗрд╕ी рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рд╣ोрдЧा।

рд╡ैрд╕े рдХुрджрд░рдд рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ोрдЪ рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै: рдоाрддृ рд░ूрдк (рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ), рджाрд╕ी рд░ूрдк (рдмेрдХрди) рдФрд░ рд╕рдЦा рд░ूрдк (рдХाрдоू)। рдкрд╣рд▓ी рдФрд░ рддीрд╕рд░ी рд╕ोрдЪ рдоें рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдкुрдд्рд░ рднी рдмреЬा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдоिрдд्рд░ рдпा рд╕рдЦा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддो рд╣ुрдИ рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ोрдЪ рдХी рдмाрдд; рдЕрд╕рд▓ी рджिрдХ्рдХрдд рддो рдЕрдм рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрди рдоाрдирд╡ीрдп рдХрдордЬोрд░िрдпों рд╕े рдХैрд╕े рдиिрдкрдЯ рд╕рдХेंрдЧे рдЬिрдирдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕंрдзे рдпुрдЧों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा [1] рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓े рд░рд╣ी।

рд╣ाрд▓ाрдд рдмेрд╣рдж рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ैं рд░ाрд╕्рддा рднी рдирд╣ीं рд╕ूрдЭрддा; рд▓ेрдХिрди рд░ाрд╕्рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд░ाрд╕्рддा рд╣рдоाрд░े рдЕрдкрдиे рд╣ी рдмीрдЪ рд╕े рдХिрд╕ी рдж्рджрд╖्рдЯा рдиे рджिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╣рдо рдФрд░ рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдЕрдм рддрдХ рдирдХाрд░рддी рд░рд╣ी; рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рд╡िрдХрд▓्рдк рд╣ै рддो рд╡рд╣ी рд╕ाрджा рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╡िрдЪाрд░ рдХा; рд╡рд╣ी рд░ाрд╕्рддा рдЬो рдХрднी рдЧांрдзी рдЬी рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдордиीрд╖िрдпों рдиे рд╕ुрдЭाрдпा рдеा рд▓ेрдХिрди рд╣рдордиे рдХрднी рдЙрд╕рдкрд░ рдЧौрд░ рддрдХ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЬो рдоौрдбрд▓ рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдХैрд╕े рдФрд░ рдХ्рдпा рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рдиे рд╣ोंрдЧे? рдФрд░ рдЙрд╕े рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рдоें рдмрджрд▓рдиा рдХिрддрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдЧा? рдЖрдЬ рдЧाрдпा рд╕ंрдХрдЯ рдХे рдЬिрд╕ рджौрд░ рд╕े рд╣рдо рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЧांрдзी-рджрд░्рд╢рди рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╣рдо рдЬिрд╕ рднाрд╡ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдпे рд╡िрдХрд▓्рдк  рдЦोрдЬ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдирд╣ीं рдХि рдХिрд╕ी рднी рд╡िрдЪाрд░ рдпा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХो рдЬрд╕-рдХा-рддрд╕ рд▓े рд▓िрдпा рдЬाрдп। рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣рдоें рдХрдИ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиा рд╣ोрдЧा। рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╡ांрдЫिрдд рдоिрд╢्рд░िрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे? 
рдХ्рдпा рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдиा рдФрд░ рд╕рдд्рддा рдоें рдмрдиे рд░рд╣рдиा рдЗрддрдиी рдмреЬी  рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै рдХि рд╣рдо рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िрддों рд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рдмीрд╣реЬ рдпрдеाрд░्рде рдХी рдЕрдирджेрдЦी рдХрд░рдиे рд▓рдЧें। 

рдоाрдорд▓ा рдХेрд╡рд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं
рдпрд╣ рдоुрдордХिрди рдирд╣ीं рдХि рдХोрдИ рдПрдХ рджेрд╢ рдЕрдкрдиे рджрдо рдкрд░ рдЗрддрдиे рдмреЬे рдХрджрдо рдЙрдаा рд╕рдХेрдЧा। рдЬिрд╕ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдХे рд╣рдо рдЖрджी рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं рдЙрд╕рдоें рдЖрдоूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рдиा рдХैрд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдЧा? рдХ्рдпा рдРрд╕े рдЖрдоूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд▓िрдпे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░ рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдЧा? рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдирдпा рдоौрдбрд▓ рдЬो рд╣рдо рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧी?
рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЙрдкрдпोрдЧ
рдЧांрдзी рдЬी рдЕрдзिрдХ рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рд╣рдоाрд░ी рдЬрд░ूрд░рдд рдХी рд╕рднी рдЪीрдЬें рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рдЬुреЬी рд╣ैं। рдмреЭрддी рдЖрдмाрджी, рдмрдврддी рдЬрд░ूрд░рддें, рдмреЭрддा рдк्рд░рджूрд╖рдг рдФрд░ рдЧाрдпा рдХी рд╕िрдордЯрддी рдЬाрддी рдХाрдпा। рдХुрдЫ рддो рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा рдЬрд░ूрд░рддों рдПрд╡ं рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП।

[рдХ] рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрдмाрджी рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд░ोрдХрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдХрднी рдХुрдЫ рд╕ोрдЪा рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрддा। рдЦрдмрд░ों рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓िрдпे рддो рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХी рдЦрдмрд░ें рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ें рдкрд░ рдЖрдмाрджी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдХोрдИ рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдФрд░ рднूрд▓े-рднрдЯрдХे рдХрднी рд╣ो рднी рдЬाрддी рд╣ै рддो рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рдиाрддे рд╣рдо рд╕рднी рдХा рдлрд░्рдЬ рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рд░рдЦें।

(рдЦ) рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрдо рд╕े рдХрдо рдХрд░рдиा рдиिрд╣ाрдпрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрдЧा। рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рднी рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।  рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХрдЪрд░ा рдЬीрд╡-рдЬंрддुрдУं рдФрд░ рдордд्рд╕्рдп рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЬрд▓рдЪрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдлंрд╕рдиे, рд╕ांрд╕ рд░ुрдХрдиे рдХा рдЦрддрд░ा рд╣ै। рдХрдИ рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡ рдпा рдЗрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рдиे  рд╡ाрд▓े рдЬीрд╡ рдХрдЪрд░े рдХो рдиिрдЧрд▓ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЕंрддрдд: рдпрд╣ рдк्рд░рджूрд╖рдг рджीрд░्рдШ рдЕंрддрд░ाрд▓ рдоें рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ेрдЧा।

(рдЧ) рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиा рдПрдХ рд╕рд╣ी рдХрджрдо рд╣ोрдЧा। рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рджेрд╢ों рдоें рдпрд╣ рдЖрд╕ाрди рд╣ोрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рджेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрд▓ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдиौ рдорд╣ीрдиे рдоौрд╕рдо рд╕ाрдл рд░рд╣рддा рд╣ै। рдлोрдЯोрд╡ोрд▓्рдЯाрдЗрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рддрд╣рдд рдХुрдЫ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕े рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ौрд░-рдЪूрд▓्рд╣ा рдЬिрд╕рдоें рд╕ूрд░्рдп-рдХिрд░рдгों рдХो рдлोрдХрд╕ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै рдХрдо рджाрдо рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрдо्рдпूрдиिрдЯी рдХिрдЪрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рд╕िрдж्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдХि рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рдоुрдЪिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै; рд╕рдорд╕्рдпा рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдоें рдХुрдЫ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХी рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЕंрддрд╣ीрди рдЪрд░्рдЪाрдПँ, рдЧोрд╖्рдаिрдпाँ, рд╢ोрдз рд╕рднी рд╕ाрдордиे рд╣ैं рд╕рдорд╕्рдпा рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдиिрджाрди рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдпрд╣ рднी рд╕ाрдордиे рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХैрд╕े рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╣ो? рдмрд╕, рдЕрд╕рд▓ी рдоुрдж्рджा рдЕрдм рдпрд╣ाँ рдЖрдХрд░ рдЕрдЯрдХ рдЬाрддा рд╣ै। рддрдм рдлिрд░ рдХ्рдпा рд╣ो? рдХ्рдпा рдХोрдИ рдмीрдЪ рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?

рдмीрдЪ рдХे рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ाрд╕्рддे рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЙрдирдХी рд╕рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХा рдЕрднी рдХोрдИ рд▓ाрдн рдирд╣ीं рд▓ेрдХिрди рдоोрдЯे рддौрд░ рдкрд░  рдХुрдЫ рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

1. рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡ рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рдоौрдбрд▓ рдЙрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рднाрд╡ी рдеे рдЬрд╣ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЗंрд╕ाрдиी рдЖрдмाрджी рд╡ рдЬрд░ूрд░рддों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдеे। рддрдм рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдХ्рд╖рдорддा рднी рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдХे рд╣ाрдиिрдХрд░ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो  рдиिрд░рд╕्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеी। рдЖрдЬ рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдмрджрд▓ рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╡िрдХाрд╕ рдоौрдбрд▓ рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдЦोрдЬрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрдЧा। рд╕ंрднрд╡рдд: рдмाрд╣्рдп рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬोрд░ рди рджेрдХрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиा рднी рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрдЧा।

2. рдЖрдЬ рдХी рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдкрд░ рдПрдХ рдмреЬा рдмोрдЭ рд╣ै рдЕрдкिрддु рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓िрдпे рднी рдИрд░्рд╖्рдпा рд╡ рд╡िрдж्рд╡ेрд╖ рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд╡ांрдЫिрдд рддрдиाрд╡ рдмреЭ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡ рдаोрд╕ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।   

рдПрдХ рдЬрди-рдЖंрджोрд▓рди рдХी рджрд░рдХाрд░
рдЧांрдзी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрдо рд╣ी рдХрд░рддे рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдеी рднी рдирд╣ीं; рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓реЬाрдИ рдПрд╡ं рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрдиे рдоें рд╣ी рдЙрдирдХा рдлोрдХрд╕ рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा рдкрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рдирдЪрд░्рдпा рдоें рд╡े рд╕рдм рдмाрддें рд╢ाрдоिрд▓ рдеीं рдЬो рдХिрд╕ी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡िрдж рдХी рд╕ोрдЪ рдХे рдмрд╣ुрдд рдХрд░ीрдм рдеीं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЙрдирдХा рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рднी рдмाрддों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддा рдеा рдлिрд░ рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рд╣ो, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рд╣ो рдпा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдмाрдд рд╣ो। рдЧौрд░ рд╕े рджेрдЦें рддो рд╕ाрдл рд▓рдЧрддा рд╣ै рдк्рд░рджूрд╖рдг рднी рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХी рд╣िंрд╕ा рд╣ी рд╣ै рдЬो  рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╣ाрдиि рдкрд╣ुँрдЪाрддी рд╣ै। рдЧांрдзी рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрдХ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рдХा рд╡िрд░ोрдз рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджेрдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा: “рд╣рдо рддрдм рддрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣िंрд╕ा рдХो рд░ोрдХрдиे рд╡ाрд▓ा рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдЖंрджोрд▓рди рдирд╣ीं рдмрдиा рд╕рдХрддे рдЬрдм рддрдХ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдиीрддि рдХा рдХेंрдж्рд░ рдирд╣ीं рдмрдирддा।”  рдпрд╣ рдмाрдд рдЖрдЬ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рдпрд╣ाँ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।

рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╣िंрдж рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ [5] рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдн्рдпрддा, рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпे рдеे। рд▓ेрдХिрди рд╕рдмрд╕े рдЦाрд╕ рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡े рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдоें рдЙрди рдмाрддों рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рднी рдХрд░рддे рдеे। рдЖрдЬ рдХрдоी рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрдирдХो рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХрдиे рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХा рд╕ाрджा рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдкрд░ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рд╡ैрд╕े рдЬीрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдПрдХ рд░ाрд╕्рддा рд╕ुрдЭा рд╕рдХрддा рд╣ै рдмрд╢рд░्рддे рд╣рдо рдЙрд╕рдкрд░ рдкूрд░ी рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рдордирди  рдХрд░ें рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╣ी рд╕рд╣ी рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ (рдЫोрдЯे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ी) рдХोрдИ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдкेрд╢ рдХрд░ рд╕рдХें рдЬो рд╕्рдеाрдиीрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рд╡ рдЬрди-рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рдЪрд▓ рд╕рдХे।

рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХा рджौрд░
рднाрд░рдд рдоें рддрдм рд╡िрд░ाрдЯ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХा рджौрд░ рдеा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдиाрд╡, рдЬाрддीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рди्рдпाрдп рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ – рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдеा рдЪुрдиौрддी рджेрддा  рд╣рдоाрд░े рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХो; рдпрд╣ рдЪुрдиौрддिрдпां рд╕рдм рдмाрд╣рд░ी рд╣ी рдирд╣ीं рдЖंрддрд░िрдХ рднी рдеी рдФрд░ рдЧांрдзी рдиे рдЗрди рд╕ाрд░ी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд▓िрдпा –рдЙрдирдХी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдоें, рдПрдХрджрдо рдоौрд▓िрдХ рдЕंрджाрдЬ рдоें, рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдЖрдзाрд░ рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЕрдирдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें। рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд╣ी рдмाрдд рд▓ें, рдпрд╣ рд╡िрдЪाрд░ рдпा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рдЕрдоेрд░िрдХी рд╡िрдЪाрд░рдХ рдеोрд░ो рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеी рдкрд░  рдпрд╣ाँ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि  рдЕрд▓рдЧ рдеी рдЖрдХाрд░ рдоें рдФрд░  рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рднी। рд▓ेрдХिрди рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХрд░рдиे рдХा рдЙрдирдХा рдЕрдкрдиा рдЕंрджाрдЬ рдеा  рдЬो рдоौрд▓िрдХ рдеा।

рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдРं рдеी рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓реЬाрдИ рдФрд░ рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рдЬो рдЙрд╕ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों  рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдеीं рдФрд░ рдЬिрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдЬрди рд╕ाрдоाрди्рдп рдХो рдЬाрдирдХाрд░ी рдеी। рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд▓ोрдЧ рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╡े рдПрдХ рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рд╕ंрджेрд╢ рджे рд░рд╣े рдеे рдПрдХ рдк्рд░рдХृрддिрд╡िрдж-рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡िрдж рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░, рдЬрдмрдХि рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХोрдИ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рди рдеी рдФрд░ рди рд╣ी рдХोрдИ рдпрд╣ рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЙрдирд╕े рдХрд░рддा рдеा। рдЖрдЬ рд╕े рдХрд░ीрдм рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े  рдЙрдирдХा рдХрдерди рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢рд╣рд░ी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╕рдн्рдпрддा рдоें рдЙрд╕рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдХे рдмीрдЬ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं рдЖрдЬ рдХी рдЧाрдпा-рд╕ंрдХрдЯ рдкрд░ рдЫिреЬी рдмрд╣рд╕ рдХे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдХे рдПрдХрджрдо рдХрд░ीрдм рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдирдпे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░ рд░рд╣े  рд╣ैं рдХि рдЧाрдпा рдХा рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рд╕्рд╡рд░ूрдк рд▓реЬрдЦреЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдпा рдЙрд╕рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ै [3,4]। рдпाрдж рдЖрддे рд╣ैं рдЗрддिрд╣ाрд╕рд╡िрдж рдЯाрдпрдирдмी рдХे рд╢рдм्рдж: рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ंрдХрдЯрдкूрд░्рдг рд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рд╕рдоाрдзाрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рддो рднाрд░рддीрдп рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ी।
рдЯाрдпрдирдмी рдиे рдЬिрд╕ рдмाрдд рдХो рднी рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦ рдпрд╣ рдмाрдд рдХрд╣ी рд╣ो рд╣рдо рдЙрд╕े рдЧांрдзी рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЕрд╣िंрд╕ा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдЬोреЬ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдоाрдирд╡ рдХी рд╡िрдХाрд╕-рдпाрдд्рд░ा рдХा рдПрдХ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдж्рджों рд╡ рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рдХे рд╕ाрде рдЧाрдпा рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕рдоाрдзाрди рднी рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै। рджेрдЦрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХрдм рд╣рдоाрд░ी рдиींрдж рдЯूрдЯेрдЧी рдФрд░ рд╣рдо рдЙрд╕ рдж्рджрд╖्рдЯा рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХो рд╕рдордЭ рд╕рдХेंрдЧे। рдпрд╣ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддрдм рддрдХ рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ो:
рджेрд░ рд╣ो рдЪुрдХी рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे 
рдЖрдмाрджी рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░, рдЬрд░ूрд░рддों рдХा рдЕंрдмाрд░
рдзрд░рддी рдЙрддрдиी рд╣ी рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕ी;
рдХुрджрд░рдд рдХी рдлिрдХ्рд░ рдордд рдХрд░ो рджोрд╕्рдд
рдХुрдЫ рджेрд░ рднрд▓े рд╣ो рдЬाрдП
рд╡рд╣ рдЦुрдж рдХो рдлिрд░ рд╕ंрднाрд▓ рд▓ेрдЧी
рдЗंрд╕ाрди рдХे рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж।
                          -  рд░рд╕्рдХिрди рдмाँрди्рдб [6]

рд╕ंрджрд░्рдн: 
[1] рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा: [1] рдЕंрдзे-рдпुрдЧों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╕ेрддु, рдлрд░рд╡рд░ी 2021.
[2] рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा: [2] рдЧाрдпा рдХी рд╕рд╣рдорддी рдХाрдпा, рд╕ेрддु
[3] James Lovelock, Gaia, Oxford University Press, 1979.
[4] James Lovelock, The Vanishing Face of Gaia, Penguin Books, 2010.  
[5] рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी , рдж рд╣िंрдж рд╕्рд╡рд░ाрдЬ, рдк्рд░рдХाрд╢рди 1909 ( original in Gujarati) published in Gujarati Columns of Indian Opinion, December 1909; English translation published by International printing Press, Natal, South Africa, 1910.  
[6] Ruskin Bond’s poem: It is too late now/for we are too many/and the earth is no bigger/ Do-gooders do not depair/the earth will repair her own/long after we are dust.

рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा: [2] рдЧाрдпा рдХी рд╕рд╣рдорддी рдХाрдпा

рдЪंрдж्рд░ рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी
рдоाрддा рднूрдоि:, рдкुрдд्рд░ोрд╣ं рдкृрдеिрд╡्рдпा - рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж

рдЬैрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдиृрдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡िрдд рдЗрдХाрдИ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдирд░्рддрдХ рдж्рд╡рдп рд╣ैं। рдЗрд╕ рдиृрдд्рдп рдХा рд╣ी рдк्рд░рддिрдлрд▓ рд╣ै рдЧाрдпा। - рдЬेрдо्рд╕ рд▓рд╡рд▓ॉрдХ

рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि
рдЧाрдпा – рдЧ्рд░ीрдХ рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬीрд╡िрдд рдзрд░рддी рдХा рдк्рд░рддीрдХ, рджैрд╡ी рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд; рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╣рдоाрд░े ‘рдоाрддा рднूрдоि:’ рд╕े рдоिрд▓рддा-рдЬुрд▓рддा, рдФрд░ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдХрдИ рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕рдоाрдЬों рдоें рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд। рдЖрдЬ рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдЧाрдпा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ै рдПрдХ рдирдИ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд╡ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХрддा рдХे рд╕ाрде; рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै ‘рднूрдоि-рдкुрдд्рд░’ рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░ рдЦрддрд░ा рд╕ाрдл рджीрдЦрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЧाрдпा рдпा рдоाрддा рднूрдоि: рдХी рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕рдордЭ рдХे рдЗрддрд░ рдХुрдЫ рдирдпे рдЖрдпाрдо рдЙрджрднाрд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ-рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдкрд░рдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд╕ाрде, рдЬिрд╕рдиे рдЖрдЧाрдоी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдЬрдиिрдд рд╕ंрдХрдЯ рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрдХрд░ рднूрдоि-рдкुрдд्рд░ рдХी рдЪिंрддा [1,2] рдХो рдмреЭा рджिрдпा рд╣ै। рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рддрд░ीрдХों рд╕े рдЧाрдпा рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рджिрдпे рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдоूрд▓ рднाрд╡рдиा рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрди рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ [2] рд╣ै:
рдзрд░рддी рдХे рд╕рднी рдЬीрд╡ рдПрд╡ं рдЙрдирдХा рдкूрд░ा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдЕंрддрд░ंрдЧ рд░ूрдк рдоें рдЬुреЬे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдкूрд░ा рдиिрдХाрдп (рдзрд░рддी, рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡ рд╡ рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ ) рдПрдХ рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдпे рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдзрд░рддी рдФрд░ рдЙрд╕рдХो рдШेрд░े рдЙрд╕рдХा рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ – рдпाрдиि рдЬैрд╡-рдоंрдбрд▓, рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд░्рдеों рдоें рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рдпा рди рд╣ो рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд░्рдеों рдоें рдЬीрд╡िрдд рд╣ी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЬीрд╡िрдд рджेрд╣ рд╣ी рдЬीрд╡ рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд▓рдо्рдмी рджाрд╕्рддाрди рд╣ै рд╕ूрд░्рдп рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдКрд░्рдЬा рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдХाрд░्рдмрди, рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди, рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╡ рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рд╕े рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХे рдмाрдж рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рдк्рд░ोрдЯीрди рдПрд╡ं рдЕрдоीрдиो рдПрд╕िрдб рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдпे; рдлिрд░ рдХिрд╕ी рдЪрд░рдг рдоें рдХोрд╢िрдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдИ рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХृрддि рдмрдиाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЧрдИ। рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдеा। рдпрд╣ рд╕рдм рдЧाрдпा рдХा рд╣ी рдХрдоाрд▓ рдеा рд╡рд░рдиा рдЬीрд╡рди рдЬैрд╕ी рдЗрдХाрдИ рдХा рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЬीрд╡рди рд╡िрд╣ीрди рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрди рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдо рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рднूрдоि рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХा рдЬैрд╡-рдоंрдбрд▓ рдпाрдиि рдЧाрдпा – рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЙрд╕े рдЬीрд╡िрдд рди рдоाрдирддे рднी рдпрд╣ рддो рдоाрдиेंрдЧे рдХि рд╡рд╣ рдЬीрд╡рдирджाрдд्рд░ी рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдЬीрд╡рди рджेрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдоाрддा рдирд╣ीं рддो рдФрд░ рдХ्рдпा рд╣ै?

рдоाрддा рднूрдоि:
рдоाрддा рд╣ै рдзрд░рддी рдФрд░ рд╣рдо рдЙрд╕рдХी рд╕ंрддाрдиें рд╣ैं; рдпрд╣ рдмाрдд рд╣рд░ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдоें рд╕рд╣ी рдеी, рд╣ै рдФрд░ рд░рд╣ेрдЧी। рдпрд╣ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдкूрдд рдХрдкूрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░ рдоाрддा рдХुрдоाрддा рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЖрдЬ рдХी рддाрд░ीрдЦ рдоें рдмрд╕ рдЗрддрдиा рдФрд░ рд╕рдордЭ рд▓ेрдиा рд╣ै рдХि рдкूрдд рдХрдкूрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХрд╣рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрдзिрдХ рд╕рд╣ी рд╣ोрдЧा рдХि рд╡рд╣ рдХрдкूрдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдЦुрд▓्рд▓рдо-рдЦुрд▓्рд▓ा। рдЕрдЧрд░ рдХрд▓-рдкрд░рд╕ों рд╡рд╣ рд╕ुрдзрд░ рднी рдЬाрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдХि рдоाрддा рдХे рдк्рд░рддि рдХрд░्рддрд╡्рдпрдиिрд╖्рдаा рдЬाрдЧ рдЙрдаी рд╣ोрдЧी рдЕрдкिрддु рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХि рдЦुрдж рдЙрд╕рдХी рдЬाрди рдкрд░ рдмрди рдЖрдИ рд╣ोрдЧी। рдпрд╣ рдмाрдд рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЪрд░िрддाрд░्рде рд╣ोрддी рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। 

рдЖрдЬ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рдЗрддрдиा рджुрд▓ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рд╣ै рдХि рдЗंрд╕ाрди рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╕ंрдХрдЯ рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै।

рд╣рдо рдоाрдирд╡ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рд╡िрдХाрд╕-рдпाрдд्рд░ा рдХे рдЬिрд╕ рдоोреЬ рдкрд░ рдЦреЬे рд╣ैं рд╕्рддрдм्рдз рд╣ैं рдПрдХ рдУрд░ рдоाрдирд╡ рдХी рд╕ृрдЬрди-рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░, рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╣ाрд░рдХ рд╢рдХ्рддि рдПрд╡ं рд▓ोрд▓ुрдк рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдкрд░। рдЗрди рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХे рдХिрддрдиे рдЖрдпाрдо рд╣ैं рдЬो рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ैं рдФрд░ рдХिрддрдиे рд╣ी рдЖрдпाрдо рд╣ैं рдЬो рдЕрднी рд╕рдордЭे рдирд╣ीं рдЧрдпे рд╣ैं। рд╢ाрдпрдж рдХрдо рд▓ोрдЧ рдЬाрди рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░ा рдЧंрддрд╡्рдп рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рд╣рдоाрд░ा рдоंрддрд╡्рдп рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा? рджोрдиों рд╣ी рдоाрдорд▓े рдЙрд▓рдЭे рд╣ुрдП рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдзिрдХрддрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рджोрдиों рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдХा рдЕрддा-рдкрддा рдирд╣ीं рдФрд░ рдЬिрди рдеोреЬे рд▓ोрдЧों рдХो рд╣ै рдЙрдирдХी рдХोрдИ рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं, рдРрд╕ा рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдЬो рдХुрдЫ рдХрд░ рд╕рдХрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ो।

рдЖрдЬ рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рдоाрдирд╡ рдХрд░ीрдм рддीрди рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеा рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдкрд░, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдХुрджрд░рдд рдХा рджिрдпा рдХрд░िрд╢्рдоा рдеा। рдпрд╣ рд╕рдордп рд▓рдЧрднрдЧ рд╡рд╣ी рдеा рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдоाрдирд╡ рдпाрдиि рд╣ोрдоो рд╕ेрдкिрдпрди (homo sapiens) рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╣ी рд╕рд╣ी рдЙрд╕рдиे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдФрд░ рднाрд╖ा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднाрд╖ा-рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ीрдм рдбेреЭ рд▓ाрдЦ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХुрдЫ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдЖрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै рдХрд░ीрдм рдкрдЪाрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े। рдЕрдм рд╕ांрдХेрддिрдХ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХी рдЬрдЧрд╣ рднाрд╖ाрдпी рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЖрдзुрдиिрдХ рдоाрдирд╡ рдХी рдХрдеा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдЗрдеिрдпोрдкिрдпा рдХे рдЕрд╡ाрд╢ рдиाрдордХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕े рдХрд░ीрдм 70 рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдоाрдирд╡ рдХा рд╕्рдеाрди‍ांрддрд░рдг рдЙрдд्рддрд░ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдПрд╡ं рдПрд╢िрдпा рдХी рдУрд░ рд╣ोрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рднाрд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиा рдЬो рдХрд░ीрдм рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рддрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा рдХुрдЫ рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें। рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рддेрдЬी рдЖрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдЙрд╕рдХे рдХाрдо-рдХाрдЬ рдоें, рддौрд░-рддрд░ीрдХों рдоें; рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд▓ाрдн рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рд╕ोрдЪ-рд╡िрдЪाрд░ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдиिрджाрди рдоिрд▓рдиे рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рдХृрд╖ि-рдХ्рд░ांрддि рдЗрд╕ рд╕ोрдЪ-рд╡िрдЪाрд░ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдмреЬा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдеा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдпाрдпाрд╡рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕े рдоुрдХ्рддि рдоिрд▓ी рдФрд░ рд╕्рдеाрдпी рдиिрд╡ाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ो рдЧрдИ। рд╕्рдеाрдпी рдиिрд╡ाрд╕ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд▓ाрдн рдеा рд╕ोрдЪрдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рдоिрд▓ा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпों рдоें рднी рддेрдЬी рдЖрдиे рд▓рдЧी।

рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдХी рдУрд░
рдЪाрд░ рдЕрд░рдм рдкुрд░ाрдиी рдзрд░рддी рдкрд░ рдХрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЬो рд╡िрдХाрд╕-рдХрдеा рдЖрдХाрд░ рд▓ेрдиे рд▓рдЧी рдеी рдЙрд╕рдХा рднрд╡िрд╖्рдпрдкрде рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рдеा рд▓ेрдХिрди рдоाрдд्рд░ рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордпाрди्рддрд░ाрд▓ рдоें рд╡рд╣ рд╣ो рдЧрдпा рдЬो рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЪिंрдкांрдЬी рдХा рд╣ी рдХрд░ीрдмी рдоाрдирд╡-рдЬीрд╡ рдЕрдм рддेрдЬी рд╕े рдЕрдкрдиे рдкैрд░ рдкрд╕ाрд░ рд░рд╣ा рдеा рдЙрд╕рдХो рдХुрджрд░рдд рдиे рд╡рд╣ рджे рджिрдпा рдеा рдЕрдЬाрдиे рдоें рд╣ी, рдпा рдпрд╣ рдХрд╣ें рдЙрд╕े рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд╕ुрдкрд░рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдкрдХреЬा рджिрдпा। рд╡рд╣ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдирд╣ीं рдеा। рдпрд╣ рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╣ाрдеों рдоें рдПрдЯрдо рдмрдо рджेрдиे рдЬैрд╕ा рдеा рдЬिрд╕рдХो рдаीрдХ рд╕े рдкрддा рдирд╣ीं рдХि рдЙрд╕рдХा рдХрд░рдиा рдХ्рдпा рд╣ै? рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдбाрд▓ рдХो рдХाрдЯрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рдЬिрд╕рдкрд░ рд╕्рд╡рдпं рдмैрдаा рдеा।

рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рдк्рд░рдгाрд▓ी
рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдЧाрдпा рдпाрдиि рдзрд░рддी рдПрд╡ं рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рд╕рд╣िрдд рдкूрд░ा рдЬैрд╡-рдоंрдбрд▓ рдЕрдкрдиे рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рдХैрд╕े рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рд╣ै рдкिрдЫрд▓े рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рдЕрд░рдм рд╕ाрд▓ों рд╕े। рдЕрдм рдРрд╕ा рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा рдЬिрд╕рдиे рд╣рдоाрд░ी рдЪिंрддा рдмреЭा рджी। рдпрд╣ рдЧाрдпा рдПрдХ рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рдиिрдХाрдп рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рдиिрдХाрдп рд╣ै рдпाрдиि рдЕрдЧрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХा рддाрдк рдмреЭрддा рд╣ै рддो рд╢рд░ीрд░ рдоें рдРрд╕ा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рд╡ाрдкрд╕ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕्рд╡рдд: рд▓े рдЖрдпा рдЬाрдп। рдЕрдЧрд░ рддेрдЬ рдЪрд▓рдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣ृрджрдп рдХी рдзреЬрдХрди рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै рддो рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╣ृрджрдп рд╡ाрдкрд╕ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕्рдеिрддि рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдмाрдд рд░рдХ्рдд рдЪाрдк рдХे рд▓िрдпे рднी рд╣ै। рдХुрдЫ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдоें рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдпे рддाрдк, рджाрдм, рдЖрд░्рдж्рд░рддा, рд╡ाрдпु рдоें рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЖрджि рдЧुрдгों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ो рдЬाрдп рддрдм рдЙрд╕े рдлिрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ाрдиे рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд▓рдЧрднрдЧ 3 рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдоौрдЬूрдж рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рд╣ै। рдзрд░рддी рдкрд░ рд╡ाрдпु рдоें рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд 21 рдХे рдХрд░ीрдм рд╣ोрдиा рдХैрд╕े рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдХिрд╕рдиे рдХिрдпा рдпрд╣ рд╣рдо рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдпे рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै рдФрд░ рдХрдо рдпा рдЬ्рдпाрджा рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдХे рддрд╣рдд рдлिрд░ рдЗрд╕ी рдоाрди рдкрд░ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдзрд░рддी рдХे рдЕрдзिрдХрддрд░ рднाрдЧों рдХा рдФрд╕рдд рддाрдк 10 рдПрд╡ं 30 рд╕ेрд▓рд╕िрдпрд╕ рдХे рдкाрд╕ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиा рд░рд╣ा рдпрд╣ рдЕрдиुрдоाрди [2] рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧाрдпा рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╕्рдеिрд░рддा рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдзрд░рддी рдЬैрд╕े рдЧ्рд░рд╣ рдХा рддाрдк рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдмрджрд▓рдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдЬो рдКрдкрд░ी рд╕्рддрд░ рдкрд░ 70-80 рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рдФрд░ рдиिрдЪрд▓े рд╕्рддрд░ рдкрд░ –50 рддрдХ рдмрджрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ंрддुрд▓рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди (self regulation) рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЕрд░рдм рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиी рд░рд╣ी рд╡рд╣ рдкिрдЫрд▓ी рддीрди рд╕рджिрдпों рдоें рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдЦो рджेрдиे рдХे рдХрд░ीрдм рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ी рдЖрдЬ рдХी рд╣рдоाрд░ी рдЪिंрддा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдХुрдЫ рд╕рдордп рд╕े рдХрд╣ी рдЬा рд░рд╣ी рдеी рдкрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгों рд╕े рднी рдпрд╣ рдмाрдд рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧी рд╣ै рдХि рдЕрд░рдмों рд╕ाрд▓ों рд╕े рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдЧाрдпा рдХी рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЧреЬрдмреЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рдФрд░ рдЪेрддाрд╡рдиी рд╣ै рдХि рд╣ोрд╢ рдоें рдЖрдиे рдФрд░ рдХुрдЫ рдаोрд╕ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХрд░рдиे рдХा рд╕рдордп рдЖ рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕्рд╡-рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдПрд╡ं рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдХी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдеोреЬा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрдЧा।

рд╕ाрдпрдмрд░рдиेрдЯिрдХ्рд╕ рдПрд╡ं рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡рд╣ рд╢ाрдЦा рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдиिрдХाрдп рдоें рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╡ рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рд╕ाрдпрдмрд░рдиेрдЯिрдХ्рд╕ рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै рдпрд╣ рдмाрдд рдорд╢ीрдиों рдПрд╡ं рдЬीрд╡िрдд рдиिрдХाрдпों рдоें рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЬीрд╡िрдд рдпा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдиिрдХाрдпों (рдЬैрд╕े рдЬैрд╡-рдоंрдбрд▓) рдоें рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╕्рд╡рдд: рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдорд╢ीрдиों (рдЬैрд╕े рдл्рд░िрдЬ рдпा рдУрд╡рди) рдоें рдпрд╣ рдоाрдирд╡-рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै। рдЗрди рдорд╢ीрдиों рдоें рддाрдк рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдЖрдо рдмाрдд рд╣ै рдФрд░ рдПрдпрд░ рдХंрдбीрд╢рдирд░ рдоें рдЖрд░्рдж्рд░рддा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХा рднी рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै।

рдЬीрд╡िрдд рдиिрдХाрдп рдоें рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдХा рдПрдХ рд╕рд░рд▓ рд╡ рд╕рдЯीрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЪрд▓ाрдиे рдХा; рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдХो рджो рдкрд╣िрдпों рдкрд░ рд╕ीрдзे рдЦреЬा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдЕрдЧрд░ рд╕्рдеिрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ो; рд▓ेрдХिрди рдЧрддि рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдкрд░ рдПрдХрджрдо рдЖрд╕ाрди рднी рдирд╣ीं। рд╣рдоाрд░े рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд╕ेрди्рд╕рд░ी рдПрд╡ं рдоोрдЯрд░ рдХोрд╢िрдХाрдРं рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоे рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ैं। рд╣ैंрдбрд▓ рдкрд░ рд░рдЦे рд╣рдоाрд░े рд╣ाрде рд╕ेрди्рд╕рд░ी рдХोрд╢िрдХाрдУं рд╡ рдоोрдЯрд░ рдХोрд╢िрдХाрдУं рдХे рд╕ाрде рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЖрд░рдо्рдн рдоें рд╣рдоें рдХाрдлी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЕрд╡рдЪेрддрди рдорди рдХी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоें рдкрддा рднी рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा। рдХुрдЫ рдпрд╣ी рдмाрдд рджो рдкैрд░ों рдкрд░ рдЦреЬे рд╣ोрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рдоें [2] рднी рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЬंрддुрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдЪाрд░ рдкैрд░ों рдкрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рд╡ рдиिрдпोрдЬрди рдЖрд╕ाрди рд╣ै рд▓ेрдХिрди рджो рдкैрд░ों рдкрд░ рдпрд╣ рдХाрдо рдЙрддрдиा рдЕрд╕ाрди рдирд╣ी़; рдлिрд░ рднी рдЗंрд╕ाрди рдмрдЦूрдмी рдпрд╣ рдХाрдо рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд░ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдоोрдЯрд░ рдХोрд╢िрдХाрдПँ рд╡рд╣ी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ै рдЬो рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЪрд▓ाрдиे рдоें। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЧреЬрдмреЬा рдЬाрдп рддрдм рд╣рдо рджो рдкैрд░ों рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдоें рдпा рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЪрд▓ाрдиे рдоें рджिрдХ्рдХрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ेंрдЧे।

рдпрд╣ी рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╕рднी рдЬीрд╡ों рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЧाрдпा рдоें рднी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рдЙрджрднрд╡ рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХा। рдЬрдм рдХрднी рддाрдк, рджाрдм рдпा рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди рдк्рд░рддिрд╢рдд рдоें рд╕ाрдо्рдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдХुрдЫ рд╡िрдЪрд▓рди рд╣ोрддा рд╣ै рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рддрд╣рдд рд╡рд╣ рдоाрди рдкुрди: рд╕ाрдо्рдпाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЗрд╕ рдиिрдпोрдЬрди-рдХ्рд╖рдорддा рдХी рднी рдХोрдИ рд╕ीрдоा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╡िрдЪрд▓рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдиिрдпोрдЬрди рдХाрд░рдЧрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдРрд╕े рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं рдХि рдЧाрдпा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡рд╣ рд╕ीрдоा рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдирд╣ीं [2,3]।

рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ [4] ‘рддृрддीрдп рдЪिंрдкांрдЬी рдХा рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдПрд╡ं рдкрддрди’ рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╡िрд╢рдж рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдоाрдирд╡ рдХे рдХाрд░्рдпों рд╕े рдЕрд░рдмों рд╕ाрд▓ों рд╕े рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬрди рдмрдиाрдХрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ी ‘рдЧाрдпा’ рдЕрдкрдиा рд╕ंрддुрд▓рди рдЦो рджेрдиे рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрджि рдХुрдЫ рдаोрд╕ рдХाрдо рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рддрдм рд╡рд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдмिрдЧреЬрдиा рд╣ी рд╣ै рдЬो рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдпे рдЦрддрд░ा рд╣ोрдЧा। рдФрд░ рдпрд╣ рднी рддрдп рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рд╕े рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЬीрд╡ рдЗंрд╕ाрди рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдЗंрд╕ाрди рдХे рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдХुрдЫ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рддो рд╣ो рд╣ी рдЪुрдХी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдк рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдХाрд░рдг рдоौрд╕рдо рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдПрд╡ं рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдЬрд▓-рд╕्рддрд░ рдмреЭ рдЬाрдиे рд╕े рдиिрдЪрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рдЬрд▓рдордЧ्рди рд╣ो рдЬाрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЧрд▓े рдХुрдЫ рджрд╢рдХों рдоें рдоौрд╕рдо рдХे рдмреЬे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░ोреЬों рд▓ोрдЧों рдХो рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेंрдЧे। рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ेрддे рд╣ैं рдЬो рд╣ाрд▓ाрдд рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХो рдмрдпाँ рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
рдЙрдд्рддрд░ी рдз्рд░ुрд╡ рдХो рдШेрд░े рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рд╕рджैрд╡ рдмрд░्рдл рд╕े рдвँрдХा рд░рд╣рддा рдеा рдкрд░ рдкिрдЫрд▓े рдХрдИ рджрд╢рдХों рд╕े рдпрд╣ рдмрд░्рдл рдкिрдШрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рди 2007 рдоें рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЪिрдд्рд░ों рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ рдХि рдкрд╣рд▓े рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рддीрд╕ рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рдЧ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмрд░्рдл рд░рд╣िрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдЬाрд░ी рд╣ै। рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд▓рдЧрднрдЧ рднाрд░рдд рдХे рдЫेрдд्рд░рдлрд▓ рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ै। рд╕рди 2020 рддрдХ рдпрд╣ рдмрд░्рдл рд░рд╣िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмреЭрдХрд░ 37 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рдЧ рдХि рдоी рд╣ो рдЪुрдХा рдеा।

рдЗрд╕рдХे рджुрд╖्рдкрд░िрдгाрдо рдХ्рдпा рд╣ोंрдЧे рдЗрд╕ рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें। рдПрдХ рдмреЬे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрд░्рдл рд╣ोрдиे рд╕े рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рд▓рдЧрднрдЧ 80 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕ूрд░्рдп рдХिрд░рдгें рдкрд░ाрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं ; рдЬो 20 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЕрд╡рд╢ोрд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рд╡рд╣ рднी рддाрдк рд╡ृрдж्рдзि рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी। рдпрд╣ рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХि рдкाрдиी рдХा рддाрдк 1 рдбिрдЧ्рд░ी рдмреЭाрдиे рдоें рдЬिрддрдиी рдКрд░्рдЬा рд▓рдЧрддी рд╣ै рдЙрд╕рдХी 80 рдЧुрдиा рдКрд░्рдЬा рдЦрд░्рдЪ рд╣ोрддी рд╣ै рдмрд░्рдл рдХो рдкिрдШрд▓ाрдХрд░ рдкाрдиी рдмрдиाрдиे рдоें। рдЬैрд╕ा рдкрд╣рд▓े рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬो рд╣िрдорд╡िрд╣ीрди рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдЕрдм рд╕ूрд░्рдп рдХिрд░рдгों рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рдЕрд╡рд╢ोрд╖िрдд рдХрд░ेрдЧा рдФрд░ рдкाрдиी рдХा рддाрдк рдмреЭेрдЧा рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рддेрдЬी рд╕े। рдХुрдЫ рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ाрдд рджрдХ्рд╖िрдгी рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдк्рд░рджेрд╢ों рдФрд░ рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдкूрд░ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмрд░्рдл рдХी рдоोрдЯी рдЪाрджрд░ рд╕े рдШिрд░ा рд░рд╣рддा рдеा। рдкिрдЫрд▓े рдХрдИ рджрд╢рдХों рд╕े рдпрд╣ рдмрд░्рдл рддेрдЬी рд╕े рдкिрдШрд▓ рдЪुрдХी рд╣ै। рдоौрд╕рдо рдоें рдРрд╕े рдмрджрд▓ाрд╡ рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХрдИ рд╡िрдЪाрд░рдХों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдоौрд╕рдо рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рдЫोреЬрдХрд░ рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдмрд╕рдиे рдХे рд▓िрдпे рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ेंрдЧे। рдЬो рдЖँрдХреЬे рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं рдЙрдирд╕े рдоिрд▓ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкिрдЫрд▓ी рджो рд╕рджिрдпों рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдФрд╕рдд рддाрдк рд▓рдЧрднрдЧ 6 рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рдмреЭा рд╣ै। рдЕрдЧрд▓ी рджो рд╕рджिрдпों рдоें рдФрд╕рдд рддाрдк рдпрджि рдЙрд╕ी рджрд░ рд╕े рдмреЭрддा рд░рд╣े рддрдм рд╕рди 1800 рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕рди 2200 рддрдХ рдФрд╕рдд рддाрдк рд╡ृрдж्рдзि 10 рд╕े 12 рдбिрдЧ्рд░ी рд╣ो рдЬाрдпрдЧी। рдЙрд╖्рдг рдк्рд░рджेрд╢ों рдоें рдЕрдзिрдХрддрдо рддाрдк 45-50 рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो 60 рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рдХे рдиिрдХрдЯ рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдиिрдХрдЯрд╡рд░्рддी рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рдЬрд▓рдордЧ्рди рд╣ोрдиा рдФрд░ рдФрд╕рдд рддाрдк 10-12 рдбिрдЧ्рд░ी рдмреЭрдиा рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЖрдмाрджी рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХा рдордд рд╣ै рдХि рдЗंрд╕ाрди рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी рдХрдоिрдпों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрд╕рдоें рд╡рд╣ рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рдЦोрдЬ рд▓ेрдЧा рдЬिрд╕рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЧाрдпा рдХे рд╕ाрде рддाрд░рддрдо्рдп рдмैрдаाрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХेрдЧा।

рдпрджि рдРрд╕ा рд╣ोрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рддрдм рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рджोрдиों рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдпे рднрд╡िрд╖्рдпрдкрде рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХे рдк्рд░ाрд░ूрдк рддो рдмрдиाрдиे рд╣ी рд╣ोंрдЧे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддे рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдоिрд▓рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдкрд╣рд▓े рднी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдХрдИ рд╡िрдЪाрд░рдХों рдиे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╣рдоाрд░ी рд╕рдордЭ [1,5,6,7] рдХो рдЕрдШिрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬिрдирдоें рдЖрд░्рдиे рдиेрд╕, рд╡ाрд░рд╡िрдХ рдлाँрдХ्рд╕, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдЕрди्рдп рдХा рднी рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी
рд╡िрдХाрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХे рдЬिрд╕ рдоोреЬ рдкрд░ рд╣рдо рдЦреЬे рд╣ैं рд╡рд╣ рдЬिрд╕ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХी рджрд░рдХाрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдХ्рд╖рддि рд╣ोрдиी рд╣ी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХी рд╣ाрд▓рдд рдоें рд▓ौрдЯрдиा рдЪाрд╣ें рдпрд╣ рднी рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं, рддрдм рдлिрд░ рдХ्рдпा рд╣ो?
рдРрд╕े рдоें рдмीрдЪ рдХा рд░ाрд╕्рддा рддрд▓ाрд╢рдиा рд╣ोрдЧा рддрдеाрдХрдеिрдд рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдХी рдзाрд░рдгा, рдЬिрд╕рдХी рдмाрдд рдмुрдж्рдз рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдоें рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднी ‘рдЕрддि рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡рд░्рдЬрдпेрдд’ рдХी рдзाрд░рдгा рд╣рдоाрд░े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдХो рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд░рд╣ी рдеी। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдпрд╣ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдХोрдИ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдоाрд░्рдЧ рдирд╣ीं рд╣ै рджेрд╢, рдХाрд▓ рд╡ рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡िрд╕्рдлोрдЯ
2019 рдоें рдоाрдирд╡ рдХी рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рдЖрдмाрджी рд▓рдЧрднрдЧ 7.7 рдЕрд░рдм рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдЬाрд░ी рд╣ै। рджो рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЖрдмाрджी рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЕрд░рдм рдеी। рдзрд░рддी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рд╡рд╣ी рд╣ै рдЬो рдкрд╣рд▓े рдеा рдЬрдмрдХि рд╡рдиों, рдЬрд▓-рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рдХрдоी рд╣ोрддी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрддрдиी рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдХी рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрддी рдЬрд░ूрд░рддें рдкूрд░ी рдХрд░ рд╕рдХрдиा рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдХे рд▓िрдпे рд╕ंрднрд╡ рд╣ी рдирд╣ीं [4]। рдЖрдЬ рдХी рддाрд░ीрдЦ рдоें рд╣рдо рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдХि рдЖрдмाрджी рдоें рдпрд╣ рд╡ृрдж्рдзि рдХрд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд░ुрдХेрдЧी? рдЕрдиुрдоाрдиिрдд 12 рдЕрд░рдм рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ рд╡ृрдж्рдзि рд░ुрдХ рднी рдЬाрддी рд╣ै рддрдм рднी рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдХि рдЗрддрдиी рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдХे рд▓िрдпे рдзрд░рддी рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрди рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрддрдиी рдмреЭी рдЖрдмाрджी рдХी рдЬрд░ूрд░рддें рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рдЧाрдпा рдХी рд╕्рд╡-рдиिрдпोрдЬी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧी।

рдЧाрдпा-рд╕ंрдХрдЯ рдФрд░ рдЧांрдзी
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдШी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпों рдХी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрди рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЬो рдЙрдирд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рдеे। рдЬो рд╕िрдж्рдзांрдд рд░ूрдк рдоें рд╕рд╣рдордд рдеे рдпा рд╣ैं рдЙрдирдоें рд╕े рднी рдЕрдкрд╡ाрдж рдЫोреЬ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдирд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рдеे। рдФрд░ рдЬो рдкूрд░ी рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рдЙрдирдкрд░ рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрддे рд╣ैं рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рднी рд╢ाрдпрдж рдЙрди्рд╣ें рдаीрдХ рд╕े рд╕рдордЭ рдкाрдиा рдЖрд╕ाрди рднी рдирд╣ीं। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХि рд╕ाрд░ा рдоाрдорд▓ा рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░।

рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХрдИ рдкрд╣рд▓ू рд╕ाрдордиे рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ। рдЗрди рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХिрдпे рдмिрдиा рдмाрдд рдЖрдЧे рдмреЭाрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं। рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рдмाрдд рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдХे рд╣рдо рдЖрджी рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं рдЙрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмрджрд▓рдиा рдХाрдлी рдХрдаिрди рд╣ोрдЧा। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоें рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░े рдмिрдиा рдХुрдЫ рдаोрд╕ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдЧा। рд╣рдоाрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдоूрд▓рднूрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдкрд░ рднी рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдпрд╣ рд╕рдм рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдЙрди рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдЬрд╣ाँ рджुрдиिрдпा рдХी рдЖрдзी рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЖрдмाрджी рдЕрдкрдиी рджैрдиिрдХ рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ोрдЪ рднी рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рдРрд╕ा рдХрд░рдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рди рднी рд╣ो рдЕрд╕ाрдз्рдп рддो рд╣ोрдЧा рд╣ी। рдкрд░ рдпрд╣ рддो рджूрд░ рдХी рдмाрдд рд▓рдЧрддी рд╣ै рдЕрднी рддो рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХोрдИं рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рд╕ोрдЪी рднी рдирд╣ीं рдЬा рд░рд╣ी।

рд╢ाрдпрдж рдЖрдкрд╕ी рдорддрднेрдж рднुрд▓ाрдХрд░ рдХोрдИं рдаोрд╕ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдмाрдд рддрднी рдЙрдаेрдЧी рдЬрдм рдкाрдиी рдЦрддрд░े рдХे рд╕्рддрд░ рд╕े рдКрдкрд░ рдЖ рдЬाрдПрдЧा। рджो рд╕ूрд░рддें рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ैं: [рдХ] рддрдм рд╢ाрдпрдж рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ो рдФрд░ рдЧाрдпा рдЕрдкрдиा рд╕ंрддुрд▓рди рдЦो рдмैрдаे। 
рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдоौрдЬूрдж рд░рд╣ेрдЧा рдкрд░ рдоाрдирд╡ рд╕рд╣िрдд рдмреЬी рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧेंрдЧी।
[рдЦ] рд╕рднी рджेрд╢ рдЗрди рд╕ंрдХрдЯ рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдЖрдкрд╕ी рдорддрднेрдж рднुрд▓ाрдХрд░ рдХोрдИ рдаोрд╕ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХे рд▓िрдпे рд░ाрдЬी рд╣ो рдЬाрдРं рдЬिрдирдоें рд╡िрдХाрд╕, рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рд╡ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЬैрд╕े рдорд╕рд▓ों рдкрд░ рд╡िрдХрд▓्рдк рдЦोрдЬे рдЬा рд╕рдХें। рд╕ौрднाрдЧ्рдп рд╕े рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм рдЖрд░्рдиे рдиैрд╕, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬैрд╕े рд╡िрдЪाрд░рдХों рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрд░्рд╡िрд╡ाрдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрдЧी।

рдЧांрдзी рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд░्рдеों рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡िрдж рдирд╣ीं рдеे рдФрд░ рджेрд╢ рдоें рдЙрд╕ рдЙрдерд▓-рдкрдерд▓ рдХे рджौрд░ рдоें рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдеी рднी рдирд╣ीं। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рд╡ рдЬीрд╡рди-рдпाрдкрди рдоें рдЙрдирдХी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдордЭ рд╡ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╕ाрдл рдЭрд▓рдХрддी рд░рд╣ी। рдЖрдЬ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХा рдЙрдирдХा рдХрдерди рдХि ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢рд╣рд░ी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╕рдн्рдпрддा рдоें рдЙрд╕рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдХे рдмीрдЬ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं’ рдПрдХ рдж्рд░рд╖्рдЯा рдХी рдкैрдиी рдирдЬрд░ рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдЬ рдЧाрдпा рдкрд░ рдЫाрдпे рд╕ंрдХрдЯ рдХो рднी। рдЬिрд╕ рдЬीрд╡рди рдХो рд╡े рдЖрджрд░्рд╢ рдоाрдирддे рд░рд╣े рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рднी рд▓ाрдЧू рдХрд░рддे рд░рд╣े рдЙрд╕рдоें рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрд╣िंрд╕ा рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЧाрдпा рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рдЙрдмрд░рдиे рдХा рдЬो рднी рд╡िрдХрд▓्рдк рдЦोрдЬा рдЬाрдп рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиा рд╣рдоाрд░ा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा рдРрд╕ा рдоुрдЭे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдЕрдЧрд▓े рд▓ेрдЦ рдоें।

рд╕ंрджрд░्рдн
[1] рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рдкрд░्рдпा-рджрд░्рд╢рди: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдПрдХ рдЧрд╣рди-рдЪिрддрди, рд╕ेрддु, рдирд╡рдо्рдмрд░ 2020.
[2] James Lovelock, Gaia, Oxford University Press, 1979.
[3] James* Lovelock, The Vanishing Face of Gaia, Penguin Books, 2010.
[4] Jared Diamond, The Rise and Fall of the Third Chimpanzee, Vintage Publications, 2002.
[5] Arne Naess,”The shallow and the deep, Long-range ecology movement”, Inquiry 16:95-100 (1973).
[6] Warwick Fox,”Transpersonal Ecology”, ’pychologising’ ecophilosophy, Journal of Transpersonal psychology, 22(1), 59 (1990).
[7] рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी , рдж рд╣िंрдж рд╕्рд╡рд░ाрдЬ, рдк्рд░рдХाрд╢рди 1909 ( original in Gujarati) published in Gujarati Columns of Indian Opinion, December 1909; English translation published by International Printing Press, Natal, South Africa, 1910. 

рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा [1]: рдЕंрдзे рдпुрдЧों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा

рдЪंрдж्рд░ рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी
рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд░рд╣िрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдЕрд╕рдд рд╡िрд╣ीрди рд╕рдд
рддрд▓ाрд╢ рд░рд╣े рдЬो, рдирд╣ीं рдЬाрдирддे
рдзрд░рддी рд╡ рдЖрдХाрд╢ рдХे рдЕंрджाрдЬ-рдУ-рдоिрдЬाрдЬ
рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे рдХिрд╕ рдХрджрд░ рдЧुंрдеा рд╣ुрдЖ рд╣ै
рдХुрджрд░рдд рдХा рдХाрдо-рдХाрдЬ।
рдЪुрдЖंрдЧ рдд्рд╕ू [1]  

рдоाрдирд╡ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХрдеा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЙрд╕рдХे рднाрд╖ा-рдЬ्рдЮाрди рд╡ рднाрд╖ाрдЬрдиिрдд рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдЙрд╕े рд╢ेрд╖ рдЬंрддु-рдЬрдЧрдд рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рджी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдХी рдмреЬी рдШрдЯрдиा рдХृрд╖ि-рдХ्рд░ांрддि рдеी рдЬिрд╕рдиे рдпाрдпाрд╡рд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рдиिрдЬाрдд рджिрд▓ा рдЬीрд╡рди рдХो рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХा рд╡рдХ्рдд рджिрдпा। рднाрд╖ा рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдФрд░ рд╕ोрдЪ-рд╡िрдЪाрд░ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдиे рдПрдХ рдФрд░ рдмреЬी рдХ्рд░ांрддि рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा – рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि। рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдиींрд╡ ‘рдмेрдХрдиी рд╕िрдж्рдзांрдд’ рдкрд░ рд░рдЦ рджी рдЧрдИ рдеी рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдпाрдиि рдХुрджрд░рдд рдХे рд╕ाрде рд╕ंрддुрд▓рди рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕ोрдЪ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдзाрд░рдгा рдмрдиी ‘рдХि рдХुрджрд░рдд рдХो рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдмांрдзрдХрд░ рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा рддाрдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬ рдЙрдЧрд▓ рд╕рдХे।‘ рдЬो рд╡िрдХाрд╕ рдЗрд╕ рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ोрдЪ рдкрд░ рд░рд╣ा рд╣ो рдЙрд╕рдХा рдЕंрдЬाрдо рд╡рд╣ी рд╣ोрдЧा рдЬो рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдпाрдиि рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдбрдЧрдордЧाрдиे рд▓рдЧा, рдФрд░ рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдпे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕ंрдХрдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд▓рдЧा। рддीрди рд▓ेрдЦों рдХी рдЗрд╕ рд╢्рд░ंрдЦрд▓ा рдоें рдЗрд╕ी рдмाрдд рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ंрднाрд╡िрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдПрд╡ं рд╡िрдХрд▓्рдкों рдкрд░ рднी।  

рдХुрджрд░рдд рдХा рдХाрдо-рдХाрдЬ
рдХुрджрд░рдд рдХा рдХाрдо-рдХाрдЬ рд╡ैрд╕ा рдХ्рдпों рд╣ै рдЬैрд╕ा рд╣рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै?  рдЖрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдорджрдж рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдРрд╕ी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣рдоें рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рддीрди рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХрд▓्рдкрдиा рднी рди рд╣ो рдкाрддी। рдЖрдЬ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рд╣рдоाрд░ी рдЬिंрджрдЧी рд╕े рдЕंрддрд░ंрдЧ рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдб рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╣рдо рд╕ूрдЪрдиा-рдХ्рд░ांрддि рд╕े рдЙрдкрдЬी рд▓рд╣рд░ рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рд╣ोрдХрд░ рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рджुрдиिрдпा рдПрдХ рдЧाँрд╡ рд╕ी рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рд▓рдо्рдмी рдФрд░ рд╡िрд╕्рдордпрдХाрд░ी рдлेрд╣рд░िрд╕्рдд рд╣ै рдЯेрдХ्рдиोрд▓ाрдЬी рд╕े рдЬुреЬी рдЗंрд╕ाрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХी, рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рди рд╣рд░ рдЗंрд╕ाрди рдХो рдкौрд╖्рдЯिрдХ рднोрдЬрди рдоिрд▓ рд╕рдХा рд╣ै, рди рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╣рд╡ा рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкाрдиी, рдЬो рдЖрджि рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдзрд░рддी рдХे рдЬीрд╡ों рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдеे। рдФрд░ рддो рдФрд░ рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд╡िрдЬрдп рдкрддाрдХा рдлрд╣рд░ा рдЪुрдХे рдмाрд╣ुрдмрд▓ी рдХो рдЫुрдЯрдХू рд╕े рд╡ाрдЗрд░рд╕ рдиे рджौреЬा рджिрдпा рдФрд░ рд╡ाрдЗрд░рд╕ рд╣ै рдЕрдкрдиा рднेрд╖ рдмрджрд▓ рдХрд░ рдЙрд╕ рдмाрд╣ुрдмрд▓ी рдХा рдЬैрд╕े рдордЬाрдХ рдЙреЬाрддा рд░рд╣ा। рдпрд╣ рддो рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдШрдЯрдиा рд╣ै рджेрдЦрддे рдЬाрдЗрдпे рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдФрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै рдЬो рдЗंрд╕ाрдиी рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдХो рддाрд░-рддाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ी рдЗंрд╕ाрди рдХी рдиिрдпрддि рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЗंрд╕ाрди рдХी ‘рдмेрдХрдиी рд╕ोрдЪ’ [Baconian spirit; 2] рднी рдЗрдирдХे рд▓िрдпे рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд╣рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рд╣ोрдЧा।
рдХрдеा рдкुрд░ाрдиी рд╣ै рдФрд░ рд▓рдо्рдмी рднी; рдХोрдИ рдирд╣ीं рдЬाрдирддा рдХि рдзрд░рддी  рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рдпोंрдХрд░ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдХैрд╕े  рдЗंрд╕ाрди рдЬैрд╕ा рдк्рд░ाрдгी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрди рд╣ो рдЧрдпा рдЬिрд╕рдиे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдРрд╕ी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा рд░рдЪ рджी рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдЦुрдж рд╣ी рдХैрдж рд╣ो рдЧрдпा। рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдЙрд╕рдиे рдХेрд╡рд▓ рддीрди рд╕ौ рд╕ाрд▓ों рдоें рдЕрдкрдиे рдФрд░ рд╢ेрд╖ рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдпे рдЧंрднीрд░ рд╕ंрдХрдЯ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджिрдпा। рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा рддो рдЗंрд╕ाрди рдЕрдкрдиे рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдХрдеा рд╕्рд╡рдпं рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा; рдХेрд╡рд▓ рдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрд╕рдХो рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХрд░  рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा।

рдЧुंрдеा рд╣ुрдЖ рдХाрдо-рдХाрдЬ
рдЪुрдЖंрдЧ-рдд्рд╕ू рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдХुрджрд░рдд рдХा рдХाрдо-рдХाрдЬ рдЧुंрдеा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЧुंрдеा рд╣ुрдЖ, рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рддाрд░ рд╕рднी рдЕрди्рдп рдХे рд╕ाрде рдЬुреЬा рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕े рд╕ुрд▓рдЭाрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा। рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рднी рдХुрджрд░рдд рдХे рдХाрдо-рдХाрдЬ рдХा рдЕंрддрд░ंрдЧ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдХुрджрд░рдд рдиे рдпрд╣ рд╕рдм рдХिрд╕ी рдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рдкूрд░ी рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рд╣ो рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЬिрди рдиिрдпрдоों рд╡ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрдирдХो рдХिрд╕рдиे рдФрд░ рдХ्рдпों рдмрдиाрдпा рдпрд╣ рдЬाрди рд╕рдХрдиे рдХी рдЕрдХ्рд╖рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдХुрджрд░рдд рдХे рдЦाрддे рдоें рдбाрд▓ рджेрдиा рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд▓рдЧा। рдЗрд╕рдоें рд╣рдоाрд░ा рдЕрд░्рдж्рдз-рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕ोрдЪ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╡िрдХрд╕िрдд рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рджेрди рд╣ै। рдЗंрд╕ाрди рдиे рдЬिрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕंрдзी рджौреЬ рдоें рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी рдКрд░्рдЬा рдЭोंрдХ рджी рд╣ै рдЙрд╕рдХो рдаीрдХ рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рднी рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдЗंрд╕ाрди рдмौрдж्рдзिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдорд░्рде рдФेрд░ рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ै рдкрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдХ्рд╖рдо рд╡ рдЕрдкрд░िрдкрдХ्рд╡; рдЗंрд╕ाрди рдХी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдХ्рд╖рдорддा рднी рд╣рдоाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै।

рдЬो рднी рд╣ो рдпрд╣ рдПрдХ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рд╕рднी рдЬीрд╡ों рдоें рдоाрдирд╡ рдХो рдмреЬा рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдХ्рд╖рдорддा рд╡ाрд▓ा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоिрд▓ा рдЬिрд╕рдХा рдлाрдпрджा рдЙрдаाрдиे рдоें рдХुрдЫ рджेрд░ рдХी, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдЗрд╕рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी рддो рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдкाрд╢рд╡िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рднрд░рдкूрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдЬिрд╕ рдХुрджрд░рдд рдиे рдЙрд╕े рдпрд╣ рдХрд░िрд╢्рдоाрдИ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рджिрдпा рдеा рдЙрд╕ी рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдоाрд░ рдкреЬрдиा рд╢ु्рд░ू рд╣ो рдЧрдИ। рдЕрдкрдиे рдордж рдоें рдбूрдмा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд▓рд╣рд░ рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рдЗंрд╕ाрди рдФрд░ рдХрд░ рднी рдХ्рдпा рд╕рдХрддा рдеा। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдпрд╣ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдХि рд╢ाрдпрдж рдЗंрд╕ाрди рдХो рдпрд╣ рдоाрд▓ूрдо рди рдеा рдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд▓рд╣рд░ рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рд╣ोрдиे рдХा рдЕंрдЬाрдо рдЗрддрдиा рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЕрдм рдЬрдм рд╕рдм рдоाрд▓ूрдо рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдХाрдо-рдХाрдЬ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕंрдзी рджौреЬ рдоें рдХ्рдпा рдлрд░्рдХ рдЖрддा рджीрдЦрддा рд╣ै? 

рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдд्рд░ाрд╕рджी
7 рдлрд░рд╡рд░ी рдХो рдиंрджाрджेрд╡ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдлрдЯрдиे рдХी рдЦрдмрд░ рдЬрдм рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬी рддो рд╕рд╣рд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдХि рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдШрдЯрдиा рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдШрдЯी рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж  рд╣рдо рдХ्рдпों рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдЬрд░ा рд╕ा рднी рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдеे। рдпрд╣ рддो рдХोрдИ рдирд╣ीं рдХрд╣  рд╕рдХрддा рдХिрд╕ рджिрди рдФрд░ рдХिрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдЖрдлрдд рдмрди рдХрд░ рдЯूрдЯेрдЧी, рдкрд░ рдЬрдм рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдмाрд░-рдмाрд░ рдЪेрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ो рдФрд░ рд╕ाрд╡рдзाрди рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдпे рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ो рд╣рдо рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЕрд╕ाрд╡рдзाрдиी рдоें рдкрдХреЬे рдЧрдП। рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рднी рди рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдеी рдЕрдкिрддु рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрд╕ी рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдеी।

рдЛрд╖ि рдЧंрдЧा рдкाрд╡рд░ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдкрд░ рдХाрдо рдкिрдЫрд▓े рджрд╕ рд╕ाрд▓ों рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡िрджों рдХी рдУрд░ рд╕े рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЬрдирддा рдиे рднी рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдоाрдорд▓ा рдХोрд░्рдЯ рддрдХ рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдЖрдЬ рднी рд╡िрдЪाрд░ाрдзीрди рд╣ै। рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдиे рдЬूрди 2013 рдоें рдХेрджाрд░ рдШाрдЯी рдоें рд╣ुрдИ рдд्рд░ाрд╕рджी  рдХी рдпाрдж рддाрдЬा рдХрд░ рджी। рддрдм рд▓рдЧाрддाрд░ рднाрд░ी рдмाрд░िрд╢ рдХे рдХाрд░рдг рдХेрджाрд░рдШाрдЯी рдоें рдЬैрд╕े рдк्рд░рд▓рдпрдХाрд░ी рдж्рджрд╢्рдп рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ा рдеा। рдХрд░ीрдм рд╕ाреЭे рдкाँрдЪ рд╣рдЬाрд░ рд▓ोрдЧ рдоाрд░े рдЧрдпे рдеे рдФрд░ рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╡ेрд╢ी рднी рдмрд╣ рдЧрдпे рдеे। рдпрд╣ рддो рд░рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЖंрдХреЬों рдХी рдмाрдд, рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓ोрдЧ рдпрд╣ी рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдиुрдХрд╕ाрди рдЗрд╕рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ुрдЖ рдеा। 

рдЙрдд्рддрд░ рдоांрдЧрддे рд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рд╣ुрдЬूрдо
рджुрд░्рдШрдЯрдиा, рд╡िрд░ाрдЯ рдд्рд░ाрд╕рджी рдФрд░ рдПрдХ рдирд╣ीं рдЕрдиेрдХ рдд्рд░ाрд╕рджिрдпों рдХा рд╣ुрдЬूрдо рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рд╕ंрднाрд╡िрдд рдЗрдирдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा – рдпрд╣ рд╕рдм рд╣рдорд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЬрд╡ाрдм рдоांрдЧрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╣рдо рд╣ैं рдХि рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдХрддрд░ाрдХрд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рдирд╣ीं рддो рдХрд▓ рд╣рдоें рдЗрди рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЙрдирдХे рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рдЬрд╡ाрдмों рд╕े рднी; рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддрдм рд╣рдоें рддрдмाрд╣ी рд╕े рдХोрдИ рднी рдирд╣ीं рдмрдЪा рд╕рдХेрдЧा। рд╣рдоें рдХुрдЫ рд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рдЬрд╡ाрдм рдвूंрдврдиे рд╣ी рд╣ोंрдЧे:

[рдХ] рдХ्рдпा рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдк рдмреЭ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдкिрдШрд▓ рд░рд╣े рдпा рдЯूрдЯрдХрд░ рдмिрдЦрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдз्рд░ुрд╡ीрдп  рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ाрдд рд╣ैं рдЬो рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рд╢ीрддрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдд्рддрд░ी рдз्рд░ुрд╡ рдХे рдкाрд╕  рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдЕрдм рдкрд╣рд▓े рд╣ी рддрд░рд╣ рд╕рджैрд╡ рдмрд░्рдл рд╕े рдвंрдХा рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдк्рд░рджेрд╢ рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХी рдмрд░्рдл рднी рддेрдЬी рд╕े рдЯूрдЯ рдХрд░ рдмिрдЦрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдк рдХा рдмреЭрдиा рдоाрдирд╡ рдХी рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै। рдПрдХ рдпा рджो рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХी рддрдЯीрдп рднूрдоि рдХा рдмреЬा рднाрдЧ рдЬрд▓рдордЧ्рди рд╣ो рдЬाрдпрдЧा рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं।

[рдЦ] рд╣िрдоाрд▓рдп рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ंрдЦрд▓ा рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рдКंрдЪी рд╢्рд░ंрдЦрд▓ाрдУं рдоें рдПрдХ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдпे рдкрд░्рд╡рдд рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдордЬोрд░ рд╣ैं। рд╣рдоाрд░े рд╣ी рджेрд╢ рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдпा рд╡िंрдз्рдп рдкрд░्рд╡рдд рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХाрдлी рдЕрдзिрдХ рдордЬрдмूрдд рд╣ैं। рднाрд░ी рдмाрд░िрд╢ рд╣ोрдиे рдпा рднूрдХрдо्рдк рдЖрдиे рдкрд░ рд╣िрдоाрд▓рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЯूрдЯ рдХрд░ рдмिрдЦрд░рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧी। рд╣рд░ рдмрд░рд╕ाрдд рдоें рднूрд╕्рдЦрд▓рди рдХी рдШрдЯрдиाрдРं рдпрд╣ाँ рдк्рд░рдЪुрд░рддा рд╕े рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ैं।

[рдЧ] рднूрдХрдо्рдк рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднूрдоि рдХो рдЕрд▓рдЧ рдЦंрдбों рдоें рдмांрдЯा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рд╕ीрд╕рдоिрдХ рдЬोрди्рд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдоे рдЪाрд░ рдЬोрди рдоुрдЦ्рдп рд╣ैं рдЬोрди 2, 3, 4 рдФрд░ 5; рдЬोрди 5 рдоें рднूрдХрдо्рдк рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै рдФрд░ рдЬोрди 2 рдоें рд╕рдмрд╕े рдХрдо। рдЬрдо्рдоू рдХाрд╢्рдоीрд░, рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡ рдордз्рдп рд╣िрдоाрд▓рдп, рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧ, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рдХрдЪ्рдЫ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬोрди 5 рдоें рдЖрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рднूрдХрдо्рдк рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рд╣рдо рдпрд╣ рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рдд рдХी рдЯैрдХ्рдЯोрдиिрдХ рдк्рд▓ेрдЯ рддिрдм्рдмрдд рдХी рдФрд░ рдзंрд╕ рд░рд╣ी рд╣ै [3, 4] рдХрд░ीрдм 5 рд╕े рдоी рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рдХी рджрд░ рд╕े, рдЬिрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдПрдХ рд╡िрд░ाрдЯ рджрдмाрд╡ рдЯेрдХрдЯोрдиिрдХ рдк्рд▓ेрдЯों рдХे рдмीрдЪ рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЕрд╕्рдеिрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдХाрдлी рд╣ै।

рдордз्рдп рд╣िрдоाрд▓рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬिрд╕рдоें рдиेрдкाрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рд╕рди 2015 рдоें рдЕрдзिрдХ рддीрд╡्рд░рддा рдХे рднूрдХрдо्рдк рд╕े рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рднूрдХрдо्рдк 7.8 рддीрд╡्рд░рддा рдХा рдеा рдЬिрд╕рдоें рдХрд░ीрдм 9000 рд▓ोрдЧ рдоाрд░े рдЧрдпे рдФрд░ 22,000 рдШाрдпрд▓ рд╣ो рдЧрдпे। рддीрд╡्рд░рддा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдиुрдХрд╕ाрди рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा рдпрджि  рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрдбे рд╢рд╣рд░ рд╣ोрддे рдФрд░ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा। рднूрдЧрд░्рднрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмреЬे рднूрдХрдо्рдк рдЖрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी рдЬिрдирдХी рддीрд╡्рд░рддा 8 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╣рдоाрд░ा рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕ीрд╕рдоिрдХ рдЬोрди 4 рдоें рдЖрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ाँ рдкрд░ рднी рддीрд╡्рд░рддा рд╡ाрд▓े рднूрдХрдо्рдк рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдиिрд░ंрддрд░ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдорд╣ाрдирдЧрд░ рдоें рдКंрдЪे рднрд╡рдиों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЬिрди рд╕ाрд╡рдзाрдиिрдпों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे рдХ्рдпा рдЗрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै? 

рдЗрди рддрде्рдпों рдХो  рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрдм рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмाрддों рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░ें: 
рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХा рдЬो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдпрд╣ाँ рдЪрд░्рдЪा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЙрд╕рдоें рддीрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЦрддрд░ा рдоौрдЬूрдж рд╣ै; рддाрдк рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдЯूрдЯрдХрд░ рдмिрдЦрд░рдиे рдХा, рдХрдордЬोрд░ рдкрд░्рд╡рддों рдХे рдмाрд░िрд╢ рдпा рдЕрди्рдп рдХाрд░рдг рд╕े рдЯूрдЯрдиे рдХा рдФрд░ рднूрдХрдо्рдк рдХा। рдХोрдИ рдПрдХ рдХाрд░рдг рднी рдХाрдлी рд╣ै рдХिрд╕ी рдмреЬी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे। рдФрд░ рдЬрдм рддीрдиों рдХाрд░рдг рдоौрдЬूрдж рд╣ों рддрдм рдЗрд╕ рддрд░्рдХ рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдирдХाрд░ рджेрдиा рд╣ाрд░ाрдХिрд░ी рдпा рдЖрдд्рдордШाрдд рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХी рдХрд╣рд▓ाрдПрдЧा। рдпрд╣ рднी рддрдм рдЬрдм рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рд╕े рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЧुрдЬрд░ рдЪुрдХा рд╣ो।

рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрдмाрджी рдШрдирдд्рд╡ рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдПрдХ рд╣ै рдФрд░ рдЕрднी рднी рдпрд╣ рд╡ृрдж्рдзि рд░ुрдХी рдирд╣ीं рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХोрдИ рдЧрд╣рди рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдЪрд▓рддा рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдмреЭрддी рдЖрдмाрджी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рджрдмाрд╡ рдПрдХ рд╡िрд░ाрдЯ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХो рд╣рдордиे рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХिрдпा рд╣ी рдирд╣ीं। рд╣рдоाрд░ा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕ोрдЪ рддрд░्рдХрдж्рджрд╖्рдЯि рдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдирдХाрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдиेрддृрдд्рд╡ рдХो рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд░ुрдЪि рдирд╣ीं, рдЬрдирддा рдЙрджाрд╕ीрди рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░ा рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд╡рд░्рдЧ рдЬिрд╕े рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдиा рдЪाрд╣िрдпे рдеा рдФрд░ рдЬो рдЙрд╕рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдеा рд╡рд╣ рдЦेрдоों рдоें рдмँрдЯा рд╣ै рд╡ाрдордкंрдеी, рджрдХ्рд╖िрдгрдкंрдеी, рдордз्рдпрдоाрд░्рдЧी, рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджी рдЖрджि; рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЙрд╕े рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджेрдиा рдмेрдоाрдиी рд╣ोрдЧा। 

рдЬो рджрд▓ों, рдЦेрдоों, рдЬाрддिрдпों рд╡ рдзрд░्рдоो рдХे рдиाрдЧрдкाрд╢ рдоें рдмंрдзा рд╣ो рдФрд░ рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рдЪिंрддрди рди рдХрд░ рд╕рдХे рдЙрд╕рд╕े рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ो рднी рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд▓ोрдЧ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ैं рдкрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХोрдИ рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд╡рд░्рдЧ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрди рдирд╣ीं рд╣ै। 

рдПрдХ рдФрд░ рдЕंрдзा-рдпुрдЧ
рдЕрдкрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджेрдЦें рддो рд╕ाрдл рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै рдХि рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдХाрд▓ рдХो рдЫोреЬ рд╣рдо рдЕंрдзे рдпुрдЧों рдХी рдХिрддрдиी рд╢्рд░ंрдЦрд▓ाрдУं рд╕े рдЧुрдЬрд░ рдЪुрдХे рдФрд░ рдЖрдЬ рдХा рдирдЬाрд░ा рднी рдЙрд╕ी рдЕंрдзे рдпुрдЧ рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╣ै рдпा рдпों рдХрд╣ें рдЙрд╕ी рд╢्рд░ंрдЦрд▓ा рдХी рдПрдХ рдХреЬी рд╣ै।

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЗрд╕рд▓िрдпे рднी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдд्рд░ाрд╕рджी рдХेрд╡рд▓ рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдПрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕ोрдЪ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै।
 рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЗрд╕ рдХрдеा рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдкाрдд्рд░ рдоाрдирд╡ рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрдкрдЯ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░ी рдХрдоिрдпों, рдХुंрдаाрдУं, рдЖрджрд░्рд╢ों, рдЭूрдаे рдЕрд╣ं рд╡ рдоाрди्рдпрддाрдУं, рдПрд╡ं рд╡िрдХृрддिрдпों рдХे рд╕ाрде – рд╡рд╣ рд╕рдм рдЬो рд╣рд░ рдХрд╣ीं, рд╣рд░ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдоें рдЪрд░िрддाрд░्рде рд╣ोрддी рдирдЬрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рдмीрд╣реЬ рдпрдеाрд░्рде рдХो рдкूрд░ी рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै [5] рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै।  рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рдХा рдХाрд╡्рдп-рдиाрдЯрдХ рдЕंрдзाрдпुрдЧ [6] рдЗрди рд╕рдмрдоें рдЕрд▓рдЧ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдЯाрд▓ी рдЬा рд╕рдХрддी рдеी рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХे рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд▓ोрдЧ рдЪीрдЬों рдХो рд╢ांрдд рдорди рд╡ рддрд░्рдХрдж्рджрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд░рдЦ рдХрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрддे। рднाрд░рддी рдХे рд╣ी рд╢рдм्рджों рдоें:

рдкрдердн्рд░рд╖्рдЯ, рдЖрдд्рдорд╣ाрд░ा, рд╡िрдЧрд▓िрдд
рдЕंрддрд░ рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХे рд╡ाрд╕ी
рдпрд╣ рдХрдеा рдЙрди्рд╣ीं рдЕंрдзों рдХी рд╣ै
рдпрд╣ рдХрдеा рдЬ्рдпोрддि рдХी рд╣ै рдЕंрдзों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े।

рдЖрдЬ рдХी рдХрдеा рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рдкрд░ рдпुрдЧ рд╡рд╣ी рд╣ै рдЕंрдзा-рдпुрдЧ; рдХрдеाрд╡рд╕्рддु, рдкाрдд्рд░ рд╡ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдмрджрд▓े рд╣ैं, рдЕंрдзेрдкрди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓ा рд╣ै। рд╣ाँ рдЕंрдзों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬ्рдпोрддि рдХी рдХрдеा рднी рдЖрдЧे рдмреЭ рд╕рдХे рддो рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рд╣ोрдЧा। рдкрд░ рдЬैрд╕ा рдЖрдЬ рджीрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै рд╣рдо рд╕рднी рдЕंрдзों рдХी рдЬрдоाрдд рдоें рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдХुрдЫ рдзृрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣ैं рдФрд░ рдмाрдХी рд╕рдм рдЧांрдзाрд░ी। рдХुрдЫ рд╣ैं рдЬो рджेрдЦ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рдФрд░ рдХुрдЫ рдРрд╕े рднी рд╣ैं рдЬो рджेрдЦрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे। рдФрд░ рдпрд╣ рднी рдХि рднрдЧрд╡ाрди рдХृрд╖्рдг рдирд╣ीं рд╣ैं рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ; рдкрд░ рдЙрдирдХे рд╣ोрддे рднी рддो рдЕंрдзा-рдпुрдЧ рдЖрдпा рд╣ी рдеा। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рдоें рднी рдПрдХ рд╕ंрдХेрдд рдЫिрдкा рд╣ै рдХि рдЪрдордд्рдХाрд░ рдХी рдЖрд╢ा рдХिрдпे рдмिрдиा рд╣ी рд╣рдоें рдЕрдкрдиे ‘рдЕंрджрд░  рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं’ рдпाрдиि рдоाрдирд╡ीрдп рдХрдордЬोрд░िрдпों рдХो рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ ‘рдХुрджрд░рдд рдХे рдХाрдо-рдХाрдЬ’ рдХे рд╕ाрде рддाрд▓рдоेрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рдмреЭрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрдЧा। рд╡िрдХाрд╕ рдЬिрддрдиा рдмाрд╣рд░ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдЙрддрдиा рдпा рдЙрд╕ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕंрджрд░ рднी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕े рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднाрд╡ी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХा рдЕंрддрд░ंрдЧ рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓ рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी।

рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕंрдзी рджौреЬ рд╕ाрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоे рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╣рдо рднी рдЙрд╕ рджौреЬ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕ाрдд рдЕрд░рдм рд╕े рдЕрдзिрдХ  рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрдмाрджी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд▓рдЧрднрдЧ 1.3 рдЕрд░рдм। рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рдХे рд▓िрдпे рд░ोрдЯी, рдХрдкреЬा рдФेрд░ рдордХाрди рдХा рдЬुрдЧाреЬ рдХрд░ рдкाрдиा рднी рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं; рдЬीрд╡рди рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдпाрдиि рдХ्рд╡ाрд▓िрдЯी рдХी рдмाрдд рдмेрдоाрдиी рд╣ै рдЕрдзिрдХрддрд░ рдХे рд▓िрдпे, рдФрд░ рджिрдиों-рджिрди рдЬрд░ूрд░рддों рдХी рд▓िрд╕्рдЯ рд▓рдо्рдмी рд╣ोрддी рдЬाрддी рд╣ै рдЬो рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдЖрдмाрджी рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЬрд░ूрд░рддें рднी рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ैं рдЬो рджिрдиों рджिрди рдХрдо рд╣ोрддे рдЬाрддे рд╣ैं। рдзрд░рддी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рд╡рд╣ी рд╣ै рдЬो рдкрд╣рд▓े рдеा; рд╡рдиों рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдШрдЯ рд░рд╣ा рдФрд░ рдЦेрддी рдпोрдЧ्рдп рдЬрдоीрди рдХा рднी। рд╢рд╣рд░ рд╕ुрд░рд╕ा рдХे рдоुрдЦ рдХी рддрд░рд╣ рдлैрд▓рддे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ीрдзा рд╕рд░рд▓ рд╕ा рддрд░्рдХ рдХोрдИ рднी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрддрдиी рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдмреЭрддी рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдпे рдзрд░рддी рдХे рджिрдиों-рджिрди рдШрдЯрддे рдЬाрддे рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХाрдлी рдирд╣ीं। рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╣рд╡ा рдФрд░ рдкाрдиी рдХी рднी  рдЧाрд░ंрдЯी рдирд╣ीं – рдпрд╣ рдХैрд╕ा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ै рдХोрдИ рдЖрдХрд░ рд╕рдордЭाрдП рддो।  
рдлिрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯрддे рд╣ैं рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕े рдЬुреЬी рд╣ाрд▓ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдкрд░। рд╣िрдоाрд▓рдп, рдирдЧाрдзिрд░ाрдЬ рд╡ рджेрд╡рддाрдд्рдоा рд╣िрдоाрд▓рдп рдЬिрд╕рдиे рд╣рдоाрд░ी рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдПрдХ рдкрд╣рдЪाрди рджी, рд╣рдоाрд░ी рднूрдоि рдХो рдЬрд▓ рд╕े рд╕ींрдЪा, рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣рд╡ाрдУं рдХो рд╕ंрдШрдиिрдд рдХрд░ рдЗрд╕ рднूрдоि рдкрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा, рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдмाрдд рдХि рдЗрд╕ рднूрднाрдЧ рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдХिрд╕ी рд╣рдж рддрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдоें рд░рдЦा। рдЖрдЬ рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЕрд╕्рдеिрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рд╣рдоाрд░ा рднी рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рдмрдж्рд░ीрдиाрде, рдХेрджाрд░рдиाрде рдЬैрд╕े рд╕्рдерд▓ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдмрдЬाрдп рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рдЬोрд░ों рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рджूрд░рджрд░्рд╢िрддा рд╡ рддाрд░्рдХिрдХрддा рдХा рдиिрддांрдд рдЕрднाрд╡ рд╕ाрдл рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। 

рд╣рдо рд╕рдмрдиे рд╡рд╣ рд╕ोрдиे рдХा рдЕंрдбा рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдоुрд░्рдЧी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдиी рд╣ै рдЬो рд░ोрдЬ рдПрдХ рд╕ोрдиे рдХा рдЕंрдбा рджेрддी। рдЙрд╕рдХे рдоाрд▓िрдХ рдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдХ्рдпों рди рд╕ाрд░े рдЕंрдбे рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ी рдиिрдХाрд▓ рд▓िрдпे рдЬाрдпें; рдЙрд╕рдиे рдоुрд░्рдЧी рдХा рдкेрдЯ рдЪीрд░ рдбाрд▓ा рдФрд░ рдкाрдпा рд╡рд╣ाँ рддो рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЕंрдбा рдеा। рд╣िрдоाрд▓рдп рдЬो рдирджिрдпों рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै рд╣рдоाрд░े рд▓िрдпे рд╕ोрдиे рдХा рдЕंрдбा рд╡ाрд▓ी рдоुрд░्рдЧी рдХी рддрд░рд╣ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рддрд░्рдХ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣рдо рдЙрд╕ рдоुрд░्рдЧी рдоाрд▓िрдХ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд▓ाрд▓рд╕ा рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдкрдЫрддाрдиे рдХे рд╕िрд╡ाрдп рдФрд░ рдХुрдЫ рди рдоिрд▓ेрдЧा।
рдкैрд░ों рдХे рдиीрдЪे рдЦिрд╕рдХрддी рд╣ै рдЬрдоीрди
рдЬрдоीрди рдХे рдиीрдЪे рдХी рдкрд░рдд
рдЬाрд░-рдЬाрд░ рд░ोрддी рд╣ै
рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓े рдЬाрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░
рдЙрд╕рдХा рдкाрдиी рдорд░ рд░рд╣ा рд╣ै
рдЗंрд╕ाрдиी рд▓ाрд▓рд╕ा рдХा рдбाрдпрдиोрд╕ौрд░
рдзрд░рддी рдХो рдЪрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
рдпे рд╣рд░िрдпाрд▓ी, рдЬो рдмрдЪी рд╣ै рдоुрдордХिрди рд╣ै
рдХुрдЫ рджिрди рдФрд░ рдард╣рд░ рдЬाрдп
рдХुрджрд░рдд рдХा рдХрд░िрд╢्рдоा рд╣ो
рдХुрдЫ рджिрди рдФрд░ рдзрд░рддी рд╕ंрднрд▓ рдЬाрдп;
рджेрдЦो, рд╣ोрддे-рд╣ोрддे, рдЬो рд╣ो рдЬाрдп
рд╡ैрд╕े рдЙрдо्рдоीрджों рд╕े рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд╣ाँ рддрдХ рдХрд░ рдкाрдРंрдЧे
рдЦुрдж рдХो рдХिрддрдиा рдФрд░ рдЫрд▓рддे рдЬाрдпेंрдЧे
рдмीрд╣рдб рдкрдерд░ीрд▓ी рдЬрдоीрди рдоें
рдкाрдиी рдХे рд╕ोрддों рдХी рдХрд╣ाрдиी
рдмрдЪ्рдЪों рдХो рднी рдЬ्рдпाрджा рджिрди
рдпрдХीрди рдирд╣ीं рджिрд▓ा рдкाрдпेंрдЧे।

(рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2017)

рд╕ाрд░-рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк

рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рд╡िрдХाрд╕-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд░ोрдХी рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддी рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рд░ुрдЦ, рдпाрдиि рджрд╢ा рдФेрд░ рджिрд╢ा, рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╡िрд▓рдо्рдм рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдПрдХ рдРрд╕ा рднाрд╡ी рд╕рдоाрдЬ рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЕрд╕ीрдо рд╣ै рдкрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╕ीрдоिрдд рдПрд╡ं рдиिрдпंрдд्рд░िрдд, рдЬрд╣ाँ рд╡िрдХाрд╕ рдмाрд╣्рдп рдЬрдЧрдд рдХे рд╕ाрде рдЕंрддрд░्рдЬрдЧрдд рд╕े рднी рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рд╣ो рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░ рдирд╣ीं, ‘рдЬрд╣ाँ рд╡िрд╡ेрдХ рдХी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдиिрд░्рдорд▓ рдзाрд░ा рд╡िрд▓ीрди рди рд╣ो рдЬाрддी рд╣ो рдоृрдд-рдЖрджрддों рдХी рдорд░ुрдерд▓ी рд░ेрдд рдоें [7]।

рд╕ंрджрд░्рдн
[1] PDF: The Way of Chuang Tzu by Thomas Morton. (рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рд▓ेрдЦрдХ рдж्рд╡ाрд░ा).
[2] F. Capra, The Turning Point- Science, Society and the Rising Culture, Simon and Schuster, 1982. 
[3] Russell Banks, Continental Drift, Harper Perennial Modern Classics, 2007 
 [4] рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рд╣िрдоाрд▓рдп: рд╕ंрджрд░्рдн рдирдпे-рдкुрд░ाрдиे, рд╕ेрддु, рдлрд░рд╡рд░ी 2019.
[5] рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХा рдХैрджी, рд╕ेрддु, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2019.
[6] рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी, рдЕंрдзा рдпुрдЧ (рдиाрдЯрдХ), рд▓ेрдЦрди 1954, рдк्рд░рдердо рдоंрдЪрди 1962, рдХिрддाрдмрдШрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2005.
[7] рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдХी рдХрд╡िрддा рд╕े. (Where the mind is free from fear……../where the clear stream of reason has not lost its way into the dreary desert sand of dead habits; hindi translation by the author.) 

рд╕ेрддु, реЮрд░рд╡рд░ी 2021

рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЙрд▓рдЭрддा, рдЙрд▓рдЭाрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк

рдЪंрдж्рд░ рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी

рд╣рдоें рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ै। рд╣рдо рдЬो рдХुрдЫ рд╕ोрдЪ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рднी рдпрдеाрд░्рде рд╣ै рдЪाрд╣े рд╡рд╣

рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рдпा рдЕрд░्рдердкूрд░्рдг рд╣ो рдпा рди рд╣ो; рдЗрд╕ рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╕рдд्рдп рд╕े рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं।

рдпрдеाрд░्рде рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдЬрди्рдп рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдпे рдорддिрдн्рд░рдо рдпा рдн्рд░ांрддि

рднी рдпрдеाрд░्рде рдХे рд╣ी рд░ूрдк рд╣ैं। рдРрд╕ा рдпрдеाрд░्рде рд╕рд╢рд░्рдд рдпा рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рд╣ै।

-        рдЬिрдбु рдХृрд╖्рдгрдоूрд░्рддि рдФрд░ рдбेрд╡िрдб рдмाँрдо [1]

 

рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдоाрдирд╡ рд╕рджा рд╕े рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рджрд░्рд╢рди рдХा рдЙрджрднрд╡ рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рдЧрдпा рдЬो рдмाрдж рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдмрди рдЧрдпा। рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЬुреЬी рдмाрддें рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рд░рд▓ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рдкрд░ рдЬрд░ा рдЧрд╣рд░े рдЙрддрд░рдиे рдкрд░ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдоाрдорд▓ा рдЙрд▓рдЭा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬрд░ा рдЧौрд░ рдХрд░ें рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдХीрдбा рдПрдХ рдкрддрд▓े рддाрд░ рдкрд░ рдЪрд▓  рд░рд╣ा рд╣ो рдХैрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ोрдЧा рд╡िрд╢्рд╡ рдЙрд╕рдХो? рд╢ाрдпрдж рд╡рд╣ рдпрд╣ рдмрддा рди рд╕рдХे рдкрд░ рд╣рдо рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХीреЬे рдХी рдмाрдд рдЫोреЬें, рдЕрдкрдиी рд╣ी рд╕ोрдЪें, рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЪрд▓рддे рдХ्рдпा рдХрднी рд╣рдо рд╕ोрдЪ рд╕рдХрддे рдеे рдХि рджुрдиिрдпा рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рд╣ै рд╕ंрддрд░े рдХी рддрд░рд╣?

рдЖрдЬ рд╕े рд╕िрд░्рдл рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рджी рдкрд╣рд▓े рд╕рднी рдпрд╣ी рд╕рдордЭрддे рдеे рдХि рджुрдиिрдпा рдЪрдкрдЯी рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рджिрд╢ा рдоें рдЪрд▓рддे рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдХिрдиाрд░ा рдЖ рдЬाрдпेрдЧा рдлिрд░ рдЕрдЧрд▓ा рдХрджрдо рд▓ेрдиा рдЦрддрд░े рд╕े рднрд░ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рдЪाрд░ рд╕рджी рдкрд╣рд▓े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣ी рддрд╕рд╡ीрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдФрд░ рддрднीрд╕े рдЕрди्рдп рдорд╕рд▓ों рдкрд░ рднी рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी  рдоे рдлрд░्рдХ рдЖ рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЧे рднी рдпрд╣ рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдиी рд╣ी рд░рд╣ेрдЧी।

рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдоें рдЬो рдмреЬे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП рд╣ैं рдЙрдирдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХृрд╖ि- рдХ्рд░ांрддि рдХो рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХृрд╖ि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी  рдХे рдкрд╣рд▓े рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдпाрдпाрд╡рд░ рдХा рд░рд╣ा рдеा। рднोрдЬрди рд╡ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рддрд▓ाрд╢ рддрдм рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдеी рдФрд░ рднोрдЬрди рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдпाрдпाрд╡рд░ी рдЬीрд╡рди рдПрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдеी। рдХृрд╖ि- рдХ्рд░ाрди्рддि рдиे рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рдеिрд░рддा рдк्рд░рджाрди рдХी рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдмреЬा рд▓ाрдн рдпрд╣ рдоिрд▓ा рдХि рдиिрд░ंрддрд░ рдХी рднाрдЧ-рджौреЬ рд╕े рдоुрдХ्рддि рдоिрд▓ी। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдмреЬा рдмोрдирд╕ рднी рдоिрд▓ा – рд╕рдордп рдХा, рдЕрд╡рдХाрд╢ рдХे рдХ्рд╖рдгों рдХा। рд╕्рдеिрд░рддा рдХा рд▓ाрдн рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдЕрдм рдоाрдирд╡ рдХे рдкाрд╕ рд╕ोрдЪрдиे рдХा рд╕рдордп рдеा рдФрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ рдеा рд╡िрдХрд╕िрдд рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХा рднрд░рдкूрд░ рд▓ाрдн рд▓ेрдиे рдХा। рд░ाрддों рдоे рддाрд░ों рднрд░े рдЖрдХाрд╢ рдХो рдиिрд╣ाрд░рддे рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдорди рдиे рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдХि рдпрд╣ рдЕрджрднुрдд рдирдЬाрд░ा рдХिрд╕рдиे рдФрд░ рдХैрд╕े рдмрдиाрдпा рд╣ोрдЧा? рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдорди рдХे рд╕ाрде рдХрд╡ि-рдорди рдкрд╣ेрд▓ी рдмूрдЭрдиे[2] рдЕрдкрдиी рдЙреЬाрди рдкрд░ рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा рдФрд░ рдХрд╡ि рдХो рддाрд░ों рднрд░ा рдЖрд╕рдоाрди рд▓рдЧा рдеाрд▓ рдоें рд░рдЦे рдоोрддिрдпों рдЬैрд╕ा:

рдПрдХ рдеाрд▓ рдоोрддी рд╕े рднрд░ा, рд╕िрд░ рдХे рдКрдкрд░ рдФंрдШा рдзрд░ा

рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╡рд╣ рдеाрд▓ी рдлिрд░े, рдоोрддी рдЙрд╕рд╕े рдПрдХ рдиा рдЧिрд░े।

рдпрд╣ी рдирдЬाрд░ा рдХिрд╕ी рдХो рдЪांрджрдиी рдХी рдмाрд░ाрдд рдЬैрд╕ा рд▓рдЧा рдЬिрд╕рдоें рддाрд░े рдмाрд░ाрддी рдмрди рдЧрдпे [3]

рдЖ рд░ाрдд рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै

рдЬैрд╕े рдЪांрджрдиी рдХी рдмाрд░ाрдд рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै

рдЪрд▓рдиे рдХो рдЕрдм рдкрд▓рдЯ рдХे

рддाрд░ों рдХा рдХाрд░рд╡ां рд╣ै।

рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु-рдорди рдЗрди рд╕рдм рдХा рдХाрд░рдг рддрд▓ाрд╢рдиे рд▓рдЧा, рдкрд░ рдаोрд╕ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рдЬрд░ूрд░ी рд▓рдЧा। рдХाрд░рдг рдХी рддрд▓ाрд╢ рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдЖрдзाрд░ – рдмрд╕ рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧे। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЗрд╕ рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рдЪिंрддрди рд╡ рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХा рдЙрджрднрд╡ рд╣ोрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрд╡ा।

рдпрдеाрд░्рде: рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдПрд╡ं рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖

рдпूрдиाрди (рдЧ्рд░ीрд╕) рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ-рд╡िрдЪाрд░рдХ рдЕрд░िрд╕्рдЯोрдЯрд▓ (рдЕрд░рд╕्рддू) рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдорд╣ाрдирддрдо рд╡िрдЪाрд░рдХों рдоें рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рджो рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рдХिрдпा। рдЕрд░рд╕्рддू рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЧ्рд░ीрд╕ рдХे рд░ाрдЬा рдиे рд╢ाрд╣ी рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░िрдпрди рдХो рдЕрд░рд╕्рддू рдХे рд╕рдорд╕्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рд╕ोंрдкा। рд╢ाрд╣ी рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░िрдпрди рдиे рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдпे рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯा; рдкрд╣рд▓ा рднाрдЧ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпрдеाрд░्рде рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдеा рдЬिрд╕े рдЙрд╕рдиे рдлिрдЬिрдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЬрдмрдХि рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ рдЬो рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрддा рдеा рдЙрд╕े рдоेрдЯाрдлिрдЬिрдХा рдиाрдо рджिрдпा, рдпाрдиि рдлिрдЬिрдХ्рд╕ рдПрд╡ं рдоेрдЯाрдлिрдЬिрдХ्рд╕; рдЖрдЬ рдоेрдЯाрдлिрдЬिрдХ्рд╕ рдХो рдЕрд▓рдЧ рдЕрд▓рдЧ рдЕрд░्рдеों рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдлिрдЬिрдХा рднौрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХी рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдпे рдеा, рдФрд░ рдоेрдЯाрдлिрдЬिрдХा рдпाрдиि ‘рдлिрдЬिрдХा рдХे рдЗрддрд░’ рдЙрди рд╕рднी рдмाрддों рдХे рд▓िрдпे рдЬो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддीं। рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдЙрд╕े рдЧрд╣рди рдпрдеाрд░्рде рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЬिрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдпे рддрд░्рдХрд╡िрдзि рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рддрд░्рдХрд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдпрд╣ рднी рд╕рдордЭрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдЧा рдХि рд╕ूрд░्рдп рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдирд╣ीं рдШूрдорддा рдЕрдкिрддु рдкृрде्рд╡ी рддрдеा рдЕрди्рдп рдЧ्рд░рд╣ рд╕ूрд░्рдп рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рддौрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрдЧा рдХि рд╕рднी рдкрджाрд░्рде рдЫोрдЯे- рдЫोрдЯे рдХрдгों рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдкрд░рдоाрдгु рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЬ्рдЮाрди рдХा рджाрдпрд░ा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рд╕рдмрдХो рд╣рдо рдЧрд╣рди рдпрдеाрд░्рде рдХी рдПрдХ рд╣ी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдирд╣ीं рд░рдЦ рд╕рдХрддे। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЕрдгु, рдкрд░рдоाрдгु рд╡ рдЙрд╕ рд╕े рдЫोрдЯे рдХрдгों рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЬрдм рдмрд╣ुрдд рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рддрдм рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ा рдЧрдпा рдХि рдЙрд╕ рд▓рдШु рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкुрд░ाрдиी рд╡िрдЬ्рдЮाрди (рдХ्рд▓ाрд╕िрдХी рд╡िрдЬ्рдЮाрди) рд╡िрдзि рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХेрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдирдпी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдирдпी рднौрддिрдХी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी  рдХे рддीрд╕рд░े рд╡ рдЪौрдеे рджрд╢рдХों рдоें, рдФрд░ рдЙрд╕े рдХ्рд╡ांрдЯрдо рднौрддिрдХी рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рд╡рд░्рдирд░ рд╣ाрдЗрдЬрдирдмрд░्рдЧ рдФрд░ рдПрд░рд╡िрди рд╢्рд░ोрдбिंрдЧрд░ рдХा рдиाрдо рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै।

рд╢्рд░ोрдбिंрдЧрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЬाрдирддे рдеे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдЪिंрддрди рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ै [4] рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ рдЦूрдмी рд╣рдоें рди рджिрдЦाрдпी рджी; рд╢ाрдпрдж рд╣рдо рдЪिंрддрди рдХे  рдмрдЬाрдп рдЖрд╕्рдеा рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиे рд▓рдЧे рдеे, рдордирди рдХे рдмрдЬाрдп рдХीрд░्рддрди рдХрд░рдиा рд╣рдоें рдЕрдзिрдХ рд░ाрд╕ рдЖрдиे рд▓рдЧा рдеा рдФрд░ рдпрд╣ рдХрдоोрдмेрд╢ рд╣рдоाрд░ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдоें рдЧрд╣рд░े рдкैрда рдЪुрдХा рд╣ै। 

рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк

рд╡ैрд╕े рдпрдеाрд░्рде рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдкрд╣рд▓ी рдирдЬрд░ рдоें рд╕рд░рд▓ рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ै – рдЬो рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╣ै рд╡рд╣ рдпрдеाрд░्рде рд╣ै। рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдХ्рдпा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЗрди्рдж्рд░िрдпों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрдирдХो рд╣рдо рджेрдЦрддे,рд╕ुрдирддे, рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддे рдпा рд╕्рд╡ाрдж рд╕े рдЬाрди рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡े рдЗрд╕ рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЖрддी рд╣ैं। рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдРрд╕ा рднी рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЗрди्рдж्рд░िрдпों рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдирд╣ीं рдЖрддा। рдЗрди рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рд╣рдо рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे।

рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╣рдоाрд░ा рдЬ्рдЮाрди рдХрдИ рдмाрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ी рдмाрдд рддो рдпрд╣ рдХि рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдЪिंрддрдирд╢ीрд▓ рдорди рдХी рдоौрдЬूрджрдЧी рд╣ै рдЬो рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЙрд╕ рд╡рд╕्рддु рдпा рдЪीрдЬ рдХी рд╣ै рдЬिрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдоैं рдПрдХ рдЪिреЬिрдпा рдХो рджेрдЦрддा рд╣ूं; рдоेрд░े рдФрд░ рдЪिреЬिрдпा рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдХुрдЫ рд╣ै рдЬो рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрд░рдгें рдФрд░ рдЙрдирдХा рдоेрд░ी рдЖрдЦों рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡। рдпрд╣ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдЪिрдбिрдпा рдХा рдлोрдЯो рд▓ेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ूं рддाрдХि рдлुрд░рд╕рдд рдХे рдкрд▓ों рдоें рдЙрд╕рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд╕рдХू्ं। рдлोрдЯो рдХे рд▓िрдпे  рднी рдк्рд░рдХाрд╢ рдЪाрд╣िрдпे рдФрд░ рдЪाрд╣िрдпे рдХैрдорд░ा рд╡ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдлिрд▓्рдо। рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрд░рдгों рдХी рддрд░ंрдЧ рд▓рдо्рдмाрдИ рдмрджрд▓ рдЬाрдпे рддो рдж्рджрд╢्рдп рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдмрджрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдж्рджрд╢्рдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рдПрдХ्рд╕ рдХिрд░рдгें рдЕрд▓рдЧ рдЪिрдд्рд░ рджिрдЦाрдпेंрдЧी। 

рдПрдХ्рд╕ рдХिрд░рдг рд╣рдб्рдбी рдХा рдвाँрдЪा рджिрдЦाрдпेрдЧी рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рджिрдЦेрдЧा рдЪिреЬिрдпा рдХा рдмाрд╣рд░ी рдкрд░िрдЪिрдд рд░ूрдк; рджोрдиों рд╣ी рдпрдеाрд░्рде рдХे рд░ूрдк рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрд▓рдЧ। рдЪिреЬिрдпा рдХा рд╣реЬ्реЬी рдХा реЭांрдЪा рднी рд╕рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдмाрд╣рд░ी рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдЬो рд╣рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рджिрдЦाрдпी рджेрддा рд╣ै рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╕рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдЬिрд╕े рд╣рдо рдпрдеाрд░्рде рдХрд╣рддे рд╡ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдХोрдИ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЪीрдЬ рдирд╣ी рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕ाрдкेрдХ्рд╖िрдХ рд╣ै рдФрд░ рдж्рджрд╖्рдЯा, рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдЙрдкрдХрд░рдг рдпा рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо (рдЬैрд╕े рдк्рд░рдХाрд╢) рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ेрдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा। рдЖрдХाрд╢ рдоें рджीрдЦ рд░рд╣े рдХрдИ рддाрд░े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рд╣ैं рдпрд╣ рджूрд░ी рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдХрд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рдПрдХ рддाрд░ा рд╣рдорд╕े рез000 рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡рд░्рд╖ рджूрд░ рд╣ै рдпाрдиि рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдкृрде्рд╡ी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рд╡ेрдЧ рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рд▓ाрдЦ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдк्рд░рддि рд╕ेрдХेंрдб рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣рдо рдЬिрд╕ рддाрд░े рдХो рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡рд╣ рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣ै рдЖрдЬ рдХे рджिрди рдЬो рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡рд╣ рджे рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрдЧрд▓े рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдоें рд╣рдо рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХेрдЧा। рд╣рдо рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдХि рдЖрдЬ рдХी рддाрд░ीрдЦ рдоें рд╡рд╣ рддाрд░ा рдЙрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╣рдоें рджीрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рд╣рдо рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдХрд╣ рдЪुрдХे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЬ्рдЮाрди рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╣ी рд╣рдоें рдпрдеाрд░्рде рдХे рдЕрдзिрдХ рдиिрдХрдЯ рд▓े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХोрдИ рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдЪीрдЬ рди рд╣ोрдХрд░ рдХрдИ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХा рдоिрд▓ा-рдЬुрд▓ा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╣ै।

рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдпрдеाрд░्рде рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдЬрди्рдп [1] рд╣ोрддा рд╣ै। рдоृрдЧ рдорд░ीрдЪिрдХा рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рдЬрдм рдорд░ुрдерд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рджूрд░ी рдкрд░ рдЬрд▓ рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрднाрд╕ рднी рдПрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╣ै рдпрдеाрд░्рде рд╣ै; рдЬрд▓ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╕рдд्рдп рдирд╣ीं рдкрд░ рд╡рд╣ рдЖрднाрд╕ рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै। 

рдж्рджрд╖्рдЯा рдХा рдпрдеाрд░्рде

рдЕंрддрдд: рдЕрд╕рд▓ी рдж्рджрд╖्рдЯा рдорди рд╣ी рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡ рдЙрд╕рдХी рдзрдЯрдиाрдУं рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ोрдиे рди рд╣ोрдиे рдХा рдЕंрддрд░ рдоिрдЯा рд╕рдХрддी рд╣ै। рджेрдХाрд░्рдд рдХे рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдХрдерди рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рднी рдХрдИ рдмाрд░ рдЪрд░्рдЪा рд╣ुрдИ  рд╣ै: ‘рдоैं рд╕ोрдЪрддा рд╣ूं рдЗрд╕рд▓िрдП рдоैं рд╣ूं’। рдпрд╣ рдХрдерди рдорди рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдЖрдЦिрд░ рд╣ोрдиे рдХा рдмोрдз рдорди рд╣ी рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдорд╕рд▓рди рд╣рдоें рдмोрдз рд╣ै рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдХा, рдХ्рдпा рдзрд░рддी рдХो рдмोрдз рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╣ै рдХ्рдпा рдкрд╣ाреЬ рдХो рдмोрдз рд╣ै рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдХा? рд╢ाрдпрдж рдирд╣ीं, рдЗрд╕рд▓िрдпे рджेрдХाрд░्рдд рдХी рдмाрдд рднी рдаीрдХ рд╣ै।

рд╣рдордиे рдкрд╣рд▓े рдЧрд╣рди рдпрдеाрд░्рде рдХी рдмाрдд рдХी рд╣ै рд╡рд╣ рдЬो рджिрдЦाрдпी рдирд╣ीं рджेрддा рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै। рддाрд░ों рдХे рдЕंрджрд░ рддाрдкрдоाрди рдХрд░ोреЬों рдбिрдЧрд░ी рд╕ेрд▓рд╕िрдпрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рднрдЯ्рдЯी рдоें рд╕рдм рдХुрдЫ рдкрдХрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рддाрд░ों рдХी рднрдЯ्рдЯी рдоें рдИंрдЯें рдкрдХрддी рд░рд╣рддी  рд╣ै рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЬिрди्рд╣ें рд╣рдо рдИंрдЯें рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡े рдкрд░рдоाрдгु рд╣ैं рдЬो рдЬीрд╡рди рдХा, рддाрд░ों рдХा, рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХा рд╕ाрд░ рд╣ैं рдЙрдирдХी рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЗрдХाрдИ рд╣ैं। рдпे рд╕ाрдзाрд░рдг рдИंрдЯें рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЗрдХाрдЗрдпां рд╣ैं рдЬो рд╕рдордкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдФрд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕ाрд░ рд╣ैं। рдИंрдЯों рд╕े рдордХाрди рдмрдирддे рд╣ैं рдФрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдРं рдмрдирддी рд╣ैं। рдкрд░ рддाрд░ों рдХी рднрдЯ्рдЯी рдоें рдЬो рдкрдХ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡े рдкрд░рдоाрдгु рд╣ैं рдХाрд░्рдмрди, рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди, рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди, рд╕िрд▓िрдХрди рдпा рдЕрди्рдп рд╕рднी рдкрд░рдоाрдгु; рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдХो рдЫोреЬрдХрд░, рдЬो рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рд╣ी рдоौрдЬूрдж рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рд╣рдордиे рдХрд╣ा рдХि рдЗрди рднрдЯ्рдЯिрдпों рдоें рдЬीрд╡рди рд╡ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЗрдХाрдИ рдпाрдиि рдкрд░рдоाрдгु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। 

 рдпрд╣ рдХैрд╕ा рдпрдеाрд░्рде рд╣ै рдПрдХрджрдо рдЕрд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп, рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдХрднी рдмेрддुрдХा рднी? рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै। рд╕ाрд░े рдЦрдЧोрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдиिрдЪोреЬ рдпрд╣ी рдмрдпाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдФрд░ рдЬो рд╕рдЪ рд╣ै рд╡рд╣ рдпрдеाрд░्рде рдирд╣ीं рддो рдлिрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХिрд╕े рдХрд╣ेंрдЧे? рдкрд░ рдЬो рднी рд╣ै рдмреЬा рдЙрд▓рдЭाрддा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдФрд░ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рджेрдЦें рддो рдпрд╣ рд░ोрдЪрдХ рднी рд╣ै рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдХि рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХे рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдЬाрд░ों рд╕ाрд▓ों рддрдХ рддाрд░ों рдХे рдЧрд░्рдн рдоें рд░рд╣े рдеे।

‘рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдпा рдпрдеाрд░्рде рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЕрд░्рдердкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рдЬрдмрдХि рдХोрдИ рд▓ेрдЦ рдпा рдХрд╣ाрдиी рдЕрд░्рдердкूрд░्рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं’। рдПрд▓्рдбुрд╡рд╕ рд╣рдХ्рд╕рд▓े рдХा  рдпрд╣ рдХрдерди рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрдд рд╣ै। рд╣рдордиे рдХाрдпрдиाрдд рдХी рдХुрдЫ рдмाрддों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै  рд╡рд╣ рдЬो рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рд╣рдЬाрд░ों рд▓ाрдЦों рд╕ाрд▓ों рдХे рдЕंрддрд░ाрд▓ рдоें рдмिрдЦрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдЕрд░рдмों-рдЦрд░рдмों рдоीрд▓ों рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдлैрд▓ा рд╣ै рд╣рдоाрд░ी рдирдЬрд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рд▓ेрдЦ рдпा рдХрд╣ाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрддा рд╣ै। рдЖрдХाрд╢ рдХो рдиिрд╣ाрд░рддे рд░рд╣рдиे рд╕े рдХुрдЫ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЬो рд╕ाрдордиे рд╣ै рдпा рдЬो рд╣рдо рдЬाрди рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ै рдЙрд╕рдХी рддुрд▓рдиा рдоें, рдЬो рд╣рдо рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╡िрд░ाрдЯ рд╣ै рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рддрдХ рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣ुँрдЪ рддाрд░्рдХिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╕े рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддाрдУं рд╕े рднी рд░ूрдмрд░ू рдХрд░ाрддा рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рд╣рдо рдпрд╣ рдоाрдирддे рд░рд╣े рд╣ें рдХि рдоाрдирд╡ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ै рдЕрди्рдп рдЬीрд╡ों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें। рдкрд░ рдпрд╣ рднी рдЬाрди рд▓ेрдиा рд╣ोрдЧा рд╣ोрдЧा рдХि рдкрд╣рд▓े рд╣рдо рднी рд╡рд╣ी рдеे। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрда рд▓ाрдЦ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЪिрдо्рдкांрдЬी рдпोрдиि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдиे рд╣рдоें рдЖрдЬ рдХा рд░ूрдк рджे рджिрдпा। рд▓рдЧрднрдЧ рджो рдХрд░ोреЬ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡ाрдирд░ рддрдХ рд╣рдоाрд░ी рд░िрд╢्рддेрджाрд░ी рджीрдЦ рдкреЬрддी рд╣ै рдкрд░ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдЕрди्рдп рдпोрдиिрдпों рд╕े рднी рдЧुрдЬрд░ рдХрд░ рдЗрд╕ рдоुрдХाрдо рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪे рд╣ैं। рдбाрд░рд╡िрди рдХे рд╢рдм्рджों рдоें: рдЕрдкрдиे рд╕ाрд░े рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧुрдгों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдоाрдирд╡ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЙрд╕рдХे рдиिрдо्рди рдоूрд▓ рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдЪिрд╣्рди рдПрдХрджрдо рд╕ाрдл рдоौрдЬूрдж рджीрдЦ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдиिрдо्рди рдпाрдиि рд╡ाрдирд░ рд╕े рднी рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдХी рдпोрдиिрдпों рдХे рдЪिрд╣्рди। рдорд╕рд▓рди рдПрдХ рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХी рдХोрд╢िрдХा рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рд╡ाрдЗрд░рд╕ рд╣рдоाрд░े рдбी рдПрди рдП рдХी рддрд░рд╣। рдзрд░рддी рдХे рдкрд╣рд▓े рдЬीрд╡ों рдоें рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдмंрджрд░ों рд╕े рдХुрдЫ рдФрд░ рдкीрдЫे рдЪрд▓рддे рд╣ैं рдЬैрд╡िрдХ-рд╡िрдХाрд╕-рдк्рд░рдХ्рд░рдо рдоें; рдЙрдирд╕े рдХुрдЫ рдХрд░ीрдм рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдоूрд╖рдХ рдпाрдиि рдЪूрд╣ा। рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрда рдХрд░ोреЬ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдкрд╣рд▓े рджोрдиों рдХी рдЬीрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЕंрддрд░ рдЖрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рджोрдиों рдоें рд╕рдоाрдирддाрдРं рдмрд╣ुрдд рд╣ैं।

рдПрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдкूрдЫा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХ्рдпा рдХोрдИ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै рдЗрди рдмाрддों рдХी рд╕рдЪाрдИ рдХा – рдаोрд╕ рдк्рд░рдоाрдг. рдбी рдПрди рдП рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХो рдЕрдм рд▓ोрдЧ рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी  рдЦाрд╕ рдЬाрдирдХाрд░ी рди рд╣ोрддे рднी рдЙрд╕рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं рдЬीрди рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдХ्рд░ोрдоोрд╕ोрдо рдмрдирддे рд╣ैं рдЬो рдПрдХ рдкीрдвी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдоें рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╕ूрдЪрдиा рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдоाрдирд╡ рдоें 23 рдХ्рд░ोрдоोрд╕ोрдо рдпुрдЧрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЗрд╕ рдХाрдо рдХे рд▓िрдпे рдЬрдмрдХि рдоूрд╖рдХ рдоें 20 рдпा 21। рдк्рд░ोрдЯीрди рдХोрдбिрдЧ рдоाрдирд╡ рд╡ рдоूрд╖рдХ рдоें 85% рд╕рдоाрди рд╣ै рдЬीрди рдХी рд╕рдоाрдирддा 60% рд╕рдоाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдЧाрдп рд╡ рдоाрдирд╡ рдоें 80% рдЬीрди рд╕рдоाрди рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдЪिंрдкाрдЬी рд╕े рдпрд╣ рд╕рдоाрдирддा 98% рд╣ै.

рдЪिंрдкांрдЬी рд╕े 98% рд╕рдоाрдирддा рд╣ोрддे рднी рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдлрд░्рдХ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд╣ी рд╣ै рдЬिрдирдоें рднाрд╖ा рд╡ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдЬैрд╕ी рдмाрддों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕рдоाрдирддा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै। рдЬीрди рдХे рд╕्рддрд░ рдХी рдпрд╣ рд╕рдоाрдирддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдПрдХ рдкुрдЦ्рддा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै рдХि рдоाрдирд╡ рдиाрдо рдХे рдк्рд░ाрдгी рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдЬैрд╡िрдХ-рд╡िрдХाрд╕-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХ्рдпा рдЪाрд╣िрдпे рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдХि рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдХी рдкूрд░ी рд╢्рд░ंрдЦрд▓ा рд╕े рдЬुреЬा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ा рдЖрдЬ рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╣рдоाрд░े рд╕ाрда рд▓ाрдЦ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рддрдм рд╣рдо рдХिрд╕ी рдФрд░  рдпोрдиि рдоें рдеे।

рдорди рдХी рдмाрдд, рди्рдпूрд░ोрдиों рдХे рд╕ाрде

рдорди рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рди्рдпूрд░ोрдиों рдХे рд▓рдЪीрд▓े рдЬुреЬाрд╡ рдоें рдеोреЬा-рдмрд╣ुрдд рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдиी рд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдЬुреЬी рдмाрдд рдЕंрддрдд: рдЗрди рди्рдпूрд░ोрди рдЬुреЬाрд╡ों рдкрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрди рдмाрддों рдкрд░ рдХुрдЫ рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рд╕рдоीрдЪीрди рд╣ोрдЧी। рд╣рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд▓ाрднрдк्рд░рдж рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓ी рд╣ै рдЦाрд╕рдХрд░ рдордиोрд░ोрдЧों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें।  рдЗрди рд╕рдмрдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдХा рдпрд╣ां рд╕рд╡ाрд▓ рдирд╣ीं рдЙрдарддा рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рднी рдирд╣ीं, рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдПрдХ рдЭрд▓рдХ рднрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै рдмाрдд рдХी рддрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдпे। рдХुрдЫ рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рдордиोрджрд╢ाрдУं рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрдирдоें рд╕िрдиेрд╕्рдеेрд╕िрдпा рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣ुрдИ рд╣ै।. рдЗрд╕ рдордиोрджрд╢ा рдоें рдЧрдгिрддीрдп рдЕंрдХ рд░ंрдЧीрди рджिрдЦрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдпे рд╡े рд╕рдлेрдж рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдХाрд▓े рд╕े рд▓िрдЦे рдЧрдпे рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рдЬрдм рдХोрдИ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рдеा рддрдм рдЙрд╕े рдж्рджрд╖्рдЯि рдн्рд░рдо рд╕рдордЭрдХрд░ рдЯाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдФрд░ рдпрд╣ рдПрдХ рд╕рдЪ рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╕िрдиेрд╕्рдеेрдЯिрдХ рдЗंрд╕ाрди рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╕ाрдоाрди्рдп рдЗंрд╕ाрди рдХे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдеोреЬा рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рджोрдиों рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ैं। рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░ेंрдЧे рдЬिрд╕े рдлैंрдЯрдо рд▓िрдо्рдм рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоे рдПрдХ рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рджेрд╣ рдХे рдХिрд╕ी рднाрдЧ рдХो рдЫूрдиे рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдЕंрдХिрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै  рдФрд░ рд╡рд╣ рдЗंрд╕ाрди рдЖँрдЦ рдмंрдж рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдмрддा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рджेрд╣ рдХे рдХिрд╕ рднाрдЧ рдХो рдЫुрдЖ рдЧрдпा।

рдЖрднाрд╕ी рдЕंрдЧ рдФрд░ рдн्рд░ाрдордХ рд╕ंрд╡ेрджрди

рди्рдпूрд░ोрди рдЬुреЬाрд╡ों рдоें рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬोреЬрдиे рдоें рдХрднी рдеोреЬा рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХुрдЫ рдРрд╕े рдЗंрд╕ाрдиों  рдкрд░ рдХिрдпे рдЧрдпे рдк्рд░рдпोрдЧ [5] рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдПрдХ рд╣ाрде рджुрд░्рдШрдЯрдиाрд╡рд╢ рдХрдЯ рдЧрдпा рдеा। рд▓рдЧрднрдЧ 80 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓ोрдЧों рдХो рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдЬрдЧрд╣ рдЫूрдиे рдкрд░ рдЙрд╕ рдХрдЯे рдЕंрдЧ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХा рдн्рд░ाрдордХ рд╕ंрд╡ेрджрди рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖँрдЦों рдкрд░ рдкрдЯ्рдЯी рдмांрдзрдХрд░ рдЬрдм рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдХे рднाрдЧों рдХो рдЫुрдЖ рдЧрдпा рддो рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдеे। рдмाрдпें рдХंрдзे рд╡ рдЧрд░्рджрди рдХो рдЫूрдиे рддрдХ рдЙрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рд╡рд╣ी рдеा рдЬैрд╕ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдЙрд╕рдХा рдмाрдпाँ рдЧाрд▓ рдЫुрдЖ рдЧрдпा рддрдм рдпрд╣ рдЬाрдирддे рднी рдХि рдЙрд╕рдХा рдмाрдпाँ рд╣ाрде рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрд╕рдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдХि рдЙрд╕рдХे рдмाрдпें рд╣ाрде рдХी рддрд░्рдЬрдиी рдХो рдЫुрдЖ рдЧрдпा। рдиिрдЪрд▓े рд╣ोंрда рдХे рдмाрдпें рднाрдЧ рдХो рдЫूрдиे рдкрд░ рдЙрд╕े рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ рдХि рдЙрд╕рдХी рдЫोрдЯी рдЙंрдЧрд▓ी рдХो рдЫुрдЖ рдЧрдпा। рдЬो рд╣ै рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрд╕рдХे рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдпрдеाрд░्рде рдХी рд╣рдоाрд░ी рд╕рдордЭ рдХो рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рджे рджेрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣рдо рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╕рдордЭ рд╕рдХрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ैं। рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рджेрд╣ рдХे рдЕрд▓рдЧ рд╣िрд╕्рд╕ों рдХा рд╕ंрд╡ेрджрди рджрд░्рдЬ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╣ोрдордирдХ्рдпुрд▓рд╕ (homunculus) рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рд▓рдШु рдоाрдирд╡ рд╣ै рдпाрдиि рдоाрдирд╡ рдХी рджेрд╣ рдХे рд╕ंрд╡ेрджрди рдХा рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдЦाрдХा। рд╣ोрдордирдХ्рдпुрд▓рд╕ рдХा рд╡рд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬो рд╣ाрде рдХी рдЙंрдЧрд▓िрдпों рдХे рд╕ंрд╡ेрджрди рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै рдПрдХрджрдо рдиिрдХрдЯ рд╣ै рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЬो рдЪेрд╣рд░े рдФрд░ рдЧрд▓े рдХा рд╕ंрд╡ेрджрди рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╣ाрде рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд╣ोрдордирдХ्рдпुрд▓рд╕ рдХा рд╡рд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕ंрд╡ेрджрди рдХे рд▓िрдпे рддрд░рд╕рддा рд╣ै рдФрд░ рдЪेрд╣рд░े рд╡ рдЧрд▓े рдХो рдЫूрдиे рдкрд░ рдЙрдирдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдХा рд╕ंрд╡ेрджрди рд▓े рд▓ेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдн्рд░ाрдордХ рд╕ंрд╡ेрджрди рдХी рдЕрдиुрднूрддि рд╣ोрддी рд╣ै।

  рдмाрддें рдФрд░ рднी рд╣ैं рдХि рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдордиोрджрд╢ा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рдЪुрдиिंрджा рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрдерд╡ा рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рднाрд╡ों рд╕े рднी рдкैрджा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं [6]। рдХुрдЫ рд░рд╕ाрдпрди рдорди рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рджिрд╢ा рдоें рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рдкाрдпे рдЧрдпे рд╣ैं рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдпрд╡рд░्рддी рджрд╢рдХों рдоें рдПрд▓ рдПрд╕ рдбी рдиाрдордХ рд░рд╕ाрдпрди рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ुрдЖ рдеा рдЬो рдорди рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд░ुрдЪि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рдеीं рдФрд░ рддрдм рдЗрдирдХे рд╕ेрд╡рди рд╕े рд╕ेрд╡рди рдХрд░्рддा рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдкेрди्рдЯिंрдЧ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ो рдЬाрддा рдеा рдЬिрди्рд╣ें ‘рд╕ाрдЗрдХेрдбेрд▓िрдХ рдХрд▓ा’ (psychedelic art) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрдм рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╣ै рдХि рдорди рдХी рдХрд░рд╡рдЯ рдХो рдЕрд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд░рд╕ाрдпрдиों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдо рд▓े рдЪुрдХे рд╣ैं। рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рдХुрдЫ рдЪुрдиिंрджा рд╕्рдерд▓ рдРрд╕े рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдбों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдорди рдХी рдХрд░рд╡рдЯ рдоें рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े рдХि рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХे рд▓िрдпे рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрднिрд░ुрдЪि।

 рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдЪोрдЯ рд▓рдЧрдиे рд╕े рднी рдРрд╕े рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕्рдеाрдпी рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рди्рдпूрд░ोрдиों рдХे рдЖрдкрд╕ी рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг. рди्рдпूрд░ोрд▓ोрдЬिрд╕्рдЯ рдУрд▓िрд╡рд░ рдЬैрдХ [7] рдиे  рдордиोрд░ोрдЧों рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдРрд╕ी рдХुрдЫ рдордиोрджрд╢ाрдУं рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ै рдЬो рд╕ंрдЧीрдд рдХे рдк्рд░рддि рди рдХेрд╡рд▓ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдмрдвा рджेрддी рд╣ै рдЕрдкिрддु рдЕрдЪाрдирдХ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдЧрд╣рди рд╕рдордЭ рднी рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рджेрддी рд╣ैं। рдХрдИ рдмाрд░ рдЬрдм рд╣рдо рдХिрд╕ी рдХी рдк्рд░рддिрднा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдкрд░ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рднी рд╣ै рдЬो рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рди्рдпूрд░ोрдиी рдкрд░िрдкрде рдХे рдЬुрдбाрд╡ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрди рдЬुреЬाрд╡ों рдоें рдХुрдЫ рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рд╣ो рдЬाрдп рддो рдордиोрд░ोрдЧ рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं рдкрд░ рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ों рдоें рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рддिрднा рдХे рдзрдиी।

рдпрдеाрд░्рде рдХे рдЖрдпाрдо рдФрд░ рднी рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ी рднाрд╡рдиाрдРं рднी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрди рд╣ैं рдХ्рдпा рдк्рд░ेрдо, рдИрд░्рд╢्рд░्рдпा, рдХ्рд░ोрдз, рд╕рд╣ृрджрдпрддा – рдпрдеाрд░्рде рдирд╣ीं? рд╡े рд╕рдмрдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рд╕рдоाрди рдирд╣ीं рдлिрд░ рднी рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдХे рд▓िрдпे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं।

рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╡ैрд╡िрдз्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рдордЭ

рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рд╡ैрд╡िрдз्рдп рдХी рдмाрдд рд╣рдо рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╣ै рдЬो рд░ोрдЪрдХ рд╣ै рдФрд░ рд╕ुंрджрд░ рднी। рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рд░рд▓ рд░рдЪрдиाрдРं рд╕рд░рд▓ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рдмाрддें рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдЙрд▓рдЭी рд╣ुрдИ рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े। рдкрд░ рдХрднी рдРрд╕ा рднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рдЬрдЯिрд▓ рдШрдЯрдиाрдРं рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдРрд╕ी рд╣ी рдПрдХ рд╡िрдзा рд╣ै рдирдИ рдЧрдгिрдд рдХी। рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдбिрдЬाрдЗрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЕрдд्рдпंрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рддрд░ीрдХे рд╕े рдЬिрди्рд╣ें рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рднी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рдЖрдХृрддिрдпां рдл्рд░ैрдХ्рдЯрд▓ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдРं [8] рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ैं।

рдпрдеाрд░्рде, рд╕рдЪ्рдЪाрдИ, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдЬैрд╕े рд╢рдм्рджों рдХा рд╣рд░ рдХрд╣ीं рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдкрд░ рдЧौрд░ рд╕े рджेрдЦें рддो рдоाрдорд▓ा рдЙрддрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ी। рдЗрд╕рдХे рдХрдИ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдо рд▓े рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдХрдИ рдЕрди्рдп рднी рд▓िрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдПрд╡ं рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рдЖрдпे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдХ्рд░рдо рдЪрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा। рд╣рдордиे рджेрдЦा рдХि рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдХाрд░्рдпрд╡िрдзि рдкрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ों рдиे рд╣рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬैрд╕े- рдЬैрд╕े рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдмреЭेрдЧी рдирдпे рдЖрдпाрдо рдЙрджрднाрд╖िрдд рд╣ोंрдЧे рдЗрд╕рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं। рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЬिрдбु рдХृрд╖्рдгрдоूрд░्рддि рдиे рдРрд╕े рдорд╕рд▓ों рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ [1] рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा। рднौрддिрдХीрд╡िрдж рдбेрд╡िрдб рдмाँрдо рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХी рд▓рдо्рдмी рд╡ाрд░्рддा рдоें рдХुрдЫ рдРрд╕े рд╣ी рдк्рд░рд╢्рдиों рдкрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдиिрдордп рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдПрдХ рдЭрд▓рдХ рдЖрд░рдо्рдн рдоें рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдмाрддों рдкрд░ рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рднी рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЧрдИ рд╣ै।  

рд╕ंрджрд░्рдн 

[1] рдЬिрдбु рдХृрд╖्рдгрдоूрд░्рддि, Truth and Actuality, Krishnamurti Foundation India, 1992; Part I is based on a discussion between Krishnamurti and Bohm on Truth and Reality..

[2] рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो рд░рдЪिрдд рдкрд╣ेрд▓ी।

[3] рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдо рдЕрдирдоोрд▓ рдШреЬी рдоें рддрдирд╡ीрд░ рдирдХрд╡ी рд░рдЪिрдд рдЧीрдд।

[4] рдПрдл рдХाрдкрд░ा, Uncommon Wisdom, Bantam Books, 1989.

[5] рд╡ी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░рди, The Emerging Mind, Profile Books Ltd., 2003.

[6] Ray Kurzweil, the Age of Spiritual Machines, Penguin Books (USA), 2000.

[7] Oliver Sacks, Musicophilia, Vintage Books, 2008.

[8] рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рдЖрдХृрддिрдпों рдХे рд╕рдоंрджрд░ рдоें рдоोрддी рдХी рддрд▓ाрд╢, рд╕ेрддु-рд╣िंрджी,