рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдкी. рдЕंрдЬрд▓ी
рдкीрдПрдЪрдбी. рд╣िंрджी (рд╢ोрдзाрд░्рдеी), рд╣ेрдорд╡рддी рдиंрджрди рдмрд╣ुрдЧुрдгा рдЧреЭрд╡ाрд▓ (рдХेंрдж्рд░ीрдп) рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╢्рд░ीрдирдЧрд░, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб
рд╕्рдеाрдпी рдкрддा:- рдмрд░рдЧреЭ, рдУреЬिрд╕ा
рдИрдоेрд▓:- Panjali9605@gmail.com
рдХृрддि:- рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░ (рдХрд╣ाрдиी- рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)рд▓ेрдЦрдХ:- рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢ISBN:- 978-93-81923-38-2рдк्рд░рдХाрд╢рдХ:- рдЕंрддिрдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧाреЫिрдпाрдмाрдж (рдЙ.рдк्рд░)рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖:- 1994 (рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг); 2013 (рдкрд╣рд▓ा рдкेрдкрд░рдмैрдХ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг)рдоूрд▓्рдп: 100 рд░ुрдкрдП , рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा:- 96
![]() |
| рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢ |
рд╡рд░्рд╖ 1994 рдоें рдЕंрддिрдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░’ рдЕрдкрдиे рдХрде्рдп рдФрд░ рдХрдеा рд╢ैрд▓ी рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдоुрдЦ्рдпрдд: рдЫрд╣ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рд╣ैं। рдХ्рд░рдорд╢ः ‘рдпे рдЕрдзूрд░ी рдХрд╣ाрдиी’, ‘рдПрдХ реЫिрди्рджрдЧी рд╕्рдердЧिрдд’, ‘рдЫाрдпा-рдпुрдж्рдз’, ‘рдХрдеा-рдЙрдкрдХрдеा’, ‘рдмीрдЪ рд╕реЬрдХ рдкрд░’ рдФрд░ ‘рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░’।
![]() |
| рдкी. рдЕंрдЬрд▓ी |
“рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рд░िрдкोрддाрд░्реЫ рд╣ै। рдмिрд╣ाрд░ рдХी рдмाреЭ рдХा рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХрд╣ीं рдРрд╕ा рд╡िрд╡рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ो рдЬो рдпрдеाрд░्рде рдХे рдЗрддрдиा рдХрд░ीрдм рд╣ो। ”2
рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдкाрдд्рд░ों рдХी рдЕрд╣рдо् рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдкाрдд्рд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓ рд╡ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд╡ рдЪिंрддा рдкाрдардХों рддрдХ рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдпрд╣ рдкाрдд्рд░ рд╕рдорд░्рде рднी рд╣ैं। рдк्рд░ाрдп: рдЙрдирдХे рдкाрдд्рд░ рдиिрдо्рдирд╡рд░्рдЧ рд╕े рдЖрддे рд╣ैं। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдпे рдЕрдзूрд░ी рдХрд╣ाрдиी’ рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рд╕ाрдЙрде рдЗंрдбिрдпрди рдкाँрдЪ-рд╕िрддाрд░ा рд░ेрд╕्рдд्рд░ां рдоें рд╡ेрдЯрд░ рд╕्рдЯाрдл рд╕ुрдкрд░рд╡ाрдЗрдЬрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े ‘рд╡िрд▓िрдпрдо’ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рдмреЬे-рдмреЬे рд╢рд╣рд░ों рдФрд░ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдХे рдмреЬे-рдмреЬे рд░ेрд╕्рдд्рд░ां рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╡ेрдЯрд░ों рдХे рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो ‘рд╡िрд▓िрдпрдо’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЖреЬ рдоें рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдЪीреЫ рдЕрдзूрд░ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै- рдк्рд░ेрдо (рд╡िрд▓िрдпрдо рдФрд░ рд╣ेрд▓ेрди рдХी) рдЬो рдЕंрдд рдоें рдкाрдардХ рдХो рдЧрд╣рд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╕े рдЕрднिрднूрдд рдХрд░ рджेрддी рд╣ै।
рдХрд╣ाрдиी ‘рдПрдХ рдЬिंрджрдЧी рд╕्рдердЧिрдд’ рдоें рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рддाрд▓ेрд╡ाрд▓े- ‘рд╕ुрдЪ्рдЪाрд╕िंрд╣’ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЬैрд╕े рдХрдИ рдЕрди्рдп рддाрд▓ेрд╡ाрд▓ों рдХे рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╡ рдЙрдирдХे рджрдпрдиीрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े ‘рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢’ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХрд░ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЪिंрддिрдд рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдгрдд: рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे рдЬैрд╕े рд╕ंрдХрдЯ рдоें рд╣ैं।
рдХрд╣ाрдиी ‘рдЫाрдпा-рдпुрдж्рдз’ рдоें рдиाрдЯрдХ рдХंрдкрдиी рдоें рдкрд░्рджा рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдХे рдоुрдЦ्рдп рдиाрдпрдХ рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдПрдХ рджिрди рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдиाрдпрдХ рдмрдиा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдзीрд░े–рдзीрд░े рдЕрднिрдирдп рд╕ीрдЦ рд▓ेрддा рд╣ै рдФрд░ рджрд░्рд╢рдХों рдХे рдордз्рдп рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдкрд░्рджा рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓े рдХрд░्рдордЪाрд░ी рд╕े рдЕрдЪाрдирдХ ‘рд╣рдоाрд░ा рдиाрдпрдХ’ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ реЫрд░ूрд░ ‘рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢’ рдЬी рдХा рдиाрдЯ्рдп рдХौрд╢рд▓ рд╡ рдкрдЯрдХрдеा рд▓ेрдЦрди рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХрде्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХрд╣ाрдиी рд░рдЪрдиे рдХो рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ोрдЧा। рдаीрдХ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░’ рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХрд╣ाрдиी ‘рдмीрдЪ рд╕реЬрдХ рдкрд░’ рдоें рдХрдеा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдХрдеा рдХी рдШрдЯрдиा рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрдиा, рдкाрдардХ рдХो рдмреЬी рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдХрд╣ाрдиी рдХी рдоूрд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдПрдХ рдкिрддा рдХा рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЪिंрддा рд╕्рд╡рднाрд╡рдд: рд╣ोрддी рд╣ै рдпрд╣ाँ рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдкिрддा-рдкुрдд्рд░ी рдХे рдк्рд░ेрдо рдХा рд╢рдм्рджрд╢ः рдЪिрдд्рд░рдг рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢ рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдХрд╣ाрдиी ‘рдХрдеा-рдЙрдкрдХрдеा’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдоें рдЖрдЬ-рдХрд▓ рдХे рдмреЭрддे рджूрд░ाрд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдирдИ рдкीреЭी рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧाँрд╡ рдХो рдЫोреЬ рд╢рд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ां рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी (рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдоाँ-рдмाрдк) рдЕрдкрдиी рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рдХрд░ рд╢рд╣рд░ рдирд╣ीं рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдХрд╣ाрдиी рдХे рдкाрдд्рд░ рдЙрдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдиे рджрд░्рд╢рдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЖрдЬ-рдХрд▓ рдХे рдмрджрд▓рддे рд░िрд╢्рддों рдХे рдоाрдпрдиे рдПрд╡ं рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рдКрдм рджिрдЦрддी рд╣ै। рдЕрдкрдиों рдХे рдЦुрд╢िрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдиिрдХрд▓рдиा рдЖрдЬ рд╕рдмрдХे рдкाрд╕ рдХрдо рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╡ृрдж्рдз рдЬрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рд░ूрдк рд▓े рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдордз्рдп рд░рд╣рдХрд░ рднी рдЕрдХेрд▓ाрдкрди, рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рд╡ рдКрдм рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЬीрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рднी рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рд╕рдордЧ्рд░рдд: рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рднाрд╖ा рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓ рд╡ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд▓ेрдЦрди рд╢ैрд▓ी рд╡ рд╢рдм्рдж рдЪрдпрди рдХी рдХुрд╢рд▓рддा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЪुрдо्рдмрдХीрдп рдк्рд░рднाрд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै рдЬो рдкाрдардХों рдХो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрд╣ाрдиी рдЕंрдд рддрдХ рдкрдврдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рдЬुреЬे рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоाрддृрднाрд╖ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХрд╣ाрдиी рдХी рдХрдеाрдд्рдордХрддा рдпा рдоूрд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдмिрд▓рдХुрд▓ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдмрд▓्рдХि рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो ‘рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢’ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХрд▓ा рдХौрд╢рд▓рддा рдФрд░ рд╢िрд▓्рдкрдЧрдд рдХौрд╢рд▓рддा рдХे рд╕рдлрд▓ рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░’ рдЙрд╕рдХा рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी:-
1. https://www.jagranjosh.com/current(рд╣िंрджी-рдХे-рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░-рдФрд░-рдХрдеाрдХाрд░-рдЕрд░ुрдг-рдк्рд░рдХाрд╢-рдХा-рдирдИ-рджिрд▓्рд▓ी-рдоें-рдиिрдзрди-1340174564-2.
2. рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢, рдЬрд▓-рдк्рд░ांрддрд░, 2013, рдЕंрддिрдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧाреЫिрдпाрдмाрдж-,рдЙ.рдк्рд░-201005


