рд▓рд▓्рдЯू рдХुрдоाрд░
рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╣рд░िрдпाрдгा рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдорд╣ेंрдж्рд░рдЧреЭрдЪрд▓рднाрд╖: +91 9868330823, рдИрдоेрд▓: laltoo.prakash@gmail.com
рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдЪंрдкाрд░рдг рдЬिрд▓े рдоें рдмेрддिрдпा рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ 11 рдЕрдЧрд╕्рдд 1911 рдХो рдЧोрдкाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдкिрддा рд░ाрдордмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ реЮौрдЬ рдоें рдеे। рд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрди्рдоे рдЗрд╕ рдмाрд▓рдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдмेрддिрдпा рдоें рд╣ी рд╣ुрдИ। рдЬрди्рдордЬाрдд рдХрд╡िрддा рд░рдЪрдиे рдХी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдЪрд▓рддे рдЕрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд╡े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо, рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рдзрдиी рдЧोрдкाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ рдмреЬा рд╣ोрдХрд░ рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдиाрдо рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕िрдиेрдоा рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдпा। рд╡े рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдХрд╡ि рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕िрдкाрд╣ी, рдЦिрд▓ाреЬी, рдЧीрддрдХाрд░, рдлिрд▓्рдо рдиिрд░्рдоाрддा, рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдеे। рдкंрдЬाрдм рд░ेрдЬिрдоेंрдЯрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рддैрдиाрдд рдиेрдкाрд▓ी рдХो рдЬрдм рдлрд░рд╡рд░ी 1942 рдоें рдкрджोрди्рдирддि рдХрд░рдХे рд╣рд╡рд▓рджाрд░ рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рддो рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ॉрдХी, рдмाрд╕्рдХेрдЯрдмाрд▓, рдЕंрддрд░-рд░ेрдЬिрдоेंрдЯрд▓, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХी рдЪैрдо्рдкिрдпрдирд╢िрдк рддрдеा рдХ्рд░ॉрд╕ рдХंрдЯ्рд░ी рд░рдиिंрдЧ рдоें рдЕрдкрдиे рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХिрдпा। рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рддрд▓ाрдо рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЪिрдд्рд░рдкрдЯ, рд╕ुрдзा рдФрд░ рдпोрдЧी рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХрд░рдХे рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЪाрд░ рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдлिрд▓्рдоों рдХे рд▓िрдП рдЧाрдиे рд▓िрдЦрдХрд░, ‘рд╣िрдоाрд▓рдп рдлिрд▓्рдо्рд╕’ рдФрд░ ‘рдиेрдкाрд▓ी рдкिрдХ्рдЪрд░्рд╕’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдХे, рдирдЬрд░ाрдиा, рд╕рдирд╕рдиी рдФрд░ рдЦुрд╢рдмू рдЬैрд╕ी рдЪрд░्рдЪिрдд рдлिрд▓्рдоों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рд╕े рд╕िрдиेрдоा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЕрдкрдиा рд╕рд╣рдпोрдЧ рджिрдпा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдоंрдЧ, рдкंрдЫी, рд░ाрдЧिрдиी, рдиीрд▓िрдоा, рдкंрдЪрдоी, рд╕ाрд╡рди, рдХрд▓्рдкрдиा, рдЖँрдЪрд▓, рдирд╡ीрди, рд░िрдордЭिрдо, рд╣िрдоाрд▓рдп рдиे рдкुрдХाрд░ा рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдгी рдиाрдордХ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рднी рдЕрдкрдиा рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा।
рдХрд╡िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиेрдкाрд▓ी рдХा рдЖрдЧрдорди рд╕рди् 1930 рдоें рд╣ुрдЖ। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдпрд╣ рд╡рд╣ рджौрд░ рд╣ै рдЬрдм рдПрдХ рддрд░рдл рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рддेрдЬ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣ुрдХूрдордд рдХा рджрдордирдЪрдХ्рд░ рдмрд░्рдмрд░рддा рдХी рд╕ाрд░ी рд╕ीрдоाрдПं рдкाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдд्рддा рдХे рджрд▓ाрд▓-рдЪाрдЯुрдХाрд░ рдЬрдоींрджाрд░ों, рд░ाрдпрдмрд╣ाрджुрд░ों рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ीрдпों-рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣िрдпों рдФрд░ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рджुрд╖्рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдоी рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд▓рдо рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдиिрдХрд▓рдиे рд▓рдЧी। рдХ्рдпोंрдХि рджेрд╢ рдХे рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╡ाрддрд╡рд░рдг рдХा рдиेрдкाрд▓ी рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЪрд░рдгों рдХी рдЧрд╣рд░ी рдкреЬрддाрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рджрд░िрдж्рд░, рджाрд╕, рдФрд░ рджुрдЦी рднाрд░рдд рдХी рдЫрд╡ि рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдЙрдкрд░ 12 рдЕрдЧрд╕्рдд, 2018 рдХे рдЬрдирд╕рдд्рддा рдоें ‘рдоूрд▓्рдпांрдХрди: рдЬрдирдоुрдХ्рддि рдХा рдпोрдж्рдзा рдХрд╡ि’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рд╡िрд╡ाрд░ी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, -“рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХी рднांрддि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рднी рдоाрдд्рд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рди рдеी, рдЙрдирдХी рдЪेрддрдиा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрди-рдордЬрджूрд░ рдеे, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЫिрди्рди-рднिрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी, рдЙрд╕े рд░рдХ्рдд-рд░ंрдЬिрдд рдХрд░ рдиिрд░्рдмрд▓ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХो рднी рднрд▓ी-рднांрддि рджेрдЦ-рд╕рдордЭ рд░рд╣ी рдеी।”1 рдпрд╣ाँ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рддुрд▓рдиा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬैрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд╕े рд╣ोрдиा рдХिрд╕ी рдмреЬी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд╕े рддुрд▓рдиा рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдЗрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдордЭ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХो рд▓ेрдХрд░ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдмреЬा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдбॉ। рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, -“рдиेрдкाрд▓ी рдХे рд▓िрдП рднाрд╖ाрд╢ैрд▓ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрд╡िрддा рдХी рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░ рд╡े рд╕ीрдзे рдЬрдирддा рд╕े рдЬुреЬ рдкाрддे рд╣ैं।”2 рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рджोрдиों рдХрдерди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें ‘рдЪिрдд्рд░’ рдХрд╡िрддा рдХी рдпрд╣ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рджेрдЦрдиा рд╕рдоाрдЪीрди рд╣ोрдЧा- “рд▓рдЯрдХ рд░рд╣ा рд╣ै рд╕ुрдЦ рдХिрддрдиों рдХा рдЖрдЬ рдЦेрдд рдХे рдЧрди्рдиों рдоें / рднूрдЦों рдХे рднрдЧрд╡рди рдЦреЬे рд╣ैं рджो-рджो рдоुрдЯ्рдаी рдЕрди्рдиों рдоें / рдХрд░ рдЬोреЬे рдЕрдкрдиे рдШрд░рд╡ाрд▓े рд╣рдорд╕े рднिрдХ्рд╖ा рдоांрдЧ рд░рд╣े / рдХिंрддु рджेрдЦрддे рдЙрдирдХी рдХिрд╕्рдордд рд╣рдо рдкोрдеी рдХे рдкрди्рдиों рдоें / рдЬिрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рд╣ी рдЦрдк рдЬाрддा рдЕрдкрдиा рджुрдЦреЬा рд░ोрдиे рдоें / рдЫोреЬ рдПрдХ рдЖंрд╕ू рд╡рд╣ рдХ्рдпा рджे рдФрд░ рдЖрдкрдХो рджोрдиे рдоें / рдЫोреЬ рдХ्рд╖ीрд░рд╕ाрдЧрд░ рдХो рдЕрдм рддो рд░рд╣рддे рд╣ैं рдк्рд░рднु рдФрд░ рдХрд╣ीं / рд▓ेрдЯे рдЫрдк्рдкрд░-рд╣ीрди рдХुрдЯी рдХे рднीрддрд░, рдЦрд░ рдкрд░, рдХोрдиे рдоें / рдЬिрд╕ рдмрд░्рддрди рдоें рдЫेрдж рд╣ो рдЪुрдХा рджेрд░ рди рдЙрд╕рдХे рдЪूрдиे рдоें / рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдеी рджौреЬ-рдзूрдк рд░े рдЗрддрдиी рдЙрд╕ рджिрди рдкूрдиे рдоें / рдмिрдЫреЬे рдкрд░िрдЬрди рдоिрд▓े, рдмреЭाрддे рд╣ाрде рдк्рд░ेрдо рдХा рдоिрд▓ाрдиे рдХो / рдкрд░ рдЬाрддा рд╕рдо्рдоाрди рд╣рдоाрд░ा рдЙрди рд╣рд░िрдЬрди рдХो рдЫूрдиे рдоें।”3
рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдЗрддрд░ рд╕рдорд╕्рдд рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖ी, рд╡ृрдХ्рд╖, рдлूрд▓, рдкрд░्рд╡рдд, рдЭрд░рдиे рдЖрджि рд╕рдм рдЪрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рднी рдк्рд░рдХृрддि рд╢рдм्рдж рдЬрдм рд╣рдо рдХрд╣ीं рд╕ुрдирддे рд╣ैं рддो рдЭрд░рдиों рдХा рд╕ंрдЧीрдд рд╣рдоाрд░े рдХाрдиों рдоें рдЧूंрдЬрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХोрдпрд▓ рдХे рдХूрдХों рдХी рддाрди рдорди рдХो рдоोрд╣рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╣ंрдЧों рдХा рдХрд▓рд░рд╡ рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЗрд╕ी рдЫँрдЯा рдХा рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕ी рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╡ि рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдПрд╡ं рдкाрдардХों рдж्рд╡ाрд░ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЧрд╣рд░े рд▓рдЧाрд╡ рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдЬो рдЫंрдЯा рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै рдЙрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдиेрдкाрд▓ी рдХा рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦां рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, -“рдХрд╡िрд╡рд░ рдкрди्рдд рдХी рдЬрди्рдорднूрдоि ‘рдХрд╕ौрдиी’ рдХी рддрд░рд╣ рдХрд╡िрд╡рд░ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдЬрди्рдорднूрдоि рднी рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдХ्рд░ीреЬा рд╕्рдерд▓ी рд╣ी рдеी। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рд╡े рдХिрд╕ी рдиिрд░्рдЭрд░ рдХे рддीрд░ рдЕрдирдЧреЭ рд╢िрд▓ा рдкрд░ рдмैрдаे рдШंрдЯों рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдиिрд╣ाрд░ा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рддрди्рдордп рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдирдЧुрдиाрдиे-рдЧाрдиे рд▓рдЧрддे рдеे।”4 рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдХрд╡ि рдХी рдпрд╣ рдкंрдХ्рддि рджेрдЦिрдпे – “рдХंрдХреЬ-рдзुрд▓, рдлूрд▓-рдХाँрдЯों рдХा / рд╡рд╣ рд╡рди-рджेрд╢ рдиिрд░ाрд▓ा рд░े! / рдЪंрдЪрд▓ рдЬрд▓ рдоें рдкाँрд╡ рдбुрдмोрдП / рдЦेрд▓ рд░рд╣ी рд╡рдирдмाрд▓ा рд░े! / рдЖँрдЦों рдХे рдирди्рд╣ें рдШेрд░े рд╕ी / рдШेрд░ рд░рд╣ी рдЧिрд░ि-рдоाрд▓ा рд░े। / рдиिрд░्рдЭрд░ рддीрд░-рд╢ीрд▓ा рдкрд░ рдмैрдаा / рдХोрдИ рдЧाрдиेрд╡ाрд▓ा рд░े! / рдордзुрд░ рдкрджрдз्рд╡рдиि, рдордзुрд░ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि, / рдоुрдЦрд░िрдд рдоृрджु рд╕ंрдЧीрдд рдкрд░рдо! / рдХुंрдЬ-рд▓рддा рдХी рдПрдХ рдЖреЬ рдоें / рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдкुрдиीрдд рдкрд░рдо!”5 рдпрд╣ाँ рдЬो ‘рдХोрдИ рдЧाрдиेрд╡ाрд▓ा’ рд╣ै рд╡рд╣ рдХोрдИ рдФрд░ рдирд╣ीं рд╕्рд╡рдпं рдХрд╡िрд╡рд░ рдиेрдкाрд▓ी рд╣ैं।
рдк्рд░рдХृрддि рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЗрд╕ी рд╕рд╣рдЬ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдФрд░ рддाрджाрдд्рдо्рдп рднाрд╡ рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдХрд╡ि рдиे рдиिрд░्рдЭрд░ рд╕рд░िрддा, рдзाрд░ा, рдХुंрдЬ-рд▓рддा, рдкाрд╡рд╕ рдЖрджि рдХे рдХрдИ рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪे рд╣ैं। рдЗрди рдЪिрдд्рд░ों рдоें рддाрдЬрдЧी рдФрд░ рдЕрдирдЫुрдИ рдордзुрд░िрдоा рддो рд╣ै рд╣ी, рдЕрдиुрднूрддि рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╕ंрд╕्рдкрд░्рд╢ рднी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдкंрдХ्рддि рд▓ीрдЬिрдпे- “рд╕ुрди्рджрд░ рджрд░्рдкрдг рд╕рд╣рдЬ рд╕рдорд░्рдкрдг / рдЕंрдЬрд▓ि рдоें рдЬрд▓ рдЫрд▓ рдЫрд▓। / рд╕ुрдЦ рдоें рд╕рд░рд▓ा, рджुःрдЦ рдоें рддрд░рд▓ा / рдоीрдаी рд╡ाрдгी рдХрд▓-рдХрд▓!”6
рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХृрддि ‘рдЙрдоंрдЧ’ рдХी рднूрдоिрдХा рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдоीрд▓ рд╕्рддрдо्рдн рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ुрдХुрдоाрд░ рдХрд╡ि рдкрди्рдд рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЖрдкрдХा рдХрд╡ि рдХंрда, рдиिрд░्рдорд▓, рдиिрд░्рдЭрд░ рдХे рд╕рдоाрди, рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдоंрд╕ूрд░ी рдХी рддрд▓рд╣рдЯी рдоें рдлूрдЯा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЬो рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рд╕्рдиिрдЧ्рдз рдЕрдиिрд▓ाрддाрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рдЦिреЬрдХी рдЦोрд▓рдХрд░ ‘рдирд░рдо рдзुрдк’ рдмिрдЫी рд░ाрд╣ों рд╕े, рд╡िрд▓ाрд╕ рдХी рдоंрд╕ूрд░ी рд╕े рдЬंрдЧрд▓ рдХी рдоंрд╕ूрд░ी рдоें рд▓े рдЬाрдХрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдордиोрд░рдо рднूрдоि рдоें рдЫोреЬ рджेрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЬंрдЧрд▓ рдХी рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдЖँрдЪрд▓ рдкрд╕ाрд░ рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддी рд╣ै।”7 рдкрди्рдд рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ेрддु рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рд╕े рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рджेрдЦिрдпे- “рдлूрдЯा рд╣ै рдоेрд░ा рдХंрда рдпрд╣ी рд░े, рдиिрд░्рдорд▓ рдиिрд░्рдЭрд░ рдХे рд╕рдоाрди / рд╕ीрдЦा рд╣ै рдоैंрдиे рдпрд╣ी рддीрд░ рдкрд░ рд╕рд░िрддा рдХे рдоृрджुрд▓ рд╕рд░рд▓рдЧाрди / рд╕िрдЦрд▓ाрдпा рд╣ै рдиिрдд рдпрд╣ीं рдоुрдЭे рдкंрдЫी рдиे рдЙреЬрдиा рдкांрдЦ рдЦोрд▓ / рд╣ै рд╣ुрдЖ рдпрд╣ी рдХ्рд░ीреЬा рдиिрдХुंрдЬ рдоें рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рд╡िрд╣ाрди।”8
рдЙрдоंрдЧ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрд░ рдорд╣ाрдХрд╡ि рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рднी рдЕрдкрдиी рд╕ाрдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рд╣ै, “рдирд╡ीрди рддाрд░рдХों рдХे рд╕рджृрд╢ рдЬिрддрдиे рдХрд╡ि рд╣िंрджी рдХे рдХाрд╡्рдпाрдХाрд╢ рдоें рдЪрдордХрддे рд╣ुрдП рдоुрдЭे рджिрдЦ рдкреЬे, рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╕ुрдЦ-рд╕्рдкрд░्рд╢ рдЬाрджू рд╕े рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдорди рдХो рд╡рд╢ीрднूрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рддрдеा рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рддृрдк्рддि рджी, рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЬिрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рд╡ाрд╣, рд╕ौрди्рджрд░्рдпрдмोрдз рддрдеा рдЪाрд░ू-рдЪिрдд्рд░рдг рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд▓िрдП рд╣ुрдП рджिрдЦрдИ рдкреЬрддा рд╣ै”9
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдХрд╡ि рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиेрдкाрд▓ी рдХा рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рд╕िрдордЯा рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рдЧाрдпрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЕрдкрдиे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ुрдХुрдоाрд░ рдХрд╡ि рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкрди्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдЖрд╕рдХ्рдд рд╣ैं, рдХिрди्рддु рдиेрдкाрд▓ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдШुрд▓рдоिрд▓ рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдЕंрдЧ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рджोрдиों рдХрд╡िрдпों рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै। рдкрди्рдд рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдЬрд╣ाँ “рдЫोреЬ рдж्рд░ुрдоों рдХी рдоृрджुрд▓ рдЫाрдпा / рддोреЬ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рднी рдоाрдпा / рдмाрд▓! рддेрд░े рдмाрд▓ рдЬाрд▓ рдоें / рдХैрд╕े рдЙрд▓рдЭा рджूँ рд▓ोрдЪрди ?”10 рд╣ै рд╡рд╣ीं рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоें рдШोрд╖рдгा рдХрд░рддे рд╣ैं- “рдк्рд░рдХृрддि рдоुрдЦिрд░िрдд рд╣ै рд╡ीрдгा рдПрдХ / рдФрд░ рдоैं рдЙрд╕ рд╡ीрдгा рдХा рддाрд░”11
рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд░рд╣рд╕्рдп рднाрд╡рдиा рднी рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рд▓ीрдЬिрдпे- “рдбाрд▓ी рдкрд░ рд╢्рдпाрдоा рдмैрдаी рд╣ै, рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди рдЧाрддा рд╣ै। / рджूрд░ рджेрд╢ рд╕े рджूрддी рдЖрдпी, рдХोрдИ рдоुрдЭे рдмुрд▓ाрддा рд╣ै / рдЖрдЬ рдЕрдХेрд▓े рдПрдХ рд╡िрдпोрдЧी рд░ाрд╣ рдкूрдЫрддा рдЬाрддा рд╣ै / рдХाँрдЯे рд╣ै рдХि рдордирдЪрд▓ा рд░ाрд╣ी, рдЪिрд╣्рди рдкिрдпा рдХा рдкाрддा рд╣ै।”12
рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдЗрди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рднी рд╣ैं, рдЬो рдЙрди्рд╣ें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЕрдХ्рд╖рдп рднंрдбाрд░ рдоाрдд्рд░ рдоाрдирдХрд░ рдЪिрдд्рд░िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै, рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдХो рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рдЯीрдХ рдирд╣ीं рдмैрдарддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрдж рдХो рдк्рд░рд╢्рд░рдп рдирд╣ीं рджेрддा рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдХрд░्рдорд╡ाрдж рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдк्рд░ेрдоी рдЗрд╕ рдХрд╡ि рдиे 17 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1963 рдХो рдЕрдкрдиे рдЪाрд╣рдиेрд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрд▓рд╡िрджा рдХрд╣ рджिрдпा।
рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी:
1. https://www.jansatta.com/sunday-magazine/gopal-singh-nepali-a-warrior-poet-of-freedom/736117/
2. https://www.livehindustan.com/bihar/muzaffarpur/story-gopal-singh-nepali-still-alive-in-lok-kanth-2119684।html
3. https://www.jansatta.com/sunday-magazine/gopal-singh-nepali-a-warrior-poet-of-freedom/736117/
4. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 122
5. рд░ाрдЧрдиी, рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’, рд╡рдирд╢्рд░ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 19
6. рд╡рд╣ी, рдзाрд░ा, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 30
7. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 123/ 124
8. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 124
9. https://www.tribunehindi.com/kavi-gopal-singh-nepali/
10. https://kavitakosh.org/kk/рдЫोрдб़_рдж्рд░ुрдоों_рдХी_рдоृрджु_рдЫाрдпा_/_рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди_рдкंрдд
11. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 124/125
12. рд░ाрдЧिрдиी, рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी, рд╡ंрджрдЧी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 11
