Showing posts with label рдЬрдирдЬाрддि. Show all posts
Showing posts with label рдЬрдирдЬाрддि. Show all posts

рдоिреЫोрд░рдо: рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд░рдЪी-рдмрд╕ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि

рддेрдЬी рдИрд╢ा
рддेрдЬी рдИрд╢ा 

рдЪрд▓рднाрд╖: +91 909 643 8496
рдИрдоेрд▓: tejeeandisha@gmail.com


рд╕ॉंрдЧрдмрд░्рдб рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬ्рдп рдоिреЫोрд░рдо рд╣ै। рдпрд╣ рд░ाрдЬ्рдп рдмेрд╣рдж рд╣ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा рд░ाрдЬ्рдп рд╣ै рдЬो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдеाрдиों рд╕े рд╕ुрд╢ोрднिрдд рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдоिрдЬ़ोрд░рдо  рд▓ुрд╢ाрдИ (Lushai) рдХी рдкрд░्рд╡рддीрдп рддрд░ाрдИ рдкрд░ рдлैрд▓ा рд╣ै। рдЗрд╕े рднाрд░рдд рдХा рд╕्рдХाрдЯрд▓ैंрдб рдХрд╣рддे рд╣ैं, рд▓ैंрдб рдСреЮ рд╣ाрдЗрд▓ैंрдбрд░्рд╕  рдХे рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдо्рдпांрдоाрд░ рдФрд░ рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдХे рдмीрдЪ рдмрд╕े рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рдХोрдиे рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХी рд╕ीрдоा рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЕрдкрдиे рдкрдб़ोрд╕ी рд░ाрдЬ्рдпों рдЕрд╕рдо, рдордгिрдкुрд░ рдФрд░ рдд्рд░िрдкुрд░ा рдХे рд╕ाрде рднी рд╕ाрдЭा рдХрд░рддा рд╣ै। рдоिреЫोрд░рдо рдХा рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд╣рд▓े рдЕрд╕рдо рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдоें рдЕрди्рдп рдЬрдЧрд╣ों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрд╣ाрдб़ों рдФрд░ рдШाрдЯिрдпों рд╕े рдШिрд░ा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЧाँрд╡ों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдХा рд╕рдоाрдпोрдЬрди рд╡ाрд▓ा рднूрдоि рд╣ै।

рдЗрдирдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХाрдЧрдЬी рддौрд░ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рджрд░्рдЬ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоिреЫोрд░рдо рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рдЗрд╕ рдмाрдд рдоें рдпрдХीрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЗрдирдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рджрдХ्рд╖िрдгी рдЪीрди рдХी рдПрдХ рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЧुрдлा  ‘рдЦुрд▓’ (khul) рд╕े рд╣ुрдИ рдеी  рдЬो рдкृрде्рд╡ी рдХी рдУрд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХा рдПрдХ рдЫेрдж рдиुрдоा рд░ाрд╕्рддा рдеा। рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдиे рдлिрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдордгिрдкुрд░, рдлिрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдХी рдУрд░ рдЕрд╕рдо рдХी рдУрд░ рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдХिрдпा рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдоिрдЬ़ोрд░рдо рдХी рдкрд╣ाрдб़िрдпों рддрдеा рдо्рдпांрдоाрд░ рдХे рдЪीрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрд╕ рдЧрдП। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕рднी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рдоुрдЦिрдпा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдеे рдФрд░ рдХुрдЫ рдордгिрдкुрд░ рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЖрдзिрдХाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें। рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдоिреЫोрд░рдо рднाрд░рдд рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЦोрдЬा рдФрд░ рдЬीрддा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕंрддिрдо рдЗрд▓ाрдХा рдеा। рдоिреЫोрд░рдо рдХी рддрд▓рд╣рдЯी рдХे рдкाрд╕ рджрдХ्рд╖िрдгी рдЕрд╕рдо рдХे рдХрдЫाрд░ рд╡ाрд▓े рдЗрд▓ाрдХो рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЪाрдп рдмाрдЧाрди рдеे। рд╡рд╣ाँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкрд╣ाрдб़ी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рд▓ूрдЯ-рдкाрдЯ-рд╡рд╕ूрд▓ी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде-рд╕ाрде рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рднी рдХрд░рддी рддीं। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ाँ рдХे рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рд▓ूрдЯрдоाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рдк्рд░рддि рднреЬрдХाрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдХो рдмोрд▓ा। рдЙрдирдХी рд╕рд╣рдорддि рдХे рдмाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेреЫों рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ैрди्рдп рдЕрднिрдпाрди 1840 рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпे।  рд▓ुрд╢ाрдИ рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдкрд░ рд╕ैрдиिрдХ рднेрдЬे рдЧрдП рддाрдХि рдЙрди рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдкрд░ рдХाрдмू рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे।  рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рддो рдеे рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрддрддः 1850 рдоें рдеाрджो (Thadou) рдЬрдирдЬाрддि рдХी рдорджрдж рд╕े рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдХा рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢ीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдЗрди рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрде рдпुрдж्рдз рдХрд░рд╡ा рджिрдпा। рдоिрдЬ़ो рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ 1895 рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рднाрд░рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЧрдИं; рдЙрдд्рддрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрд╕рдо рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рдеा рдЬрдмрдХि рджрдХ्рд╖िрдг рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рдеा। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж, рджрд╢рдХों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рдмाрдж рдЬрдм рдкрд╣ाрдб़ी рд▓ोрдХ рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддे рдеे рдоिреЫोрд░рдо рдХो рдЕрд╕рдо рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।  1986 рдоें рд╢ांрддि рдмрд╣ाрд▓ рдХी рдЧрдИ рдеी рдФрд░ рдоिреЫोрд░рдо рдПрдХ рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рдИрд╕ाрдИ рд░ाрдЬ्рдп рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдХी рд╣рд╡ाрдУं рдоें рд▓ोрдХ, рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдлूрд▓ों рдХी рдЦुрд╢рдмू рдоिрд▓ी рд╣ुрдИ рд╣ै।

рдоिреЫोрд░рдо рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рд╕рдоुрджाрдп рд╣ैं - рд▓ुрд╢ाрдИ, рдЪрдХрдоा, рдбिрдоाрд╕ा, рдЧाрд░ो, рдкाрд╡ी, рд░ाрд▓्рддे рдФрд░ рдХूрдХी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ। рд▓ुрд╢ाрдИ рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд╣ी рдиाрдо рдкрд░ рд▓ुрд╢ाрдИ рд╣िрд▓्рд╕ рдХा рдЗрд▓ाрдХा рдкूрд░ा рдоिреЫोрд░рдо рдХो рдоाрдиा рдЧрдпा। рдХрд░्рдХ рд░ेрдЦा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдЖрдЗрдЬ़ॉрд▓  рд░ेрдЦा рдХे рдЧुрдг рдХी рддрд░рд╣ рд╣рд▓рдЪрд▓ рднреЬा рдоिрдЬ़ोрд░рдо рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рд╣ै। рдпрд╣ рдЫोрдЯा рд╢рд╣рд░ рдмрдб़े рдЪрд░्рдЪों рд╡ाрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдлैрд╢рдиेрдмрд▓ рд╢рд╣рд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдХो рдЕрдкрдиाрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢рд╣рд░ рдоिреЫोрд░рдо рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрдЧ рдоें рд▓ुंрдЧрд▓ेрдИ  рд╣ै, рдпрд╣ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рджिрдиों рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХा рдХेंрдж्рд░ рдеा рдЬрдм рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ैрдиिрдХों рдиे рджрдХ्рд╖िрдгी рд▓ुрд╢ाрдИ рд╣िрд▓्рд╕ рдкрд░ рд╡िрдЬрдп рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдФрд░ рдлोрд░्рдЯ рд▓ुंрдЧрд▓ेрдИ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд╣ाрд▓ рдХे рджрд╢рдХों рдоें рдо्рдпांрдоाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕ीрдоा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЪंрдкрдИ, рд╕ेрд░рдЪिрдк рдФрд░ рд╕ाрд╣ा рдЬैрд╕े рдЫोрдЯे рд╢рд╣рд░ рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП। рд╣्рдоुрдЗрдлांрдЧ  рдЬो рдХि  рд╣्рдоुрдЗрдлांрдЧрдд्рд▓ांрдЧ  рдХी рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╢рд╣рд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдкрд░्рдпрдЯрди рдФрд░ рд░ोрдоांрдЪ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै।

рдоिрдЬ़ोрд░рдо рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд░ंрдЧीрди рдкрд░िрдзाрди, рдЧीрдд рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмांрд╕ рдиृрдд्рдп рдЪेрд░ो  рд╕े рдордирдоोрд╣рдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рдоिреЫोрд░рдо рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдХूрдХी рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рддिрдм्рдмрдд-рдмрд░्рдорди рд╕рдоूрд╣ рдЬैрд╕े рдХि рд╣рдоाрд░, рд▓ुрд╢ाрдИ, рд░ाрд▓्рддे, рдкाрд╡ी, рдеाрдбो рдФрд░ рдЬ़ो рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдПрдХрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рд╕ाрде рд╡े рдЦुрдж рдХो рдоिрдЬ़ो рдХрд╣рд▓ाрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рдоिрдЬ़ो рддाрд╡ंрдЧ рдХो рдЖрдо рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХो рднाрд╖ा рдоें рдмोрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рдпे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдоें рд╕ंрдкрд░्рдХ рднाрд╖ा рднी рдоाрдирддी рд╣ै। рдоैрджाрдиी рдЗрд▓ाрдХों рдХे рдкрдб़ोрд╕ी рдЬैрд╕े рдмंрдЧाрд▓िрдпों рдиे рдХूрдХी  рдХे рдиाрдо рд╕े рдЗрди्рд╣ें рдкुрдХाрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдоिрдЬो рдЬрдирдЬाрддि рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд▓ुрд╢ाрдИ рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдФрд░ рдо्рдпांрдоाрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЪिрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдкрд╣ाрдб़ों рдоें рд░рд╣рддी рд╣ै।

рдоिреЫोрд░рдо рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд╣рд▓ा рд╕рдоूрд╣ рд╣рдорд░  рдеा। рдЙрдирдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдЪीрди рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╢ाрди рдкрд╣ाреЬिрдпों рдХो рдкाреЬ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдо्рдпांрдоाрд░ рд╕े рдмрд░्рдоी рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рд╕ीрдЦрдХрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиा рд░ाрд╕्рддा рдпрд╣ाँ рддрдХ рдмрдиाрдпा। рдЗрди्рд╣ें рдЙрдд्рддрд░рд╡ाрд╕ी рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै,  рдкрдб़ोрд╕ी рдЕрд╕рдо рдФрд░ рдордгिрдкुрд░ рдХे рд╕рдЯे рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдмрд╕े рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ рдЬрдирдЬाрддि рдЕрдкрдиी рдмрд░्рдмрд░-рд╣िंрд╕рдХрддा рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рд░ंрдЧीрди рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рдФрд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдиृрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рднी рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЪрдо्рдлाрдИ рдЗрд▓ाрдХे рдоें рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╕рдоूрд╣  рдоिрдЬो рдХी рд░ाрд▓्рддे рдЬрдирдЬाрддि  рд░рд╣рддी рд╣ै। рдкрдд्рдерд░ рдХी рдирдХ्рдХाрд╢ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджрд░्рдЬ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ैं। рдЕрди्рдп рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХा рд╡िрд░ोрдз рднी рдЗрд╕ी рдирдХ्рдХाрд╢ी рдХिрдпे рд╣ुрдП рдкрдд्рдерд░ рд╕े рд╣рдеिрдпाрд░ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдХрд░рддे рд╣ै। рдЬ़ू рдЬрдирдЬाрддि рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдо्рдпांрдоाрд░ рдХी рдЪीрди рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдХी рд╕ीрдоा рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд░рд╣рддी рд╣ै, рдЙрдирдХी рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рдЬ़ोрд▓ाрдИ рд▓िрдкि  рд╣ै। рдЬ़ू рдЬрдирдЬाрддि рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХे рддौрд░ рддрд░ीрдХों рдФрд░ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдЬрд░िрдпे рд╣ो рд░рд╣े рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХा  рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдкुрд░ाрдиे рд╕рдЦुрдЖ рдзрд░्рдо  рдХो рдмрдЪाрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рдд्рд░िрдкुрд░ा рдХे рдкाрд╕ рдордоिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд░ींрдЧ рд▓ोрдЧ (рдм्рд░ू рдЬрдирдЬाрддि) рдХो рдЗрди рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдЕрдм рдоिрдЬ़ोрд░рдо рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕рдоुрджाрдп рд╣ैं। рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдд्рд░िрдкुрд░ी рд░ाрдЬाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рд╡ाрд╕िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╡िрднिрди्рди рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдиे рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдкрд▓ाрдпрди рдХिрдпा, рд╕рдоुрдж्рд░-рдирджी рдХी рд▓рд╣рд░ों рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдФрд░ рдЗрди рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि рдмрдиाрдпा। рд╣ाрд▓ाँрдХि, рдоिрдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рднी рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдмीрдЪ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдХुрдЫ рдкрд╣рд▓ू рдЖрдо рд╣ैं। рд╕рднी рдЬाрддिрдпों рдиे рдмेрд╣рддрд░ рдЪрд░ाрдЧाрд╣ों рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдХрдИ рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЭूрдо рдЦेрддी рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХिрдпा।

рдЧाँрд╡ों рдХे рдмीрдЪ рдоें рдЬ्рд╡ाрд▓рдмुрдХ (Zwalbuk) рд╣ोрддा рд╣ै, рдпрд╣ рдоिрдЬ़ो рдпुрд╡ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЗрди рдпुрд╡ाрдУं рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХो рдиिрднाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдиीрддिрд╡िрдж्рдпा рдпा рдиैрддिрдХ рд╕ंрд╣िрддा рддाрд╡рд▓ाрдоिंрдЧрдИрд╣рдиा (Tlawmingaihna) рд╕िрдЦाрдиा।  рдЬिрд╕рдоें рд╡िрдирдо्рд░рддा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдиीрдпрддा рдХी рдХीрдордд рд╕िрдЦाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।

рдоिрдЬ़ोрд░рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдмेंрдд рдФрд░ рдмाँрд╕ рдХे рдХाрдо рдоें рдоाрд╣िрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡े рдмाँрд╕ рдХी рдХрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдХी рдЧрди्рдиों рд╕े рдмрдиी рджीрд╡ाрд░ों-рдлрд░्рдиीрдЪрд░ों рдФрд░ рдмेंрдд рдХी рдЯोрдкिрдпों рднी рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рджрдХ्рд╖ рд╣ैं। рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдмांрд╕ рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдХाрдлी рд╣ैं। рдпे рдЕрдкрдиे рджैрдиिрдХ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЗрд╕ рдЙрдкрд╣ाрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдм рдоिрдЬ़ो рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕрд╣рдо् рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдХрд░ंрдбрд╢िрд▓्рдк (Basketry) рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╢िрд▓्рдк рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдкाрдЗрдХॉрди्рдЧ, рдеुрд▓рддे рдФрд░ рдЯैрд▓्рдоेрди рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдЖрдХृрддि рд╡ाрд▓े рдмाрд╕्рдХेрдЯ рдХрдИ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдШрд░ों рдоें рдмांрд╕ рд╕े рдмрдиे рд╕्рдЯूрд▓ (Herhsawp),  рдХुрд░्рд╕ी (Thuttleng) рдФрд░ рдкाрдиी рдХे рдХंрдЯेрдирд░ (Tuium) рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдоिрдЬ़ोрд╕ рднी рдЯिрдХाрдК рдФрд░ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдмेंрдд рдХो рдзुрдЖं рджेрдХрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдзाрд░्рдоिрдХ рд░рд╕्рдо рд░िрд╡ाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЦुрдо्рдмे рдЯोрдкी  рдЬрд▓рд░ोрдзी рд╣ेंрдеिрдпрд▓ (Hnahthial) рдХे рдкрдд्рддिрдпों рд╕े рдмрдиाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдоिрдЬो рдорд╣िрд▓ाрдПं рдмुрдиाрдИ рдоें рдЕрд╡्рд╡рд▓ рд╣ोрддी рд╣ैं। рдкुрдЕрди्рдЪेрдЗ рдФрд░ рдХрд╡्рд░्рдЪेрдИ рдкрд░िрдзाрди рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдФрд░ рдЪेрд░ो рдмांрд╕ рдиृрдд्рдп рдХे рджौрд░ाрди рдкрд╣рдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдоिреЫोрд░рдо рдХी рд╕ुंрджрд░ рдкोрд╢ाрдХ рд╣ैं।

рдмांрд╕ рдХो рдЬрдм рдХाрдЯ рдХрд░ рд╕ूрдЦाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЪाрдкрдЪрд░ рдХुрдЯ  рдХрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдоिреЫोрд░рдо рдХा рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдХृрд╖ि рдкрд░्рд╡ рдкौрдзाрд░ोрдкрдг рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоाрд░्рдЪ рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЪेрд░рд╡ рдпा рдмाँрд╕ рдиृрдд्рдп  рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдвोрд▓ рдХी рдеाрдкों рдХे рдмीрдЪ рдиृрдд्рдп рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╢ैрд▓िрдпों рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрд▓ा, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк, рд╕ंрдЧीрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо, рдкुрд╖्рдк рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиी рдФрд░ рд╡्рдпंрдЬрди рднी рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं। рдлрд░рд╡рд░ी рдХे рдЕंрдд рддрдХ,  рдоिрдЬ़ोрд╕ рдЦेрддी  рд░ोрдкрдг рдХे рд▓िрдП рднूрдоि рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмोрдиे рдХे рдмाрдж рд╕े  рдмुрд╡ाрдИ рдХे рдмीрдЪ рдЪाрдкрдЪрд░ рдХुрдЯ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╡िрд╢्рд░ाрдо рдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдд्рд╕ाрд╣-рдоंрдЧрд▓ рдХे рд╕ाрде рдордиाрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рджिрди рд╕рднी рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ, рдпुрд╡ा рдФрд░ рд╡ृрдж्рдз, рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧे рдкрд░िрдзाрдиों рдоें рддैрдпाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ंрдЧीрди рдХрдкрдб़े рдФрд░ рдЧрд╣рдиे рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़े рд╕ाрде рдоें рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЧीрдд рдвोрд▓, рдмाрдЬे рдФрд░ рдЭांрдЭ рдХी рдеाрдк рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдпрд╣ाँ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै рдЯॉрд▓рдл़ैрд╡ंрдЧ рдХुрдЯ । рдпрд╣ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЗंрддрдЬाрд░ рдХा рдд्рдпौрд╣ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХो рднрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें рдЦेрддी рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХा рдЬрд╢्рди рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдлрд╕рд▓ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЦेрддी рдЗрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рд╣ै। рдоिреЫोрд░рдо рдХे рд╕рднी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдХे рд╕ाрде рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рдЧीрддों рдкрд░ рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдЧाрдпрди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдиृрдд्рдп рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЧाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоें рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рджाрд╡рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоिреЫोрд░рдо рдХे рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕рдоूрд╣ों рдХो рдЕрдкрдиे рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рдХा рдоौрдХा рджेрддी рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд▓ोрдЧ рджूрд░ рджрд░ाрдЬ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдоिреЫोрд░рдо рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиे рдХा рднी рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдзрди्рдпрд╡ाрдж рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкैрдЗрдЯ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ  рдЦुрдЖрджो рдХुрдЯ । рдЦेрдд рд╕े рд╕рднी рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж рдкूрд░्рдгिрдоा рдХी рд░ाрдд рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рднрд▓ाрдИ рдФрд░ рдЕрдЧрд▓ी рдЕрдЪ्рдЫी рдлрд╕рд▓ рдХी рд╢ुрднेрдЪ्рдЫाрдУं рдХे рд▓िрдП рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЦूрдЖрдбो рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рдмुрд░ी рдЖрдд्рдоा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдорд╢ाрд▓ рдЬрд▓ाрддा рд╣ै। рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓ोрдЧ рдб्рд░рдо, рдЧोंрдЧ, рдЭांрдЭ рдФрд░ рдкाрдЗрдк рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рднी рдЙрдкрдпोрдЧी рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЪिрд▓्рд▓ाрддे рдФрд░ рдЬрдк рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрде рдоें рдпрд╣ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЕрдзिрдХрддрдо рд╢ोрд░ рдкैрджा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдеुрд░िрдпрдо (Anthurium), рдЪрдк्рдЪाрд░ рдХूрдЯ (Chapchar Kut), рддрдеा рдеाрд▓्рдлрд╡ंрдЧ рдХूрдЯ (Thalfavang Kut) рдЕрди्рдп рдд्рдпौрд╣ाрд░ рд╣ै рдЬो рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं।
рдЗрдирдХा рд╕рдоूрдЪा рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдХृрддि рдХे рддाрд░рддрдо्рдп рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд▓ोрдХाрдЪाрд░ рддрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╣ी рдЕрдЯूрдЯ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн: 
1. Lalthangliana, B. Culture and Folklore of Mizoram. New Delhi: Publications
Division, Ministry of Information & Broadcasting, Government of India. 2005
2. K. Thanzauva. Reports of the foreign mission of the Presbyterian Church of Wales on Mizoram 1894-1959. Aizawl: Synod Publication Board, 1997
3. Ray, Animesh. Mizoram, India – Land and the People Series. New Delhi; NBT, 1993
4.  Zakhuma, Dr. K.M. 2001. Political Development in Mizoram From 1946 to 1989
5.  Peggy Reeves Sanday, anthropologist, Women at the Center: Life in a Modern Matriarchy, Cornell University Press, 2002
6. Xavier P. Mao; Society, Culture and Economy in North-East India , Asiatic Society, 2016
7. рд╕рдорди्рд╡рдп рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░, рдЕंрдХ: 18, рдЬрдирд╡рд░ी – рдоाрд░्рдЪ, 2013
8. рд╕рдорди्рд╡рдп рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░, рдЕंрдХ: 23, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ – рджिрд╕ंрдмрд░, 2015
9. https://www.holidify.com/pages/mizoram-culture-84.html
10. http://www.indianmirror.com/culture/states-culture/Mizoram.html

рд╕ंрддाрд▓ рд╕рдоाрдЬ - рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЖрдИрдиे рдоें

рдзрдиंрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░
 рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдоें рдорддैрдХ्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрдж्рдпрддрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрддाрд▓ рдЬाрддि рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै рдПрд╡ं рд╕ैрди्рдзрд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЗрдирдХा рднी рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рд╕ंрддाрд▓ों рдХी рдЙрдд्рдкिрдд्рддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдзाрд░рдгाрдПँ рдЕрдиेрдХ рд╣ैं। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХे рдорддाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрддाрд▓ рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдЖрд░्рдпों рдХे рдЖрдЧрдорди рд╕े рдкрд╣рд▓े рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддाрд░ рджिрд╢ा рд╕े рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпे рдПрд╡ं рдкंрдЬाрдм рдоें рдХुрдЫ рд╕рдордп рд░рд╣рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЖрдЧे рдмрдврддे-рдмрдврддे рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рдХे рдкрдаाрд░ рдоें рдЖ рдмрд╕े। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕ंрддाрд▓ рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рджिрд╢ा рд╕े рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЖрдЧे рдмрдврддे рд╣ुрдП рджाрдоोрджрд░ рдирджी рдХे рджोрдиों рддрдЯ рдкрд░ рдмрд╕ рдЧрдП। рдЕрди्рдп рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХा рдордд рд╣ै рдХि рд╕ंрддाрд▓ рдЬाрддि рдПрдХ рдн्рд░рдордгрд╢ीрд▓ рдЬाрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдШुрдорди्рддु рдк्рд░рд╡ृрддि рд╡ाрд▓े рдеे। рдЗрдирдХा рдиिрд╡ाрд╕ рдпाрдпाрд╡рд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд╢्рдЪिрдд рдирд╣ीं рдеा। рдордз्рдп рднाрд░рдд рдХी рдШाрдЯिрдпों рдПрд╡ं рдЧंрдЧा рдХे рдХिрдиाрд░े рдХी рдЙрд░्рд╡рд░ा рднूрдоि рдкрд░ рд╕ंрддाрд▓ों рдиे рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдиिрд╡ाрд╕ рдХिрдпा рдкрд░рди्рддु рдЖрдХ्рд░рдордг рдПрд╡ं рджрдмाрд╡ рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдмрдврддे-рдмрдврддे рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рдХे рдкрдаाрд░ों рдоें рдмрд╕ рдЧрдпे। рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ंрддाрд▓ों рдХो рдж्рд░рд╡िрдб рдЬाрддि рдХी рдПрдХ рд╢ाрдЦा рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдоाрдирддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡ेрдд्рддाрдУं рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдЬंрдЧрд▓ рдПрд╡ं рдордз्рдп рднाрд░рдд рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд╣рдоेрд╢ा рдСрд╕्рдЯ्рд░िрдХ рднाрд╖ा рдмोрд▓рддे рд╣ैं рддрдеा рд╕ंрддाрд▓ों рдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдХे рдЖрджिрдо рдЬाрддि рд╕े рдоिрд▓рддी рдЬुрд▓рддी рд╣ै, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╕ंрддाрд▓ों рдХो рдк्рд░ोрдЯो-рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпाрдб рдк्рд░рдЬाрддि рдХा рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।

 рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрддाрд▓ рдЧंрдЧा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрди्рддрд░рдгी рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ 350 рдоीрд▓ рдХे рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдлैрд▓े рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рднाрдЧрд▓рдкुрд░, рд╕ंрддाрд▓ рдкрд░рдЧрдиा (рджुрдордХा, рдЧोрдб्рдбा, рдкाрдХुрдб, рд╕ाрд╣ेрдмрдЧंрдЬ, рджेрд╡рдШрд░, рдЬाрдорддाрдбा) рд╡ीрд░рднूрдо, рдмाрдХुंрд░ा рд╣рдЬाрд░ीрдмाрдЧ , рдоाрдирднूрдо, рдоेрджिрдиीрдкुрд░, рд╕िрд╣ंрднूрдо, рдордпूрд░рднंрдЬ, рдмाрд▓ाрд╕ोрд░ рдЖрджि рдЬिрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░ाрди्рдд рдХे рдХुрдЫ рдЬिрд▓ों (рдмाँрдХा, рдХрдЯिрд╣ाрд░, рдкूрд░्рдгिрдпा ) рдЭाрд░рдЦрдг्рдб, рдЕрд╕рдо рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддाрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдПрд╡ं рдЙрдбिрд╕ा рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдбाрд▓्рдЯрди (1872) рдиे рд╕ंрддाрд▓ों рдХो рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдХे рдЖрджिрдо рдкрд╣ाрдбी рдЬाрддि рдПрд╡ं рдж्рд░рд╡िрдб рд╕рдоुрджाрдп рдХा рдмрддाрдпा рд╣ै।
 рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрддाрд▓ी рднाрд╖ा рдХो рдоुрдг्рдбा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рднाрд╖ा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдзाрд░рдгा рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд╣ाрдбों, рдкрд╡рд░्рддों рдХी рдЧोрдж рдоें рдЦेрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ंрддाрд▓ рдХो рд╕ुрди्рджрд░ рдПрд╡ं рд╕ुрд░рдо्рдп рдкрд╣ाрдбों рдиे рд╣ी рд░ोрдЯी-рдХрдкрдбा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрд░ाрдо рджिрдпा।

 рдРрд╕ी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╣ी рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рд╕ाрдд рдмрдЪ्рдЪों рдиे рд╕ाрдд рдЬाрддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдоुрдХ्рдд рдеी। рдЙрдд्рдкिрдд्рддा рд╡ंрд╢рдЬ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣े рдЧрдП рд╣ैं –
рдк्рд░рдердо рдиिрдЬ-рдХाрд╕рджा-рд╣ेрдб,
 рдж्рд╡िрддीрдп рдиिрдЬ-рдоुрд░рдоू-рд╣ेрдб,
рддृрддीрдп рдиिрдЬ-рд╕ोрд░ेрди-рд╣ेрдб,
 рдЪрд░्рддुрде рдиिрдЬ -рд╣ाँрд╕्рджी-рд╣ेрдб,
 рдкंрдЪрдо рдиिрдЬ -рдорд░ांрдбी-рд╣ेрдб,
рд╖рд╖्рда рдиिрдЬ-рдХिрд╕्рдХू-рд╣ेрдб,
 рд╕рдк्рддрдо рдиिрдЬ-рдЯूрдбू-рд╣ेрдб।
 рдпрд╣ाँ рдиिрдЬ рдЕрд░्рдеाрдд् рдкिрддा рдПрд╡ं рд╣ेрдб рдЕрд░्рдеाрдд् рд╡ंрд╢ рдпा рдЦूँрдЯ।

 рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ंрддाрд▓ рдЬाрддि рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рд╡िрднाрдЬрди 12 рднाрдЧों рдоें рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै-рд╣ाँрд╕рджा, рдоुрд░рдоू, рдХिрд╕्рдХू , рд╣ेрдо्рдм्рд░рдо, рдорд░ाрдг्рдбी, рдкौрд░िрдпा, рд╕ोрд░ेрди, рдЯुрдбू, рдмाрд╕्рдХी, рдмेрд╕рд░ा , рдЪौреЬे рдФрд░ рдмेрджिрдпा । рдкौрд░िрдпा, рдЪौреЬे рдФрд░ рдмेрджिрдпा рдХो рдЫोрдбрдХрд░ рд╕рднी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдоाрдд्рд░ рдпрд╣ी рддीрди рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╣ैं। рд▓िрдЦिрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рди рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрдирдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрдзिрд╡ाрд╕ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд╣ै। рдпाрдпाрд╡рд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рд╕ंрддाрд▓ рд▓ोрдЧ рдХृрд╖ि рдХी рд╕ुрд╡िрдзाрдиुрд╕ाрд░ рд╕्рдеाрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдпрд╣ рддो рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рд╕ंрддाрд▓ों рдХे рдпाрдпाрд╡рд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдХाрд░рдг рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣рди्рдЯрд░ рдПрд╡ं рдИ рдПрд╕ рдоाрди рдиे рдХिрдпा рд╣ै। 1770 рдХे рдЕрдХाрд▓ рдПрдХ рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЬंрдЧрд▓ рдорд╣рд▓ (рдмाрдХुंрд░ा, рдоाрдирднूрдо, рдоिрджрдиाрдкुрд░, рдмрд░्рдзрдоाрди) рдХो рдЕрдкрдиा рдЕрдзिрд╡ाрд╕ рдмрдиाрдпा।

 рд╕ंрддाрд▓ рдЬाрддिрдпाँ рд╡िрднिрди्рди рдкेрд╢ों рд╕े рдЬुреЬी рднी рдмрддाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдХिрд╕्рдХू-рд░ाрдЬा, рдоुрд░рдоू-рдкुрдЬाрд░ी/рдаाрдХुрд░, рд╕ोрд░ेрди-рдпोрдж्рдзा, рд╣ेрдо्рдм्рд░рдо-рдХुрдо्рднрдХाрд░, рдорд░ाрдг्рдбी-рд╕рдоृрдж्рдз, рдЯूрдбु-рд╕ंрдЧीрддрдЬ्рдЮ рд╡ рдХрд▓ाрдХाрд░ рддрдеा рдмाрд╕्рдХी-рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрдиे рдЬाрддे рдеे। рдХाрд▓ рдХे рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдоें рд╕рднी рдХृрд╖िрдХрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рд╣ो рдЧрдпे। рд╕ंрддाрд▓ों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕рднी рдЬीрд╡िрдд рдк्рд░ाрдгिрдпों, рдкेреЬ-рдкौрдзों, рдФрд░ рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рд╕े рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै।

 рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рд▓्рддрдирдд-рдХाрд▓ рдоें рдЖрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рджौрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рд╕्рдеाрдкрдиा рдХाрд▓ рддрдХ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХा рдпुрдЧ рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рднाрд░рдд рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рднिрди्рди рдеी, рдкрд░рди्рддु рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЙрдирдоें рд╕рдоाрдирддाрдпें рднी рдеी। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХी рдк्рд░рдмрд▓рддा рдЕрдзिрдХ рдеी। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рднी рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╕े рдЪрдХाрдЪौंрдз рд╣ोрдХрд░ рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे।

 рд╕рдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрддाрд▓ рд╡िрдиोрджी рдПрд╡ं рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдЕрд▓्рдк рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдоें рд╣ी рд╡े рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдзрди рдХा рд╡्рдпрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдмрди्рдзрди рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╕ंрддाрд▓ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдкрдбोрд╕ी рджिрдХु рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рдЦुрд╢ी рдордиाрддे рд╣ैं। рдЪाрд╡рд▓ рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЗрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдЦाрдж्рдп рд╣ै। рдоुрд░्рдЧी, рдмрдд्рддрдЦ, рдХрдмूрддрд░, рд╕ुрдЕрд░, рдмрдХрд░े рдПрд╡ं рдЬंрдЧрд▓ी рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рдоांрд╕ рдпे рдЦाрддे рд╣ैं। рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдордж्рдпрдкाрди рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рднрдЧрд╡ाрди рдкрдЪрд╡ाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдордиाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдЬ्рдЮाрдкрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдордж्рдпрдкाрди рдЗрдирдХे рдкрддрди рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдордж्рдпрдкाрди рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдкुрд░ाрдиे рдоांрдЭी рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рднी рдоिрд▓рддी рд╣ै।

 рдЕрддीрдд рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкूрд░्рдгрддः рд▓ोрдХрддрди्рдд्рд░ाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी। рдХिрд╕ी рднी рдЬंрдЧрд▓ी рдкрд╢ु рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрдиी рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд╕рдоाрди рдеा। рд╕ंрддाрд▓ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдПрд╡ं рдкुрд░ुрд╖ों рдХो рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрди рд▓ोрд▓рдЧों рдоें рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд╕ाрде рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рджेрдЦी рдЬाрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬाрд╣ेрд░ рдПрд░ा, рдЧोрд╕ाрдИं рдПрд░ा рдЖрджि рджेрд╡िрдпाँ рд╢рдХ्рддि, рд╕рдоृрдж्рдзि рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рджेрд╡िрдпाँ рд╣ैं। рдоाрддा, рдкрдд्рдиी, рдмрд╣рди рдФрд░ рдХрди्рдпा-рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдиाрд░ी рдХे рдпे рдЪाрд░ рд░ूрдк рд╣ी рд╕ंрддाрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдоें рднी рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

 рд╢्рдпाрдорд▓ рд╡рд░्рдг рдФрд░ рд╣ँрд╕рдоुрдЦ рдЖрдирди, рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рд╕ंрддाрд▓ рдиाрд░ी рдХा рдпрд╣ी рд░ूрдк рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рдордЬрдмूрдд рд╢рд░ीрд░ рдХे рдзрдиी рд╣ोрддे рд╣ैं। рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рднूрдд рдХी рдпाрджें рдЗрди्рд╣ें рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╡ рд░ोрдоांрдЪिрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдпे рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЬीрддे рд╣ैं, рдирдЬрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं । рдоांрдЭी рд╕ंрддाрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рдкрд░ाрдиिрдХ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХे рд╡े рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЗрд▓ाрдХे рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдоें рдк्рд░ाрдпः рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрдиिрдордп рд╡рд╕्рддु рд╡िрдиिрдордп рд╣ी рд╣ै।

 рдорд╣ाрдЬрдиों рд╕े рд╢ोрд╖िрдд рдПрд╡ं рдЕंрдЧ्рд░рдЬी рд╕рдд्рддा рдХे рджрдорди рдХे рджो рдкाрдЯों рдоें рдкिрд╕рддे рд╣ुрдП рд╕ंрддाрд▓ рдХो рдЬрдм рдХोрдИ рдЙрдкाрдп рди рд╕ूрдЭा рддो рд╕ंрддाрд▓ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рд╣ुрдП। рд╡े рдЦुрдж рдХो рдЕрдкрдиे рдЬрдоीрди рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡ाрдоी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдпрд╣ी рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рдЬो рдЙрди्рд╣ें рд░ाрдЬा рдХे рдЕрдзीрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд░िрдд рдХिрдпा। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕िрджो-рдХाрди्рд╣ू рдХा рдЖрд╡िрд░्рднाрд╡ рдЬрдирдиाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдЬो рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ी рд╣ै।

 рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░рди्рде
1 рдП рдХॉрдЬ рдСрдл рдЗрди्рдбрд╕ рд╡ेрд▓ी - рдкाрдардХ рдЕрд░ुрдг рдПрдг्рдб рд╡рд░्рдоा рдПрди0рдХे0
2 рдж рдмंрдЧाрд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी: рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ - рдПрд▓0 рдУ0 рд╕्рдХ्рд░ेрдл्рд░ूрдб
3 рдж рдмंрдЧाрд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी: рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ - рдХॉрд▓ेрди рдбाрд▓्рдЯрди
4 рдПрдиाрд▓्рд╕ рдСрдл рд░ुрд░рд▓ рдмंрдЧाрд▓ - рдбрдм्рд▓्рдпु0 рдбрдм्рд▓्рдпु0 рд╣рдг्рдЯрд░
5 рдж рд╕ंрддाрд▓ - рдЬे0 рдЯ्рд░ॉрдЗрдЬी
6 рдПрдиाрд▓्рд╕ рдСрдл рд░ुрд░рд▓ рдмंрдЧाрд▓ рдкृрд╖्рда 147 - рдбрдм्рд▓्рдпु0 рдбрдм्рд▓्рдпु0 рд╣рдг्рдЯрд░
7 рдж рдЯ्рд░ाрдЗрдм рдПрдг्рдб рдХाрд╕्рдЯ рдСрдл рдмंрдЧाрд▓ рдкृрд╖्рда 224-225 рдПрдЪ0 рдПрд▓0 рд░िрдЬрд▓ै
8 рд╕ंрддाрд▓िрдпा рдПрдг्рдб рдж рд╕ंрддाрд▓ рдкृрд╖्рда 12 рдИ0 рдПрд╕0 рдоाрди
9 рдж рдмंрдЧाрд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी: рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ рдкृрд╖्рда 102 рдПрд▓0 рдПрд╕0 рдПрд╕0 рдУрдоैрд▓ी