Showing posts with label рдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рд╕िंрд╣. Show all posts
Showing posts with label рдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рд╕िंрд╣. Show all posts

рдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рд╕िंрд╣

рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕ाрдЧрд░ рдоें рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрдирд╢ाрд▓ा рдХे рдк्рд░ौреЭ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдоें рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпेрддा

рд╢िрдХ्рд╖ा: рдПрдо. рдП. (рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди) рдПрд╡ं рдПрдо.рдПрдб.

рджो рд▓ेрдЦ рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдПрд╡ं рдПрдХ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ोрдз рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЫрдкा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рд╡्рдпрдЦ्рдпाрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЕрдм рддрдХ 28 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдПрдХ рдЕंрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдоें рдк्рд░рддिрднाрдЧिрддा।

рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕ूрдд्рд░: 9074781233
рдИрдоेрд▓: fattehsingh86@gmail.com

рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा

- рдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рд╕िंрд╣

рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпेрддा, рдк्рд░ौреЭ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрдирд╢ाрд▓ा
рдбॉ. рд╣рд░िрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢

рдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рд╕िंрд╣
рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдмрд╕े рдиिрдЪрд▓े рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╕рдлाрдИ рдХрд░्рдоिрдпों рдХी рдЬाрддि, рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рдЖрджि-рдЧ्рд░рди्рде рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдк्рд░рдгेрддा рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬोреЬрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдЛрд╖ि рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рднी рдЙрдирдХी рдЬाрддि рдХे рдорд╣ाрди рдЖрджि рдХрд╡ि рдеे। рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдоाрди्рдпрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬाрддि рд╣ै рдЬो рдЖрд░्рдп-рдЕрдиाрд░्рдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдм्рд░ोрдХрди рдоैрди (рдкрд░ाрдЬिрдд рджाрд╕, рднंрдЧрдкुрд░ुрд╖ рдпा рднंрдЧी) рдмрдиे। рдкрд╣рд▓े рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдпрд╣ рдЬाрддि рднंрдЧी, рдоेрд╣рддрд░, рд▓ाрд▓рдмेрдЧी рдЬैрд╕े рдиाрдоों рд╕े рднी рдЬाрдиी рдЬाрддी рдеी рдЕрдм рд╕рдмрдХा рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдиाрдо рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдк्рд░рдЪрд▓рди рдоें рд╣ै। рдкेрд╢े рд╕े рд╕рдлाрдИ (рдХрд░्рдоी) рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।рдпрд╣ рдЬाрддि рдмрд╣ुрд▓рддा рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рд╣рд░िрдпाрдгा, рдкंрдЬाрдм, рджिрд▓्рд▓ी, рдЪंреЭीрдЧреЭ, рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЖрджि рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै рддрдеा рдирдЧрд░ рдЧाँрд╡ों рдоें рдмिрдЦрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд╕рдлाрдИ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЬैрд╕े рдм्рд░ेрдб-рдЕрдг्рдбा, рд╕ुрдЕрд░ рдХा рдоांрд╕, рд╕рдм्рдЬी, рдлрд▓ рдмेрдЪрдиे, рдкрд╢ु-рдкाрд▓рди, рд╕ुрдЕрд░-рдкाрд▓рди, рдоोрдЯрд░ рдордХैрдиिрдХ, рдб्рд░ाрдИрд╡िंрдЧ, рд╢ाрджी-рд╡िрд╡ाрд╣ों рдоें рдмैрдг्рдб рдмाрдЬे рдмрдЬाрдиे рдЬैрд╕े рдХाрдо рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдкंрдЬाрдм рдХे рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХрдИ рдмрд╣िрд░्рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдкрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдХुрд▓ों рдЧोрдд्рд░ों рдоें рдмँрдЯे рд╣ुрдП рд╣ैं- рдЬिрдирдоें рдЧिрд▓, рдорд▓्рд╣ोрдд्рд░ा, рдордЯ्рдЯू, рд╣ंрд╕, рдЯांрдХ, рдиाрд╣рд░, рд╕рд╣ोрдд्рд░ा, рднрдЯ्рдЯी, рд╕рднрд░рд╡ाрд▓, рдЕрдЯрд╡ाрд▓, рдЦोрдЦрд▓ा, рдмाрд▓ी, рдЪौрд╣ाрди, рдХрд▓्рдпाрдг, рдеाрдкрд░, рдЦंрдбрдпाрд░े, рддेрдЬी, рдоूंрдЧ рдЖрджि рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рдЗрдирдХी рдкुрд╖्рдЯि рдЗрдм्рдЯрд╕рди (рдЗрдм्рдЯрд╕рди:1961) рдиे рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдХी рд╣ै। рдпे рд╕рдм рдКँрдЪी рдкंрдЬाрдмी рдЬाрддिрдпों рдХे рдЧोрдд्рд░ рд╣ैं।

 рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдирдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕рдлाрдИ рдХрд░्рдоी рд╣ैं। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЪрддुрд░्рде рд╢्рд░ेрдгी рдХрд░्рдордЪाрд░ी-рдХ्рд▓рд░्рдХ, рд╡рдЧैрд░рд╣ рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдХрдИ рдмрд╣िрд░्рд╡िрд╡ाрд╣ी рдХुрдЫ рдЧोрдд्рд░ (рдЪंрдЪрд░ीрдХ) рд╣ैं, рдЬैрд╕े рдкрдерд░ोрд▓, рдмिрд▓्рд╡рди, рд╡ाрди्рдпू рднрд░ूрдЖ, рдоेрдиा, рдХोрд░ीрд╕िрдпा, рд▓ोрд╣ोрдЯ, рдЪाрдУрд░िрдпा, рдЧौрд╣рд░, рдЪौрд╣ाрди, рдЦрд░े, рдирд░рд╡ाрд░े, рдШेрдШрдЯ, рдШाрд░ू, рдЭाрдЭोंрдЯ, рд╣ाрд░िрдпा, рдкрд░ोрдЪी, рд░ाрдЬाрдЦेреЬी, рдХрдЫрд╡ाрд╣ा, рд╕िрд╣ोрдЯे, рдмोрд╣рдд, рдзौрд▓рдкुрд░ी, рдкिрдг्рдбрдкाрд░ोрдЪे рд╕ौрджे, рдкाрд░ोрдЪी, рдмाрдЧिрдпा, рдЪрди्рджेрд▓िрдпा, рдирд╣ाрд░िрдпा, рдорд╣ाрд╡рддे, рдЪुрдЯीрд▓े, рдмैрдж्рдп, рдордЫрди्рджрд░, рд╕рдирдХрдЯ, рдХрдЯाрд░े, рдЙрд░ेрд▓े, рдоैрдиाрд░े, рдЦрд░ाрд░े, рдЧोрд╕ाрдИ, рд╡рд░्рдоा, рдкрд░ोрдЪे, рд╕िрд╣ोрддा, рдиाрд╣рд░, рдкрдерд░ोреЬ, рд╕िрд╣ाрддे, рдоाрд▓рд╡ीрдп, рдЙрдЯрдоाрд▓िрдпा, рд╕िрд╕ोрдзिрдпा, рдЧोрджिрдпा, рдЪрди्рдбाрд▓िрдпा, рд╕ेрд╡рддे, рд╕ेрдаी, рдХрд▓्рдЫिрдпा, рд╕ोрджे, рдЧोрд╣рд░े, рдбाрдЧौрд░, рдХрдЫुрд╡ा рдЖрджि। рдирдЧрд╕्рд╕ेрди (рдиाрдЧ рдкूрдЬा) рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рджेрд╡рддा рд╣ैं। рдпрд╣ां рдХे рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рдЛрд╖ि рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХो рдкूрдЬрддे рд╣ैं। рдкूрд░े рдирдЧрд░ рдоें рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдЬрдпंрддी рдордиाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдирдЧрд░ рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рд╢ोрднा-рдпाрдд्рд░ा рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢िрд╡, рдЧрдгेрд╢, рдкीрд░рдмाрдмा рдЖрджि рдХो рдкूрдЬрддे рд╣ैं।

 рд╣िрди्рджुрдУं рдХे рд╕рднी рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдоें рдЗрдирдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рд░рд╣рддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рдЙрдкрд╣ाрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдкंрдЪाрдпрддें рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ैं। рдЪौрдзрд░ी рд▓ोрдЧ рдЗрд╕рдХा рдХाрд░्рдпрднाрд░ рджेрдЦрддे рд╣ै।

рдЗрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ी рдиिрд░्рдгрдп рдкрд░ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा। рдХ्рдпोंрдХि рджेрд╢ рдХी рдЖреЫाрджी рдХे рдмाрдж рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣ुрдИ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा-рдк्рд░рдЧрддि рдХो рдЙрдд्рд╕ाрд╣рд╡рд░्рдзрдХ рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा।

рджрд▓िрдд рд╕рдоुрджाрдп рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╡ाрд▓
рд╡ैрд╕े, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдоाрдЬ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдПрдХ рдЕрд╣рдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╕рдорддा рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдкाрдиे рдХा рд╕ाрдзрди рдоाрдирддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдКрдкрд░ рдЙрдаाрдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕ाрдзрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдЙрд╕ рдЬ्рдЮाрди, рдХौрд╖рд▓, рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдкाрдиे рдХा рдЙрдкाрдп рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЙрд╕рдХे рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдПрдХ ‘рд╡ांрдЫिрдд-рдХोрдЯि’ рдХे рдЬीрд╡рди рд╣ेрддु рдПрдХ рдмुрдиिрдпाрджी рдЗंрд╕ाрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।

            рдХुрдЫ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рджाрд░्рд╢рдиिрдХों рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ाрд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджी। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- “рд╣рдоें рдЙрд╕ рд╖िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╖्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै, рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╢рдХ्рддि рдмреЭрддी рд╣ै, рдмुрдж्рдзि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै, рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рдкैрд░ों рдкрд░ рдЦреЬा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।“ (рдЧुрдк्рддा:2006) рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢िрдХ्рд╖ाрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд▓ाреЫ рдиे рдХрд╣ा рдХि- “рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмाрдд рдЬो рд╣рдо рдХрд╣рддे, рд╕ोрдЪрддे рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡рд╣ рд╣рдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рджूрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ोрдЪी рдпा рдХी рдЧрдИ рдмाрдд рд╕े рдХрдо рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें рдЬीрд╡рди рд╖िрдХ्рд╖ा рд╣ै рдФрд░ рд╖िрдХ्рд╖ा рдЬीрд╡рди рд╣ै। “ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाँрдзी рдХा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдеा рдХि- рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдоेрд░ा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рдЙрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╣ै рдЬो рдмाрд▓рдХ рдПрд╡ं рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╢рд░ीрд░, рдорди рдПрд╡ं рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧींрдг рдПрд╡ं рд╕рд░्рд╡ोрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╣ै।“ рдЕрд░рд╕्рддू рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- “рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рд╡рд╕्рде्рдп рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╕्рд╡рд╕्рде्рдп рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै।” рдк्рд▓ेрдЯो  рдХे рд╢рдм्рджों рдоें- “рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдХाрд░्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХो рд╡рд╣ рдкूрд░्рдгрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХि рд╡े рдпोрдЧ्рдп рд╣ैं।”

            рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХोрдаाрд░ी рдЖрдпोрдЧ 1964-66 рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рдЧрддि рдк्рд░рддिрд╡ेрджрди рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рд╣ै рдХि- “рд╢िрдХ्рд╖ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХे рдк्рд░ाрдк्рддि рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। (рд╕ाрд░рд╕्рд╡рдд: 2010) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 1986 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдордиुрд╖्рдп рдПрдХ рдмेрд╢рдХीрдорддी рд╕ंрдкрджा рд╣ै рдЕрдоूрд▓्рдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ै। рдЬрд░ूрд░рдд рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ो। рд╣рд░ рдЗंрд╕ाрди рдХा рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрди्рдо рд╕े рдоृрдд्рдпुрдкрд░्рдпрди्рдд рдЬिрди्рджрдЧी рдХे рд╣рд░ рдоुрдХाрдо рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдФрд░ рдЬрд░ूрд░рддें рд╣ैं। рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдкेрдЪीрджा рдФрд░ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдкрдиा рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ рдпोрдЧрджाрди рджे рд╕рдХे рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╕े рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдкूрд░ी рд▓рдЧрди рдХे рд╕ाрде рдЕрдорд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।” (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि: 1986)

            рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рд╣ी рдиिрдо्рди рдмाрддों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें 'рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा' рд╣рдоाрд░े рднौрддिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдмुрдиिрдпाрджी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рдмрдиाрдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдЬो рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рджृрд╖्рдЯि рдХो рдк्рд░рдЦрд░ рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдкрдирдкрддी рд╣ै, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХे рдХे рдЕрдорд▓ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмреЭрддी рд╣ै рдФрд░ рдЪिрди्рддрди рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕्рддрд░ों рдХे рд▓िрдпे рдЬрд░ूрд░рдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬрдирд╢рдХ्рддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рд╣ोрдЧा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдеा рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЕрдиुрдкрдо рд╕ाрдзрди рд╣ै। рдПрдХ рдмुрдиिрдпाрджी рдЗंрд╕ाрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЦाрд╕рдХрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рд╡ृрдд्рддिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдкाрдиे рдХे рд▓िрдпे рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।

рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди
                  рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдЬिрд╕ рднी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рджेрдЦे рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рднी рдЖрдЬ рдХे рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд╕рдоुрджाрдп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдп рддो рдПрдХ рдмाрд░ рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╣ुрдП рдЕрдз्рдпрдпрдиों рдкрд░ рдЕрдкрдиी рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓рдиी рдЬрд░ूрд░ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рджिрд╡ाрдХрд░ (2014) рдиे рдмрддрд▓ाрдпा рдХि рднाрд░рдд рдоें рдЕрднी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдоें рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕ाрдоाрди्рдпрдЬрди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЙрддрдиा рд╕ंрддोрд╖рдк्рд░рдж рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдХि рднाрд░рдд рдХे рдЬिрди рдк्рд░ाрди्рддों рдоें рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा 25 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╣ै рд╡рд╣ाँ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХाрдлी рдХрдо рд╣ै рдЬрдмрдХि рдХрдо рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓े рдк्рд░ाрди्рддों рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХाрдлी рдКँрдЪा рд╣ै। рдЙ.рдк्рд░. рдоें рдЬрд╣ाँ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдЗрдирдоें рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ 26.9% рд╣ै рдЬрдмрдХि рдХेрд░рд▓ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХрдо рд╣ै рд╡рд╣ां 71.7% рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ 2001 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ै। рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдиिрд░рдХ्рд╖рд░рддा рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬ्рдп рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢, рдмिрд╣ाрд░, рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмंрдЧाрд▓, рддрдеा рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдк्рд░ाрди्рдд рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдЗрди рдЬाрддिрдпों рдХे рдиिрд░рдХ्рд╖рд░ рд▓ोрдЧों рдХा 46.3% рднाрдЧ рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдХि рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕्рддрд░ рддрдХ рдРрд╕े рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рдЪрд▓ाрдпा рдЬाрдп рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ो рд╕рдХे। рдХुрдоाрд░ी (2014)  рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдЯрдиा рдЬिрд▓ा рднी рджрд▓िрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рдХे рдКрдкрд░ рдХिрдпे рдЧрдпे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдмрддрд▓ाрдпा рдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоाрдирдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЖрдп, рдШрд░, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рд╕рдлाрдИ-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдорд╣िрд▓ाрдпें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдиिрдо्рди рд╣ैं рддрдеा рд╡े рдЙрди рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рднी рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд░рд╣рддी рд╣ैं рдЬो рдЧрд░ीрдмी рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдмрдиी рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЪрд╣ुँрдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдКрдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рд╕ंрдЬीрд╡ (2011)  рдиे рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдмाрд▓рдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЙрдирдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬो рд░ाрдЬ्рдп рдХे 22 рджрд▓िрдд рд╕рдоुрджाрдп (рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों) рдоें рд╕े 21  рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдХी рдЧрдпी рд╣ै, рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдорд╣ाрджрд▓िрдд рд╕рдоुрджाрдп рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдкाрдпा рдЧрдпा, рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕्рддрд░ рдХाрдлी рдиीрдЪे рд╣ै। рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдФрд░ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рддрд░ рдХी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рдкाрддे рд╣ैं। 3.6% рд▓ोрдЧों рдХो рд╣ी рд╕्рдиाрддрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓ рдкाрддी рд╣ै рддрдеा 0.9% рд▓ोрдЧों рдХो рддрдХрдиीрдХी рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдорд╣ाрджрд▓िрддों рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╖ी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдпे рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЬрдиाрдпें рдЪрд▓ाрдпी рдЧрдпी рд╣ैं।

            рдпाрджрд╡ (2011) рдиे рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЪрд░्рдордХाрд░ (рдЪрдоाрд░) рдЬाрддि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рддрдеा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдкрд░ рдХिрдпा। рдЬिрд╕рдоें рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдкाрдпा рдХि рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЪрд░्рдордХाрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ुрдпे рд╣ैं। рдЗрдирдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмреЭी рд╣ै। рдХुрдЫ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕्рдХूрд▓ рдирд╣ीं рднेрдЬ рдкाрддे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЬाрддि-рдк्рд░рдеा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूреЭिрд╡ाрджी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै। рдЬाрддि рдкंрдЪाрдпрдд рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕्рдеा рдкाрдпी рдЧрдпी рддрдеा рдЧрд░ीрдмी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рди्рдпूрдирддрдо рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХाрдлी рдХрдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै। рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी (2001)  рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ौंрд░ рдЬрдирдЬाрддि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдЗрди्рд╣ें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд▓्рдпाрдг рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрдмंрдзिрдд рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рд▓ाрдн рдк्рд░ाрдк्рддि рдоें рд╕реЬрдХ, рдкाрдиी рддрдеा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рдЖंрд╢िрдХ рд▓ाрдн рд╣ी рдоिрд▓ा рд╣ै, рд╢ेрд╖ рдпोрдЬрдиाрдпें рдХाрдЧрдЬ рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд╣ैं। рднрд╡िрд╖्рдп рдпोрдЬрдиा рдоें рдШрд░ рдмрдиाрдиा рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рд╕ौंрд░ рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ (16%) рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХी рдШोрд░ рдХрдоी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрд╡рд░ूрдж्рдз рд╣ै। рдбुрдоाрд░ (2009) рдиे рдбुрдоाрд░ рдЬाрддि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдо.рдк्рд░. рдХे рд╕ाрдЧрд░ рдирдЧрд░ рдоें рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдкाрдпा рдХि рдбुрдоाрд░ рдЬाрддि рдХे рдЕрдзिрдХрддрд░ рд▓ोрдЧ (12.5%) рдПрдХांрдХी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХा рд╕्рд░ोрдд рдХрдо рд╣ोрдиे рд╕े рд╡े рд╕्рд╡ीрдкрд░ рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рдХे рд╣ी рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХрдо рд╣ै। рдЗрдирдоें рдкрд░्рджा рдк्рд░рдеा рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЬा рд░рд╣ी рд╕рд╣ाрдпрддाрдУं рдФрд░ рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЗрд╕ рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рд╣ैं। рдЛрдг рдХे рд▓िрдпे рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдиे рд╕े рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рднी рдХрдордЬोрд░ рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै। рд╢рд░्рдоा рдПрд╡ं рд╢рд░्рдоा (2008) рдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рдПрд╡ं рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрднिрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХी рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджूрд░ी, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдХी рдЕрднिрд╡ृрдд्рддि рд╕ाрдоाрди्рдп рдЫाрдд्рд░ाрдУं рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкाрдпी рдЧрдИ рддрдеा рдЗрди рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдоें рдЙрджाрд░рд╡ाрджिрддा рдПрд╡ं рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рднी рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдкाрдпी рдЧрдпी। рд░ेрдб्рдбी (2008)  рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдоें рджिрдпे рдЧрдпे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ूрдж्рд░ рдЦेрддी рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे рддрдеा рдХुрдЫ рд╢िрд▓्рдкрдХाрд░ рднी рдмрди рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕рд╕े рд╢ूрдж्рд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рддो рдмेрд╣рддрд░ рд╣ुрдИ рдкрд░рди्рддु рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХोрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдк्рд░िрдпा (2006) рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХे рдЕрди्рддःрд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдмрддाрдпा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдиे рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдУрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЦोрд▓ा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдПрдХ рдж्рд╡ंрдж рдХो рднी рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрдирдоें рдЬ्рдЮाрди рдЖрдпा рд╡рд╣ीं рдЕрдкрдиों рд╕े рджूрд░ी рднी рдмрди рдЧрдпी। рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЗрди्рд╣ें рдЙрди्рд╣ीं рдХाрдоों рд╕े рдирдлрд░рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рдЬिрд╕े рдХрд░рдиे рдоें рдпे рдкрд╣рд▓े рдЧрд░्рд╡ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рдЗрдирдХा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рднी рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддि рдХे рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХी рднांрддि рд╣ाрде рд╕े рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╕े рдХрддрд░ाрдиे рд╡ рдЭिрдЭрдХрдиे рд▓рдЧा। рдпे рдЕрдиुрднрд╡ рджिрдЦрд▓ाрддे рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдПрдХ рдмреЬी рдХрдоी рд╣ै, рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рди рддो рджूрд╕рд░ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╖ीрд▓ рдмрдиा рдкाрддी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиा рд░рд╣рдиे рджेрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдордиुрд╖्рдп рдЧрд▓рдд рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рддोреЬрдиे рдпा рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдоें рдкрд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдЙрдирд╕े рджूрд░ рднाрдЧрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЗрдирдХे рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд/рдкिрдЫреЬे рд╡рд░्рдЧ рдоें рдпे рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдпें рдЬрд╕ рдХी рддрд╕ рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖िрдд рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдЬ्рдпाрджा рддрдиाрд╡ рдоें рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддिрдпों рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддिрдпाँ рдЙрдирд╕े рджूрд░ी рдмрдиाрдХрд░ рд░рдЦрддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рджुःрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬोреЬ рдкाрдиे рдоें рдиाрдХाрдо рд░рд╣ी рд╣ै।

            рд╕िंрд╣ (2006) рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХो рдиेрддृрдд्рд╡ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдпे рд╣ैं। рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдиेрддृрдд्рд╡ рдХी рдУрд░ рдмреЭा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░рджрдд्рдд рди рд╣ोрдХрд░ рдЕрд░्рдЬिрдд рд╣ै। рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ों рддрдеा рдкंрдЪाрдпрдд рд░ाрдЬ рдХे рддрд╣рдд рдк्рд░рджрдд्рдд рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдиे рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рддрдеा рдЙрдирдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдиेрддृрдд्рд╡ рдХे рдЕрдзिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпे рд╣ैं। рдЪौрдзрд░ी (2006) рдиे рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдоे рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рднूрдоिрдХा рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдФрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдиे рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоाрд░्рдЧ рддो рдЦोрд▓ рджिрдпा, рд╡рд╣ीं рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡ंрдЪिрдд рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдЗрд╕рдХा рд▓ाрдн рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрдпा рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдпे рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпे। рдмрд░ूрдЖ (2005) рдиे рдмрддाрдпा рдХि 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдиिрдЬीрдХрд░рдг рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдиिрдЬीрдХрд░рдг рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧ, рд╡िрд╖ेрд╖ рдХрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि, рдЬрдирдЬाрддि рд╡ рдкिрдЫреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЗрд╕рдХा рд▓ाрдн рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдоिрд▓ा। рдпрд╣ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдпाрди्рдд्рд░िрдХ рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै рдЙрдирдоें рдЖрдд्рдордмोрдз рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХा рдмोрдз рдирд╣ीं рдХрд░ा рдкा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ुрдЭाрд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдирдпे рд╕िрд░े рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рдУрд░ рдирдпी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЗрд╕рдиे рд╡िрд╖рдорддाрд╡ाрджी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рднी рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рдЙрдкाрдз्рдпाрдп (2004) рдиे рдЧ्рд░ाрдо рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдХी рд╕рдд्рддा рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдФрд░ рдмрддрд▓ाрдпा рдХि рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे рд▓ेрдХिрди рдЬाрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рдкीрдЫे рд░рд╣ рдЧрдпे। рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╡ोрдЯ рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ैं, рд╕िрд╡ाрдп рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХी рд╕рджрд╕्рдпрддा рдХे рд╡े рдЕрдкрдиी рдЬाрддि рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХो рд╡ोрдЯ рджेрдиा рдЕрдзिрдХ рдкрд╕рди्рдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдкंрдЪाрдпрдд рдХा рд╕рджрд╕्рдп рддो рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдзाрди рдирд╣ीं рдмрди рдкाрддे। рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХрдоी рдФрд░ рдХрдордЬोрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХो рдоुрдЦिрдпा рдмрдирдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрдпः рдЗрди्рд╣ें рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддिрдпों рдХे рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡ोрдЯ рджेрдиे рд╕े рднी рд░ोрдХ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕िрди्рд╣ा (2003) рдиे рдмрддाрдпा рдХि рджрд▓िрддों рдХो рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдПं рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддी рд╣ैं। рд╡े рдЧрд░ीрдмी, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा, рдмेрдХाрд░ी рддрдеा рдаेрдХेрджाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं। рдпे рджрд▓िрдд, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी, рдирдХ्рд╕рд▓िрдпों рдХे рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдкिрдЫрд▓े 10 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдирдХ्рд╕рд▓िрдпों рдиे рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдХो рдоाрд░ рдбाрд▓ा рд╣ै рдЙрдирдоें рд╕े 75% рд▓ोрдЧ рджрд▓िрдд, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдеे। рдЖрдЬ рдЬो ‘рджрд▓िрдд рд╡िрдорд░्рд╢’ рдЕрдерд╡ा ‘рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдгों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдХрднी рднी рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдЙрди्рд╣ें рдЖрдо рдЖрджрдоी рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा। рдкрд╡ाрд░ (1998) рдиे рджेрдЦा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢рд░्рдо рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै, рдЕрдкрдиों рд╕े рд╣ी рдЫुрдкाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рд╕्рд╡рдпं рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рдоाँ рд╕े, рдЫाрдд्рд░ाрд╡ाрд╕ рдХे рдмाрд╣рд░ рд╕рдм рдоिрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рдЦुрд▓рдХрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддे рдеे। рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдорди рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рдмाрдд рдЖрдиे рд▓рдЧी рдФрд░ рдЕрдм рд╡рд╣ рдХाрдЧрдЬ рдмीрдирдиे рдХे рдХाрдо рдХो рдмुрд░ा рдоाрдирдиे рд▓рдЧा рдЬिрд╕рдХी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХोрдИ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдирд╣ीं рдеी। рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрдж рджрд▓िрддों рдХी рдХुрдЫ рдкीреЭिрдпां рднौрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдЪुрдХी рд╣ै। рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЗрди рджोрдиों рд╡рд░्рдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХाрдлी рдлाрд╕рд▓ा рд╣ै। рдиैрдоिрд╢рд░ाрдп (1996)  рдиे рдмрддाрдпा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдоें рд╢ोрд╖рдг рдХी рд╕рдордЭ рдмрдиी рдЬрдмрдХि рдЦрд░ाрдд рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдЖрдд्рдордЧ्рд▓ाрдиि рд╡ рд╢рд░्рдо рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл рдорд╣ाрд░рд╡ाреЬी рдоें рдПрдХ рдирдИ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдлैрд▓ рд░рд╣ी рдеी рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд░ूреЭ-рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рд╕े рдЬрдХреЬे рд╣ुрдпे рд▓ोрдЧ рдеे। рд╡े рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЧाँрд╡ рдоें рддрд░рдХ्рдХी рд╣ोрдиे рд╕े рдЧाँрд╡ рдоें рдЕрдм рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рдеी, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рддो рд╣ुрдЖ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдЖрдЬ рднी рдкिрдЫреЬेрдкрди рд╕े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рд╕рдХा। рдЬोрд╢ी (1996) рдиे рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕्рд╡рд░ рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдпे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡े рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рдиे рднूрдоि рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рднूрдоिрд╣ीрди, рд╢्рд░рдоिрдХ рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХे рдХाрд░рдг, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рдмреЭрддी рдЕрдкрд░ाрдз рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЧрд╣рд░ा рджेрддी рд╣ै। рдЬोрд╢ी рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдкाрддे рд╣ैं рдХि рдЕрдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рддрд░ीрдХों рд╕े рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी ‘рд╢िрдХ्рд╖ा’ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рдЗрдирдХी рдк्рд░рд╕्рдеिрддि рдХो рднी рд╕ुрдзाрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЪाрдирдиा (1993) рдиे рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рд╡ рдЬрдирдЬाрддि, рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рддрдеा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдХिрдпे рдЧрдпे рдЕрдз्рдпрдпрди рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддिрдпों рдХे рдкुрдиः рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдкाрдпा рдХि рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо, рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдирдХो рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд▓ाрдиे рдХे рдордз्рдп рдХे рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЪौрдзрд░ी (1987) рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдХि рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рд╡ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрди рдЬाрддि рдХे рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕्рддрд░ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдпे рдирдпे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХो рдЕрдкрдиा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХा рдмेрд╣рддрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рддрдеा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЬाрдЧृрдд рд╡ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕िंрд╣ (1987) рдоें рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдПрдХ рдирдпे рдЖрдпाрдо рдХी рдмाрдд рдХी। рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЭुрдХाрд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा (рдЬिрд╕рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।) рдкрд░ рдеा। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рдмाрд▓рдХों рдХो рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡рдЬीрдлा рд░рд╣ा।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖-
            рдЙрдХ्рдд рдЕрдз्рдпрдпрди рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рднी рд╡рд░्рдЧो рддрдХ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕े рдЕрдЫूрддी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕्рддрд░ рдЕрднी рднी рдиिрдо्рди рд╣ैं рддрдеा рдпे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рдПрд╡ं рдкрд░िрдгाрдоों рдкрд░ рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХो рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдоाрдирдХрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдоें рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬाрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдирд╣ीं рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा, рд╕рдд्рддा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी, рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдПрд╡ं рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрднрд╡, рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдмाрд▓рдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЙрдирдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ рдпрджि рдЧрд╣рд░े рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा рддो рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЖрдЬ рдХрдаिрди рди рд╣ोрддा рдХि рд╡े рдЕрднी рднी рд╕ंрдХрдЯ рдоें рд╣ैं। рдкрд░ рд╕рдЪ рдоें рдЕрднी рднी рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд╢ा рд╕ुрдзрд░ी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрдЧрдарди рдоिрд▓рдХрд░ рдкрд╣рд▓ рдХрд░ें рддो рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдХो рд╕ुрдзाрд░ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी-
·         рдЗрдм्рдЯ्рд╕рди, рдбी. (1961) рдкंрдЬाрдм рдХाрд╕्рдЯ рд╖िрдбрдпूрд▓्рдб рдХाрд╕्рдЯрд╕ рд╕ेंрд╕рд╕।
·      рдЪंрдЪрд░ीрдХ, рдХрди्рд╣ैрдпाрд▓ाрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕рд░ोрдЬ. (2012), рднाрд░рддीрдп рджрд▓िрдд рдЬाрддि рдХोрд╖, рднाрдЧ-2 (рдм-рд╣) рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ, рдпुрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी. рдкृрд╖्рда- 227-228।
·         рд╢्рд░ी рдиिрд╡ाрд╕, рдПрдо. рдПрди. (1981), рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी. рдкृрд╖्рда-22।
·         рдЧुрдк्рддा, рд▓рдХ्рд╖рддा (2006), рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдмंрджрдиा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдЕрддुрд▓ рдк्рд░िंрдЯрд░्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 21।
·         рд╡рд╣ी. рдкृрд╖्рда- 21
·         рд╡рд╣ी. рдкृрд╖्рда- 22
·         рд╡рд╣ी. рдкृрд╖्рда- 23
·         рд╡рд╣ी. рдкृрд╖्рда- 23
·    рд╕ाрд░рд╕्рд╡рдд, рдбॉ. рдоाрд▓рддी рдПрд╡ं рдк्рд░ो. рдПрд╕.рдПрд▓. рдЧौрддрдо (2010) ‘рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╕ाрдордпिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдпें’, рдЖрд▓ोрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдкृрд╖्рда- 97।
·         Govt. of India (1986), ‘National Policy on Education’, Ministry of HRD, GOI, New Delhi.
·        Kumari, Kumkum (2014), ‘Socio-Economic status and Environmental Sanitation among dalit women at Patna District in Bihar’, Journal of Community Guidance & Research, Vol. 31, No. 3, New Delhi, Page 367-372.
·     рджिрд╡ाрдХрд░, рдбॉ. рд╕ंрдЧीрддा (2014), ‘рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░: рдПрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди’, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд╡рд░्рд╖-14 рдЕंрдХ 54-55 рд╢ोрдз рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдЕрднिрд╖рдж, рдЙрдЬ्рдЬैрди (рдо.рдк्рд░.), рдкृрд╖्рда 31-35।
·    рд╕ंрдЬीрд╡, рдХुрдоाрд░ (2011) ‘рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдмाрд▓рдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЙрдирдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕’, рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп, рд╡рд░्рд╖-18 рдЕंрдХ 3, рди्рдпूрдкा, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 35-46।
·      рдпाрджрд╡, рд░рд╢्рдоि (2010) ‘рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा’, (рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз) рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрднाрдЧ, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ (рдо.рдк्рд░.)।
·     рдбुрдоाрд░, рд╡िрд╢्рд╡рдЬीрдд (2009), ‘рдбुрдоाрд░ рдЬाрддि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдоाрдирд╡рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпрдпрди’ (рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмрди्рдз), рдоाрдирд╡рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрднाрдЧ, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ (рдо.рдк्рд░.)।
·      рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी, рдиीрд░рдЬ (2009), ‘рд╕ौрд░ рдЬрдирдЬाрддि рдХी рд╖िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпрдпрди’, (рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз) рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрднाрдЧ, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ (рдо.рдк्рд░.)।
·   рдЪौрдзрд░ी, рд░ाрдЬेрд╢ рдХुрдоाрд░ (2006) ‘рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рднूрдоिрдХा’, (рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмрди्рдз), рд╕рдоाрдЬрд╖ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрднाрдЧ, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╖्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ (рдо.рдк्рд░.)।
·    рд╢рд░्рдоा, рд╕ुрдзीрд░ рдХुрдоाрд░ рдПрд╡ं рд╢рд░्рдоा рдиीрддू (2008), ‘рд╕ाрдоाрди्рдп рдПрд╡ं рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХी рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрднिрд╡ृрдд्рддिрдпाँ’, рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп, рд╡рд░्рд╖-15, рдЕंрдХ-2, рди्рдпूрдкा, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 47-59
·        рд░ेрдб्рдбी рдХे. рдХृрд╖्рдг (2007), ‘рднाрд░рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’, рдЯाрдЯा рдоैрдХрдЧ्рд░ाрд╣िрд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рдХрдо्рдкрдиी рд▓िрдоिрдЯेрдб, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी।
·    рд╕िंрд╣, рдиीрддि (2006), ‘рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкंрдЪाрдпрдд рдЕрднिрдЬрди: рднूрдоिрдХाрдпें рдПрд╡ं рдЬрдирд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди’, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд╡рд░्рд╖-14, рдЕंрдХ-57, рд╢ोрдз рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдЕрднिрд╢рдж, рдЙрдЬ्рдЬैрди (рдо.рдк्рд░.), рдкृрд╖्рда 49-59।
·    рдк्рд░िрдпा, рдиीрд░рдЬ (2006), ‘рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХे рдЕрдиुрднрд╡: рджрд▓िрдд рдЖрдд्рдордХрдеाрдУं рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖्рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди’, рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рд╡рд░्рд╖-13, рдЕंрдХ-3, рди्рдпूрдкा, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 63-73।
·     рдмрд░ूрдЖ, рдбॉ. рдПрд╕.рдПрдо. (2005), ’21рд╡ीं’ рд╕рджी рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧ’, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд╡рд░्рд╖-14, рдЕंрдХ 54-55, рд╢ोрдз рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдЕрднिрд╖рдж, рдЙрдЬ्рдЬैрди (рдо.рдк्рд░.), рдкृрд╖्рда 12-19।
·     рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рдбॉ. рдП.рдХे. (2004), рдкाрд░्рдЯिрд╕िрдкेрд╢рди рдЗрди рдкॉрд╡рд░ рд╕्рдЯ्рд░рдХ्рдЪрд░ рдПंрдб рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдСреЮ рд╕िрдб्рдпूрд▓ рдХाрд╕्рдЯ्рд╕ рдПрдЯ рд╡िрд▓ेрдЬ рд▓ेрд╡рд▓, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд╡рд░्рд╖-13, рдЕंрдХ-52-53, рд╢ोрдз-рдк्рд░рдмंрдз рдЕрднिрд╖рдж, рдЙрдЬ्рдЬैрди рдо.рдк्рд░. рдкृрд╖्рда 49-59।
·    рд╕िрди्рд╣ा, рд▓ोрдХेрд╢्рд╡рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж (2003), ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоें рджрд▓िрдд рдЖрдЬ рднी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд’, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд╡рд░्рд╖-12, рдЕंрдХ-47, рд╢ोрдз рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдЕрднिрд╖рдж, рдЙрдЬ्рдЬैрди (рдо.рдк्рд░.) рдкृрд╖्рда 33-35।
·       рдкрд╡ाрд░, рджрдпा (1998), ‘рдЕрдЫूрдд’ (рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ-рджाрдоोрджрд░ рдЦрдб्рд╕े) рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 24।
·    рдиैрдоिрд╢рд░ाрдп, рдоोрд╣рдирджाрд╕ (1996), ‘рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдкिंрдЬрд░े’, (рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ-рджाрдоोрджрд░ рдЦрдб्рд╕े) рдк्рд░рдХाрд╢рди рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда-14
·    рдЬोрд╢ी, рд░ाрдорд╢рд░рдг (1996), рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा (рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ- рдЕрд░ूрдг рдк्рд░рдХाрд╢) рдЧ्рд░ंрде рд╢िрд▓्рдкी рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी.
·    Chanana, K. (1993), ‘Accessing Higher Education : The Dilemma of Schooling Women, Minorities SCs, STs in Contemporary India, Higher Education’, 26:1.  
·         Choudhary, k. (1987). ‘The Policy of Reservation: Need to continue and transcend’, Social action, April-June, New Delhi, pp. 17-24.
·      Singh, Soran (1987), ‘Schedule Castes in India : Dimension of Social Change’, Gain Publishing, New Delhi.