Showing posts with label рдоीрд░ा. Show all posts
Showing posts with label рдоीрд░ा. Show all posts

рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдоीрд░ाрдмाрдИ

рдбॉ. рдоंрдЬु рд░ाрдиी

рдоंрдЬु рд░ाрдиी

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдИрдоेрд▓: manjurani@kmc.du.ac.in
рдЪрд▓рднाрд╖: 8860787419

рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд▓ोрдХ рдЧीрддों рдХी рднाрд╖ा рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди

рдоीрд░ा рдХी рдХाрд╡्рдп рднाрд╖ा рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдХ्рд╖ рд╣ै рд▓ोрдХрддрдд्рд╡। рдоीрд░ा рдХो рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рд▓िрдП рдЬो рднाрд╖ा рдоिрд▓ी рд╣ै, рд╡рд╣ рд▓ोрдХ рд╕े рдоिрд▓ी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╡рд╣ рдЦुрдж рд░ाрдЬрдШрд░ाрдиे рдХी рд╣ैं,рдЗрд╕рд▓िрдП рдоीрд░ा рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рдпे рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдХिрд╕ी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХी рд╣ी рд▓рдЧрддी рд╣ैं:-

    рд╕ाрд╕ рдмुрд░ी рдЕрд░ рдирдгрдж рд╣рдаीрд▓ी, рд▓рд░ि рд▓рд░ि рджे рдоोрд╣िं рддाрд░ी, рд╣े рдоाрдп। 
    рдоीрд░ाँ рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рдЪрд░рдг рдХрдорд▓ рдХी рдмाрд░ी, рд╣े рдоाрдп।1

рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрдЧрд░ рд▓ोрдХрддрдд्рд╡ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдорд▓िрдХ рдоोрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдпрд╣ाँ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдХे рдпрд╣ाँ рднी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рднी рд╣ै। рдоीрд░ा рдХे рдпрд╣ाँ рдЬो рд▓ोрдХрддрдд्рд╡ рд╣ै, рд╡рд╣ рд▓ोрдХрдЧीрддों рд╡ाрд▓ा рд╣ै।
рдоीрд░ा рддो рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рд╣ी рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдоैं рджेрд╣ рд╕े рд╡िрджेрд╣ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ूँ рд╕ाрд░ा рдЭंрдЭрдЯ рддो рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджेрд╣ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ी рд╣ै, рддो рдЕрдм рджेрд╣ рд╣ै рдХрд╣ाँ? рдЬрдм рдоैं рдХृрд╖्рдг рдХी рднрдХ्рддि рдоें рдбूрдм рдЧрдИ рд╣ूँ рддो рдоैं рдЕрдм рд╡िрджेрд╣ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ूँ। рдпрд╣ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдоीрд░ा рдХी рднाрд╖ा рд╣ै, рдЬो рдоीрд░ा рдХी рдХाрд╡्рдп рднाрд╖ा рдоें рд▓ोрдХрддрдд्рд╡ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ-

    рдЭрд░ рдЭрд░ рдмूँрджाँ рдмрд░рд╕ाँ рдЖрд▓ी рдХोрдпрд▓ рд╕рдмрдж рд╕ुрдиाрдЬ्рдпो। 
    рдЧाрдЬ्рдпाँ рдмाрдЬ्рдпाँ рдкрд╡рди рдордзुрд░рдпो, рдЕрдо्рдмрд░ рдмрджрд░ाँ рдЫाрдЬ्рдпो।2

рдоीрд░ा рдХी рднाрд╖ा рдоें рдПрдХ рддेрдЬी рд╣ै, рддीрдЦाрдкрди рд╣ै। рдлाрд░рд╕ी рдоें рдЗрд╕े рддुрд░्рд╢ी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдоीрд░ा рдХी рдХाрд╡्рдп рднाрд╖ा рдоें рдоिрд░्рдЪ рдХा-рд╕ा рддीрдЦाрдкрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдоैं рдЬाрдирддी рд╣ूँ рдХि рддूрдиे рдоुрдЭे рдЬрд╣рд░ рджिрдпा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджिрдпा рдЬрд╣рд░ рдоेрд░े рд▓िрдП рдЕрдоृрдд рд╣ो рдЧрдпा। рд╡े рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдПрдХ рдУрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдирд╢ा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдирд╢ा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрднी рдирд╣ीं рдЙрддрд░ेрдЧा। рдпрд╣ рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХрд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд░ाрдЬрдШрд░ाрдиे рдХी рдФрд░рдд рдХी рднाрд╖ा рд╣ै। рдоीрд░ा рдХी рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рдФрд░ рд╣ै, рдЬो рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╕े рдЖрдпी рд╣ै:-рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рддुрдордиे рдЬो рдЬрд╣рд░ рджिрдпा рд╣ै -

    рд╕ाрд╕ рд▓рдб़े рдоेрд░ी рдирди्рдж рдЦिрдЬाрд╡ै, рд░ाрдгा рд░рд╣्рдпा рд░िрд╕ाрдп। 
    рдоीрд░ाँ рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рдЕрд╡рд░ू рди рдЖрд╡ै рдо्рд╣ाँрд░ी рджाрдп।3

рдоीрд░ा рдиे рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХे рдЕрдоूрд▓्рдп рдХ्рд╖рдгों рдХो рд╕рд░рд╕ рд╢рдм्рдж рд╣ी рдирд╣ीं, рд╕рд░ाрдЧ рд╕्рд╡рд░ рднी рджिрдП। рд╕ाрдоाрди्рдп рдЫрди्рдж рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирд╣ीं рд▓िрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЫंрдж рдХрд╡िрддा рдХो рд▓рдп рддो рджे рд╕рдХрддा рд╣ै, рд░ाрдЧ рдирд╣ीं, рдЬो рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рд╕िрдж्рдзि рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рдХि рдоुрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЧ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рд╕рдмрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рднी рдмрдиाрддा рд╣ै। рдХрджाрдЪिрдд् рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХे рдЕрди्рдп рдорд╣ाрди рднрдХ्рддों рдХी рддрд░рд╣ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рднाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें 'рдЧेрдп рдкрдж' рдХो рдЪुрдиा, рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрдЧीрдд рд╢्рд░ी рдоिрд▓рди-рднूрдоि рдкрд░ рдЬрди्рдоा рдХाрд╡्рдп-рд░ूрдк рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕рдоें рднाрд╡рдзрд░्рдоी рд╢рдм्рдж-рд╕ाрдзрдиा рд╕ंрдЧीрдд рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╡िрдзाрди рдоें рдЖрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдоीрд░ा рдиे рднी рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдХी рд╡िрдХрд╕िрдд рдЕрдкрд░ा рдХो рдЕрдкрдиे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рджिрд▓ाрдИ। рдЖрдЬ рднी рдШрд░-рдШрд░ рдоें рдХрдЧीрддों рдХो рдмрдбी рд╣ी рдордзुрд░ рднाрд╡ рд╕े рд╕ुрдиा рдФрд░ рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

 рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдХा рдЬрдирдоाрдирд╕ рдкрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा рд╣ै। рднрдЬрдиों рдХे рд░ूрдк рдоें. рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХृрд╖्рдг-рднрдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ेрдоाрднрдХ्рддि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рд░рд▓ рдХрдерди рдХे рднाрд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं।

рднрдХ्рддिрдордпी рдоीрд░ा рдХे рдкрдж рдЕрдиुрднूрддिрдпों рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рд▓ोрдХрдоाрдирд╕ рдХो рдПрд╡ं рднाрд╡ुрдХ рд╣ृрджрдп рдХो рд╣рдаाрдд् рд╡िрдоुрдЧ्рдз рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдоीрд░ा рдХे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдкрд░ рдкрдб़े рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рдХोрдИ рдирдХाрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рднाрд░рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдкрд░ рднी рдоीрд░ा рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЕंрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрд╕ाрдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХेрд░рд▓ рддрдХ рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХрдЪ्рдЫ рдХी рдЦाрдб़ी рддрдХ рдШрд░-рдШрд░ рдоें рдоीрд░ा рдХे рдЬो рд╕्рд╡рд░ рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЧ-рд░ाрдЧिрдиिрдпों рдоें рдЧुंрдЬрд░िрдд рд╣ै, рд╡े рдоीрд░ा рдХे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╕्рд╡рдпंрд╕िрдж्рдз рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै।

рд╡ेрдж, рдЙрдкрдиिрд╖рдж्, рд╡ाрд▓्рдоीрдХीрдп рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдЧ्рд░ंрдеों рдХो рдЫोрдб़ рджेрд╡ें рдФрд░ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдХृрддिрдд्рд╡, рд╕ाрдзрдиा рдпा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХो рдк्рд░рддिрдоाрди рдоाрдирдХрд░ рдЪрд▓ें рддो рднрдХ्рдд-рд╢िрд░ोрдордгि рдоीрд░ाрдмाрдИ рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдФрд░ рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рдзрд░рддी рдХी рд╕ौंрдзी рдЧрди्рдз рд▓िрдП рдкрд░рдо рднрдХ्рддि-рднाрд╡рдиा рд╡ рдПрдХрдиिрд╖्рда рдк्рд░ेрдо-рд╕ाрдзрдиा рдХो рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдлैрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЕрдк्рд░рддिрдо рдорд╣िрд▓ा-рд╕ंрдд рд╣ैं। рдЧौрддрдордмुрдж्рдз рдФрд░ рдФрд░ рднрдЧрд╡ाрди рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдХे рдмाрдж рдЕрддीрдд рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡ाрддाрдпрди рдоें рдЖрджिрд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рд╣ी рдРрд╕े рддीрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рджृрд╖्рдЯिрдЧрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╣ृрджрдп рдФрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рдЖрд▓ोрдбिрдд-рд╡िрд▓ोрдбिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдордз्рдпрдпुрдЧ рдоें рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХे рдкूрд░्рд╡рд╡рд░्рддी рд╕ंрддों рдоें рдЕрдХेрд▓े рдХрдмीрд░ рдХो рдпрд╣ рдЧौрд░рд╡ рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं рддрдеा рдоीрд░ा рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдоें рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЙрдирдХे рдЕрдорд░ рдЧ्рд░ंрде 'рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕' рдХो рд╣ी рдРрд╕ा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдоीрд░ा рдЕрдХेрд▓ी рдРрд╕ी рдорд╣िрд▓ा рд╣ैं, рдЬो рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рджीрдкрд╢िрдЦा  рдХो рдКрд░्рдз्рд╡рдоुрдЦी рдЪेрддрдиा рдоें рдЖрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдоीрд░ा-рдХाрд╡्рдп рдоें рд▓ोрдХрдзाрд░ा рдХा рд╡ेрдЧ рдмрдб़ा рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ै।

рд▓ोрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕
    рдХाрдЧ рдЙрдб़ाрд╡рдд рджिрди рдЧрдпा, рдмूрдЭू рдкंрдб़िрдд, рдЬोрд╕ी рд╣ो। 
    рдоीрд░ाँ рд╡िрд░рд╣िрдгि рд╡्рдпाрдХुрд▓ी, рджрд░рд╕рдг рдХрдм рд╣ोрд╕ी рд╣ो।4

рд▓ोрдХ рд╢рдХुрди
     рд╕ाрд╡рди рдЕрд╡рди рд╣рд░ि рдЕрд╡рди рд░ी, рд╕ुрдг्рдпा рдо्рд╣ाрдиे рдмाрдд। 
    рдоीрд░ाँ рджाрд╕ि рд╕्рдпाрдо рд░рддि, рд▓рд▓рдХ рдЬीрд╡рди рдЬाрдд।5

рд▓ोрдХ рд░ूрдв़ि
    рджीрдкा рдЬोрдпाँ рдЪोрдХ рдкुрд░ाрд╡ाँ рд╣ेрд▓ी, рдкिрдпा рдкрд░рджेрд╕ рд╕рдЬाрд╡ाँ। 
    рд╕ूрдиी рд╕ेрдЬाँ рд╡्рдпाрд▓ рдмुрдЭाрд╡ाँ, рдЬाрдгा рд░ेрдг рдмिрддाрд╡ाँ।6

рд▓ोрдХ-рд░ीрддि
    рдоीрд░ाँ рд░े рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рдмाँрд╣ рдЧрд╣्рдпाँ рд░ी рд▓ाрдЬ।7

рд▓ोрдХ рдкрд░्рд╡
    рд╕ाрд╡рдг рдоाँ рдЭрдб़ рд▓ाрдЧिрдпो, рд╕рдЦि рддीрдЬाँ рдЦेрд▓ै рд╣ो। 
    рднाрджрд╡ै рдирджिрдпा рдмрд╣ै, рджूрд░ी рдЬिрди рдоेрд▓ै рд╣ो।8

рд▓ोрдХ рдк्рд░рдХृрддि
    рдеें рддो рд░ाрдгाрдЬी рдо्рд╣ाँрдиे рдЗрд╕рдб़ा рд▓ाрдЧो, рдЬ्рдпों рдм्рд░рдЪ्рдЫрди рдоें рдХैрд░। 
    рдоीрд░ाँ рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рдЗрдорд░िрдд рдХрд░ рджिрдпो рдЬрд╣рд░।9

рд▓ोрдХाрднूрд╖рдг
    рдмैрд░्рдпां рд╕ाрдЬрди рд╕ांрд╡рд░ो рд░ी, рдо्рд╣ाрд░ो рдЪूрдб़рд▓ी рдЕрдорд░ рд╣ो рдЬाрдП। 
    рдоेрд░े рд╕्рд╡ाрдоी, рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╣рд░ि, рдЖрдк рдоुрдЭрд╕े рдХрдм рдоिрд▓ेंрдЧे?10

рд▓ोрдХ рднोрдЬрди
    рд╣ाрде рдоें рдоाрдЦрди рд░ोрдЯी, рдЧौрдУं рдХे рд░рдЦрд╡ाрд▓े। 
    рдоीрд░ां рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рд╕ाрд░рдг рдЕрдпрди рдХूँ рддाрд░े।11

рд▓ोрдХोрдХ्рддि
    рджाрдз्рдпा рдКрдкрд░ рд▓ूрдг рд▓рдЧाрдпाँ, рд╣िрд╡рдб़े рдХрд░рд╡рдд рд╕ाрд░्рдпां। 
    рдоीрд░ाँ рд░े рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рд╣рд░ि рдЪрд░рдгाँ рдЪिрдд рдзाрд░्рдпां।12

рд▓ोрдХ рдоुрд╣ाрд╡рд░े
    рддुрдо рджेрдЦ्рдпाँ рдмिрди рдХрд▓ рди рдкрдб़рдд рд╣ै, рдЬोрдКँ рдмाрдЯ рддुрдо्рд╣ाрд░ी। 
    рдоीрд░ाँ рджाрд╕ी рддुрдо рдЪрд░рдгрди рдХी, рдмाрд░ рдмाрд░ рдмрд▓िрд╣ाрд░ी।13

рдоीрд░ा рдХा рдпрд╣ рд╕ौрди्рджрд░्рдпрдмोрдз рдЙрдирдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдж рдоें рдЫрд▓рдХрддा рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд╕ाрдзрдиा рдоीрд░ा рдХो рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╣ी рд░рд╣рдХрд░ рдХрд░рдиी рдкрдб़ी рдеी, рдЕрддः рдЙрд╕рдХे рдкрджों рдоें рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдкрдиी рдЕрдоिрдЯ рдЫाрдк рдЫोрдб़рддा рд╕рд╣рдЬ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдирд╢्рд╡рд░ рдмрддाрдХрд░ рднी рд╡рд╣ рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ी। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд░рд╣ा рдХि рдЙрд╕рдХ рджिрд╡्рдп рдЬीрд╡рди-рдЪрд░िрдд рдХे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЙрд╕рдХे рдкрджों рдоें рд▓ौрдХिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдЕрдиुрднूрддिрдпा рд╕े рдЬुрдб़ рдЧрдпे рд╣ैं। рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдоें рд╢рдХुрди рдордиाрдиे рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ुрди्рджрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо-рдк्рд░ीрддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЗрд╕рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдЕрдкрдиा рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЦाрд╕рдХрд░ рдЬрдм рдкрддि рдкрд░рджेрд╕ рдоें рд░рд╣рддा рд╣ो рддो рдЙрд╕рдХी рд╡िрд░рд╣िрдгी рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдХे рдЖрдЧрдорди рдХी рдЙрдд्рдХрдг्рдаा рдоें рд╢рдХुрди рдордиाрддी рд╣ै। рдоीрд░ा рднी рдЕрдкрдиे рднाрд╡рдиाрдордп рдЬीрд╡рди рдоें рдЗрд╕ рд▓ोрдХ-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ाрдЬрди рдХे рдЖрдЧрдорди рдХी рдмाрдд рд╕ोрдирдЪिрд░ैрдпा рдФрд░ рдХौрд╡े рдХा рд╢рдХुрди рд▓ेрдХрд░ рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡िрд░рд╣ рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкрд░рджेрд╕ी рдХो рдкाрддी рднी рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рдкाрддी рдХि рд╡िрдпोрдЧ-рд╡्рдпрдеा рд╕े рдЕрд╢рдХ्рдд рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХा рдХाँрдкрддा рд╣ाрде рдХрд▓рдо рдеाрдордиे рдоें рднी рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рд╕े рдЬो рдиिрд░рди्рддрд░ рдЖँрд╕ू рд╡рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╣ृрджрдп рдХी рдзрдб़рдХрди рдЕрд▓рдЧ рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╡рд╣ рдХैрд╕े рд▓िрдЦे рдФрд░ рдХ्рдпा рд▓िрдЦे? рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╡िрд░рд╣ рдХाрддрд░ рдоीрд░ा рдЕрдкрдиा рджुрдЦрдб़ा рднрд░ा рд╕ंрджेрд╕ा рдЪंрджा рдФрд░ рдХौрд╡े рд╕े рдЕрдкрдиे рдкрд░рджेрд╕ी рдХो рднिрдЬрд╡ाрдиे рдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рдХрд░рддी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рд▓ोрдХाрдиुрд╕ाрд░ी рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХा рдЬो рдПрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╣ैं, рдЙрд╕рд╕े рдоीрд░ा рдХे рдкрдж рджूрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдкाрдпी рд╣ैं।

рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╡ृрдд्рддों рдФрд░ рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрдирдХा рд▓ौрдХिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै рддो рдЗрдирдХा рдЕрдкрдиा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рднी рд╣ै। рдЗрди рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рддрдеा рд╢िрд╡-рд╕ंрдХрд▓्рдкों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╡्рд░рддों рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдПрд╡ं рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдоाрди рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоीрд░ा рднी рдЕрдкрдиी рдЖрд░ाрдзрдиा рдЙрдкाрд╕рдиा рдоें рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдпрддрдо рдХे рдпोрдЧрдХ्рд╖ेрдо рдХी рдЙрдд्рдХрдЯ рдЕрднिрд▓ाрд╖ा рд╕े рдЗрди рд╡्рд░рддों, рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рдХो рдордиाрддी рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдоें рдЧрдгрдЧौрд░ рдФрд░ рд╕ाрд╡рдгी рддीрдЬ рдЬैрд╕े рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ुрдЖ рд╣ैं, рдЧрдгрдЧौрд░ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рд╡्рд░рдд рдФрд░ рдд्рдпौрд╣ाрд░ рджोрдиों рдХे рдоिрд▓े-рдЬुрд▓े рд░ूрдк рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдпोрдЧ्рдпрд╡рд░ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рдЬрд╣ाँ рдХुँрд╡ाрд░ी рдХрди्рдпाрдПँ рдордиाрддी рд╣ैं, рд╡рд╣ाँ рд╕ौрднाрдЧ्рдпрд╡рддी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдоीрд░ा рдХाрд░्рддिрдХ рд╕्рдиाрди рдФрд░ рджाрди рдкुрдг्рдп рдХрд░рдиे рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рдХрд░рддी рд╣ैं। рд░ंрдЧ рднрд░ा рд╣ोрд▓ी рдХा рдд्рдпौрд╣ाрд░ рддो рдЕрдкрдиा рдЕрдиूрдаा рд╣ी рд░ंрдЧ-рдвंрдЧ рд░рдЦрддा рд╣ैं। рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдоें рдпрд╣ рд╣рд░्рд╖ोрд▓्рд▓ाрд╕ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЦुрд▓ा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрддा рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдоीрд░ा рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдкрдж рдм्рд░рдЬ рдХे рд╣ोрд▓ी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЬिрдирдоें рдоीрд░ा рдЧोрдкी рдмрдирдХрд░ рдХृрд╖्рдг рдХे рд╕ाрде рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рддी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЗрди рдкрджों рдоें рдЬрд╣ाँ рдоीрд░ा рдХा рд╣рд░्рд╖ोрд▓्рд▓ाрд╕ рдЕрдкрдиी рдЪрд░рдо рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рд╡рд╣ рдоाрдд्рд░ рдоीрд░ा рд░рд╣рдХрд░ рдк्рд░ोрд╖िрдд рдкрддिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрд░рд╣ рдоें рдбूрдмी рдЙрджाрд╕ рднी рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░िрдпрддрдо рдкрд░рджेрд╢ рдоें рд╣ो рддो рд╡рд╣ рд╣ोрд▓ी рдХैрд╕े рдФрд░ рдХिрд╕рдХे рд╕ाрде рдЦेрд▓े।
    рд╣ोрд▓ी рдкिрдпा рдмिрдиा рд▓рдЧрди рд░ी рдЦрд░ी।
    рд╕ूрдиे рдЧाँрд╡ рдФрд░ рджेрд╢, рд╕ूрдиी рдХ्рдпाрд░िрдпाँ рдФрд░ рдЕрдЯाрд░िрдпा।14

рд╕ंрджрд░्рдн:
1.рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 168, рдкृрд╖्рда 145
2. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 148, рдкृрд╖्рда 139
3.рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 42, рдкृрд╖्рда 109
4.рдоीрд░ाँрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 114, рдкृрд╖्рда 130
5. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 66, рдкृрд╖्рда 115
6. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 78, рдкृрд╖्рда 119
7. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 108, рдкृрд╖्рда 128
8. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 114, рдкृрд╖्рда 129
9.рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 34. рдкृрд╖्рда 106
10. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 200, рдкृрд╖्рда 154
11. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдкрдж 164, рдкृрд╖्рда 144
12. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 82, рдкृрд╖्рда 121
13. рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХी рдкрджाрд╡рд▓ी: рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкрдж 112, рдкृрд╖्рда 129
14.рдоीрд░ा рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдпрдмोрдз: рдбॉ. рд░рдгрдЬीрдд рд╕िंрд╣ рдЧрдвाрд▓ा, рдкृрд╖्рда 60-61
***

рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп

рдбॉ. рд░ूрдкा рдЪाрд░ी

рдЕрд╕ोрд╕िрдПрдЯ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдмोрдзिрдиी рдоंрдбрд▓, рд╢्рд░ी рдорд▓्рд▓िрдХाрд░्рдЬुрди рдФрд░ рд╢्рд░ी рдЪेрддрди рдоंрдЬु рджेрд╕ाрдИ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХाрдгрдХोрдг рдЧोрд╡ा
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 985 015 2578


 рдЖрдЬ рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╢рддी рдоें рд╣рдо рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиाрд░ी  рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдоंрдЪ рдкрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ूрдк рдоें  рдЖрдпाрдо рдЦुрд▓рддे рд╣ैं। 15 рд╡ीं рд╢рддी рдХे рд░ाрдаोрдб рд╡ंрд╢ рдХी рдХрди्рдпा рдиे рдЕрдиेрдХ рдХрдЯु  рдЖрд░ोрдкों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЗрд╖्рдЯ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдпं рдХो  ‘рдЬोрдЧिрди’ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЗрд╖्рдЯ  рднрдХ्рддि рдоें рд░рдордоाрдг рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЕрдиोрдЦे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рд╡ाрдпा। рдоीрд░ा рдиे рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рднрдЧрд╡ाрди рдХे рдХрдИ рд░ूрдкों рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।  рднрдЧрд╡ाрди рдоीрд░ा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░िрдп, рд╕рдЦा, рдкрддि рдФрд░ рдЙрдж्рдзाрд░рдХ рднी рд╣ै। рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд░рд╣ा рд╣ै।

 рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХा рдЬрди्рдо 1498 рдИ. рд╕े 1504 рдИ. рдХे рдмीрдЪ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдоेреЬрддा рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдХुрдХреЬी  рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХे рдкिрддा рд░рддрдирд╕िंрд╣ рдФрд░ рдкिрддाрдорд╣ рджूрджा рд╕िंрд╣ рдеे। рдмрдЪрдкрди рдоें рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ीреШृрд╖्рдг рдХी рдоूрд░्рддि рдХे рдк्рд░рддि рдоीрд░ा рдХी рд▓рд▓рдХ рдмрд╣ुрдд рдеी। рд╡рд╣ рдоूрд░्рддि рдХी рдкूрдЬा рдЕрд░्рдЪा рдоें рдЗрддрдиी рдбूрдм рдЧрдпी рдХि рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ рд╕े рдЧा рдЙрдаी –
   рдкाрдпो рдЬी рдоैंрдиे рд░ाрдо рд░рддрди рдзрди рдкाрдпो।
   рд╡рд╕्рддु рдЕрдоोрд▓िрдХ рджी рдоेрд░े рд╕рддрдЧुрд░ु рдХिрд░рдкाрдХрд░ рдЕрдкрдиाрдпो।
   рдЬрдирдо рдЬрдирдо рдХी рдкूंрдЬी рдкाрдИ рдЬрдЧ рдоें рд╕рднी рдЦोрд╡ाрдпो॥

 1516 рдИ. рдоें рдоीрд░ा рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдоेрд╡ाреЬ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдХे рдЬ्рдпेрд╖्рда  рдкुрдд्рд░ рднोрдЬрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ। рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рднोрдЬрд░ाрдЬ рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдоीрд░ा рдХी рднрдХ्рддि рднाрд╡рдиा рдХो рдЙрджाрд░ рд╣ृрджрдп рд╕े рджेрдЦрддे рдеे। рдоीрд░ा рдЕрдкрдиे рджिрд╡्рдп рдк्рд░ेрдо рдХी  рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХрд░рддी рдеी –
   рд╣ेрд░ी рдоैं рддो рдк्рд░ेрдо рджिрд╡ाрдиी, рдоेрд░ो рджрд░рдж рди рдЬाрдиे рдХोрдп।
   рд╕ूрд▓ी рдКрдкрд░ рд╕ेрдЬ рд╣рдоाрд░ी, рдХिрд╕ рдмिрдз рд╕ोрдиा рд╣ोрдп।
   рдЧрдЧрди рдордг्рдбрд▓ рдоेँ рд╕ेрдЬ рдкिрдпा рдХी, рдХिрд╕ рдмिрдз рдоिрд▓рдиा рд╣ोрдп।
   рдШाрдпрд▓ рдХी рдЧрддि рдШाрдпрд▓ рдЬाрдиै, рдХी рдЬिрди рд▓ाрдИ рд╣ोрдп।
   рдЬौрд╣рд░ рдХी рдЧрддि рдЬौрд╣рд░ рдЬाрдиै, рдХी рдЬिрди рдЬौрд╣рд░ рд╣ोрдп।
   рджрд░рдж рдХी рдоाрд░ी рдмрди-рдмрди рдбोрд▓ूं, рдмेрдж рдоिрд▓ा рдирд╣िं рдХोрдп।
   рдоीрд░ां рдХी рдк्рд░рднु рдкीрд░ рдоिрдЯैрдЧी, рдЬрдм рдмैрдж рд╕ांрд╡рд▓िрдпा рд╣ोрдп।

1523 рдИ. рдоें рднोрдЬрд░ाрдЬ рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ुрдИ। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдкिрддा рдФрд░  рд╕рд╕ुрд░ рдХी рднी рдоृрдд्рдпु рд╣ुрдИ। рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдоीрд░ा рдХी рдоाँ рдХा рдиिрдзрди, рдкिрддाрдорд╣, рдкिрддा, рд╢्рд╡рд╕ुрд░ рдФрд░ рдкрддि рдХी рдоृрдд्рдпु, рдЧृрд╣рдХрд▓рд╣ рдиे рдоीрд░ा рдХे рднीрддрд░ рд╡िрд░рдХ्рддि рдХा рднाрд╡ рднрд░ рджिрдпा। рд╡рд╣ рд╢्рд░ीреШृрд╖्рдг рднрдЧрд╡ाрди рдХी рдоूрд░्рддि рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдиंрдж рдордЧ्рди рд╣ोрдХрд░ рдиाрдЪрддी рдФрд░ рдЧाрддी рдеी। рдЕрдиुрд╢्рд░ुрддिрдпाँ рдмрддाрддी рд╣ैं рдХि рдоीрд░ा рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдХृрд╖्рдг рдХी рдоूрд░्рддि рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд░рдЦрддी рдеी। рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдоें рднी рдкूрдЬा рдХрд░рддी рдеी। рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдХे рдХрдерди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ ‘рдоीрд░ा рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡ेрдХ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЬिрд╕ рдЕрдЧ्рдиि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा рдкреЬा, рдЙрд╕рд╕े рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рд▓े рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░े рдХрд╡ि рдХो рдирд╣ीं। рдХрдмीрд░, рдЬाрдпрд╕ी рдФрд░ рд╕ूрд░ рдХे  рд╕ाрдордиे рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдФрд░ рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ рднाрд╡ рдЬрдЧрдд рдХी рдеीं। рдоीрд░ा рдХे рд╕ाрдордиे рднाрд╡рдЬрдЧрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рднौрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХी рд╕ीрдзे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди  рдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдФрд░ рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ рдеी। рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी, рд╡рд╣ рднी рдоेреЬрддा рдХे рд░ाрдаौрд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рдХुрд▓ рдХी рдмेрдЯी рдФрд░ рдоेрд╡ाреЬ рдХे рдорд╣ाрд░ाрдгा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдмрд╣ू, рдКрдкрд░ рд╕े рд╡िрдзрд╡ा। рдпрд╣ी рдеा рдоीрд░ा рдХा рдЕрдкрдиा рд▓ोрдХ। рдЙрд╕рдХे рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдХрдаिрди рд╣ै। рдоीрд░ा рдиे рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЦुрд▓ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। рдЙрд╕ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдХाрд╡्рдп।’1

 рдоीрд░ा рд╕ाрдзु рд╕ंрдЧрддि рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдо рдоें рдЗрддрдиा рд░ाрдо рдЧрдИ рдеी рдХि рдоाрдиो рд╡рд╣ рд▓ौрдХिрдХ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдоीрд░ा рдХी рд╕рдЦी рдКрджा рдЪाрд╣рддी рдеी рдХि  рдоीрд░ा рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдиिрдпрдоों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░ें рдЬिрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें  рдЖрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоीрд░ा рдиे рдЙрд╕рдХी рдХिрд╕ी рдмाрдд рдХो рдирд╣ीं рд╕ुрдиा рдФрд░ рдХрд╣ा рдХि  рдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдо рдХी рдмाрдд рдЪाрд╣े рдЬрдЧрдд рд╕े рдЫिрдкी рд╣ो рдкрд░ рд╕ाрдзुрдУं рд╕े рдирд╣ीं рдЫिрдкी рд╣ै।  рд╕ाрдзु рд╕ंрдЧрддि рд╣ी рдоेрд░े рд▓िрдП рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै। рдоैं рд░ाрдгा рдХा рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╕ुрдиूंрдЧी। рдоेрд░े рд╕्рд╡ाрдоी рд╕िрд░्рдл рдЧिрд░िрдзрд░ рд╣ै। рдоीрд░ा рдХा рдХрдерди рд╣ै –
   рдо्рд╣ाрд░ी рдмाрдд рдЬрдЧрдд рд╕ू рдЫाрдиी, рд╕ाрдзा рд╕ूं рдирд╣ीं рдЫाрдиी рд░ी।
   рд╕ाрдзू рдоाрддा-рдкिрддा рдХुрд▓ рдоेрд░े, рд╕ाрдзू рдиिрд░рдорд▓े рдЬ्рдЮाрдиी рд░ी।
   рд░ाрдгा рдиे рд╕рдордЭाрдпो рдмाрдИ, рдКрджा рдоैं рддो рдПрдХ рди рдоाрдиी рд░ी।
   рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░ рд╕ंрддрди рд╣ाрде рдмिрдХाрдиी рд░ी ॥

 рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдиाрд░िрдпां рдкूрд░्рдгрд░ूрдк рд╕े рдкिрддा, рдкрддि рдпा рдкुрдд्рд░ рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рдХрд░рддी рдеी। рдШрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХी рдЕрдиुрдорддि рдХे рдмिрдиा рдиाрд░ी рдШрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рд╕рдХрддी рдеी। рдоीрд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рдЪिрдд्рддौреЬ рдХे рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдХी рдкुрдд्рд░рд╡рдзू рдмрдиी рдФрд░ рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рд╡ैрдзрд╡्рдп рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдХाрд▓ рдЕрдд्рдпंрдд рдХрдаिрди рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рдеा। рдордз्рдпрдпुрдЧ рдоें рдоीрд░ा рдПрдХ рдРрд╕ी рдиाрд░ी рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूреЭिрдпों рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рддिрд▓ांрдЬрд▓ि рджी рдеी। рдоीрд░ा рдиे рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХा рдоाрд░्рдЧ рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा। рдкрддि рдХे рджेрд╣ांрдд рдХे рдмाрдж рд╕्рдд्рд░ी рд╕рддी рдЬाрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддी  рдеी рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рдкाрдд्рд░ рд╣ोрддी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдоीрд░ा рдиे рдРрд╕ा рдХुрдЫ рдирд╣ीं  рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рднрдЧрд╡ाрди рдХो рд╣ी рдЕрдкрдиा рдкрддि рдоाрди рд▓िрдпा। рдоीрд░ा рдиे рд╕ाрдзुрдУं рдХे  рд╕ंрдЧ рдмैрдардХрд░ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдЖрдиंрдж рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी।
рдо्рд╣ाрд░ा рд░ी рдЧिрд░िрдзрд░ рдЧोрдкाрд▓, рджूрд╕рд░ो рди рдХोрдИ।
 рднाрдпा рдЫांреЬрдпां рдмांрдзा рдЫांреЬрдпां, рдЫाреЬрдпां рд╕рдЧां рд╕ूрдпां।
    рд╕ाрдзा рд╕ंрдЧ рдмैрда –рдмैрда рд▓ोрдХ рд▓ाрдЬ рдЦूंрдпा।

 рдоीрд░ा рдиे рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдФрд░ рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░  рдЕрдкрдиे рдЧिрд░िрдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХी। рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХे рдмंрдзрди рдоें рди  рдЬрдХреЬрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЗрдЪ्рдЫा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬीрд╡рди рдЬीрдпा। рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЬीрд╡рди рдХा  рджрд░्рдж рд╣ै, рдпाрддрдиा рд╣ै рд╕ाрдоंрддी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ै, рдиाрд░ी рдХे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै। рдоीрд░ा рдХो рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЧिрд░िрдзрд░ рдкрд░ рдЗрддрдиा  рднрд░ोрд╕ा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕рдд्рддा рдХो рд▓рд▓рдХाрд░рддी рд╣ै। рдоीрд░ा рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░  рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдиाрд░ाрдЬ рд╣ो рдЧрдпा рддो рдоुрдЭे рд░ाрдЬ рджрд░рдмाрд░ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рд▓ेрдЧा рд▓ेрдХिрди рднрдЧрд╡ाрди  рд░ूрда рдЧрдпा рддो рдаिрдХाрдиा рдкाрдиा рдХрдаिрди рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдоीрд░ा рдХो рд░ाрдЬрдкрд░िрд╡ाрд░,  рд░ाрдЬрд╕рдд्рддा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рд╕े рдЙрд▓рдЭрдиा рдкреЬा рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें  рдЙрд╕рдиे рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рдоाрдиी। рдПрдХ рдмाрдд рдпрд╣ां рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХि рдЬрдм рддрдХ рдоीрд░ा  рд░ाрдЬрджрд░рдмाрд░ рдоें рдЧिрд░िрдзрд░ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддी рдеी рддрдм рдХिрд╕ी рдХो рдЖрдкрдд्рддि рдирд╣ीं рдеी। рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдХा рд╡िрд░ोрдз рддрдм рдЦреЬा рд╣ो рдЧрдпा рдЬрдм рдоीрд░ा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕्рд╡рдЫंрдж рднाрд╡рдиा рд╕े рд╕ाрдзु рд╕ंрддों рдХी рдоंрдбрд▓ी рдоें рдЬाрдХрд░ рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी। рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдпрд╣  рд╕्рд╡рдЫंрджрддा рдЕрдЦрд░рдиे рд▓рдЧी। рд▓ेрдХिрди рдоीрд░ा рдиे рдХिрд╕ी рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХिрдП рдмिрдиा  рдЕрдкрдиी рднрдХ्рддि рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЕрдЦंрдб рд░ूрдк рдоें рд░рдЦा। рдоीрд░ा рдиिрд░्рднрдп рд╣ोрдХрд░ рдХрд╣рддी рд╣ै
   рд╕ीрд╕ोрджрдпो рд░ूрдардпो рдо्рд╣ाрд░ो рдХोрдИ рдХрд░ рд▓ेрд╕ी।
   рдо्рд╣ें рддो рдЧुрдг рдЧोрд╡िंрдж рдХे рдЧाрд╕्рдпां рд╣ो рдоाрдИ
   рд░ाрдгो рдЬी рд░ूрдардпां рдмाрд░ो рджेрд╕ рд░рдЦाрд╕ी
   рд╣рд░ि рд░ूрдардпां рдХुрдо्рд╣рд▓ाрд╕्рдпां рд╣ो рдоाрдИ

 рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдоें рдоीрд░ा рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूреЭिрдпों рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं  рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХा рд╡рд░рдг рдХिрдпा। рд╡рд╣ рди рд░ाрдЬा рднोрдЬрд░ाрдЬ рдХे рд╢рд╡ рдХे  рд╕ाрде рд╕рддी рдЧрдпी рди рд╣ी рд╡िрдзрд╡ाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣ी। рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдХी  рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдоाрдЬ рдоें рдШुрд▓рдиा рдоिрд▓рдиा рдЪाрд▓ू рд░рд╣ा, рд╕ंрддों рдХे рд╕ाрде  рдиाрдЪрддी рдЧाрддी рд░рд╣ी рдФрд░ рджिрди рд░ाрдд рдИрд╢्рд╡рд░ рднрдХ्рддि рдоें рд░рд╣ी। рдЦुрд▓े рд░ूрдк рд╕े рдкрд░рджा  рдк्рд░рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рдиाрд░ी рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддा рд╣ै।  рдЧिрд░िрдзрд░ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рд▓िрдпा рдеा -
рдоेрд░े рддो рдЧिрд░िрдзрд░ рдЧोрдкाрд▓, рджूрд╕рд░ो рди рдХोрдИ
рдЬाрдХे рд╕िрд░ рдоोрд░ рдоुрдХुрдЯ, рдоेрд░ो рдкрддि рд╕ोрдИ
рдЫाрдбि рджрдИ рдХुрд▓ рдХी рдХाрдиि рдХрд╣ा рдХрд░ि рд╣ै рдХोрдИ
рд╕ंрддрди рдвिрдЧ рдмैрдаि –рдмैрдаि, рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдЦोрдИ

рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рд░ाрдЬा рдмрди рдЧрдП рддрдм рдоीрд░ा рдХे рд╣рд░ рдХृрддि рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдоीрд░ा рдХो рдЬाрди рд╕े рдоाрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдпрдд्рди рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рддрдм рдоीрд░ा рдХрд╣ рдЙрдаी –
рдирд╣िं рднाрд╡ै рдеाрд░ो рджेрд╕реЬ рд▓ीрдЬो рд░ंрдЧрд░ूрдбो।
рдеाрд░ा рджेрд╕ा рдоें рд░ाрдгा рд╕ाрдз рдирд╣ीं рдЫे, рд▓ोрдЧ рдмрд╕े рд╕рдм рдХूреЬो।
рдЧрд╣рдгा рдЧांрдаी рд░ाрдЬा рд╣рдо рд╕рдм рдд्рдпाрдЧा-рдд्рдпाрдЧा рдХрд░ рд░ो рдЪूреЬो।
рдХाрдЬрд▓ рдХीрдаी рд╣рдо рд╕рдм рдд्рдпाрдЧो, рдд्рдпाрдЧो рд╣ै рдмांрдзрди рдЬूрдбो।
рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░िрдзрд░ рдиाрдЧрд░, рд╡рд░ рдкाрдпौ рдЫै рд░ूреЬो।

 рдЕрд░्рдеाрдд рд░ाрдЬा, рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджेрд╢ рд▓िрдП рд░рд╣рдиा। рдоुрдЭे рд╕ुंрджрд░ рд╡рд░ рдоिрд▓ рдЧрдпा рд╣ै। рдоुрдЭे рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд╢्рд░ुंрдЧाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоैंрдиे рдЬूреЬा рдмांрдзрдиा рднी рдЫोреЬ рджिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдоुрдЭे рдХिрд╕ी рдЖрднूрд╖рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоैं рдпрд╣ рд╕्рдеाрди рдд्рдпाрдЧ рд░рд╣ी рд╣рдо рдХ्рдпोंрдХि рддुрдо्рд╣ाрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕ाрдзु рд╕рдЬ्рдЬрди рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдП।

 рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рджृреЭрддा рд╣ै, рдЖрдд्рдорд╢рдХ्рддि рд╣ै। рдЕрдЬ्рдЮाрдд рд╕рдд्рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдЯूрдЯ рдк्рд░ेрдо, рднрдХ्рддि рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдоें рдоांрд╕рд▓ рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рдоें рддрди्рдордпрддा рд╣ै, рд╕рдорд░्рдкрдг рд╣ै рдФрд░ рдЕрдирди्рдпрддा рд╣ै। рдоीрд░ा рдХी рд╡िрд░рд╣рднрдХ्рддि рдЕрдд्рдпंрдд рдоाрд░्рдоिрдХ рд╣ै। рдоीрд░ा рдХी рд╡िрд░рд╣ рд╡ेрджрдиा рдоें рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХी рд╣ै। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдиे рдоीрд░ा рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдЙрд╕рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рдФрд░ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдХे рд╕्рд╡рд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ै।

  рдоीрд░ा рдиे рд╡िрдирдп рдХे рдкрдж рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд▓िрдЦे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕ीрдо рджрдпा рдФрд░ рдХрд░ुрдгा рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдоीрд░ा рдЕрдкрдиे рдЧिрд░िрдзрд░ рдХी рдХृрдкा рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддी рд╣ै –
рддुрдо рд╕ुрдгौ рджрдпाрд▓ рдо्рд╣ाрд░ी рдЕрд░рдЬी,
рднрд╡ рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдмрд╣ी рдЬाрдд рд╣ूं, рдХाреЭो рддो рдеाрд░ो рдорд░рдЬी।
рдпौ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕рдЧो рдирд╣ीं рдХोрдИ, рд╕ाँрдЪा рд╕рдЧा рд░рдШुрдмрд░ рдЬी॥

 рдоीрд░ा рднрдЧрд╡ाрди рдХी рдХृрдкा рдХे рд▓िрдП рдмेрдЪैрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрдаिрди рд╕े рдХрдаिрди рдкрде рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд╣ै।
рдоीрд░ा рдордЧрди рднрдИ рд╣рд░ि рдХे рдЧुрди рдЧाрдп।
рд╕ांрдк рдкिрдЯाрд░ा рд░ाрдгा рднेрдЬ्рдпा, рдоीрд░ा рд╣ाрде рджिрдпो рдЬाрдп।
рди्рд╣ाрдп рдзोрдп рдЬрдм рджेрдЦрдг рд▓ाрдЧी, рд╕ाрд▓िрдЧрд░ाрдо рдЧрдЗ рдкाрдп।
рдЬрд╣рд░ рдХा рдк्рдпाрд▓ा рд░ाрдгा рднेрдЬ्рдпा, рдЕрдоृрдд рджीрди्рд╣ рдмрдиाрдп।
рди्рд╣ाрдп рдзोрдп рдЬрдм рдкीрд╡рдг рд▓ाрдЧी, рд╣ो рдЕрдорд░ рдЕंрдЪाрдп।
рд╕ूрд▓ рд╕ेрдЬ рд░ाрдгा рдиे рднेрдЬी, рджीрдЬ्рдпो рдоीрд░ा рд╕ुрд▓ाрдп।
рд╕ाँрдЭ рднрдИ рдоीрд░ा рд╕ोрд╡рдг рд▓ाрдЧी, рдоाрдиो рдлूрд▓ рдмिрдЫाрдп।
рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рд╕рджा рд╕рд╣ाрдИ, рд░ाрдЦे рд╡िрдШрди рд╣рдЯाрдп।
рднрдЬрди рднाрд╡ рдоें рдорд╕्рдд рдбोрд▓рддी, рдЧिрд░рдзрд░ рдкै рдмрд▓ि рдЬाрдп।

 рдоीрд░ा рдХा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рдпा рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рд╕े рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рдеा। рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд░ा рдЬीрд╡рди рдордиाрдУ рдХृрд╖्рдгрдордп рд╣ुрдЖ рдеा। рдХृрд╖्рдг рдХे рдЧुрдгрдЧाрди рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдмिрддा рджिрдпा рдеा। рдЬрдм рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдиे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рддрдм рдоीрд░ा рд╡ृंрджाрд╡рди рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рдЕрдЯूрдЯ рднрдХ्рддि рдХे рдХाрд░рдг рдоीрд░ा рдХे рдорди:рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╢्рд░ीреШृрд╖्рдг рдХी рдЫрдмि рдЕंрдХिрдд рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рднрдХ्рддि рдоें рдЙрд╕рдХा рдЕрди्рддрд░्рдорди рдЗрддрдиा рджृреЭ рдеा рдХि рд╡рд╣ рдХुрд▓-рдХрд▓рд╣ рддрдеा рд░ाрдЬрджंрдб рд╕े рднрдпрднीрдд рди рд╣ो рдкाрдИ।

 рдоीрд░ा рдиे рдЧिрд░िрдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рдХा рдкрддि рд░ूрдк рдоें, рдПрдХрдиिрд╖्рда рднाрд╡ рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै:
рдоेрд░े рддो рдЧिрд░рдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рджूрд╕рд░ों рди рдХोрдИ।
рдЬाрдХे рд╕िрд░ рдоोрд░ рдоुрдХुрдЯ, рдоेрд░ो рдкрддि рд╕ोрдИ॥
рдЫाँрдбि рджрдИ рдХुрд▓ рдХी рдХाрдиि, рдХрд╣ा рдХрд░ि рд╣ै рдХोрдИ।
рд╕ंрддाрди рдвिрдЧ рдмैрдаि-рдмैрдаि рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдЦोрдИ ॥
рдЕंрд╕ुрд╡рди рдЬрд▓ рд╕ींрдЪि рд╕ींрдЪि рдк्рд░ेрдо рдмेрд▓ рдмोрдИ।
рдЕрдм рддो рдмेрд▓ рдлैрд▓ि рдЧрдИ, рдЖрдгंрдж рдлрд▓ рд╣ोрдИ ॥

рдХुрд▓ рдХी рдХाрдиि –рдХुрд▓ рдХी рдорд░्рдпाрджा рдЫोрдбрдХрд░ рдФрд░ рд╕ंрддों рдХे рд╕ाрде рдмैрдардХрд░ рдоीрд░ा рдиे рдЖрдиंрдж рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा। рдоीрд░ा рдиे рд▓ोрдХ рд▓ाрдЬ рдЫोрдбрдХрд░ рдХृрд╖्рдг рдХी рдмेрд▓ рдХो рдЖंрд╕ुрдУं рд╕े рд╕ींрдЪा। рд╕ंрддों рдХी рд╕ंрдЧрддि рд╕े рдмेрд▓ рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рд╣ुрдИ рдЙрд╕ рдмेрд▓ рдоें рдлрд▓ рд▓рдЧрдиे рд╕े рдЖрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ।

 рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдоें рднрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рд╣ै। рдоीрд░ा рдХी рд╡ाрдгी рдЬ्рд╡ाрд▓ा рдмрдиाрдХрд░ рдлूрдЯ рдкреЬी рд╣ै।
рджрд░рд╕ рд╡िрди рджूрдЦрдг рд▓ाрдЧे рдиैрди।
рдЬрдм рд╕े рддुрдо рдмिрдЫрд░े рд╣ो рд╕्рд╡ाрдоी рдХрдмрд╣ु рди рдкाрдпो рдЪैрди।
рд╕рдм рд╕ुрдгрдд рдоोрд░े рдЫрддिрдпा рдХांрдкे рдоीрдаे –рдоीрдаे рдмैрди।
рд╡िрд░рд╣ рд╡्рдпрдеा рдХाрд╕े рдХрд╣ुं рд╕рдЬрдиी рдмрд╣ рдЧрдИ рдХрд░рд╡рдд рдРрди ॥
 рдЬрдм рдоीрд░ा рд╣рд░ि рдХी рдЖрд╡ाреЫा рд╕ूрдирддी рд╣ै рддрдм рд╡рд╣ рдЧा рдЙрдарддी рд╣ै –
рд╕ुрдиी рд░ी рдоैंрдиे рд╣рд░ि рдЖрд╡рди рдХी рдЖрд╡ाрдЬ।
рдорд╣рд▓ рдЪрдвि-рдЪреЭि рдЬोрдКं рдоेрд░ी рд╕рдЬрдиी рдХрдм рдЖрд╡े рдорд╣ाрд░ाрдЬ।
рджाрджुрд░ рдоोрд░ рдкрдкрдИрдпा рдмोрд▓े рдХोрдЗрд▓ рдордзुрд░े рд╕ाрдЬ।
рдЙрдоंрдЧ्рдпो рдЗंрджु рдЪрд╣ु рджिрд╕ि рдмрд░рд╕ै рджाрдоिрдгी рдЫोреЬी рд▓ाрдЬ।
рдзрд░рддी рд░ूрдк рдирд╡ा рдирд╡ा рдзрд░िрдпा рдЗंрдж्рд░ा рдоिрд▓рди рдХे рдХाрдЬ।
рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рд╣рд░ि рдЕрд╡िрдиाрд╕ी рд╡ेрдЧ рдоिрд▓ो рдорд╣ाрд░ाрдЬ ॥

 рд▓ौрдХिрдХ рд╕े рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╕рдд्рддा рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ोрдиा рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╣ै। рдоीрд░ा рдиे рдЕрдкрдиी рднрдХ्рддि рдоें рдирд╡рдзा рднрдХ्рддि рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ंрддों рдХे рдмीрдЪ рдмैрдардХрд░ рд╣рд░ि рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╕ुрдирдиे рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЖрдиंрдж рдЖрддा рд╣ै।
  рдХुंрдЬрди –рдХुंрдЬрди рдлिрд░рдпां рд╕ांрд╡рд░ा, рд╕рдмрдж рд╕ुрдг्рдпां рдоुрд░рд▓ी рдХां।
  рдоीрд░ा рд░े рдк्рд░рднु рдЧिрд░िрдзрд░ рдиाрдЧрд░, рднрдЬрди рдмिрдиा рдирд░ рдлीрдХां॥

 рдоीрд░ा рдХीрд░्рддрди рдХे рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддी рдеी। рдк्рд░рднु рдХे рдХीрд░्рддрди рдХो рд╡рд╣ рдоृрдд्рдпु-рдкाрд╢ рд╕े рд░рдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдкाрдп рдоाрдирддी рд╣ै।
рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░िрдзрд░ рдиाрдЧрд░ рд╣рд░рдЦ-рд╣рд░рдЦ рдЬрд╕ рдЧाрдпो।
рд╡िрд░рд╣ рдоें рдбूрдмी рдоीрд░ा рдк्рд░рднु рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै।
рд░рдоैрдпा –рдмिрди рдиींрдж рдЖрд╡ै।
рдиींрдж рди рдЖрд╡ै рд╡िрд░рд╣ рд╕рддाрд╡े, рдк्рд░ेрдо рдХी рдЖंрдЪ рдвुрд▓ाрд╡ै।

 рдоीрд░ा рдиे рдЕрдиेрдХ рдкрдж рд░рдЪे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдк्рд░рднु рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ोрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддी рд╣ै। рдорди, рд╡рдЪрди рдФрд░ рдХрд░्рдо рд╕े рд╡рд╣ рдк्рд░рднु рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рд▓ीрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै।
рдо्рд╣ाрд░ां рд▓рдЧां рд▓рдЧрдг рд╕िрд░ि рдЪрд░рдгा рд░ी।
рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░िрдзрд░ рдиाрдЧрд░ рд╕рд░рдгाрд░ी।

 рднрдЧрд╡ाрди рдХी рдоूрд░्рддि рдкрд░ рдЬрдм рдкुрд╖्рдк рдЕрдерд╡ा рдлрд▓ рдЪреЭाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рддрдм рдЙрд╕े рдЕрд░्рдЪрди рдХрд╣рд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдоीрд░ा рд╣рд░ि рдХी рд╣ाрде рдмिрдХाрдгी, рдЬрдгрдо рдЬрдгрдо рдХी рджाрд╕ी
рдоीрд░ा рд╕рд░рдг рдЧрд╣ां рдЪрд░рдгाрд░ी, рд▓ाрдЬ рд░рдЦा рдорд╣ाрд░ाрдЬ।

 рднрдЧрд╡ाрди рдХो рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡ाрдоी рд╡ рд╕्рд╡рдпрдо рдХो рдЙрдирдХा рд╕ेрд╡рдХ рдЬाрдирдХрд░ рдкूрдЬा рдХрд░рдиा рдЗрд╕ рднाрд╡ рдХो рджाрд╕्рдп рднрдХ्рддि рдХрд╣рддे рд╣ै। рдоीрд░ा рдиे рд╕्рд╡рдпрдо рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рдирдХाрд░ा рд╣ै।
рдоीрд░ा рдХे рдк्рд░рднु рд╣рд░ि рдЕрд╡िрдиाрд╢ी,
рддुрдо рдоेрд░े рдаाрдХुрд░ рдоैं рддेрд░ी рджाрд╕ी।

 рдоीрд░ा рдХे рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХा рдиाрдо рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХुрдЫ рд░рдЪрдиाрдПँ рд╡िрд╡ाрджों рдХे рдШेрд░े рдоें рдлंрд╕ी рд╣ुрдИ рд╣ै।
1) рдирд░рд╕ीрдЬो рд░ो рдоोрд╣ेрд░ो
2) рдЧीрдд рдЧोрд╡िंрдж –рдЯीрдХा
3) рд░ाрдЧ рдЧोрд╡िंрдж
4) рд╕ोрд░рдаा рдХे рдкрдж
5) рдоीрд░ाрдмी рдорд▓ाрд░
6) рдЧрд░्рд╡ांрдЧीрдд
7) рд╕्рдлुрдЯ рдкрдж

 рдоीрд░ा рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЧेрдп рд╣ैं рдФрд░ рдЧेрдп рдкрдж рд╕्рд╡рдд: рдкूрд░्рдг рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧेрдп рдкрджों рдХी рдЕंрддिрдо рдкंрдХ्рддि рдоें рдЕрдкрдиा рдиाрдоोрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоीрд░ा рдиे рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै। рдЬैрд╕े – ‘...рдоीрд░ा рд░े рдк्рд░рднु рдЕрд░рдЬी рдо्рд╣ाрд░ी…। рдЗрди рдЧेрдп рдкрджों рдоें рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рдХрдЯीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖рдордп рд░рд╣ा рдЬिрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рдХी рд╣ै। рдЧेрдп рдкрджों рдоें рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рдХрдЯीрдХрд░рдг рд░рд╣рддा рд╣ैं। рдоीрд░ा рдиे рдЧिрд░िрдзрд░ рдХे рднाрд╡рдЬрдЧрдд рдоें рдбुрдмрдХिрдпां рд▓рдЧाрдИ рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдорд░्рдпाрджा рдеी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмंрдзрди рдФрд░ рдиिंрджा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдеा, рд╡рд╣ां рдоीрд░ा рдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рднाрд╡рдЬрдЧрдд рдоें рд▓ीрди рд╣ोрдиा рдЦुрдж рдХे рд▓िрдП рд╕рдлрд▓рддрдо рдоाрди рд▓िрдпा।
рдкрдЧ рдмांрдз рдШुंрдШрд░िрдпा рдиाрдЪी рд░ी।
рд▓ोрдЧ рдХрд╣ै рдоीрд░ा рднрдпी рдмाрд╡рд░ी, рд╕ाрд╕ू рдХрд╣ै рдХुрд▓рдиाрд╕ी рд░ी।
рдмिрд╖ рд░ो рдк्рдпाрд▓ो рд░ाрдгा рднेрдЬ्рдпो, рдкीрд╡ै рдоीрд░ा рд╣ांрд╕ी рд░ी।
рддрди рдорди рд╡ाрд░ूं рд╣рд░ि рдЪрд░рдг рдоें, рджрд░рд╕рдг рдЕрдорд░िрдд рдкाрд╕्рдпां рд░ी।
рдоीрд░ा рд░े рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рдеाрд░ी рд╕рд░рдиा рдЖрд╕्рдпां рд░ी ॥

 рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдоें рднाрд╡ों рдХी рдПрдХрддा рд╣ै, рддीрд╡्рд░ рд░ाрдЧाрдд्рдордХрддा рд╣ै, рдиिрдЬीрдкрди рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрди рд╣ै। рдкрджों рдоें рд╣ै рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдФрд░ рд╕рдЪ्рдЪाрдкрди। рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдоें рд╕ंрдЧीрдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЧों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЧाрдпрди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рдЫंрджों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕рд╡ैрдпा, рджोрд╣ा, рдЙрдкрдоाрди, рдХुंрдбрд▓ рдЖрджि рд╕рднी рдЫंрджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ैं। рдпрд╣ рдкрдж рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдФрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдоें рд░рдЪे рд╣ैं। рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдоें рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдоीрд░ा рдХे рдкрдж рдордз्рдпрдпुрдЧ рдоें рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдеे рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рд╣ै рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдирдХाрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рднाрд╡ рднूрдоि рдкрд░ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рдк्рд░ेрдо рдЕрд░्рдЪрдиा рдоें рд╣ृрджрдп рд╕े рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी। рдк्рд░рддिрд░ोрдзाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддिрдпों рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкрджों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирд╡ीрди рдЖрд╢ा, рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХिрдпा। рдоीрд░ा рдХाрд╡्рдп рдХा рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдЖрдЬ рднी рд╣ै рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рд░рд╣ेрдЧी।


рдЯिрдк्рдкрдгी
1. рднрдХ्рддि рдЖंрджोрд▓рди рдФрд░ рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХा рдХाрд╡्рдп (2001) –рдкृ .21

рдоीрд░ा рдХा рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ (рд╢ोрдз-рд╕ाрд░ांрд╢)

 - рдбॉ рд╣рд░рджीрдк рд╕िंрд╣
рдбॉ рд╣рд░рджीрдк рд╕िंрд╣
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рд▓ेрдЦ рдоें рдпрд╣ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдЬिрд╕ рд╕ाрд╣рд╕ рдХे рд╕ाрде рднрдХ्рдд рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдоीрд░ा рдиे рдХिрдпा рдеा рдЙрд╕рдиे рдиाрд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдмीрдЬ рдмोрдиे рдХा рдХाрдо рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдкूрд░्рд╡ рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдкрддि рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдЖрдЧे рдХाрдо рд╕ंрдмंрдзों рдХे рд▓िрдП рдиाрд░ी рдиे рд╕рдорд░्рдкрдг рдХрд░рдиा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рдЖрдЬ़ाрджी рдиाрд░ी рдХी рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЬोрд░ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЕрдм рддो рдХाрдиूрди рдоें рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдХि рдкрдд्рдиी рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдкрддि рд╕ेрдХ्рд╕ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпрджि рдЙрд╕े рдмाрдз्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा। рдоीрд░ा рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдЙрд╕рдХी рдорд░्рдЬ़ी рдХे рдмрдЧैрд░ рд░ाрдгा рдЬी рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдоीрд░ा рддो рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░ेрдо рдХी рджीрд╡ाрдиी рдеी। рдиाрд░ी рдЬрдм рдПрдХ рдмाрд░ рдХिрд╕ी рдХो рджिрд▓ рджे рджेрддी рд╣ै рдлिрд░ рдЙрд╕ рджिрд▓ рдоें рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░े рдХो рд╕्рдеाрди рджेрдиा рдмрд╣ुрдд рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоीрд░ा рдХा рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░рддि рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╣ै, рд╡िрджेрд╣ी рд╣ै, рдЕрд╢рд░ीрд░ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рддрди рдФрд░ рдорди рдХो рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░рддि рд╣ी рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдоीрд░ा рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪुрдиाрд╡ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। 

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж – рд╕्рдд्рд░ी-рд╡िрдорд░्рд╢, рдХाрдо рд╕ंрдмंрдз, рдкिрддृрд╕рдд्рддा, рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдо

рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХी рдк्рд░рдЦрд░ рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдоीрд░ा рдмाрдИ рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░ेрдо рдоें рджीрд╡ाрдиी рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рд╕рдо्рднрд╡рддрдпा рдкрд╣рд▓ी рдиाрд░ी рд╣ैं рдЬो рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╡ाрджी рдкिрддृ рд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдкрд░рдЪрдо рдлрд╣рд░ा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдиाрд░ी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рдпрд╣ рд▓ेрдЦрдХ рд╕рд╣рдордд рд╣ै рдХि “рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдЕрд╕्рдоिрддा рдЖрди्рджोрд▓рди рд╣ै। рдпрд╣ рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдзрдХेрд▓ рджी рдЧрдИ рдЕрд╕्рдоिрддाрдУं рдХो рдкुрдиः рдХेंрдж्рд░ рдоें рд▓ाрдиे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдХो рдкुрдирд░्рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдорд╣ाрднिрдпाрди рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдЕрдкрдиी рдоूрд▓ рдЪेрддрдиा рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдкрд░ाрдзीрди рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджोрдпрдо рджрд░्рдЬे рдХा рдк्рд░ाрдгी рдоाрдирдиे рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдоाрдирд╡ीрдп рдЗрдХाрдИ рд╕рдордЭрдиे рдХा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा, рдзрд░्рдо, рди्рдпाрдп рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрд░ोрдзी рднूрдоिрдХा рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрддा рд╣ै। рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдЖрдЧे рд▓िрдЦрддी рд╣ैं, рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕्рдд्рд░ी рдХो рд╢рдХ्рддिрд╣ीрди рдХрд░рдХे рдкुрд░ुрд╖ рдХो рдмрд▓рд╢ाрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХा рдорд╣ाрди рдЙрдкрдХ्рд░рдо рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХो рд╢рдХ्рддिрд╣ीрди рдФрд░ рд░िрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмेрд╣рдж рд╕ूрдХ्рд╖्рдо, рдЬрдЯिрд▓ рдПрд╡ं рд╕ंрд╢्рд▓िрд╖्рдЯ рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХे рдбंрдХे рдкीрдЯ рдХрд░ рдЙрд╕े рд╢ीрд▓, рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдЕрдзिрд╖्рдаाрдд्рд░ी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпрдкрд░ाрдпрдгрддा, рдПрдХрдиिрд╖्рдаा, рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рдХ्рд╖рдоा рдЬैрд╕े рдЙрдЪ्рдЪाрджрд░्рд╢ों рдоें рдмाँрдз рдЙрд╕рдХी рдкрд░िрдзि рдХो рдмेрд╣рдж рд╕ंрдХुрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдЬीрддी। рдЙрд╕े рджूрд╕рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЬीрдиा рд╕िрдЦрдпा рдЬाрддा рд╣ै – рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд▓िрдП, рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП, рдкुрд░ुрд╖-рдиिрд░्рдоिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП। рдЗрд╕ी рд▓िрдП рдкрд░िрднाрд╢ाрдУं рдФрд░ рд╡рд░्рдЬрдиाрдУं рдоें рдоाрдд्рд░ рдЙрд╕ी рдХो рдмाँрдзा рдЬाрддा рд╣ै, рдкुрд░ुрд╖ рдХो рдирд╣ीं। рдЬрди्рдо рд╕े рд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд░ूрдк рдоें рдЗрди рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рд╡рд░्рдЬрдиाрдУं рдХो рдоूрдХ рднाрд╡ рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рдХрд╣ीं рд╡िрд╡ाрдж рдпा рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рдХोрдИ рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдирд╣ीं।” (рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 12) рдпрд╣ рдаीрдХ рд╡рд╣ी рднाрд╡ोрдЪ्рдЫ्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдЬो рдоीрд░ा рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдмिрдЦрд░ा рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп рд╕्рдд्рд░ी-рдоाрдирд╕ рдХी рдкीрдб़ा рдХो рд╢рдм्рдж рджेрддा рд╣ै। рдоीрд░ा рдХे рдпुрдЧ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдирд╣ीं рдеी। (рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрдгी 2011) рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЖрдд्рдордмोрдз рдФрд░ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЙрди्рд╣ें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдЪेрддрдиा рд╕े рдЬोрдб़рддा рд╣ै рдоीрд░ा рдХा рдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдо рд╕े рдк्рд▓ाрд╡िрдд рдХाрд╡्рдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдФрд░ рдиाрд░ी рдХे рдкीрдб़िрдд рдФрд░ рдЕрдкрдоाрдиिрдд рд╣ोрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ीँ рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ूрди्рдп рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ै। рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХे рдорддाрдиुрд╕ाрд░, “рдоीрд░ा-рдХाрд╡्рдп рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣ै рдоीрд░ा рдХे рднीрддрд░ рдХी рдиिрдЦाрд▓िрд╕ рд╕्рдд्рд░ी рдЬो рдкुрд░ुрд╖-рджृрд╖्рдЯि рдХी рдЪौрдХрд╕ी рдФрд░ рджрдмाрдм рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЕрдкрдиे рдордиोрдЬрдЧрдд рдоें рджрд╣рдХрддी рд▓ाрд▓рд╕ाрдУं рдХो рдиिрд░्рднीрдХ рднाрд╡ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╡िрд░ोрдз рдХी рдк्рд░рдЪंрдбрддा рдХो рднी рдЬाрдирддी рд╣ै, рдкрд░рдХीрдп рдк्рд░ेрдо рдХे рдк्рд░рддि рджुрд░्рдиिрд╡ाрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХी ‘рдЕрдиैрддिрдХрддा’ рдХो рднी рдФрд░ рдЕрдХेрд▓े рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиे рдХे рдЬोрдЦिрдо рдХो рднी। (рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрдгी 2011) рдЬрдм рдоीрд░ा рдХे рд╕ाрдордиे рд╡िрд╖ рдХा рдк्рдпाрд▓ा рдЖрдпा рддो рдиिрдбрд░ рд╣ोрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдкी рд▓िрдпा। (рдоाрд▓рддी, рдХे.рдПрд╕., 2010, 21) рдЖрдЪाрд░्рдп рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी (1998, 51) рдХा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै “рд╡िрд╖рдкाрди рдоीрд░ा рдХा-рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдиाрд░ी рдХा-рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ै рдФрд░ рдЕрдоृрдд рдЙрд╕ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рддोрд╖ рд╣ै рдЬो рднाрд╡ рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдоीрд░ा рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЬाрдЧрддिрдХ, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ै, рдЕрдоृрдд рдЙрдирдХे рд╣ृрджрдп рдпा рднाрд╡ рдЬрдЧрдд рдоें рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै।” рдоीрд░ा рдХे рдХाрд╡्рдп рдХा рдпрд╣ рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╡ाрджी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕рджिрдпों рд╕े рд╕्рдд्рд░िрдпों рдкрд░ рд▓ाрджी рдЧрдИ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рд╣ै। рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдоें рдоीрд░ा рдЕрдкрдиे рд╡िрд░ोрдзिрдпों рдХो рд╕ीрдзी рдЪुрдиौрддी рджेрддी рд╣ै :

рд╕ीрд╕ोрдж्рдпो рд░ूрда्рдпो рдо्рд╣ाрд░ो рдХाрдИ рдХрд░рд▓ेрд╕ी
рдо्рд╣ें рддो рдЧुрдг рдЧोрд╡िрди्рдж рдХा рдЧाрд╕्рдпां, рд╣ो рдоाрдИ
рд░ाрдгा рдЬी рд░ूрда्рдпां рдмाрд░ो рджेрд╕ рд░рдЦाрд╕ी
рд╣рд░ी рд░ूрда्рдпा рдХुрдо्рд▓ाрд╣्рд╕्рдпाँ, рд╣ो рдоाрдИ
рд▓ोрдХ рд▓ाрдЬ рдХी рдХाрдг рди рдоाрдиूँ
рдирд░рднे рдиीрд╕ाрдг рдзुрд░ाрд╕्рдпाँ рд╣ो рдоाрдИ। (1)

рдоीрд░ा рдХा рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╕्рд╡рд░ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдкुрд░ुрд╖рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рдЦुрд▓ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ै। рдкिрддृрд╕рдд्рддा рдХे рдиिрд░ंрдХुрд╢ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрдд्рдордиिрд░्рдгрдп рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै।
рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп рдиाрд░ी рдХे рдЖрдд्рдордиिрд░्рдгрдп рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд░ рд▓рдЧाрдП рдЧрдП рдЗрд╕ рдЖрд░ोрдк рдХा рдХрд░ाрд░ा рдЬрд╡ाрдм рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдЖрдб़ рдоें рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдоुрдХ्рдд рдЦुрд▓े рдпौрди рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХा рдЬीрд╡рди рдЬीрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдоीрд░ा рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рд░рдЦрддी рд╣ै :
рд░ाрдгा рдЬी рдо्рд╣ाрдиे рдпा рдмрджрдиाрдоी рд▓ाрдЧे рдоीрдаी
рдХोрдИ рдиिंрджो рдХोрдИ рдмिंрджो, рдоैं рдЪрд▓ूंрдЧी рдЪाрд▓ рдЕрдкूрдаी। (2 )
рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ рджृрдв़рддा рдПрд╡ं рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХे рдХाрд░рдг рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рдоीрд░ा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╡ीрдп рд░рдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрдЯрдХ рднी। рдоीрд░ा рдиे рдЫрд▓ рдпा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рддो рд▓ोрдХाрдкрд╡ाрдж рдХ्рдпों? ‘рд╕ंрддрди рдХे рдвिंрдЧ’ рдмैрдардиे рд╕े рдФрд░ рд╣рд░िрднрдХ्рддि рдоें рднाрд╡ рд╡िрднोрд░ рд╣ो рдиाрдЪрдиे рд╕े рдХुрд▓ рдХी рдорд░्рдпाрджा рдХा рд╣рдирди рдХैрд╕े?” (рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рд░ोрд╣िрдгी 2011, 14)
рдЙрджाрд╣рд░рдг
рд╕ाрдзुрди рдХे рд╕ंрдЧ рдмैрда рдмैрда рдХे, рд▓ाрдЬ рдЧрдоाрдИ рд╕ाрд░ी
рдиिрдд рдк्рд░рддि рдЙрдаि рдиीрдЪ рдШрд░ рдЬाрд╡ो, рдХुрд▓ рдХूँ рд▓рдЧाрд╡ो рдЧाрд░ी
рдмрдб़ा рдШрд░ां рдХी рдЫोрд░ी рдХрд╣ाрд╡ो, рдиांрдЪो рджे рджे рддाрд░ी। (3)
рдоैрдиेрдЬрд░ рдкांрдбेрдп рдХे рд╢рдм्рджों рдоें, “рдХрдмीрд░, рдЬाрдпрд╕ी рдФрд░ рд╕ूрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдЪुрдиौрддिрдпाँ рднाрд╡ рдЬрдЧрдд рдХी рдеीं। рдоीрд░ा рдХे рд╕ाрдордиे рднाрд╡ рдЬрдЧрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рднौрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХी, рд╕ीрдзे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ рддрдеा рдХрдаिрдирдИрдЖं рдеीं। рдЙрд╕ рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдзाрди рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी, рд╡рд╣ рднी рдоेрдв़рддा рдХे рд░ाрдаौрд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рдХुрд▓ рдХी рдмेрдЯी рдФрд░ рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдорд╣ाрд░ाрдгा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдмрд╣ू, рдКрдкрд░ рд╕े рд╡िрдзрд╡ा। рдпрд╣ी рдеा рдоीрд░ा рдХा рдЕрдкрдиा рд▓ोрдХ। рдЙрд╕рдХे рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдХрдаिрди рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдоीрд░ा рдиे рдЙрд╕ рдЖрддंрдХрдХाрд░ी рд▓ोрдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рднрдпाрд╡рд╣ рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЦुрд▓ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। (рдкांрдбेрдп, рдоैрдиेрдЬрд░, 1993, 27)

рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдХी рд╢िрдХाрд░ рддिрд░рд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдЙрдд्рдкीрдб़िрдд рдоीрд░ा рд░ाрдЬрд╕рдд्рддा, рдкिрддृ рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдФрд░ рдХुрд▓рдХाрдиि рдХो рдкाрдиी рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣ा рджेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рд░рдЦрддी рд╣ै :
рд░ाрдгा рдЬी рддें рдЬрд╣рд░ рджिрдпो рдоैं рдЬाрдгी
рдЬैрд╕े рдХंрдЪрди рджрд╣рдд рдЕрдЧिрди рдоें, рдиिрдХрд╕рдд рдмाрд░ाрдмाрдгी।
рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдХुрд▓рдХाрдг рдЬрдЧрдд рдХी, рджी рдмрд╣ाрдп рдЬ्рдпूँ рдкाрдгी।
рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХा рдкрд░рджा рдХрд░ рд▓ौं, рдоैं рдЕрдмрд▓ा рдмौрд░ाрдгी।।
рддрд░рдХрд╕ рддीрд░ рд▓рдЧ्рдпो рдоेрд░े рд╣िрдпрд░े, рдЧрд░рдХ рдЧрдпो рд╕рд░рдХाрдгी। (4)

рдпрд╣ाँ рдЬрдм рдоीрд░ा рдпрд╣ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि ‘рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХा рдкрд░рджा рдХрд░ рд▓ौं, рдоैं рдЕрдмрд▓ा рдмौрд░ाрдгी’ рддो рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рджो рдмाрддों рдХो рд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं,” рдПрдХ, рд╣рддाрд╢ा рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдлूрдЯрддा рд╕्рдд्рд░ी рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХे ‘рдордиुрд╖्рдпрдд्рд╡’ рдХे рд▓िрдП рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी рдкुрдирд░्рд╕ंрд░рдЪрдиा। рдоीрд░ा рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЙрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдиैрддिрдХ рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рд╣ै рдЬो ‘рдЕрдмрд▓ा’ рдХрд╣ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдиिрд░ीрд╣ рдкрд░ाрд╢्рд░िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХो ‘рдмौрд░ाрдиे’ рдФрд░ ‘рдЖрдХ्рд░ाрдордХ’ рд╣ोрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рддी рд╣ै ; рдмाрд░ рдмाрд░ рдЙрди рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣ों рдФрд░ рдЬрдб़рддाрдУं рдХो рдЪीрди्рд╣ рд▓ेрдиे рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдЖрдд्рдорд╡िрдХाрд╕ рдХी рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХो ‘рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ’ рдФрд░ ‘рдХुрд▓рдХाрдиि’ рдХे рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╕े рдЬोрдб़рддी рд╣ै – рдЙрд╕ рдХुрдд्рд╕िрдд рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рддुрд░ंрдд рдиिрд╖िрдж्рдз рдХрд░ рджेрдиे рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╣рд░ рдЕрдоाрдиुрд╖िрдХрддा рдХो рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдиिрдпрдо рдкाрд▓рди рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдмрдиा рджेрддी рд╣ै।” (рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрдгी 2011, 17)
рдЕрдкрдиे рдкрддि рд░ाрдгा рдХो рд╡рд╣ рд╕ाрдл рдмрддा рджेрддी рд╣ै рдХि рдоेрд░ा рдк्рдпाрд░ा рдк्рд░ीрддрдо рддो рдЧिрд░िрдзрд░ рд╣ै :
рд░ाрдгा рдЬी рдо्рд╣ाрд░े рдЧिрд░िрдзрд░ рдк्рд░ीрддрдо рдк्рдпाрд░ो।
....
рдЬрди्рдо рдЬрди्рдо рд░ो рдкрддि рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░, рд░ाрдиोंрдЬी рдХौрди рдмिрдЪाрд░ो। (5)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрдж рдоें рднी рдоीрд░ा рдХी рдкрд╕ंрдж рд░ाрдгा рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдз-рд╕ंрдЧ рд╣ै, рдЗрд╕ рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╣ाрд░-рд╢ृंрдЧाрд░, рдЪूрдб़ी рдФрд░ рд╕ुрд╣ाрдЧ рдХी рдиिрд╢ाрдиिрдпों рдХा рднी рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдк्рд░ेрдо рдХी рджीрд╡ाрдирдЧी рдХी рдоिрд╕ाрд▓ рд╣ै :
рд░ाрдгा рдЬी рд╣ूँ рдЕрдм рди рд░рд╣ूँрдЧी рддोрд░ी рд╣рдЯрдХी।
рд╕ाрдз рд╕ंрдЧ рдоोрд╣ि рдк्рдпाрд░ा рд▓ाрдЧै, рдЬाрд▓ рдЧрдИ рдШूँрдШрдЯ рдХी।
....
рд╣ाрд░ рд╕िंрдЧाрд░ рд╕рднी рд▓्рдпौ рдЕрдкрдиा, рдЪूрдб़ी рдХрд░ рджी рдкрдЯрдХी।
рдоेрд░ा рд╕ुрд╣ाрдЧ рдЕрдм рдоोрдХूं рджрд░рд╕ा, рдФрд░ рди рдЬाрдиें рдШрдЯ рдХी।
рдорд╣рд▓ рдХिрд▓ा рд░ाрдгा рдоोрд╣ि рди рдЪाрд╣िрдП, рд╕ाрд░ी рд░ेрд╢рдо рдкрдЯ рдХी।
рд╣ुрдИ рджीрд╡ाрдиी рдоीрд░ा рдбोрд▓ें, рдХेрд╕ рд▓рдЯा рд╕рдм рдЫिрдЯрдХी। (6)

‘рдоें рдЬोрдЧी рд╢рдм्рдж рдХा рдЬोрдЧी рдЖ рдЬा рдЖ рдЬा’ рдкрдж рдоें рдЬोрдЧी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ें рдпोрдЧिрд░ाрдЬ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рд▓ेрдЦ рдХा рд▓ेрдЦрдХ рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдоीрд░ा рдХी рд╡िрдХрд▓ рдк्рд░ेрдпрд╕ी рдХा рд░ूрдк рдЙрд╕рдХी рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдмाрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдкिрддु рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ी рдЙрд╕рдоें рд╡рд╣ рдмрд▓ рднрд░рддी рд╣ै рдЬो рдЙрд╕े рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╡ाрджी рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдбोрд▓ рдФрд░ рдЕрдЯूрдЯ рднाрд╡ рд╕े рдЦрдб़ा рд░рдЦрддी рд╣ै :
рдЬोрдЧी рдЖ рдЬा рдЖ рдЬा,
рдЬोрдЧी рдкाрдИ рдкрд░ूँ рдоैं рд╣ौं рдЪेрд░ी рддेрд░ी।
рдк्рд░ेрдо рднрдХ्рддि рдХो рдкेंрдбो рди्рдпाрд░ो, рд╣рдордХूं рдЧैрд▓ рдмрддा рдЬा।
рдЕрдЧрд░ рдЪрди्рджрди рдХी рдЪिрддा рдмрдиाрдКं, рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдЬрд▓ा рдЬा।
рдЬрд▓ рдмрд▓ рднрдИ рднрд╕्рдо рдХी рдвेрд░ी, рдЕрдкрдиे рдЕंрдЧ рд▓рдЧा рдЬा।(7)

рдЧिрд░िрдзрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рд╕े рддрди рдФрд░ рдорди рдХी рддрдкрди рдмुрдЭाрдиे рдХी рдХाрдордиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоीрд░ा рдЬिрд╕ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддा рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд╣ рд╡िрдХाрд░ी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдХृрд╖्рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░рдоाрдд्рдо рдоिрд▓рди рдХी рдЙрдд्рдХрдЯ рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ै :

рдорди рд╣рдоाрд░ा рдмंрдз्рдпो рдоाрдИ।
рдХंрд╡рд▓ рдиैрди рдЕрдкрдиे рдЧुрди рддीрдЦрдг рддीрд░ рдмेрдз рд╢рд░ीрд░ рджूрд░ि рдЧрдпो рдоाрдИ।
рд▓ाрдЧ्рдпो рддрдм рдЬाрди्рдпो рдирд╣ीं, рдЕрдм рди рд╕рд╣рдпो рдЬाрдИ рд░ी рдоाрдИ।
рддंрдд рдоंрдд рдФрд╖рдз рдХрд░рдЙ, рддрдК рдкीрд░ рди рдЬाрдИ।
рд╣ै рдХोрдК рдЙрдкрдХाрд░ рдХрд░े, рдХрдаिрди рджрд░рдж рд░ी рдоाрдИ।
рдиिрдХрдЯि рд╣ो рддुрдо рджूрд░ि рдирд╣ीं, рдмेрдЧि рдоिрд▓ो рдЬाрдИ।
рдоीрд░ां рдЧिрд░рдзрд░ рд╕्рд╡ाрдоि рджрдпाрд▓, рддрди рдХी рддрдкрддि рдмुрдЭाрдИ рд░ी рдоाрдИ। (8)

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЕрдз्рдпेрддा рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рд╣ै рдХि “рдоीрд░ा рдХे рдкрджों рдХो рдпрджि рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдХे рдХुрд╣ांрд╕े рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП, рддो рд╡े рдЬीрд╡рди рдХे рд░ाрдЧ, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕, рдЙрдд्рд╕рд╡, рдФрд░ рдаाрдЯ-рдмाрдЯ рдХे рд╕ाрде рдПрди्рдж्рд░िрдХрддा рдХे рдЙрдж्рджाрдо рдХा рднी рд╕ंрд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдШोрд░ рд▓ौрдХिрдХрддा рдХे рдмीрдЪ рдШोрд░ рд╢ृंрдЧाрд░िрдХ рдмाрдиा।”(рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрдгी 2011, 21 ) рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдоीрд░ा рдХे рд╕ाрдордиे рдХोрдИ рдЕрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдХुрд╣ाँрд╕ा рдирд╣ीं рдеा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд░ाрдЧ, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ рддो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдХो рд╕рд╣рдЬ рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рднु рдоिрд▓рди рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрдж рдоें рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдИ рд╣ै :
рдРрд╕ी рдРрд╕ी рдЪांрджрдиी рдоें рдкिрдпा рдШрд░ рдиाрдИं।
рдЪाрд░ рдкрд╣рд░ рджिрди рд╕ोрд╡рдд рдмीрдд्рдпे, рддрдбрдкрдд рд░ेрди рдмिрд╣ाрдИ।
рдоैं рд╕ूрддी рдкिрдпा рдЕрдкрдиे рдо्рд╣ेрд▓ рдоें, рд╕ाрд▓ूрдб़ा рдоें рдЖрдИ рд╕рд░рджाрдИ। (9)

рд░ाрдЧ, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рд╕ाрде рдЬрдм рд▓ौрдХिрдХ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп рд╡ृрдд्рддि рд╣ोрддी рд╣ै рддрднी рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдк्рд░ेрдо рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै :
рдоेрд░ा рдорди рдХो рдмैрд░ाрдЧी рдХрд░ рдЧрдпो рд░े।
рд╣ाрде рд▓рдХुрдЯिрдпा рдХाँрдзे рдХрдорд▓िрдпा, рдЬрдоुрдиा рдкाрд░ рдЙрддрд░ рдЧрдпो рд░े।
рдмाрд░рд╣ рдмрд░рд╕ рд╕े рд╕ेрд╡ा рдХीрди्рд╣ी, рд░рдорддी рдмिрд░िрдпा рд░рдо рдЧрдпो рд░े।
рд╕ुрдг рд╕ुрдг рд╣े рдоेрд░ी рдкाрдж рдкрдб़ोрд╕рди, рдЬрд▓рддी рдоें рдкूрд▓ों рджे рдЧрдпो рд░े।
рдоीрд░ां рдХे рдк्рд░рднु рд╣рд░ि рдЕрдмिрдиाрд╕ी, рдзूрдХрддी рдзूрдиी рдзрд░ рдЧрдпो рд░े। (10)

рдоीрд░ा рдХे рдЗрд╕ рдкाрд╡рди рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ाрдордиे рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╡ाрджी рдкिрддृ рд╕рдд्рддा рдХे рд╕ाрд░े рдЕंрдХुрд╢ рдмेрдоाрдиी рд╣ैं рд╡рд╣ рддो рдЦुрд▓े рдЖрдо рдЧोрд╡िрди्рдж рдХा рдЧुрдгрдЧाрди рдХрд░рддी рд╣ै :
рдЧोрд╡िंрдж рдХा рдЧुрдг рдЧाрд╕्рдпां।
рд░ाрдгोंрдЬी рд░ूрд╕ैрд▓ा рддो рдЧांрдо рд░ाрдЦैрд▓ा, рд╣рд░ि рд░ूрда्рдпां рдХुрдо्рд▓ाрд╕्рдпाँ।
рд░ाрдо рдиाрдо рдХी рдЬрд╣ाрдЬ рдЪрд▓ाрд╕्рдпां, рднрд╡ рд╕ाрдЧрд░ рддिрд░ рдЬाрд╕्рдпां। (11)

рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░ेрдо рдХी рджीрд╡ाрдиी рдоीрд░ा рдХा рдпрд╣ рдЬोрдЧी рдз्рд░ुрд╡рддाрд░ा рд╣ै। рдоीрд░ा рдХा рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдПрдХ рдЬрди्рдо рдХा рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рдЬрди्рдо – рдЬрди्рдо рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдШोрд╖рдгा рд╕्рд╡рдпं рдХो рдкूрд░्рд╡ рдЬрди्рдо рдХी рдЧोрдкिрдХा рдоाрди рдХрд░ рдоीрд░ा рдХрд╣рддी рд╣ै :

рдПрдХ рдмिрд░िрдпा рдоुрдЦ рдмोрд▓ो рд░े, рдзुрддाрд░ा рдЬोрдЧी।
...
рдкूрд░рдм рдЬрдирдо рдХी рдоैं рд╣ूँ рдЧोрдкिрдХा, рдЕрдзрдмिрдЪ рдкрдб़ рдЧрдпो рдЭोрд▓ों рд░े।
рдЬрдЧрдд рдмрджीрддी рддुрдо рдХрд░ो рдоोрд╣рди, рдЕрдм рдХ्рдпों рдмрдЬाрдКं рдвोрд▓ो рд░े।
рддेрд░े рдХाрд░рдг рд╕рдм рдЬрдЧ рдд्рдпाрдЧ्рдпे, рдЕрдм рдоोрд╣े рдХрд░ рд╕ों рд▓ो рд░े।(12)

рдоीрд░ा рдЕрдЧрд░ рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै рддो рдаोрдХ-рдмрдЬा рдХрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд░ोрд╣िрдгी рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рдЕрд╡рд▓ोрдХрдиीрдп рд╣ै рдХि “рдоीрд░ा рдЖрд░ोрдкिрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡рдпं рдкрддि рд░ूрдк рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░рдиे рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ै। рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджेрд╣ рдкрд░ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдж्рд╡िрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдзि рдирд╣ीं, рди рд╣ी рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдФрд░ рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХी рдЕрдоाрдиुрд╖िрдХрддा। рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рджेрд╣ рдХा рдХाрдоुрдХ рдЦेрд▓ рдпा рдХुрд▓рд╡ृрдж्рдзि рдХा рд╢ुрд╖्рдХ рджाрдпिрдд्рд╡ рдирд╣ीं, рдЬीрд╡рди рд╕рд╣рдЪрд░ рдкाрдиे рдХी рдЕрдиुрд░ाрдЧ рднрд░ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдлрд▓рддः рд╕рдо्рдмрди्рдз рди рдЖрдирди-рдлाрдирди рдоें рддрдп рд╣ों, рди рдмाрд╣рд░ी рджрдмाрдм рд╕े। рдардЧे рдЬाрдиे рдХी рдк्рд░рддीрддि рд╣ी рди рд░рд╣े, рдЗрд╕ рд▓िрдП рдаोрдХ рдмрдЬा рдХрд░ рд╕ाрдеी рдвूँрдврдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдкाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдоीрд░ा।” (рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрдгी 2011, 25)। рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै :

рдоाрдИ рдоैं рддो рд▓िрдпो рд╣ै рд╕ांрд╡рд░िрдпा рдоोрд▓।
рдХोрдИ рдХрд╣ै рд╕ोंрдзो рдХोрдИ рдХрд╣ै рдорд╣ंрдЧो, рдоैं рддो рд▓िрдпौ рд╣ै рд╣ीрд░ा рд╕ूं рддौрд▓।
рдХोрдИ рдХрд╣ै рд╣рд▓рдХो рдХोрдИ рдХрд╣ै рднाрд░ी, рдоैं рддो рд▓िрдпो рд░ी рддाрдЦрдб़िрдпा рддौрд▓।
рдХोрдИ рдХрд╣ै рдЫाрдиे рдХोрдИ рдХрд╣े рдмोрдбे, рдоैं рддो рд▓िрдпो рд░ी рдмाрдЬрддा рдвोрд▓।
рдХोрдИ рдХрд╣ै рдШрдЯрддौ рдХोрдИ рдХрд╣ै рдмрдврддो, рдоैं рддो рд▓िрдпो рд╣ै рдмрд░ाрдмрд░ рддौрд▓।
рдХोрдИ рдХрд╣े рдХाрд▓ो рдХोрдИ рдХрд╣े рдЧोрд░ो, рдоैं рддो рджेрдЦ्рдпो рд╣ै рдШूँрдШрдЯ рдкрдЯ рдЦोрд▓। (13)

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоीрд░ा рдЬिрд╕ рдкुрд░ुрд╖ рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै рддो рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ी рдирдЬ़рд░ рдХा рдЕрд▓्рд╣рдб़ рдк्рдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рд╣ीрд░े рдЬैрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╡ाрд░िрдпे рдХो рдкूрд░ा, рдмрд░ाрдмрд░ рдЕрдкрдиे рдШूँрдШрдЯ рдХे рдкрдЯ рдЦोрд▓ рдХрд░ рддोрд▓рддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╡рд░рдг рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╣рд░्рд╖-рд╢ोрдХ, рд▓ाрдн-рд╣ाрдиि рд╕े рдЙрдкрд░ाрдо рдоीрд░ा рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рджृрдв़рддा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрддी рд╣ै :
рд╣рд░рд╖ рд╢ोрдХ рдо्рд╣ाрд░े рдорди рдиाрд╣ीं, рдирд╣ीं рд▓ाрдн рдирд╣ीं рд╣ाрдиि,
рдХंрдЪрди рд▓ेрд░ рдЕрдЧрди рдоें рд░ाрдЦ्рдпो, рдиिрдХрд╕्рдпो рдмाрд░ाрдмрдиी। (14)


рдиाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдоीрд░ा рдк्рд░ेрдо рдХो рдЙрджाрдд्рдд рдХी рдЙрд╕ рднूрдоि рдкрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЙрд╕рдХा ‘рдЕрд╣ं’ рднाрд╡ рд╡िрдЧрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХा рдорд╣ाрди рднाрд╡ рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै :

рдо्рд╣ाрд░ा рд╣рд░िрдЬी, рдЪाрдХрд░ी рд░ी рдЪाрд╣ рдо्рд╣ाрд░े рдорди рд░ाрдЦौрд▓ा рд╕рд░рдг рд╣рдЬूрд░ी।
рдмैрд▓ рдмрди्рдзाрд╡ो рднांрд╡े рдШोрдб़ा рдмрди्рдзाрд╡ो, рдЪाрд╣े рдХрд░ाрд╡ो рдоंрдЬूрд░ी।
рдЦाрд╡ा рдкीрд╡ा рдХी рдо्рд╣ाँрдХी рдЪिंрддा рдордд рдХीрдЬ्рдпौ, рдХंрдЧрдиी рджीрдЬ्рдпो рднाрд╡े рдХूрд░ी।
рдУрдв़рди рдХूँ рдХाрд░ी рдХाрдорд░िрдпा рджीрдЬ्рдпो рдФрд░ рдЪрдЯाрдИ рдЦрдЬूрд░ी।
рдЬो рдеे рджेрд╢ी, рд▓ो рдо्рд╣े рд▓ेрд╢ी, рдпाрдИ рдордд рдо्рд╣ाрд░े рдкूрд░ी।
рдоीрд░ां рдХे рдк्рд░рднु рдЧिрд░рдзрд░ рдиाрдЧрд░, рдиिрдЬ рдЪрд░рдгрди рдХी рдзूрд░ी। (15)

рдкूрдирдо рдХुрдоाрд░ी рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз ‘рд╕्рдд्рд░ी рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп’ рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं, “рдоीрд░ा рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╕्рдд्рд░ी рдЪेрддрдиा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдПрдХ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ैं। рдЖрдЬ рддрдХ рдЬिрддрдиी рднी рд╕्рдд्рд░ी рдЪेрддрдиाрдкрд░рдХ рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ैं рдЙрдирдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рдоीрд░ा рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рд░рдЦ рджिрдпा рдЬाрдП рддो рдЗрдирдХी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдгрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдЬ्рдпाрджा рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдЬ्рдпाрджा рддीрдЦेрдкрди рдХी рднी। рд╕्рдд्рд░ी рдЪेрддрдиा рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдоीрд░ा рдПрдХ рдЦाрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ैं। рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡े рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рд╕ाрд░े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдк्рд░рддिрдоाрдиों рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ैं।” (16)

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд░ूрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдоीрд░ा рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддी рд╣ैं। рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рд╡े рдЖрдЬ рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╣ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣िрд▓ा рд╡िрдорд░्рд╢рдХाрд░ों рд╕े рдХрд╣ीं рдЖрдЧे рд╣ैं। рдПрдХ рднрдХ्рдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг, рдПрдХ рдкूрд░्рдг рдкुрд░ुрд╖, рдХे рдк्рд░ेрдо рдоें рддрд▓्рд▓ीрди рд╣ोрдХрд░ рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╡ाрджी рдкिрддृ рд╕рдд्рддा рдХे рдЙрдд्рдкीрдб़рди, рдЕрдкрдоाрди, рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдХो рдЭेрд▓рддे рд╣ुрдП рднी рд╡े рдЕрдкрдиे рдиिрд░्рдгрдп рдоें рджृрдв, рдЕрдЪрд▓ рдФрд░ рдЕрдбोрд▓ рд░рд╣ीं। рдпрд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा рдеा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪुрдиाрд╡ рдХिрдпा рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░ेрдо рдХा। рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХी рд╣ी рд╢рдХ्рддि рдеी рдЬो рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рднौрддिрдХ рд╕ुрдЦों рд╕े рд╡िрд░рдХ्рдд рдХрд░рдХे рдЕрддि-рдЗрди्рдж्рд░ीрдп рд╕ुрдЦ рдоें рд╕рд░ाрдмोрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рджुрдиिрдпा рдХा рдХोрдИ рдк्рд░рд▓ोрднрди, рд░ाрдЬ्рдп рд╕рдд्рддा рдпा рдХुрд▓рдХाрдиि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдкрде рд╕े рд╡िрдЪрд▓िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрд╕ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдЙрд╕े рдЬीрд╡рди рдкрд░्рдпрди्рдд рдиिрднाрдпा। рдкिрддृ рд╕рдд्рддा, рд░ाрдЬ्рдп рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрд░िрдХ рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдХो рдаोрдХрд░ рдоाрд░рдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдоीрд░ा рдЗрд╕ी рд▓िрдП рдЖрдЬ рд╡рди्рджрдиीрдп рд╣ैं।

рд╕рди्рджрд░्рдн
рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрдгी (2011), рдмрд░рдЬी рдоैं рдХाрд╣ी рдХी рдиाрд╣िं рд░рд╣ूँ, рдоीрд░ाрдмाрдИ: рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╕्рдд्рд░ी –рд╡िрдорд░्рд╢рдХाрд░, рд╕्рдд्рд░ी-рд▓ेрдЦрди рд╕्рд╡рдк्рди рдФрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк, рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдХрдорд▓
рдкांрдбेрдп, рдоैрдиेрдЬрд░ (1993), рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдФрд░ рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХा рдХाрд╡्рдп, рджिрд▓्рд▓ी: рд╡ाрдгी
рдд्рд░िрдкाрдаी, рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде, (1998) рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп, рджिрд▓्рд▓ी:рд╡ाрдгी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг
рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ:
рдд्рд░िрдкाрдаी, рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде,(1998) рдоीрд░ा рдХा рдХाрд╡्рдп, рджिрд▓्рд▓ी:рд╡ाрдгी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рдкृрд╖्рда 104
рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 104
рдоाрд▓рддी, рдХे.рдПрд╕. (2010), рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ : рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп, рджिрд▓्рд▓ी:рд╡ाрдгी
рдоीрд░ा рдмृрд╣рдд् рдкрджाрд╡рд▓ी рднाрдЧ 1, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдЪ्рдп рд╡िрдж्рдпा рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди, рдЬोрдзрдкुрд░, рдкрдж 395
рд╡рд╣ी, рдкрдж 505
рд╡рд╣ी, рдкрдж 509
рд╡рд╣ी, рдкрдж 515
рд╡рд╣ी, рдкрдж 176
рд╡рд╣ी, рдкрдж 368
рд╡рд╣ी, рдкрдж 56
рд╡рд╣ी, рдкрдж 438
рд╡рд╣ी, рдкрдж 129
рд╡рд╣ी, рдкрдж 55
рд╡рд╣ी, рдкрдж 385
рд╡рд╣ी, рдкрдж 153
рд╡рд╣ी, рдкрдж 405
рд╢ोрдз рдЧंрдЧा