- рд╢ोрднा рдХौрд░
рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдиांрддрд░ рд╣ैं, рдЬीрд╡рди рдиे рдХрдеाрдУं рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рдФрд░ рдХрдеाрдУं рдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдЧрддि рдХो рддीрд╡्рд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдмрдЪрдкрди рдоें рд╕्рд╡рдк्рди рд▓ोрдХ рдоें рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдеाрдПँ рдЙрдо्рд░ рдХे рдПрдХ рджौрд░ рдоें рдЭрдХрдЭोрд░ рдХрд░ рдЬрдЧा рджेрдиे рдХा рдЙрдкрдХ्рд░рдо рднी рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЬीрд╡рди рдмрджрд▓ा рдФрд░ рдХрдеाрдПँ рднी। рдЖрдЬ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХे рджौрд░ рдоें рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬिрд╕ рдоोреЬ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдпाрдд्рд░ा рд╣ै – рдЬीрд╡рди рдХी рднी рдФрд░ рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднी। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣рдо рд╕ाрдорди्рддрд╡ाрдж, рдкूंрдЬीрд╡ाрдж, рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдкреЬाрд╡ों рдХो рдкाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдЬ рдирд╡ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╕рдордп рдХे рдмीрдЪों рдмीрдЪ рдЦреЬे рд╣ैं। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рдЖрдоूрд▓рдЪूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпे рд╣ैं।
рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдЪрд▓рддे рд╣рдоाрд░े рд╕рдд्рддाрдзीрд╢ों рдиे рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдЦोрд▓ рджिрдП рдеे। рдмреЬे рд╢ॉрдкिंрдЧ рдоॉрд▓, рдк्рд▓ाрдЬा рдФрд░ рдорд▓्рдЯीрдк्рд▓ेрд╕ рдЦुрд▓ рдЧрдП। рдпрд╣ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд▓ूрдЯ рдЦрд╕ोрдЯ рдХे рдПрдХ рдирдП рдпुрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдеी। рдХोрдИ рдк्рд▓ाрд╕ी рдирд╣ीं, рдХोрдИ рдмрдХ्рд╕рд░ рдирд╣ीं। рдмреЬी рдмेрд╢рд░्рдоी рд╕े рдирд╡-рдиिрд╡ेрд╢рдХ рд╕рдд्рддाрдзीрд╢ों рдХो рдмрдХाрдпрджा рд╣рдоाрд░े рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдк्рд░ाрдХ्рд░рддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рд▓ूрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдп рдПрдХ рдкीреЬाрджाрдпрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рдеा।1 рдЖрдЬ рдХे рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдпрдеाрд░्рде рдмрд╣ुрд╡िрдз рдФрд░ рдиाрдиाрд╡рд░्рдгी рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рдХे рджाрд╡-рдкेंрдЪ рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдаीрдХ рдаीрдХ рд╕рдордЭ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं। рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдиिрдо्рдирдордз्рдп рд╡рд░्рдЧ рдпा рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЦेрддिрд╣рд░ рдФрд░ рджिрд╣ाреЬी рдордЬрджूрд░ों рдХा рдПрдХ рдмреЬा рд╣िрд╕्рд╕ा рдЙрд╕ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╢ोрд╖िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡े рдордЬрджूрд░ рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдЬрди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рд╕े рдЬुреЬ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрдЬेंрдж्рд░ рдЕрдиिрд▓ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡िрд╕्рдлोрдЯ’, рдордзुрдХрд░ рд╕िंрд╣ рдХी ‘рдоेрд░े рдЧाрд╡ं рдХे рд▓ोрдЧ’, рдЪрди्рдж्рд░ рдоोрд╣рди рдХी рдПрд╣ी ‘рдирдЧрд░िрдпा рдХेрд╣ि рд╡िрдз рд░рд╣рдиा’, рдЕंрдЬрдиा рд░ंрдЬрди рджाрдЧ рдХी ‘рдоुрдЖрд╡реЫा’, рдорджрди рдоोрд╣рди рдХी ‘рдмрдЪ्рдЪे рдмреЬे рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं’, рдоिрдеिрд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХी ‘рдоेрдШрдиा рдХा рдиिрд░्рдгрдп’, рд╕ंрдЬीрд╡ рдХी ‘рддिрд░рдмेрдиी рдХा рддреЬрдмрди्рдиा’, рд╡िрдХ्рд░рдо рдЬрдирдмंрдзु рдХी ‘рдк्рд░рд╣рд░ी’, рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЦेрддिрд╣рд░ рдФрд░ рджिрд╣ाреЬी рдордЬрджूрд░ों рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рдЦेрддिрд╣рд░ рдФрд░ рджिрд╣ाреЬी рдордЬрджूрд░ों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕्рдеाрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░ рд╣ी рдРрд╕ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡े рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рд╕्рдеिрддि рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХुрдЫ рднी рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЕрдоिрддेрд╢्рд╡рд░ рдиे ‘рддीрд▓िрдпों’, ‘рдзंрдзा’, рд╕рддीрд╢ рдЬрдоाрд▓े рдиे ‘рдаाрдХुрд░ рд╕ंрд╡ाрдж’, рд╕्рд╡рджेрд╢ рджीрдкрдХ рдиे ‘рддрдоाрд╢ा’, рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдиे ‘рдЬाрдирд╡рд░’, рдкंрдХрдЬ рдмिрд╖्рдЯ рдиे ‘рдЯुрди्рдб्рд░ा рдк्рд░рджेрд╢’, рдХрд░्рдоेंрджु рд╢िрд╢िрд░ рдиे ‘рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा’, рд╡िрдиोрдж рдоिрд╢्рд░ рдиे ‘рджेрд╡рд░ рдХे рдЬंрдЧрд▓’, рд╡िрдЬрдпрджाрди рджेрдеा рдиे ‘рдбाрдпрд░ी рдХा рдкृрд╖्рда’, рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рд╢рд░्рдоा рдиे ‘рдЫोрдЯेрд▓ाрд▓ рдЫोрдЯे рдЦाрди’, рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рдЕрд╕्рдеाрдиा рдиे ‘рдмाрд╡рдЬूрдж’, рдиाрд╕िрд░ा рд╢рд░्рдоा рдиे ‘рдиौ рддрдкा’ рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕्рд╡рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕े рдЬुреЬे рд▓ोрдЧों рдХी рд╕рднी рддрд░рд╣ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЙрдаाрдпा рд╣ै।
рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдирд╡-рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоूрд▓्рдп рд╕ंрдХрдЯ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдХрдеाрдХाрд░ों рдоें рдЕрдЦिрд▓ेрд╢, рдкंрдХрдЬ рдмिрд╖्рдЯ, рдЙрдоाрд╢ंрдХрд░, рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ा, рдЙрджрдп рдк्рд░рдХाрд╢, рдФрд░ рд░рдгेрди्рдж्рд░ рдХे рдиाрдо рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдХी ‘рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рдФрд░ рд╡рдЬूрдж рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’, рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ा рдХी ‘рд▓ाрд▓рдкрд░ी’, рдЙрдоाрд╢ंрдХрд░ рдХी ‘рд▓рд▓рдоुрдиिрдпा’, рдЙрджрдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी ‘рд╡ाрд░ेрди рд╣ेрд╕्рдЯिंрдЧ рдХा рд╕ांрдб рдФрд░ рдкाрд▓рдЧोрдорд░ा рдХा рд╕्рдХूрдЯрд░’ рдЬैрд╕ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдирд╡-рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢ाрд╡ाрджी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рддрд╣рдд рдШрдЯिрдд рдоूрд▓्рдп рдХी рдмрдЦूрдмी рдЦрдмрд░ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें ‘рдХाрд╢ी рдХा рдЕрд╕्рд╕ी’, ‘рд░рд╣рди рдкрд░ рд░рдЧ्рдШू’, рдФрд░ ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЧाँрд╡ рдХा рджेрд╡рддा’ рдРрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдоूрд▓्рдпрдЧрдд рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдЙрд╕рдХी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдоें рдиिрд░ुрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдм рддрдХ рд╡िрд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рджрд▓ाрд▓ рдмрди рдЬाрдиे рдФрд░ рд░ाрдЬрдиिрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдкрддрди рдХी рдЬो рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рд╣ुрдИ рдЙрд╕рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдирд╡-рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдзाрди рд░рдЪрдиा ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЧाрд╡ं рдХा рджेрд╡рддा’ рд╣ै।2
рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдЬिрди рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдк्рд░рд▓ोрднрди рдмिрдЦेрд░рддा рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдЕрдкрдиी рдоौрд▓िрдХ рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рдордиुрд╖्рдп рдиिрд░ंрддрд░ рдлँрд╕рддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЬрд░ूрд░рдд рдмाрдЬाрд░ рддрдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।рд░рдоाрдХांрдд рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рддेрд╡рд░’ рдоें рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी рд╕ी рдиौрдХрд░ी рдкाрддे рд╣ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рддेрд╡рд░ рдмрджрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ेрдЦрд░ рдЬोрд╢ी рдХी ‘рджाрдЬ्рдпू ‘рдЗрд╕ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиी рд╣ै।
рдПрдХ рдЕрди्рдп рдШрдЯрдиा рдЬो рдмाрдЬाрд░-рддрди्рдд्рд░ рдХे рджुрд╖्рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рддीрд╡्рд░рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рд╕ूрдЪрдиा-рдХ्рд░ाрди्рддि рдХा рд╕рдд्рддाрдзीрд╢ों рдХे рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЦिрд▓ौрдиा рдмрди рдЬाрдиा। рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ै। рдордЧрд░ рдпрд╣ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХुрдЫ рдоुрда्рдаीрднрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд╣िрддों рд╕े рдЬुреЬрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рд╡िрд░рдХ्рдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै, рдЬो рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддाрдУं рд╕े рдкैрджा рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा, рдЧрд░ीрдм рд╡рд░्рдЧों рдХा рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд╕рдд्рддा рдХी рдХ्рд░ूрд░рддाрдПँ рдЕрдм рдорд╣рдЬ рдЦрдмрд░ рднрд░ рд╣ैं। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЧрд╣рд░ाрддे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा рдХा рдзрд░ाрддрд▓ рдирджाрд░рдж рд╣ै।
рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдиे рдЧाрд╡ं рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдХी рджूрд░ी рдХो рдФрд░ рднी рдЧрд╣рд░ा рджिрдпा рд╣ै। рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдШाреЬрддे рд╣ुрдП рдбॉ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी рдаीрдХ рд╣ी рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рд▓िрдП рдЬो рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдорд╣ाрдирдЧрд░ рдеे, рд╡рд╣ीं рдЕрдм рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рди्рдпूрдпाрд░्рдХ рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдоाँ рдмाрдк рдпрд╣ाँ рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣рдордиे рддो рдпрд╣ाँ рддрдХ рджेрдЦा рд╣ै рдХि рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдп рдкрд░ рдмेрдЯे рдиे рдоुрдЦाрдЧ्рдиि рджेрдиे рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж рд╣ी рдл्рд▓ाрдЗрдЯ рдкрдХреЬी рдФрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рд╢рд╣рд░ी рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕े рддो рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рдЕрдХेрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдпे рджिрди рдЙрдирдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрдкрд░ाрдз рдоें рдмреЭोрддрд░ी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ूрдЯ рдпा рдЪोрд░ी рдХे рдЗрд░ाрджे рд╕े рдЙрдирдХी рд╣рдд्рдпा рднी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।3
рдирд╡-рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдмाрдЬाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди-рдЖрдЪрд░рдг рдФрд░ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдмрджрд▓ рдФрд░ рдирд╖्рдЯ-рдн्рд░рд╖्рдЯ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕рдордп рдХा рдЕрднिрд╢ाрдк рд╣ी рдирд╣ीं рдиिрдпрддि рднी рдмрдирддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬो рдоूрд▓्рдп-рдмोрдз рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдмाрдЬाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд░рдорд░ाрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдХी рдмाрдЬाрд░ू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣рдоाрд░े рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕рдлाрдпा рдХрд░рддी рд╣ै; рдЬैрд╕े рд╡рд╣ рдк्рд░рдХृрддि, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╕्рд░ोрддों, рдмोрд▓िрдпों, рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕рдлाрдпा рдХрд░рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рд░рдоाрдХांрдд рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЪैрдо्рдкिрдпрди’ рдХे рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкाрдд्рд░ рдмाрдЬाрд░ू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдпा рдЕрдкрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी рд╡рд╕्рддुрддः рдЕрдкрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдоें рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣рдо рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрд╡рд╕рд░ рдмेрдЪ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХो рджे рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░, рд╡्рдпाрдкाрд░, рд╡िрд╡िрдз рд╕ेрд╡ाрдУं, рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЬिрди्рд╣ें рдЕрд╡рд╕рд░ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╡рд╕рд░ों рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рдкूंрдЬीрд╡ाрджी, рдХृрдд्рд░िрдо рдЪрдордХ рджрдордХ рд╡ाрд▓ी рдмाрдЬाрд░ू рдЕрдкрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै рдеोреЬे рдоें рдХाрдо рдЪрд▓ा рд▓ेрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा। рдЧैрд░ рдЬрд░ूрд░ी рдЪीрдЬों рдХा рд╕ंрдЪрдп рди рдХрд░рдиा। рдмाрдЬाрд░ рдоें рдоाрд▓ рднрд░ा рд╣ै рдоाрд▓िрдХों рдХो рдЙрд╕े рдмेрдЪрдиा рд╣ै рдФрд░ рд▓ाрдн рдХрдоाрдиा рд╣ै ‘рдЪैंрдкिрдпрди’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдПрдХ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкाрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै рдбॉ. рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ ‘рдпрд╣ рд░ोрдоांрдЯिрдХ рд╡ृрдд्рддि рдпा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкाрдд्рд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ рд╣рдоाрд░े рд╡िрд╖рдо рдШोрдЯू рдмाрдЬाрд░ों рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै рдпाрдд्рд░ा рдХा рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рд░ाрд╕्рддा рджेрддी рд╣ै рд░ाрд╕्рддा рд╡рд╣ीं рд╕े рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╣рдо рд╣ोрддे рд╣ैं рдпाрдиी рдпрдеाрд░्рде рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрд░ोрдзी рд╣рдоें рдоुрдХ्рддि рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЙрдаाрддा рд╣ै।4
рдмाрдЬाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдЪрд▓рддे рдиिрд░ीрд╣рддा, рдмрдЪрдкрдиा, рдд्рдпाрдЧ, рдмрд▓िрджाрди рдЬैрд╕ी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। ‘рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп’ рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рдмिрдЦрд░ाрд╡ рд╣ै рдЬो рди рд╕िрд░्рдл рдФрдкрди्рдпाрд╕िрдХ рдмрдирддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЕंрддрддः рдмाрдЬाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдЕрдиाрдд्рдоीрдп рдиिрд╕्рд╕ंрдЧрддा, рд╕्рд╡ाрд░्рдеाрди्рдзрддा рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдШрдЯрди рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдоें рдЬोреЬ рдХрд░ рд╕рд╣ाрдп рдмाрдмू рдХे рдЕрд╕рд╣ाрдпрддा рдЪрдХ्рд░ рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।
рдРрд╕े рдХрдаिрди рд╕рдордп рдоें рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдЧुрд░ुрдЧрдо्рднीрд░ рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рд╡рд╣рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓рдЧाрддाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं- рд╕ंрдЬीрд╡ рдФрд░ рдЕрд░ुрдг рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдиाрдо рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै। ‘рдЖрд░ोрд╣рдг’ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдпрд╣ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдХिंрдЪрди рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рднी।
“рднूрдк рджाрджा рдХे рдЖрд░ोрд╣рдг рдХा рд░ूрдкрдХ рд╣ै ‘рдЧिрдж्рдз рдирди्рд╣ी рдЪिреЬिрдпा рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै, рдоैं рддुрдЭे рдЦा рдЬाрдКंрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рддुрдЭрд╕े рдКँрдЪा рдЙреЬрддा рд╣ूँ, рддू рдоुрдЭрд╕े рдКँрдЪा рдЙреЬ рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рдЪिреЬिрдпा рдиे рдкूрдЫा – ‘рдЕрдЧрд░ рдоैं рддुрдЭрд╕े рдКँрдЪा рдЙреЬрдХрд░ рджिрдЦा рджूँ рддो?’ рдЧिрдж्рдз рдиे рдЙрд╕рдХे рдмрдЪрдХाрдиेрдкрди рдкрд░ рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ा-‘рддो рдирд╣ीं рдЦाрдКंрдЧा।’ рдЪिреЬिрдпा рдиे рдзीрд░рдЬ рдирд╣ीं рдЫोреЬा। рдРрд╕े рднी рдорд░рдиा рд╣ै рд╡ैрд╕े рднी-рддो рдХ्рдпों рди рдоौрдд рд╕े рджो-рджो рд╣ाрде рдХрд░рдХे рдорд░ूँ ... рдЬाрди рдкрд░ рдЦेрд▓ рдЧрдИ рдЪिреЬिрдпा рдФрд░ рд╕ाрд░ी рддाрдХрдд рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙреЬрдХрд░ рдЬा рдмैрдаी рдЧिрдж्рдз рдХी рдкीрда рдкрд░। рдЧिрдж्рдз рдЕрдкрдиी рдмेрд╣िрд╕ाрдм рддाрдХрдд рдХे рдЧुрд░ूрд░ рдоें рдЙреЬрддा рд░рд╣ा, рдЖрдХाрд╢ рд╕े рднी рдКँрдЪा, рд▓ेрдХिрди рдЪिреЬिрдпा рдХो рдЕрдм рдХोрдИ рдбрд░ рди рдеा। рд╡рд╣ рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें рдЙрд╕рд╕े рдКँрдЪाрдИ рдкрд░ рдеी, рдоौрдд рдХी рдкीрда рдкрд░ рдЬा рдмैрдаी рдеी рд╡ो।” рдЬрдм рдоाрдирд╡ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХो, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╡्рдпрд░्рде рд╣ी рдирд╣ीं рдоृрдд рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдХрд░्рдо рдпा рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХрддा рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдмрди рдЧрдпे рд╣ों, рднूрдк рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдЕंрдзी рдХ्рд░ूрд░ рднाрдЧрджौреЬ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╕्рдеिрд░рддा рд▓िрдП рд╣ै।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдХрдеाрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рд╡िрд╡िрдзрддा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдиे рдоें рдорд╣िрд▓ा рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдХी рднूрдоिрдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдорд╣िрд▓ा рдХрдеाрдХाрд░ों рдХी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдирдИ рднूрдоिрдХा рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рд╣ै। рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рдирд╡ीрдирддा, рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХी рдкреЬрддाрд▓ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоें рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी, рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा, рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓, рдирдоिрддा рд╕िंрд╣, рдордорддा рдХाрд▓िрдпा, рдоें рднрд░рдкूрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рдорд╣िрд▓ा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं- рдоृрдгाрд▓ рдкांрдбेрдп, рдоैрдд्рд░рдпी рдкुрд╖्рдкा, рд░ाрдЬी рд╕ेрда, рдЪंрдж्рд░рдХांрдд, рдк्рд░рднा рдЦेрддाрди, рдХрдорд▓ рдХुрдоाрд░, рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी, рд▓рд╡рд▓ीрди, рдЧीрддांрдЬрд▓ि рд╢्рд░ी, рдордзु рдХांрдХрд░ी рдЖрджि। рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдиे рд╕िрд░्рдл рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХा рд╣ी рдЧрд╣рди рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЕрдкिрддु рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рдкрд░ рднी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдИ рд╣ै। рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा ‘рдЬिंрджрдЧीрдиाрдоा рдФрд░ рд╕рдордп рд╕рд░рдЧрдо’, рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХा ‘рдорд╣ाрднोрдЬ’, рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдХा ‘рдЖрд╡ां’, рдоैрдд्рд░рдпी рдкुрд╖्рдкा рдХा ‘рдЪाрдХ’ рдФрд░ рдЕрд▓рдХा рд╕рд░ाрд╡рдЧी рдХा ‘рдХрд▓िрдХрдеा рд╡ाрдпा рдмाрдЗрдкाрд╕’ рдХाрд▓рдЬрдпी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ैं। рдЧीрддांрдЬрд▓ि рд╢्рд░ी рдХे рддीрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕- рдоाрдИ’, ‘рд╣рдоाрд░ा рд╢рд╣рд░ рдЙрд╕ рдмрд░рд╕’ рдФрд░ ‘рдЦाрд▓ी рдЬрдЧрд╣’, рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╡िрди्рдпाрд╕ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдЦींрдЪрддे рд╣ैं। рдордзु рдХांрдХрд░िрдпा рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрдд्рддाрдЦोрд░, рдЕрдкрдиे рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг, рд╕рдо्рд╡ेрджрди рдФрд░ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╕े рд╣рдоें рдПрдХрджрдо рд╕ंрдЬीрд╡, рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдз्рдпाрди рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдХрд╣ीं рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдпुрд╡ा рджिрдЧ्рдн्рд░рдоिрдд рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди рдмрди рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХрд╣ीं рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдЪेрддрдиा рдХा рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░, рддो рдХрд╣ीं рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХा рдЙрдж्рдШोрд╖рдХ।
1990 рдХे рдмाрдж рд╕े рджрд▓िрдд рд▓ेрдЦрди рдХी рд╕ुрджृреЭ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рджोрдиों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЧрдд рд╡рд░्рд╖ों рдоें рджрд▓िрддों рдкрд░ рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों, рдЕрди्рдпाрдп рд╢ोрд╖рдг рдХी рдЧрдо्рднीрд░ рдкрд░рдЦ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рджрд▓िрддों, рдордЬрджूрд░ों рддрдеा рдЕрди्рдп рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдорджрдж рдоिрд▓ी рдФрд░ рдХैрд╕े рдФрд░ рдХिрддрдиी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा –рдЗрди рд╕рдмрдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рдХे рдЧुрдгрджोрд╖ों рд╕े рдпे рд▓ेрдЦрдХ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं। рдмाрдЬाрд░ рдиे рд░िрд╢्рддों рдХी рд╣ी рдирд╣ीं рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рднी рдкुрди: рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рддुрд▓рд╕ीрд░ाрдо, рд╢्рдпोрд░ाрдЬ рд╕िंрд╣ рдмैрдЪेрди, рдЕрдиीрддा рднाрд░рддी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдмाрдЬाрд░-рддрди्рдд्рд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕ुрджृреЭ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдмрд╣ुрдоुрдЦी рдоोрд░्рдЪा рдЦोрд▓ा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдирд╡-рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдЬेंрдбा рд╣ै рдФрд░ рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдЬेंрдбा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдХे рддрдоाрдо рджेрд╢ों рдоें рдоौрдЬूрдж рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднूрд▓рддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдХे рд╕ाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ो। рдмाрдЬाрд░рддрди्рдд्рд░ рдЗрд╕рдоें рдоाрдз्рдпрдо рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░-рддрди्рдд्рд░ рдХा рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд╢िрдХंрдЬा рдЕрдиेрдХ рдиिрдорди्рдд्рд░рдг рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдордЬрдмूрд░ी рд░рдЪ рдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдлँрд╕рдиे рдХो рдЖрддुрд░ рд╣ै।
рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдиे рд╡िрд╡ेрдХ рдХो рдЗрддрдиा рдзुंрдзрд▓ा рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХा рдоूрд▓ рдЧुрдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдоाрдиो рд╕рдм рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рдЗрдХрда्рдаे рдмैрдаे рд╣ों рдФрд░ рдлेрд╕рдмुрдХ рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рд░рдЪा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ो। рдРрд╕े рдоें рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрди рдХрдаिрди рдЪुрдиौрддिрдпों рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдоूрд▓рднूрдд рдЧुрдгों рдХो рдмрдЪाрдиे рдоें рд▓рдЧा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░-рддрди्рдд्рд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣рд░ рдоोрд░्рдЪे рдкрд░ рдбрдЯा рд╣ै।
рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдд्рд░:
1. рдХрдеाрд▓ोрдЪрдиा рджृрд╢्рдп рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣рд░िрдоोрд╣рди рд╢рд░्рдоा, рд╡िрдиोрдж рддिрд╡ाрд░ी, рдкृрд╖्рда 45
2. рдХрдеाрд▓ोрдЪрдиा: рджृрд╢्рдп-рдкрд░िрджृрд╢्рдп-рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣рд░िрдоोрд╣рди рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 139
3. рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ –рд╕ंрдкाрджрдХ рдиीрд░ू рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдкृрд╖्рда 87-88
4. рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде, рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी рдкृрд╖्рда 137
рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020