Showing posts with label реЫिрдиिрдд рд╕рдмा. Show all posts
Showing posts with label реЫिрдиिрдд рд╕рдмा. Show all posts

рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХा рд╡िрдХाрд╕

- реЫिрдиिрдд рд╕рдмा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी рд╕ंрдХाрдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж -500046 
рдоेрд▓- zinitsaba33@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖- +91 949 226 3706 

 ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдПрдХ рд╢ोрдз рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХैрд╕े рдФрд░ рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдоें ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧрд╣рди рдФрд░ рдЧंрднीрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдЕрдд्рдпрд▓्рдк рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рдЧреЭी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЬрдмрдХि рднाрд░рдд рдоें рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХो рд▓ेрдХрд░ рдиाрдЯ्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों (рднрд░рддрдоुрдиि) рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХों (рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░ ) рдиे рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрддः рд╣рдоें рджोрдиों рд╡िрдЪाрд░рджृрд╖्рдЯिрдпों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे  рд╣ुрдП ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा।
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдФрд░ рдХोрд╢рдЧрдд рдЕрд░्рде
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे ‘рд╡ृрдд्’ рдзाрддु рдоें ‘рдк्рд░’ рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ рдФрд░ ‘рдХ्рддिрди्’ рдк्рд░рдд्рдпрдп рдХे рдпोрдЧ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╡िрднिрди्рди рдХोрд╢ों рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рднिрди्рди-рднिрди्рди рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬैрд╕े -
рдоाрдирдХ рд╣िंрджी рдХोрд╢ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде –
рдиिрд░ंрддрд░ рдмреЭрддे рд░рд╣рдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдпा рднाрд╡; рдХिрд╕ी рдХाрдо, рд╡िрд╖рдп рдпा рдмाрдд рдХी рдУрд░ рдЕрдерд╡ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ोрдиे рдпा рдмреЭрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдпा рднाрд╡ ; рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡рд╣ рдЕंрдЧ рдЬो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ूрдЪрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдпा рдХाрд░्рдпों рдХी рд╕िрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпा рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╕рдЪेрд╖्рдЯ рд░рд╣рддा рд╣ै ; рдорди рдХी рд╡рд╣ рд╕्рдеिрддि рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдРрд╕े рдХाрдо рдпा рдмाрдд рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕े рдк्рд░िрдп рддрдеा рд░ुрдЪिрдХрд░ рд╣ोрддी рд╣ै।(рдЯेрди्рдбेंрд╕ी); рдордиुрд╖्рдпों рдХा рд╕ाрдзाрд░рдг рдЖрдЪрд░рдг рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдпा рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди। рд╡рд░्рдгрди, рд╡ृрддांрдд ; рдЙрдд्рдкрдд्рддि, рдЬрди्рдо ; рдХाрд░्рдп рдХा рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдпा рдЖрд░рдо्рдн ; рдпрдЬ्рдЮ рдЖрджि рдзाрд░्рдоिрдХ рдХृрдд्рдп ; рд╣ाрдеी рдХा рдордж।
‘рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рдж рд╕ाрдЧрд░’ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп  -рдк्рд░рд╡ाрд╣, рдмрд╣ाрд╡; рдЭुрдХाрд╡, рдорди рдХा рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рдХी рдУрд░ рд▓рдЧाрд╡, рд▓рдЧрди рдЬैрд╕े –рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдУрд░ рдирд╣ीं рд╣ै ; рд╡ाрд░्рддा, рд╡ृрддांрдд, рд╣ाрд▓, рдмाрдд; рдк्рд░рд╡рд░्рддрди, рдХाрдо рдХा рдЪрд▓рдиा ; рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рд╡िрд╖рдпों рдХा рдЧ्рд░рд╣рдг, рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдХाрдоों рдоें рд▓рдЧाрд╡, рджुрдиिрдпा рдХे рдзंрдзे рдоें рд▓ीрди рд╣ोрдиा। рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХा рдЙрд▓рдЯा ; рдЙрдд्рдкрдд्рддि, рдЖрд░рдо्рдн ; рд╢рдм्рджाрд░्рде-рдмोрдзрдХ рд╢рдХ्рддि ; рднाрдЧ्рдп рдХिрд╕्рдордд ; рдЙрдЬ्рдЬрдпिрдиी рдХा рдПрдХ рдиाрдо। 
рдбॉ. рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢’ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –“рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЖрдЪाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╡ेрд╢ рдЖрджि, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдкрдж्рдзрддि рд╣ै।” 
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдкрд░ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рджौрд░ाрди ‘рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╣िрди्рджी рдХोрд╢’, ‘рд░ाрдЬрдкाрд▓ рд╣िрди्рджी рдХोрд╢’, ‘рд╕рдоांрддрд░ рдХोрд╢ : рд╣िрди्рджी рдеिрд╕ाрд░рд╕’, рдЖрджि рдХोрд╢ों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рджेрдЦा рдЧрдпा рдХि рдЗрди рдХोрд╢ों рдоें рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ी рдЕрд░्рдеों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े ‘рдЯ्рд░ेंрдб’ рдХे рдкрд░्рдпाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рднी рдЯ्рд░ेंрдб рд╢рдм्рдж рдХी рдкреЬрддाрд▓ рднी рдХी рдЧрдпी। рдЬैрд╕े –
‘WordMaster’ (рд╡рд░्рдб рдоाрд╕्рдЯрд░) рд╢рдм्рджрдХोрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░
Trend (рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि) –‘A development or change in a situation or in the way in which people are behaving .’ 
рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी. рдХॉрдо рдоें trend рдХा рдЕрд░्рде
1. “The general course or prevailing tendency; drift: trends in the teaching of foreign languages; the trend of events.
2. Style or vogue: the new trend in women's apparel.
3. To have a general tendency, as events, conditions, etc.
4. To tend to take a particular direction; extend in some direction indicated.
5. To emerge as a popular trend; be currently popular: words that have trended this year.”
рд╡ोрдХाрдмुрд▓рд░ी рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдпी рд╣ै, рдЬो рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े - ‘рдПрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рд╕рдордп рдкрд░ рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдмिंрджु рдкрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдПрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдлैрд╢рди рдпा рдордиोрд░ंрдЬрди рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢ैрд▓ी рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХेрд╡рд▓ рдлैрд╢рди, рдкॉрдк рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХो рдирд╣ीं рджрд░्рд╢ाрддी рдмрд▓्рдХि рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрджि рд╕ंрдХेрддрдХों рдкрд░ рднी рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै। рдЕрддः рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рдордиोрджрд╢ा рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдХ рд╣ै।”
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдЕрд░्рдеों рдФрд░ рдкрд░िрднाрд╖ा рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рдмрд╣ु-рдЕрд░्рдеी рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡िрднिрди्рди рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдоें рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рдХि рд╣िрди्рджी рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдкрд░िрднाрд╖ा рдиिрд░्рдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдИ рд╣ै। рдЕрддः рдХुрд▓ рдоिрд▓ा рдХрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднрд▓े рд╣ी рдЕрди्рдп рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдоें ‘рд╡िрд╖рдп рдЙрдкрдпोрдЧी рдЕрд░्рде’ рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ै, рдХिрди्рддु рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмрд╣ु рдЖрдпाрдоी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕рднी рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рднी рдЗрд╕ी рдХा рд╕ंрд╡ाрд╣рдХ рд╣ै। рдЬैрд╕े –рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЕрд░्рдердиीрддि, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рджрд░्рд╢рди рдЖрджि рдХा рдЧрдардЬोреЬ। рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рднी рдХрднी рдПрдХ рдлैрд╢рди рдХे рд░ूрдк рдоें, рдХрднी рдирд╡ीрдирддрдо рд░ुрдЭाрди, рдХрднी рдЖрдЪрд░рдг, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдХрднी рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдпा рдмрд╣ाрд╡ рддो рдХрднी рдпोрдЧ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि –рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдХрднी рдЗрд╕рдХा рд░ूрдк рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдХрднी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдХрднी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдФрд░ рдХрднी  рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдоें рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдмिंрджु рдкрд░ рд▓ोрдХ-рдк्рд░िрдп рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдоें рдЙрдд्рдеाрди рдФрд░ рдкрддрди рддो рд╣ोрддा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХрднी рдХोрдИ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдХрднी рдЧौрдг। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЙрдд्рддрд░ोрдд्рддрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ  рдХрднी рд╕्рдеिрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рддीं рджेрд╢ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдпा рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпां, рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоांрдЧ рд╣ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। “рд╡िрднिрди्рди рдпुрдЧों рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд, рдЙрдирдХा рдЙрддाрд░ рдЪреЭाрд╡ рдЙрдирдХी рд╕ीрдоा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдХाрд▓ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рдЬो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ  рд╣ै, рд╡े рдПрдХрджрдо рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдпा рдЙрдирдоें рдПрдХрджрдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдХाрд▓ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдХрдоोрдмेрд╢ рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं  рдФрд░ рдЕрди्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ  рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं।”
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдирдЬрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рднी рдбाрд▓рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рддрд▓ाрд╢ рдХрд░рдиे рдХे рджौрд░ाрди рджो рддрд░рд╣ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоिрд▓ी। рдПрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рднाрд░рддीрдп  рддो рджूрд╕рд░ी рдкрд░ंрдкрд░ा  рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рд░рд╣ी।
рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддी рд╣ै। рднрд░рдд рдоुрдиि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдиाрдЯ्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдкृрдеिрд╡्рдпां рдиाрдиा рджेрд╢рд╡ेрд╢рднाрд╖ाрдЪाрд░рд╡ाрд░्рддा рдЦ्рдпाрдкрдпрддीрддि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिः। рдЕрд░्рдеाрдд् рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХे рд╡ेрд╢, рднाрд╖ा рддрдеा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рдмाрддों рдХो рдЬो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░े, рд╡рд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै।”  рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиाрдЯ्рдп рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЪाрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै- рдЖрд╡рди्рддी, рджाрдХ्рд╖िрдгाрдд्рдп, рдкांрдЪाрд▓ рдордз्рдпрдоा  рдФрд░ рдФрдб्рд░-рдоाрдЧрдзी। рдпे рд╡िрднाрдЬрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рджेрд╢ों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдеा। рдЕрддः рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рдЙрдирдХा рдЖрд╢рдп рджेрд╢ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд░рд╣ा, рдЬिрд╕рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЗрдирдХे рдмाрдж рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░ рдиे рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा। “рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░ рдЕрднिрдиीрдд рдиाрдЯрдХ рдоें ‘рд╡ेрд╢ рд╡िрди्рдпाрд╕ рдХ्рд░рдо’ рдХो ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХрд╣рддे рд╣ैं।”  рдпрд╣ीं рд╕े рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рдЖрд╢рдп рди рд▓рдЧाрдпा рдЬाрдП рдХि рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рддрдХ рд╣ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдЕрд░्рде рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ा। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЯ्рд░ेंрдб рд╢рдм्рдж рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рднिрди्рди рдЕрд░्рде рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
 рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЯ्рд░ेंрдб рдХे рд╕рдоाрдиाрд░्рдеी рд╢рдм्рдж  tendency, movement, aptitude рдЖрджि рд╣ैं।  рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдЬो trend рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдоिрдбिрд▓ рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдоें 1590 рдоें trendan рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ। ‘рдЯ्рд░ेंрдб’ рд╢рдм्рдж рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि ‘germanic’ рднाрд╖ा рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз trundle рд╕े рд░рд╣ा। рдоिрдбिрд▓ рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдоें рдЯ्рд░ेंрдб рд╕े рдкूрд░्рд╡ ‘trendan’ рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеा। рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде ‘рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рджिрд╢ा рдоें рдЪрд▓рдиा рдпा рдЭुрдХрдиा рд░рд╣ा (рдирджी рдФрд░ рддрдЯ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ )। рдУрд▓्рдб рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдоें рднी рдпрд╣ी trendan рд░ूрдк рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ा рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде ‘turn round, revolve, roll’ (рд▓ुреЭрдХрдиा, рдШूрдордиा) рд░рд╣ा। рдк्рд░ोрдЯो-рдЬрд░्рдордиिрдХ рдоें trend рдХे рд▓िрдП ‘trandijan’ рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ा рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде (round lump, ball ) рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рд╣ा, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рднी ‘рдШूрдордиा’ рдеा। swedish рдоें trend рдХे рд▓िрдП trind рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ा рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рднी ‘рдШूрдордиा’ рд╣ी рд╣ै। рдбрдЪ рдоें trend рдХे рд▓िрдП trindel рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеा, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдкрд░िрдзि (circumference) рд░рд╣ा। рдЕрддः рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рдЯ्рд░ेंрдб рдХा рдЕрд░्рде рдЬрд╣ाँ рдШूрдордиे  рдХे рдЕрд░्рде рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ा рд╡рд╣ीं 16рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕंрдд рддрдХ ‘рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рджिрд╢ा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди’ рд╣ोрдиे рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा। 19рд╡ीं рд╕рджी рддрдХ рдЖрддे-рдЖрддे рдЯ्рд░ेंрдб рдХा рдЕрд░्рде ‘рд╕ाрдоाрди्рдп рджिрд╢ा рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд’ рд╣ोрдиा рд╣ो рдЧрдпा। 1950 рдХे рдмाрдж рдЗрд╕рдХे рдЕрд░्рде рдоें рдлिрд░ рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा। рдЯ्рд░ेंрдб рдХा рдЕрд░्рде –‘рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдлैрд╢рди рдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि’ рдХे рд░ूрдк рдоें 1950 рдХे рдмाрдж рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा, рдЬो рдЖрдЬ рддрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै।
рдЗрди рджोрдиों рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рд░рдо рдХो рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рднрд░рдд рдоुрдиि рдиे рдЕрдкрдиे ‘рдиाрдЯ्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░’ рдоें рдХिрдпा। рдЬрдмрдХि рдЯ्рд░ेंрдб рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рджेрди рд╣ै। рдХिрди्рддु рдпрд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рдЬो рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдпा рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рдеा рдЙрд╕рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै।
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि, рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХा рдЕंрддः рд╕рдо्рдмрди्рдз
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдкрд░ рд╢ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рднी рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХा рдЖрд╢рдп рд╡ृрдд्рддि рдХो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕рдордЭрдиा рднी рд░рд╣ा рд╣ै।
‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рдХो рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдзि рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рдХрд░рдХे рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ी рд╕े рдЙрд╕рдХे рдЕрд░्рде рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े – рдк्рд░+рд╡ृрдд्рддि, ‘рдк्рд░’ рдХा рдЕрд░्рде рдЕрд▓рдЧ, рднिрди्рди рдпा рдкृрдердХ् рд╣ै। ‘рд╡ृрдд्рддि’ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै- рдордиःрд╕्рдеिрддि рдпा рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि। рдЕрд░्рдеाрдд् рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде рдкृрдердХ् рдордиःрд╕्рдеिрддि рдпा рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдпрд╣ाँ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕िрд░्рдл рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдкुंрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдоाрдирдХрд░ рдЙрд╕े рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиा рдЙрд╕рдХे рдЕрд░्рде рдХो рдПрдХ рдкрдХ्рд╖ीрдп рдмрдиाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рднेрдж рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рдпрд╣ाँ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЬाрди рдкреЬрддा рд╣ै।  “рд╡ृрддि рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рдпрд╣ рдЕंрддрд░ рд╣ै рдХि рд╡ृрдд्рддि рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЖंрддрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ों рд╕े рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдмाрд╣्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ों рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ृрдд्рддि рддो рдХेрд╡рд▓ рд╢рдм्рджों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै, рдкрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЖрдЪाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ृрдд्рддि рддो рдХाрд╡्рдп, рдиाрдЯрдХ рдЖрджि рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдоें рд╣ोрддी рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХेрд╡рд▓ рдЕрднिрдирдп рдпा рдиाрдЯрдХ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै।”  рдХिрди्рддु рд╡рд░्рддрдоाрди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХेрд╡рд▓ рдиाрдЯрдХ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рди рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдмाрдд рддो рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрдм ‘рдЕрд░्рде-рд╡िрд╕्рддाрд░’ рд╣ो рдЧрдпा। рдЕрдм рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдПрдХ рд╕рдордп рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХिрд╕ी рд╢ैрд▓ी рдпा рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд░ुрдЭाрди рд╕े рд╣ै।
рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХा рдЕрд░्рде рдЧुрдг рд╣ी рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ ‘рд╡िрд╢ेрд╖рддा’ рдХो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдоाрдирддे рд╣ैं рдХिрди्рддु ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдЗрд╕рдХा рджूрд╕рд░ा рдкреЬाрд╡ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдХिрд╕ी рдЧрддिрд╡िрдзि, рдШрдЯрдиा, рд╢ैрд▓ी рдкрд░ рд░ुрдЭाрди рдЬिрд╕рдХी рджिрд╢ा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ो рдЙрд╕े рд╣рдо ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЬो рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕рдордп рдоें рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП -рдХोрдИ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХोрдИ рд░рдЪрдиा рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдирдП рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो рдЕрд░्рдеाрдд् рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдврд░्рд░े рд╕े рднिрди्рди рд╣ो рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдирдпी рдкрд╣рдЪाрди рд░рдЦрддी рд╣ो, рдЙрд╕े рд╣рдо рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдпрд╣ी рдирд╡ीрдирддрдо рдк्рд░рдпोрдЧ рдЬрдм рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд░ुрдЭाрди рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै, рддрдм рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд░ूрдк рд▓ेрддा рд╣ै।
рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪिंрддрди рдзाрд░ा  рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХोрдИ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЬрдм рдХिрд╕ी рдХाрд▓рдЦंрдб рдоें рдПрдХ рдРрд╕ी рд░рдЪрдиा рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рддрд░рд╣ рдХी рдЕрдХेрд▓ी рд░рдЪрдиा рд╣ो рдФрд░ рдЙрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд░рдЪрдиा рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдЦंрдб рдоें рдирд╣ीं рд▓िрдЦी рдЧрдпी рд╣ो рддो рдЙрд╕ рдПрдХ рд░рдЪрдиा /рд╢ैрд▓ी рдХो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे। рдЬैрд╕े рдЖрджिрдХाрд▓ рдоें рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рднрдХ्рддि рдкрд░ рд░рдЪрдиा рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЖрджिрдХाрд▓ рдХी  рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдЙрд╕े рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдЦंрдб рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрд╕े рд╣ी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЬрдирддा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордЭा, рд╕рд░ाрд╣ा рдФрд░ рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ो рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬिрд╕ рд░рдЪрдиा рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рд╣ो। рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЕрдкрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдХा рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдкрд░рди्рддु рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдЦреЬा рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпा рдпрд╣ (рд╡ीрд░ рдЧाрдеाрдд्рдордХрддा) рд╣ी рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдЦंрдб рдХी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдеी ? рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡ीрд░ рдЧाрдеाрдд्рдордХрддा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдеी рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдХिрдпा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЪाрд░рдг рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рднी рдеी। рдЗрди рд╕ाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдиे рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд░ूрдк рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓िрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдиे рдЗрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕्рдеाрди рджिрдпा। рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд░ूрдк рддрднी рд▓ेрддी рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕े рднिрди्рди рд╣ो рдФрд░ рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ो।
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХा рд╡िрднिрди्рди рдЬ्рдЮाрдиाрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ 
рдЕрдиेрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдоें ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рдХे  рдк्рд░рдпोрдЧ рдиे рдЕрдиुрд╕ंрдзाрдирдХрд░्рддाрдУं рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдирдпी рдЪुрдиौрддी рдкैрджा рдХी рд╣ै। рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХा рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХी рд╡िрдХाрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХो рджिрдЦाрдиा рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХो рдФрд░ рдкेрдЪीрджा рдмрдиाрддा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрдиेрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдЬैрд╕े рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рджрд░्рд╢рдирд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдпोрдЧрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдХрд▓ा, рдЧрдгिрдд рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдЕрдиेрдХ рдЕрд░्рдеों рдХो рд╕ाрде рд▓िрдП рдЪрд▓рддी рд╣ै।
рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЖрдЪрд░рдг рддрдеा рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╕े рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рдЬрди्рдордЬाрдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиा рдХрд░ рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдпाрдд्рдордХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдоैрдХ्рдбूрдЧрд▓ рд╣ैं। “рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рдЬрди्рдордЬाрдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпां рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдк्рд░ेрд░рдХ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ी рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпां рдк्рд░ाрдгी рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рддрдд्рд╡ рд╣ैं –рд╕ाрдоाрди्рдп рдЙрдд्рддेрдЬрдиा, рдХ्рд░िрдпा, рд▓рдХ्рд╖्рдп рдиिрд░्рджेрд╢рди।”   рдл्рд░ाрдпрдб рдиे рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░ ‘рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░’ рд╕े рдЬोреЬा рд╣ै,  рдЬिрд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬрди्рдордЬाрдд рдоाрдиा рд╣ै। “рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдордиुрд╖्рдп рдоें рдЬрди्рдордЬाрдд рджो рд╡िрд░ोрдзी рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпां рд░рд╣рддी рд╣ैं –(рдХ) рдЬрди्рдо рдХी рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि (рдЦ) рдоृрдд्рдпु рдХी рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि। ...рдл्рд░ाрдпрдб рдХे рд╡िрдЪाрд░ाрдиुрд╕ाрд░, рдпे рджोрдиों ‘рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпां’ рд╕ाрде-рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ैं рддрдеा рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХ्рд░िрдпाрдУं-рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдЕрдерд╡ा рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ाрдд्рдордХ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं।” 
рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рджрд░्рд╢рди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рддрдеा рдпोрдЧрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें “рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै –рдХाрдо рдоें рд▓рдЧрдиा, рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХाрдо рд╕े рд╣рдЯрдиा। рдмрд╣ुрдзा рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ांрд╕ाрд░िрдХрддा рдХे рдЪрдХ्рд░ рдоें рдлँрд╕рдиा рдФрд░ рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдоुँрд╣ рдоोреЬрдХрд░ рдкрд░рд▓ोрдХ рдХे рдЪिंрддрди рдоें рдордЧ्рди рд░рд╣рдиा рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЭंрдЭрдЯों рдоें рдлंрд╕рдиा рдФрд░ рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЭंрдЭрдЯों рд╕े рджूрд░ рд╣рдЯрдХрд░ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп рдХी рдмाрддों рдХो рд╕ोрдЪрдиा рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”  ‘рдоाрдирдХ рд╣िрди्рджी рдХोрд╢’ рдоें рднी рдЗрд╕рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн рджेрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि -рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЬीрд╡рди-рдпाрдкрди рдХा рд╡рд╣ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдордиुрд╖्рдп рдШрд░-рдЧृрд╣рд╕्рдеी рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдХाрд░्рдпों, рд╕ुрдЦ-рднोрдЧों рдЖрджि рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै। рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХा рд╡िрдкрд░्рдпाрдп।
‘рд╣िंрджी рд╢рдм्рджрд╕ाрдЧрд░’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ -рди्рдпाрдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдпрдд्рди рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡ाрдгी, рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдХाрд░्рдп рдХे рдЖрд░ंрдн рдХो рд╣ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд░ाрдЧ рдж्рд╡ेрд╖ рднрд▓े рдмुрд░े рдХाрдоों рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╖्рдЯрд╕ाрдзрдирддा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдФрд░ рдж्рд╡िрд╖्рдЯрд╕ाрдзрдирддा рдЬ्рдЮाрди рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХा рдХाрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЧрдгिрдд рдоें рднी ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж ‘рдЧुрдгрдХ’ рдпा ‘рдЧुрдгрдХ рдЕंрдХ’ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।  рддрдеा рдХрд▓ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп ‘рдк्рд░рдЪрд▓рди’ рдФрд░ ‘рдлैрд╢рди’ рд╕े рд╣ै।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдмрд╣ुрдЕрд░्рдеी рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡िрднिрди्рди рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдоें рдмрд╣ुрд▓рддा рд╕े рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै।  рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХो рд▓िрдП  рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдХे рд╢рдм्рдж рдХो рдЕрдкрдиे рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрди्рдп рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рдЕрд░्рде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै।
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░рди्рде
рдкूрд░्рд╡ोрдХ्рдд рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╕े рдпрд╣ рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХрдм рд╕े рд╣ुрдЖ। рдХिрди्рддु рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХрдм рдкреЬी ? рдпрд╣ рдЖрдЬ рднी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрддрдиा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рджौрд░ाрди рд╣ी ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдЬैрд╕ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ोрдЧी, рдЬो рдЕрдкрдиे рдирдП рдЕрд░्рде рдХे рд╕ाрде рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдХрднी-рдХрднी рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рднी рдЦреЬा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЬो рд░ूрдк рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрднी рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рд╣ै, рд╡рд╣ рддो рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рдЙрдкрдЬ рд╣ै, рддो рдРрд╕ी рдоें рдХौрди рд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЕрд░्рде рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдХैрд╕े ? рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдХोрдИ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рддो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХिрди्рддु рдпрд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХे рдХрдардШрд░े рд╕े рдЖрдЬाрдж рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдПрдХ рдирдП рдЕрд░्рде рдХे рд╕ाрде рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░рд╡ाрдпा। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рд╕्рд╡рднाрд╡, рдЖंрддрд░िрдХ рдордиोрд╡ृрдд्рддि, рдЖрдЪрд░рдг рдЖрджि рд╢рдм्рджों рд╕े рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЬोреЬा। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рддो рдкреЬा рд╣ी рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ुрдЖ।     рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдкुрд╖्рдЯि рди рд╕рд╣ी рдХिрди्рддु рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि  –“рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें  рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЙрдд्рдеाрди-рдкрддрди рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै рдЬिрдирдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।” 
рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓ рдЗрди рд╕рдм рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдЗрддрд░ рднी рдорди рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдмрд░рдмрд╕ рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि  ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдпा рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди  рдХा ?  рдХिрди्рддु рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рджौрд░ाрди рдпрд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рдХि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢рдм्рдж рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рджौрд░ाрди рд╣ी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рдеा। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХे  рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░рди्рде ‘рдж рдоॉрдбрд░्рди рд╡рд░्рдиाрдХ्рдпूрд▓рд░ рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рдСреЮ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди’ рд╕े рдоिрд▓ी। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдХे рд╕ाрде рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЙрдардиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рднी рд╣рд╡ाрд▓ा рджिрдпा। рдбॉ. рд╢िрд╡ рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпुрдЧ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –‘рдЙрд╕рдиे (рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди) рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдХे рд╕ाрде рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЙрдаी рд╣ुрдИ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рднी рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдХрд░ा рджिрдпा рд╣ै। рдЕрддः рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╡ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ै।’  рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा –‘рдЪाрд░рдг рдХाрд▓’ рдФрд░ ‘рд░ीрддि рдХाрд╡्рдп’ рдЙрдирдХे рдк्рд░рд╡ृрдд्рдпाрдд्рдордХ рдиाрдордХрд░рдг рдХा рд╣ी рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдХिрди्рддु рдпрд╣ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрдЧा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕िрд░्рдл рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдеा рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдЕрдиेрдХ рдЖрдзाрд░ рдеे। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХो рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЬाрдирдиे рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдеा।   
рдЙрдирдХे рдмाрдж рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдХा рдЖрдзाрд░ ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ рдХो рд╣ी рдЪुрдирддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╡ीрд░рдЧाрдеाрдХाрд▓, рднрдХ्рддिрдХाрд▓, рд░ीрддिрдХाрд▓ рддрдеा рдЧрдж्рдпрдХाрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд╣ी рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиा рдХрд░ рд╣ी рдХाрд▓ рдЦंрдб рдХा рдиाрдордХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕िрд░्рдл рдХाрд▓ рдЦрдг्рдбों рдХा рдиाрдордХрд░рдг рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХा рдкूрд░ा рдХा рдкूрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░рди्рде ‘рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рд╡िрдХाрд╕ рдзाрд░ा’ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рд╡िрднाрдЬрди рдХाрд▓ рдЦंрдб рдХो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдоें рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –‘рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдХा рд╕ंрдЪिрдд рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд╣ोрддा рд╣ै।’ рдлिрд░ рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХि рдЗрди्рд╣ीं рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдХे рднिрди्рди рд╣ोрдиे рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ृрдЬрди рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдпрд╣ी рднिрди्рди рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпाँ рд▓ोрдЧों рдХी рд░ुрдЪि рдХा рдЬрдм рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдирддी рд╣ैं рдФрд░ рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдЪुрд░рддा рдмреЭрддी рд╣ै, рддрднी рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд░ूрдк рд▓ेрддी рд╣ै। рдЕрддः рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдпुрдЧीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг  рдоाрдиा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдиे рдЖрдЧे рдмреЭाрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЧрдгрдкрддि рдЬी, рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдкрд░ рдХिрд╕ी рдХाрд▓ рдЦंрдб рдХे рдиाрдордХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдирд╣ीं рдеे। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХिрд╕ी рднी рдпुрдЧ рдХी рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиा рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдиाрдордХрд░рдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХी рдЕрди्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣рдоें рдРрд╕ी рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдорд╕्рдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрд╡िрд╖्рдЯ рд╣ो рд╕рдХे। рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рд╣ी рдпुрдЧ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХृрддिрдпाँ рд▓ोрдХ-рд░ुрдЪिрдпों рдХी рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдиांрддрд░ рд░ूрдк рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╢ृंрдЧाрд░, рднрдХ्рддि, рд╡ीрд░рд░рд╕, рдиीрддि рдЖрджि।
рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп рдпрд╣ рднी рд░рдЦрддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмाрд╣рд░ी рдвांрдЪे рдХो рд░ूрдкाрдд्рдордХ рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднрд▓े рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ो рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЪेрддрдиा рдХो рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा “рд╕ोрд░ोрдХिрди рдЬैрд╕े рд╢ोрдзрдХрд░्рдд्рддाрдУं рдиे рд╡рд░्рдЧ-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЪेрддрдиा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै, рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै ”  рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкाрдардХ рдХो рдПрдХ рдирдпी рджृрд╖्рдЯि рджेрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि рдЖрдк рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рд╡िрдХाрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╢ोрдзों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ैं।  рдЖрдк рдЪाрд╣рддे рддो рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЪिंрддрди рд╕े рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे। рдХिрди्рддु рдЙрдирдХा рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдоुреЬрдиा рд╕рдордп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕ेрддु рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬैрд╕े -“рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХे рдЕрдиेрдХ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдУрд╕्рд╡ाрд▓्рдб рд╕्рдкेंрдЧрд▓рд░, рдП.рдЬे.рдЯ्рд╡ाрдпрдирдмी, рдкी. рд╕ोрд░ोрдХिрди рдк्рд░рднृрддि рдиे рд╡िрд╢्рд╡-рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬाрддि (рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░) рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ों, рдк्рд░ेрд░рдгाрдУं рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ोрддी рд╣ै; рдЕрддः рдХिрд╕ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।...рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдоूрд▓ рдоें рдЙрд╕рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рд░рд╣рддी рд╣ैं; рдЕрддः рдЙрд╕рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”  рдЕрддः рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдХा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЬाрди рдкреЬрддा рд╣ै। 
рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдЬी рдХे рд╢ोрдзाрд░्рдеी рд╢िрд╡ рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा рдиे рднी рдЗрди्рд╣ीं рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп : рдпुрдЧ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ ’ рдиाрдо рд╕े рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдЧрдгрдкрддि рдЬी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-“рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд▓ рдХी рдмाрд╣्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ, рдЙрдирдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рдк्рд░ेрд░рдгाрдУं, рдЙрд╕рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг  рд░рдЪрдиाрдУं рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।”  рдЕрддः рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдпाрдд्рдордХ рджोрдиों рд░ूрдкों рдХो рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд▓ेрдЦрдХों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЗрд╕ी рдХी рдХреЬी рдоें ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдкрд░рдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХी рднी рд░рдЪрдиा 1994 рдоें  рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рд╕рднाрдкрддि рдоिрд╢्рд░ рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЧрдж्рдп рд╡िрдзाрдУं рддрдХ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рджेрдЦрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг  рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। 
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдХे рд░ूрдк рд╕े рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ी рдРрд╕ी рдЪीрдЬ рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдХाрд▓ рдЦंрдб рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ  рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрднिрди्рди рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдХрд╡िрддा рд╕े рдЗрддрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдоाрдЬ, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд▓ोрдХ рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рд╕े рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं। рд▓ोрдХ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмрджрд▓рддी рд╣ुрдИ рддрд╕्рд╡ीрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдоिрдЬ़ाрдЬ рд╣ी рджूрд╕рд░े рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै।
рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी
1. Word master, Orient Blackswan Private Limited, 2009, Delhi, page no-793
2. рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╣िंрджी рдХोрд╢, рд╡ाрдорди рд╢िрд╡рд░ाрдо рдЖрдк्рдЯे, рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдмрдиाрд░рд╕ीрджाрд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдк्рд░ाрдИрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, 1986
3. рдоाрдирдХ рд╣िंрджी рдХोрд╢, рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдк्рд░рдпाрдЧ, 1966   
4. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢ рднाрдЧ-1, рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рдЬ्рдЮाрдирдоंрдбрд▓ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рдмрдиाрд░рд╕, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рд╕ंрд╡рдд् 2015
5. рдмाрд▓ рд╡िрдХाрд╕ рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕ंрдЧрдарди, рдбाрдпрдоंрдб рдкॉрд╡рд░ рд▓рд░्рдиिंрдЧ, рдкृ.рд╕ं.-40
6. рдоाрдирд╕ рд░ोрдЧ рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди : рдПрдХ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп, рдм्рд░рдЬ рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░, рдкी.рдПрдЪ.рдЖрдИ рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рд╣рд░िрдпाрдгा, 2016, рдкृ.рд╕ं.-100 
7. рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд░ाрдо рдиाрде рд╢рд░्рдоा, рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा, рдПрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдмुрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, 2000, рдкृ.рд╕ं.-49 
8. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2015
9. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ं.- рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдбॉ. рд╣рд░рджрдпाрд▓, рдордпूрд░ рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдЫिрдпाрд▓ीрд╕рд╡ां рдкुрдирд░्рдоुрдж्рд░рдг рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2014
10. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ (рдк्рд░рдердо рдЦंрдб), рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдЖрдард╡ां рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2007
11. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдкрд░рдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдбॉ. рд╕рднाрдкрддि рдоिрд╢्рд░, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдХाрдирдкुрд░, рдк्рд░.рд╕ं.-1994
12. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпुрдЧ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ, рдбॉ. рд╢िрд╡ рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा, рдЕрд╢ोрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдмीрд╕рд╡ां рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2012
13. http://www.dictionary.com/browse/trend?s=t
14. https://www.vocabulary.com/dictionary/trend
15. www.Vle.du.ac.in/mod/book/view.phd?id=ggoo&chapterid=16146