![]() |
| рдлрдгीрд╢्рд╡рд░ рдиाрде 'рд░ेрдгु' (4 рдоाрд░्рдЪ 1921 – 11 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1977) |
рджिрдЧंрдд рдмोрд░ा
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ (рд╣िंрджी)
рдЬे.рдбी.рдПрд╕.рдЬी. рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмोрдХाрдЦाрдд (рдЕрд╕рдо)
рдЬे.рдбी.рдПрд╕.рдЬी. рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмोрдХाрдЦाрдд (рдЕрд╕рдо)
рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╣ी рднाँрддि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ, рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдЬीрд╡рддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рд╣िंрджी рдХे рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं, рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓ рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рдердо рдФрд░ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рд░ेрдгु рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧंрдз, рдмोрд▓ी-рдмाрдиी рдХी рдоिрдаाрд╕, рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдЭрд▓рдХ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ, рдоिрдердХ рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдЬैрд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдд्рдд्рд╡ों рдХो рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЗрддрдиी рдЬीрд╡ंрддрддा рд╕े рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдкाрдардХ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрди рдЬрдирдкрджों рдХी рдЧрд▓िрдпों, рдЪौрдкाрд▓ों рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рд░ेрдгु рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд░рд╕्рдоों рдпा рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкाрдд्рд░ рджुःрдЦ-рджрд░्рдж, рдЕрднाрд╡ рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рдмीрдЪ рднी рдЬрдм рдЗрди рдкрд░्рд╡ों рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рддो рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी—рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЙрдд्рд╕рд╡ рдордиाрдиे рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЬिрд╕ рдпрдеाрд░्рдерддा, рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдФрд░ рд╕ौंрджрд░्рдпрдмोрдз рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдПрдХ рдирдИ рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдоूрд▓ рд╡िрд╖рдп: рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд╣ाрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं। рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдЖрд░. рдбांрдЧрд░ рд░ेрдгु рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि – “рд░ेрдгु рд▓ोрдХ-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоूрд▓рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдбुрдмрдХी рд▓рдЧाрдП рдмिрдиा рдк्рд░ीрддि рдХे рдЫिрди्рди рд╕ूрдд्рд░ рдХो рдкрдХреЬрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै।“1 рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рдЕंрдЪрд▓ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рдиे рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा, рдоिрдердХ, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдЧाрдеा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд░ेрдгु рдиे рддीрдЬ-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ी рд╣ै।
рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░: рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╕े рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдоौрдХे рдкрд░ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдПрдХ рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЖрдиंрдж рдЙрдд्рд╕рд╡ рдордиाрддे рд╣ैं। ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдпा ‘рдкрд░рддी рдкрд░िрдХрдеा’ рдЖрджि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рджुःрдЦ-рджрд░्рдж рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╢्рдпाрдоा рдЪрдХेрд╡ा, рд╣ोрд▓ी рдЖрджि рдкрд░्рд╡ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рдиे ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╣ोрд▓ी рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдЖрдирди्рдж рд▓े рдЖрддा рд╣ै। рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХे рдЖрдиंрдж рдоें рдЖрдиंрджिрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ोрд▓ी рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдХाрд▓ рдпा рдорд╣ंрдЧाрдИ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрдзाрд░-рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдХрд░ рд╣ोрд▓ी рдордиाрддे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрд▓ рдоें рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдорд╣ीрдиे рд▓ोрдЧ рд░ोрддे-рдмिрд▓рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╖्рдЯ рд╕рд╣рддे рдХाрдЯ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХेрд╡рд▓ рдлाрд▓्рдЧुрди рдХा рдорд╣ीрдиा рд╣ी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рджुःрдЦ рджрд░्рдж рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рдЖрдиंрдж рд╕े рдЬीрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдорд╣ीрдиे рдоें рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрд▓ी рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рднрд▓े рд╣ी рдЗрд╕ рдорд╣ीрдиे рд▓िрдП рдЧрдП рдХрд░्рдЬ рдЪुрдХाрдиे рдоें рд╕ाрд▓ рдХрдЯ рдЬाрдП। “рдорд╣ँрдЧी рдкреЬे рдпा рдЕрдХाрд▓ рд╣ो, рдкрд░्рд╡ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рддो рдордиाрдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдФрд░ рд╣ोрд▓ी? рдлाрд▓्рдЧुрди рдорд╣ीрдиे рдХी рд╣рд╡ा рд╣ी рдмाрд╡рд░ी рд╣ोрддी рд╣ै। .... рджूрд╕рд░े рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХो рддो рдЯाрд▓ рднी рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рджीрд╡ाрд▓ी рдоें рдПрдХ рджो рджीрдк рдЬрд▓ा рджिрдП, рдмрд╕ рдЫुрдЯ्рдЯी। рд▓ेрдХिрди рд╣ोрд▓ी рддो рдоुрд░्рджा рджिрд▓ों рдоें рднी рдЧुрджрдЧुрджी рд▓рдЧाрдХрд░ рдЬिрд▓ाрддी рд╣ै। рдмौрд░े рд╣ुрдП рдЖрдо рдХे рдмाреЪ рд╕े рд╣рд╡ा рдЖрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪे-рдмूреЭों рдХो рдорддрд╡ाрд▓ा рдмрдиा рдЬाрддी рд╣ै।”2 рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╣ोрд▓ी рдоें рдЬрд╡ाрди-рдмूреЭे рд╕рднी рдорддрд╡ाрд▓ा рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрдХ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕ рдЖрдиंрдж рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╣ोрд▓ी рдХे рдоौрд╕рдо рдоें рдоुрд░्рджे рдХा рдорди рднी рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓рд▓рдЪा рдЬाрддी рд╣ै। рдпाрдиि рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоौрд╕рдо рдоें рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдорддрд╡ाрд▓ा рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рдПрдХ рдорди рдзाрди рдХा рдбेреЭ рдпा рддीрди рдорди рдкрд░ рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдХрд░ рд╣ोрд▓ी рдордиाрддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рд╕ाрд▓ рднрд░ рдХे рджुःрдЦ рддрдеा рдХрд╖्рдЯों рдХो рднुрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрд▓ी рдХे рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдХрд░ рдЙрд▓्рд▓рд╕िрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं।
рд╣ोрд▓ी рдоें рдбाрдХ्рдЯрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рдФрд░ рдХрдорд▓ा рдХे рдорди рдоें рднी рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрдорд▓ा рднी рдк्рд░рд╢ांрдд рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдмाрд░ рдХी рд╣ोрд▓ी рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдоी рдк्рд░рд╢ांрдд рдХे рд╕ाрде рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдкिрдЫрд▓ी рдмाрд░ рдХी рд╣ोрд▓ी рдоें рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╡рд╣ рдмेрд╣ोрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рдХ्рдпोंрдХि рдбाрдХ्рдЯрд░ рдЙрд╕े рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ोрдиे рдирд╣ीं рджेंрдЧे। рдбाрдХ्рдЯрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рднी рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрде рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓े рдЙрд╕े рд╣ोрд▓ी рдХे рд░ंрдЧ рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдбрд░рддे рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджрдоी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджрдоी рдХो рд░ंрдЧ рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдЬेрд▓ рднी рдЬाрдиा рдкреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। “рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджрдоी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрд░्рджी рдкрд╣рдиे рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрд░्рджी рдХो рд░ंрдЧ рджेрдиे рд╕े рдЬेрд▓ рдХी рд╕рдЬा рд╣ोрддी рд╣ै। .... рдбाрдХ्рдЯрд░ рдХो рдЕрдм рдЧाँрд╡ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧी рд╣ै, рдЧाँрд╡ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ै рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдЪ्рдЫे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд░ंрдЧ рдоें, рдЧोрдмрд░ рдоें, рдХीрдЪреЬ рдоें рд╕рд░ाрдмोрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।”3 рд╣ोрд▓ी рдХे рдкрд░्рд╡ рдоें рдбाрдХ्рдЯрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рднी рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рд╕े рдбрд░рдХрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдиे рдЙрд╕े рд░ंрдЧ рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рд░ाрд╕्рддे рдоें рдХाрд▓ीрдЪрд░рди рдЙрд╕े рд░ंрдЧ рд▓рдЧाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЧाँрд╡ рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧ рд╣ोрд▓ी рдордиाрдиे рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ैं। рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░ рдХे рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдбाрдХ्рдЯрд░ рдХो рдХрдорд▓ा рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ рд╕े рд░ंрдЧ рджेрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЗрд╕ी рдкрд▓ рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें рдеी рдХि рдХрдм рдбाрдХ्рдЯрд░ рдЖрдпे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓े। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╣ोрд▓ी рдоें рдк्рд░ेрдоी рдпुрдЧрд▓ рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрддुрд░ рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं।
рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХрдеाрдХाрд░ рдиे рд╕िрд░рд╡ा рдкрд░्рд╡ рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╕рдЬीрд╡рддा рдЖрдИ рд╣ै। рд╕िрд░рд╡ा рдкрд░्рд╡ рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдЕंрдЪрд▓ рдХे рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рдЕंрдЪрд▓ рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрд╕ी рднेрдж-рднाрд╡ рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЫोрдЯे-рдмреЬे, рдЕрдоीрд░-рдиिрд░्рдзрди рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЬाрд▓ рд▓ेрдХрд░ рдордЫрд▓ी рдкрдХреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рд▓ोрдЧ рд╕рдд्рддू рдЦाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╕े рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдХो рд╕рдд्рддुрдЖрдиी рдкрд░्рд╡ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рджिрди рд▓ोрдЧ рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рдЦाрдиा рдЦाрддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрд▓ рднрд░ рдЪौрдХा рдЬрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджिрди рдЪौрдХा рдЬрд▓ाрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП। рд▓ोрдЧों рдХी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рдердо рджिрди рднूрдоिрджाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рд▓िрдП рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ рдкрдХी рд╣ुрдИ рдЪीрдЬ рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдЦाрддे рд╣ैं। “рдХрд▓ рд╕िрд░рд╡ा рдкрд░्рд╡ рд╣ै। рдХрд▓ рдкрд░рдоाрди рдоें рдордЫрдорд░ी рд╣ोрдЧी - рдордЫрдорд░ी рдЕрд░्рдеाрдд рдордЫрд▓ी рдХा рд╢िрдХाрд░। рдЖрдЬ рдЪैрдд рд╕ंрдХ्рд░ांрддि рд╣ै। рдХрд▓ рдкрд╣рд▓ी рд╡ैрд╢ाрдЦ, рд╕ाрд▓ рдХा рдкрд╣рд▓ा рджिрди। рдХрд▓ рд╕рднी рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдордЫрд▓ी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░ेंрдЧे। рдЫोрдЯे-рдмреЬे, рдЕрдоीрд░-рдиिрд░्рдзрди рд╕рднी рдЯाрдкी рдФрд░ рдЬाрд▓ рд▓ेрдХрд░ рд╕ुрдмрд╣ рд╣ी рдиिрдХрд▓ेंрдЧे। рдЖрдЬ рджोрдкрд╣рд░ рдХो рд╕рдд्рддू рдЦाрдПँрдЧे। рд╕рддूрдЖрдиी рдкрд░्рд╡ рд╣ै рдЖрдЬ। рдЖрдЬ рд░ाрдд рдХी рдмрдиी рд╣ुрдИ рдЪीрдЬें рдХрд▓ рдЦाрдПँрдЧे। рдХрд▓ рдЪूрд▓्рд╣ा рдирд╣ीं рдЬрд▓ेрдЧा। рдмाрд░рд╣ों рдоाрд╕ рдЪूрд▓्рд╣ा рдЬрд▓ाрдиे рдХे рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рдердо рджिрди рдоें рднूрдоिрджाрд╣ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдкрдХी рд╣ुрдИ рдЪीрдЬ рдЙрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдЦाрдПँрдЧे।”4
‘рдкрд░рддी рдкрд░िрдХрдеा’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднी рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рд╢्рдпाрдоा рдЪрдХेрд╡ा рдкрд░्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░्рд╡ рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рдХे рд▓ोрдЧ рдордиाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдФрд░рддों рддрдеा рдпुрд╡рддिрдпों рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рдФрд░рддें рддрдеा рд▓реЬрдХिрдпां рд╣ी рднाрдЧ рд▓ेрддी рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рддрдеा рд▓реЬрдХे рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рднाрдЧ рдирд╣ीं рд▓े рд╕рдХрддे। рд╢्рдпाрдоा рдЪрдХेрд╡ा рдкрдХ्рд╖ी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд╕ुрдирддे рд╣ी рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХे рдХिрдиाрд░े рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ी рд▓реЬрдХिрдпाँ рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд▓рдЧ рдЬाрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХрд▓ рдХे рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдиौрдЬрд╡ाрди рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдХो рд░ूреЭि рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╣ै। рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдкрд░्рд╡ рдХेрд╡рд▓ рд░ूреЭिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмेрддुрдХी рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдХे рдмूреЭे рднी рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рдЪाрд╡рд▓, рдЧुреЬ, рдХेрд▓ा рдЖрджि рдХा рдмрд░рдмाрджी рд╣ी рдоाрдирддे рд╣ैं। рдлिрд░ рднी рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓реЬрдХिрдпाँ рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рддी рд╣ै। рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдоाрдд्рд░ рдХुंрд╡ाрд░ी рд▓реЬрдХिрдпों рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рд╕рднी рд▓реЬрдХिрдпां рдФрд░ рдФрд░рддें рднाрдЧ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдм्рдпाрд╣ी рдФрд░рддों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмूреЭी рдФрд░рддें рднी рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рд▓реЬрдХिрдпां рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдкुрддрд▓े рддрдеा рд╡ृрди्рджाрд╡рди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। “рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рд╢्рдпाрдоा, рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдЪрдХेрд╡ा। рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рджрд░्рдЬрдиों рдХिрд╕्рдо рдХे рдкंрдЫिрдпों рдХे рдкुрддрд▓े ! рдЕрди्рджी рдзाрди рдХे рдЪाрд╡рд▓ рдХा рдкिрдаाрд░ рдШोрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд▓िрдкे-рддुрд▓े рд╕реЮेрдж рдкुрддрд▓ों рдкрд░, рдкुрддрд▓ी рдХे рдкांрдЦो рдкрд░, рдЖँрдЦों рдкрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рд░ंрдЧ-рдЯीрдк, рдлूрд▓-рд▓рдд्рддी। рд▓ाрд▓, рд╣рд░े, рдиीрд▓े, рдкीрд▓े, рдмैंрдЧрдиी, рд╕ुрдЧाрдкंрдЦी, рдиीрд▓рдХंрдаी। рдкुрддрд▓े рдм्рдпाрд╣ी рдмрд╣рдиें рдмрдиा рджेрддी। рдмुреЭिрдпाँ рд░ंрдЧ-рдЯीрдкрдХाрд░ी рдЖрджि рдХрд░ рджेрддी рд╣ै।”5 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡िрд╡िрдз рдкрд░्рд╡-рддीрдЬ, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै।
рд▓ोрдХрдХрдеा-рд▓ोрдХрдЧीрдд: рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡िрдз рд▓ोрдХрдХрдеा, рдоिрдердХों, рдЧाрдеा рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХा рдЬрдирдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрдЯूрдЯ рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдбॉ. рд╢ांрддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧुрдк्рдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ – “рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдпुрдЧीрди рдЯ्рд░ेрдЬेрдбी рдХो рд░ेрдгु рдиे рдЗрддрдиी рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рдХे рд╕ाрде рдЧूँрде рджिрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢िрд▓्рдк рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै।”6 рд╢ांрддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧुрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдХрдерди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣ी рдмрддाрддे рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд▓ोрдХрдХрдеा рддрдеा рдоिрдердХों рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХрддा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд▓ोрдХрдХрдеा рддрдеा рдоिрдердХों рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं –
рдоेрд░ी рдХी рдХрдеा: ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрдеाрдУं рдоें рдПрдХ рд▓ोрдХрдХрдеा рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдХे рдиाрдордХрд░рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдоेрд░ी рдХे рдиाрдо рд╕े рд╣ी рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдЧाँрд╡ рдХा рдиाрдордХрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдоेрд░ी рдХे рдкрддि рдоाрд░्рдЯिрди рдиे рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рдЗрд╕ рдЗрд▓ाрдХे рдХा рдиाрдо рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рд╣ुрдЖ। рдоाрд░्рдЯिрди рдиे рдвोрд▓ рдмрдЬाрдХрд░ рд╕ाрд░े рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдПрдХ рджिрди рднूрд▓рд╡рд╢ рдПрдХ рдмूреЭे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдЧाँрд╡ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा। рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкрдЪाрд╕ рдХोреЬे рд▓рдЧाрдП рдеे। рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓ेрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХिрд╕ी рдХो рднी рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдпाрдж рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рдХो рдпрджि рдпाрдж рд╣ै рднी, рддो рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрдиे рдбрд░ рд╕े рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓ेрддा рд╣ै।
рдЪंрдкाрд╡рддी рдЗрд╕्рдЯेрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдеा: рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдЧाँрд╡ рдоें рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рдЗрд╕्рдЯेрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдеा рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рд░ाрдЬрдкूрддрдЯोрд▓ी рдХे рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि рдХाрдпрд╕्рдеों рдиे рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рдХो рдзोрдЦा рджिрдпा। рд░ाрдордХिрд░рдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХा рджाрджा рдорд╣ाрд░ाрдиी рдХे рдЗрд╕्рдЯेрдЯ рдоें рд╕िрдкाрд╣ी рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдеा। рддो рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рдХा рджाрджा рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░ी рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдеा। рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рдФрд░ рд░ाрдЬрдкрд░рдмंрдЧा рдХे рдордз्рдп рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рджाрджा рдиे рдзोрдЦा рджिрдпा рдФрд░ рд░ाрдЬрдкрд░рдмंрдЧा рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдЬिрд╕рд╕े рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рд╣ाрд░ рдЧрдИ। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдмрдЪी рд╣ुрдИ рдЬрдоीрди рд░ाрдордХिрд░рдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦ рджी। рдЗрд╕ рдХрдеा рдХो рджोрдиों рджрд▓ों рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ुрдиाрддे рд╣ैं। рдХाрдпрд╕्рдеों рдХे рдЯोрд▓ी рд░ाрдЬрдкूрдд рд▓ोрдЧों рдХो рджोрд╖ी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рддो рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрдпрд╕्рдеों рдХो।
рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХी рдХрдеा: рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рдоें рдХौрд╕ी рдоैрдпा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдХрдеा рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЕंрдЪрд▓ рдоें рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдЕрдд्рдпंрдд рдЭрдЧреЬाрд▓ू рдеी। рдПрдХ рдмाрд░ рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдХा рдЙрди рддीрдиों рд╕े рдЭрдЧреЬा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдкрд░ рдоूрд░्рдЫिрдд рдмाрди рдоाрд░рдХрд░ рд╡рд╣ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рдХी рдУрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд░ाрд╕्рддे рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдХो рдпाрдж рдЖрдИ рдХि рдЙрд╕рдиे рдЧौрд░ рдоें рджीрдкрдХ рдирд╣ीं рдЬрд▓ाрдпा। рд╡рд╣ рджीрдк рдЬрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ाрдкрд╕ рдЬाрддी рд╣ै। рджीрдк рдЬрд▓ाрддे рд╣ी рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд╕ рдХी рдоूрд░्рдЫा рдЯूрдЯ рдЧрдпी। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдкрд░ рдРрд╕ा рдЧुрдг рдЪрд▓ाрдпा рдХि рджोрдкрд╣рд░ рдоें рд╣ी рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рдХी рд░ाрддों рдХा рдЕंрдзेрд░ा рдЫाрдиे рд▓рдЧा। рдмреЬी рдирдирдж рдиे рдЖँрдзी рдкाрдиी рдЫोреЬा। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдХे рдЧुрдг рд╕े рдЖँрдзी рдк्рд░рд▓рдп рдЖрдиे рд▓рдЧा। рдЙрд╕рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдкुрдХाрд░рдиे рд▓рдЧी। рд╕ौ рдХोрд╕ों рддрдХ рдоैрдпा рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рддрдеा рд╕рдЧे-рд╕ंрдмंрдзी рд╣ी рдеे। рд╡рд╣ рдмाрд░-рдмाрд░ рдПрдХ рджीрдкрдХ рдЬрд▓ा рдХрд░ рдоैрдпा рдХो рд░ाрд╣ рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧुрд╣ाрд░ рд▓рдЧाрддी рд░рд╣ी। рдкрд░ंрддु рдХिрд╕ी рдиे рднी рдорджрдж рдирд╣ीं рдХी। рдЖँрдзी-рдк्рд░рд▓рдп рдоें рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдбूрдмрдиे рд╣ी рд╡ाрд▓ी рдеी рдХि рдоैрдпा рдХी рдЫोрдЯी рд╕ौрддेрд▓ी рдмрд╣рди рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдПрдХ рджीрдк рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рдЖрдИ। рдЙрд╕ी рджीрдк рд╕े рдоैрдпा рдХो рд╕рд╣ाрд░ा рдоिрд▓ рдЧрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा। рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдФрд░ рд╕ाрд╕ рдирдирдж рдХे рдЭрдЧреЬे рд╕े рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╡िрдиाрд╢ рд▓ीрд▓ा рд╣ुрдИ। рдзрд░рддी рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдзрд░рддी рдХा рд▓ाрд╢ рд╣ी рдмрдЪा рд╣ुрдЖ рдеा। рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХे рдЕрдиुрд░ोрдз рдкрд░ рдХोрд╕ी рдоैрдпा рдЕрдкрдиा рдХ्рд░ोрдз рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдзрд░рддी рдХी рд╡िрдиाрд╢ рд▓ीрд▓ा рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕िрд╣рд░ рдЙрдарддी рд╣ै। рдоैрдпा рдЕрдкрдиी рдмрд╣рди рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ै – “рдирд╣ीं, рдзрд░рддी рдорд░ेрдЧी рдирд╣ीं। рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдмैрдардХрд░ рдоैं рд░ोрдпी рд╣ूँ, рдЖँрд╕ू рдХी рдЙрди рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдзрд░рддी рдХा рдк्рд░ाрдг рд╕िрдордЯा рд░рд╣ेрдЧा। ..... рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдкौрд╖ рдкुрд░्рдгिрдоा рдХे рджिрди рдЙрди рдзाрд░ाрдУं рдоें рд╕्рдиाрди рд╕े рдкाрдк рдзुрд▓ेрдЧा। рдпुрдЧ-рдпुрдЧ рдХे рдмाрдж рдПрдХ-рдПрдХ рдк्рд░ाрдгी рдкाрдк рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдЧा। рддрдм, рдлिрд░ рд╕ाрд░ी рдзрд░рддी рдкрд░ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдЫा рдЬाрдПрдЧी। ... ... рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╕िрдордЯे рд╣ुрдП рдк्рд░ाрдг рдирдП-рдирдП рд░ंрдЧों рдоें рдЙрднрд░ेंрдЧे।”7
рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХो рдХोрд╕ी рдоैрдпा рд╡рд░рджाрди рджेрддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рд╕ंрддाрди рд╕рджा рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХी рдоाрди рдмреЭाрдПрдЧी। рдпрд╣ рдХрдеा рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдФрд░ рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрдеा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХрдеाрдирдХ рдХो рдЧрддि рдоिрд▓ी рд╣ै।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ी рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै।
рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЬाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрдЧीрдд рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ, рд╣рд░्рд╖-рдЖрдиंрдж рд╕рднी рдоौрдХे рдкрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рдЧीрддों рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдЬीрд╡рди рдХो рднी рдЬाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рддрдеा рдЬीрд╡рди рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рдиे ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕ुрд░ंрдЧा рд╕рджाрдм्рд░िрдЬ рдХрдеा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ुрд░ंрдЧा рд╕рджाрдм्рд░िрдЬ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрдеा рдХो рдЬाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।
“рдирд╣ीं рддोрд░ा рдЖрд╣े рдк्рдпाрд░ी рддेрдЧ рддрд░рдмрд░िрдпा рд╕े
рдирд╣ीं рддोрд░ा рдкाрд╕ рдоें рддीрд░ рдЬी।
рдирд╣ीं рддोрд░ा рдЖрд╣े рдк्рдпाрд░ी рддेрдЧ рддрд░рдмрд░िрдпा рд╕े
рдХौрди рд╣ी рдЪीрдЬрд╡ा рд╕े рдоाрд░рд▓ू рдмрдЯोрд╣िрдпा рдХे
рдзрд░рддी рд▓ोрдЯाрдмेрд▓ा рдмेрдкीрд░ рдЬी рдИ рдИ рдИ।”8
рдаीрдХ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рд╣ोрд▓ी рдХे рдоौрд╕рдо рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдЬीрд╡ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрд▓ी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рд░ोрдоांрдЪिрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ै। рд╣ोрд▓ी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрд▓ी рдХे рд╕рдордп рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рдоें рдЙрда рд░рд╣े рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлुрд▓िрдпा рд╣ोрд▓ी рдХे рдЧीрдд рдЧुрдгрдЧुрдиाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै-
“рдЕрд░े рдмрд╣िрдпाँ рдкрдХреЬी рдЭрдХрдЭोреЬे рд╢्рдпाрдо рд░े
рдлूрдЯрд▓ рд░ेрд╕рдо рдЬोреЬी рдЪूреЬी
рдорд╕рдХि рдЧрдИ рдЪोрд▓ी, рднींрдЧाрд╡рд▓ рд╕ाреЬी
рдЖँрдЪрд▓ рдЙреЬी рдЬाрдП рд╣ो
рдРрд╕ो рд╣ोрд░ी рдордЪाрдпो рд╢्рдпाрдо рд░े...।”9
рд▓ोрд░िрдХ рдпा рдХुрдорд░ рдмिрдЬ्рдЬेрднाрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрдд –
“рдЕрд░े рд░ाрдо рд░ाрдо рд░े рджेрд╡ рд░े рдЗрд╕рд░ рд░े рдорд╣ाрджेрд╡,
рдмाрдоे рдаाреЭी рджेрд╡ी рджुрд░рдЧा рджाрд╣िрди рдмोрд▓े рдХाрдЧ
рдЕрдкрди рдорди рдоें рд╕ोрдЪ рдХрд░िрдпे рдоाрдиिрдХ рд╕рд░рджाрд░,
рдмाрдд рд╕े рдирд╣ीं рдоाрдиे рдмीрд░ рдХрдиोрдЬिрдпा рдЧुрдЖрд░।”10
рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЧांрдзी рддрдеा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै -
“рдЖрдИ рд░े рд╣ोрд░िрдпा рдЖрдИ рдлिрд░ рд╕े
рдЖрдИ рд░े
рдЧाрд╡рдд рдЧांрдзी рд░ाрдЧ рдордиोрд╣рд░
рдЪрд░рдЦा рдЪрд▓ाрд╡े рдмाрдмू рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрдмू
рдЧुंрдЬрд▓ рднाрд░рдд рдЕрдорд╣ाрдИ рд░े ! рд╣ोрд░िрдпा рдЖрдИ рдлिрд░ рд╕े
рд╡ीрд░ рдЬрдоाрд╣िрд░ рд╢ाрди рд╣рдоाрд░ो
рдмрд▓्рд▓рдн рд╣ै рдЕрднिрдоाрди рд╣рдоाрд░ो
рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдЬैрд╕े рднाрдИ рд░े ! рд╣ोрд░िрдпा рдЖрдИ рдлिрд░ рд╕े !”11
рдпрд╣ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдиूрддрди рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рдЬो рд░ेрдгु рдиे рдлрдЧुрдЖ рдЧीрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै।
рд░ेрдгु рдиे рдЬाрдЯ-рдЬрдЯ्рдЯीрди рдЦेрд▓ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдЬाрдЯ рдХी рдХрдеा рдХो рдЬाрдирдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рднी рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
“рд╕ुрдирд░ी рд╣рдорд░ рдЬрдЯिрдиिрдпाँ рд╣ो рдмाрдмूрдЬी
рдкाрддрд░ि рдмाँрд╕ рдЫौрдХिрдиिрдпाँ рд╣ो рдмाрдмूрдЬी
рдЧोрд░ी рд╣рдорд░ рдЬрдЯिрдиिрдпाँ рд╣ो рдмाрдмूрдЬी
рдЪाрдирдиी рд░ाрдд рдХे рдЗंрдЬोрд░िрдпा рд╣ो рдмाрдмूрдЬी।”12
рд░ेрдгु рдиे рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा рдХे рдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрд░рд╣िрди рдЕрдкрдиे рд╡िрд░рд╣ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрд╕ाреЭ рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдХी рдпाрдж рдоें рдкрдд्рдиी рддрдеा рд╡िрд░рд╣िрди рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा рдХे рдЧीрдд рдЧा рд░рд╣ी рд╣ै।
“рдЖрдо рдЬे рдХрдЯрд╣рд▓, рдЯूрдЯ рдЬे рдмреЬрд╣рд▓
рдиेрдмुрдЖ рдЕрдзिрдХ рд╕ुрд░ेрдм
рдоाрд╕ рдЖрд╕ाреЭ рд╣ो рд░ाрдоा ! рдкंрде рдЬрдиि рдЪреЭिрд╣
рджूрд░рд╣ि рд╕े рдЧрд░рдЬрдд рдоेрдШ рд░े рдоोрд░!”13
рдаीрдХ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХрдеाрдХाрд░ рдиे рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░рд╣िрди рдкрдд्рдиी рдХे рд╡िрд░рд╣ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।
рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рд╕ुрди्рдирд░ी рдиैрдХा рдХрдеा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै।
“рдирдо्рдоा рдиैрдХा рд╕ुрди्рдирд░ी рд╕ुрди рд▓े рдоोрд░ рдмрдЪрдиिрдпाँ рд░े рдиाрдо,
рдирдо्рдоा рдкाрддाрд▓ рдлोреЬी рдЖрдирдм рд╣рдо рдкрдиिрдпां рд░े рдиाрдо,
××××××××
рд╕ुрди्рдирд░ी рдиैрдХा рд░े-рдЗ-рдП, рдЬोреЬрд▓ो рдкीрд░िрдд рдЬрдиि рддोреЬे рд░े-рдП
рд╣рдорд╣ूँ рдорд░ि-рдЬा-рдп-рдмा-рд░े-рдХी-рдЗ-рдЗ !
рдХुрд╣ूँ рдХूं рдХा-рдЖं-рдЖं।”14
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдЬीрд╡ंрдд рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдкрдХреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों, рд▓ोрдХрдкрд░्рд╡ों, рдЙрдд्рд╕рд╡ों, рд▓ोрдХрдЧीрддों, рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдФрд░ рдоिрдердХों рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдд्рдд्рд╡ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рди рдХेрд╡рд▓ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдЬीрд╡ рдЭांрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рднी рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै। рд░ेрдгु рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоाрдд्рд░ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдХрдеा рдХा рдЕंрдЧ рд╣ै—рдПрдХ рдРрд╕ा рдЬीрд╡ंрдд рддрдд्рдд्рд╡ рдЬो рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рджिрд╢ा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдЦрдб़ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рдгिрдд рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрдХрддा, рдЬीрд╡рди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрдХेрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЖंрдЪрд▓िрдХ рд░ंрдЧों рд╕े рднрд░рдХрд░ рдЙрд╕े рд▓ोрдХ рдХी рд╡ाрдгी рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдЬोрдб़ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд░ेрдгु рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХेрд╡рд▓ рд╡рд░्рдгрди рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд░рдЪрдиा рдХी рдЖрдд्рдоा рдмрдирдХрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдоौрд▓िрдХрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी:
1. рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (рдЙрдкाрдзिрдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз), рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдЖрд░. рдбाँрдЧрд░, рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕рди- 2011, рдкृ – 262
2. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 130-131
3. рд╡рд╣ी, рдкृ – 138
4. рд╡рд╣ी, рдкृ – 153
5. рд╡рд╣ी, рдкृ – 472
6. рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (рдЙрдкाрдзिрдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз), рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдЖрд░. рдбाँрдЧрд░, рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕рди- 2011, рдкृ – 268
7. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 316
8. рд╡рд╣ी, рдкृ – 68
9. рд╡рд╣ी, рдкृ – 132
10. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 85
11. рд╡рд╣ी, рдкृ – 134
12. рд╡рд╣ी, рдкृ – 186
13. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 191
14. рд╡рд╣ी, рдкृ – 431

No comments :
Post a Comment
We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।