Showing posts with label 202507H. Show all posts
Showing posts with label 202507H. Show all posts

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЬुрд▓ाрдИ 2025

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 10, рдЕंрдХ 2, рдЬुрд▓ाрдИ 2025


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी

рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп

    рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

    рдЖрд▓ेрдЦ

    рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

    рдзрд░ोрд╣рд░

      рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



      рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
      (рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

      Voices Within
      рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
      рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
      рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
      (рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

      рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


      рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


      рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
      рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
      Basic Hindi 2 Workbook
      (Sonia Taneja)

      рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
      More books coming soon

      рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि рдм्рд░рдЬेрд╢ рд╕ोрд▓ंрдХी, рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि реЮौрдЬा рд╕िंрд╣!

      рд╕рд░्рд╡े рднрд╡рди्рддु рд╕ुрдЦिрдиः рд╕рд░्рд╡े рд╕рди्рддु рдиिрд░ाрдордпा, рд╕рд░्рд╡े рднрдж्рд░ाрдгि рдкрд╢्рдпрди्рддु рдоा рдХрд╢्рдЪिрдд् рджुःрдЦрднाрдЧ् рднрд╡ेрдд्। реР рд╢ांрддिः рд╢ांрддिः рд╢ांрддिः!
      рдм्рд░рдЬेрд╢ рд╕ोрд▓ंрдХी
      рдХрдмрдб्рдбी рдЦिрд▓ाреЬी
      рдЕрдЪ्рдЫी-рдмुрд░ी рдмाрддें рд░ोреЫ рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдмुрд▓ंрджрд╢рд╣рд░ рдХे рдлрд░ाрдиा рдЧाँрд╡ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े 22 рд╡рд░्рд╖ीрдп рд╣ोрдирд╣ाрд░ рдХрдмрдб्рдбी рдЦिрд▓ाрдб़ी рдФрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рдпुрд╡ा рдм्рд░рдЬेрд╢ рд╕ोрд▓ंрдХी рдХी рдЕрдХाрд▓рдоृрдд्рдпु рдд्рд░ाрд╕рдж рд╣ै। рд╡े рдк्рд░ोреЮेрд╢рдирд▓ рдХрдмрдб्рдбी рд▓ीрдЧ рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। 

      рдПрдХ рд╕ुрдмрд╣ рд╕ोрдХрд░ рдЙрдардиे рдкрд░ рдЙрдирдХा рд╣ाрде рд╕ुрди्‍рди рдеा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рд░्рджी рд▓рдЧ  рд░рд╣ी рдеी। рдЬрдм рдЙрдирдХा рдкूрд░ा рд╢рд░ीрд░ рд╕ुрди्‍рди рдкрдб़рдиे рд▓рдЧा рддो рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓ीрдЧрдв़ рдоें рдПрдХ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд▓े рдЬाрдпा рдЧрдпा рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмреЬे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд░ेреЮрд░  рдХिрдпा рдЬрд╣ाँ рдЙрдирдХा рдЙрдкрдЪाрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рддो рдкрд░िрдЬрди рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ाрд▓рдп рд▓े рдЧрдпे рдЬрд╣ाँ рджрд╡ा рд╕े рдЙрдирдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдХुрдЫ рджेрд░ рдХे рд▓िрдП рд╣рд▓्рдХे рд╣ुрдП। рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╕ाрдЭा рдХिрдпे рдЧрдпे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХ्рд▓िрдк्рд╕ рдоें рд╡े рдкीреЬा рдоें рджिрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдРрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рддрдмीрдпрдд рдлिрд░ рдмिрдЧрдб़рдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рджिрд▓्рд▓ी рдиोрдПрдбा рд▓े рдЬाрдпा рдЧрдпा рдЬрд╣ाँ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдиे рд▓рдХ्рд╖рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ेрдмीреЫ рдмрддाрдХрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ рд╕े рдХोрдИ рд▓ाрдн рди рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी। рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд╕ुрдмрд╣ рдЧाँрд╡ рд╡ाрдкрд╕ рдЖрддे рд╕рдордп рдм्рд░рдЬेрд╢ рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдпी। рдЕрдЦрдмाрд░ों рдХी рдЦрдмрд░ें рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЙрди्рд╣ें рдЦुрд░्рдЬा, рдЕрд▓ीрдЧреЭ, рдордеुрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी, рдиोрдПрдбा рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд▓े рдЬाрдпे рдЬाрдиे рдХा реЫिрдХ्рд░ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдз्рдпाрди рд╕े рдкреЭрдиे рдкрд░ рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдХोрдИ рд░ाрд╣рдд рдирд╣ीं рдоिрд▓ी рдмрд▓्рдХि рдоृрдд्рдпुрдкрд░्рдпंрдд рд╡े рдПрдХ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд╕े рджूрд╕рд░े рддрдХ рдЪрдХ्рдХрд░ рд╣ी рдХाрдЯрддे рд░рд╣े рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рд╢рд░्рдордиाрдХ рдкрд╣рд▓ू рд╣ै।

      рдЕрдЦрдмाрд░ों рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдРрд╕ा рдмрддाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдкрд╣рд▓े (рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЗрд╕े рддीрди рдорд╣ीрдиे рдкрд╣рд▓े рднी рд▓िрдЦा рдеा) рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиाрд▓े рдоें рдЧिрд░े рдПрдХ рдЖрд╡ाрд░ा рдкिрд▓्рд▓े рдХो рдиिрдХाрд▓ा рдЬिрд╕рдиे рдмрдЪाрддे рд╕рдордп рдЙрдирдХे рджाрдпें рд╣ाрде рдкрд░ рдпा рддो рд╣рд▓्рдХा рд╕ा рдХाрдЯा рдпा рдХुрдЫ рдЦрд░ोंрдЪें рджीं, рдЬिрд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдмрдб्рдбी рдЦेрд▓рддे рд╕рдордп рд▓рдЧी рдоाрдоूрд▓ी рдЦрд░ोंрдЪ рд╣ी рд╕рдордЭा рдФрд░ рд╕рдордп рдкрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕рд╣ाрдпрддा рдирд╣ीं рд▓ी। рдпрд╣ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЦрд░ोंрдЪ рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ी рд╣ो рдФрд░ рдкिрд▓्рд▓े рдХे рдХाрдЯे рдмिрдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░ेрдмीреЫ рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╣ुрдЖ рд╣ो। рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓, рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рдЙрдирдоें рд░ेрдмीреЫ рдЬैрд╕े рд▓рдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдП рдЬिрди्рд╣ें рдкрд╣рдЪाрдиा рдирд╣ीं рдЧрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХी рджु:рдЦрдж рдоृрдд्рдпु  рд╣ो рдЧрдпी рдЬिрд╕े рд░ोрдХा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा।

      рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд░ेрдмीреЫ рддेреЫी рд╕े рдЕрд╕рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд░ोрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдкीреЬिрддों рдХी рдоृрдд्рдпु рджो рд╕े 10 рджिрдиों рдХे рдмीрдЪ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдПрдХ рдпा рддीрди рдорд╣ीрдиे рдкрд╣рд▓े рдмрдЪाрдпे рдкिрд▓्рд▓े рд╕े рд░ेрдмीреЫ рд╣ोрдиा рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдХी рдХौреЬी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рд░ेрдмीреЫ рдеी рд╣ी рдирд╣ीं рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЬाँрдЪ рдФрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рдоें рдХोрддाрд╣ी рд╣ुрдИ рд╣ै।

      рдЙрдирдХी рдЕрдХाрд▓рдоृрдд्рдпु рдПрдХ рдЪेрддाрд╡рдиी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡े рдЬो рдЧाँрд╡-рджेрд╣ाрдд рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЬो рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдкрд╢ुрдУं рдХे рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдоें рдЖрддे рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рд╢ीрдШ्рд░рддा рд╕े рдХिрд╕ी рдмреЬे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдирд╣ीं рд╣ैं। рд░ेрдмीреЫ рдХे рд╡िрд╖ाрдгु рдкीреЬिрдд рдкрд╢ुрдУं рдХी рд▓ाрд░ рд╕े рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ेрдмीреЫ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХी рдкрд╣рдЪाрди, рд╕рдордп рдкрд░ рдЯीрдХाрдХрд░рдг, рдФрд░ рдЖрд╡ाрд░ा рдкрд╢ुрдУं рдХे рдХाрдЯрдиे рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдЧृрддि рдлैрд▓ाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдо-рдкंрдЪाрдпрддों рдоें рд░ेрдмीреЫ, рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдЖрджि рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рд╕ुрд▓рдн рдХрд░ाрдпी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдРрд╕े рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд░ोрдЧों рдХे рдЗрд▓ाрдЬ рдоें рджрдХ्рд╖ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों, рдХ्рд▓िрдиिрдХों, рдбिрд╕्рдкेंрд╕рд░िрдпों рддрдеा рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдХो рд╕рд░्рд╡рд╕ुрд▓рдн рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

      реЮौрдЬा рд╕िंрд╣
      1 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1911 - 14 рдЬुрд▓ाрдИ 2025
      рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЬो рдпрдеाрд╢ीрдШ्рд░ рдмрджрд▓ी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдпे:
      1. рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХी рдиीрддि
      2. рдкрд╢ुрдУं рдХे рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХी рдиीрддि (рдкाрд▓рддू рднी, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднी)
      3. рд░ेрдмीреЫ, рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдЖрджि рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд░ोрдЧों рдХे рдХाрд░рдгों рд╡ рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХी рд╕рдЯीрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рдк्рд░рдЪाрд░
      4. рд░ेрдмीреЫ, рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдЖрджि рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд░ोрдЧों рдХे рдд्рд╡рд░िрдд рдЙрдкрдЪाрд░ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ुрд▓рдн рдмрдиाрдиा
      5. рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп-рд╕ेрд╡рдХों, рддрдеा рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рдХрд░्рдоिрдпों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХो рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा
      6. рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рд▓ाрдЗрд▓ाрдЬ рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдорд░ीреЫ рдХो рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рджौреЬाрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рднрд░्рддी рдХрд░рдХे рдиिрджाрди, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рдФрд░ рдкीреЬा-рдиिрд╡ाрд░рдг рдЖрджि рдХी рджिрд╢ा рдоें рд╕рдоुрдЪिрдд рдЙрдкрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдФрд░ рдХреЬे-рдХाрдиूрдиों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा।

      рдПрдХ рдУрд░ рдм्рд░рдЬेрд╢ рд╕ोрд▓ंрдХी рдХे рдЬाрдиे рдХी рдЦрдмрд░ рдЖрдпी, рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╢рддाрдпु рдзाрд╡рдХ рдлौрдЬा рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрд╡рд╕ाрди рдХा рд╕рдоाрдЪाрд░ рдоिрд▓ा। рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рд╡ाрд╣рди рд╕े рдЯрдХ्рдХрд░ рдоाрд░рдХрд░ рднाрдЧ рдЧрдпा рдеा। рдЙрдирдХी рдЙрд╕ी рджिрди рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдпी। рдпрдж्рдпрдкि  рдХैрдиेрдбा рд╕े рдЖрдпे рдЕрдкрд░ाрдзी рдХो рдЬрд▓ंрдзрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдвूंрдврдХрд░ рдЧिрд░реЮ्рддाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा, рд▓ेрдХिрди рдЦेрд▓-рдЬрдЧрдд рдФрд░ рдЙрдо्рд░ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдЪुрдиौрддी рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрд╢ा рдХी рдХिрд░рдг рдХा рд╣्рд░ाрд╕ рд╣ो рдЧрдпा।  
      ***

      рд╕ेрддु рдХो 57 рд▓ाрдЦ 31 рд╣реЫाрд░ рд╣िрдЯ्рд╕ рджेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЖрдкрдХा рд╣ाрд░्рджिрдХ рдЖрднाрд░!
      рд╢ुрднрдХाрдордиाрдУं рд╕рд╣िрдд,

      рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
      30 рдЬुрд▓ाрдИ 2025 ✍️

      рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP 2020) рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा

      рдбॉ. рдиिрддीрди рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдХुंрднाрд░
      рдиिрддीрди рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдХुंрднाрд░ 

      рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ, рд░ाрдЬрдоाрддा рдЬिрдЬाрдК рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдзाрд░ुрд░ (рдЬрдирдкрдж: рдмीрдб) рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ 

      рднूрдоिрдХा
                                     рднाрд░рдд рдХी рдирдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020), рджेрд╢ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рднाрд░рдд рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рдмрдиाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी, рд▓рдЪीрд▓ा, рдмрд╣ुрднाрд╖ी рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмрдиाрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬिрдирдоें рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।  рд╡рд░्рддрдоाрди рдпुрдЧ рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо, рдИ-рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдоॉрдб्рдпूрд▓, рд╡ीрдбिрдпो рд▓ेрдХ्рдЪрд░, рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдоूрд▓्рдпांрдХрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмрджрд▓рддे рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдЗрди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕्рдеाрди рдоिрд▓े, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рднी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓ рд╕рдХे।
                                     NEP 2020 рдпрд╣ рдоाрдирддी рд╣ै рдХि рдоाрддृрднाрд╖ा рдпा рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиीрддि рдпрд╣ рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рднी рд╣िंрджी рдЬैрд╕ी рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ рдХी рдЬाрдПँ। рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा рдХ्рдпा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ै, рдХ्рдпा рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдХैрд╕ी рд╣ैं।


      рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡िрдЬрди

      “рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020) рднाрд░рдд рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдФрд░ рджूрд░рджрд░्рд╢ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд╣ै ”01 рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी, рд▓рдЪीрд▓ा, рдмрд╣ुрднाрд╖ीрдп, рдмрд╣ु-рд╕्рддрд░ीрдп рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХी рднाрд╖ाрдИ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрддृрднाрд╖ा, рд╡िрд╢ेрд╖рддः рд╣िंрджी, рдХे рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдХो рднी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЧрдИ рд╣ै।

      рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдиीрддि рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
      NEP 2020 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो 21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдХौрд╢рд▓ рд╕े рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиीрддि рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं:
      рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдЪ (DIKSHA): рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдкोрд░्рдЯрд▓ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрджी рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкाрда्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
      SWAYAM рдФрд░ SWAYAM PRABHA: рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬुрдб़े рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рдмрд╣ुрднाрд╖ी рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрдирдоें рд╣िंрджी рдоें рднी рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
      e-Path Shala рдФрд░ NROER (National Repository of Open Educational Resources) рдЬैрд╕े рдкोрд░्рдЯрд▓ों рдкрд░ рднी рд╣िंрджी рдоें рдИ-рдкुрд╕्рддрдХें, рд╡ीрдбिрдпो, рдСрдбिрдпो рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
      рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдлोрд░рдо (NETF) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдирд╡ाрдЪाрд░, рд╢ोрдз рдФрд░ рдиीрддि-рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рджेрдЧा, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें।

      рдоाрддृрднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िंрджी рдХा рд╕्рдеाрди
      NEP 2020 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрддृрднाрд╖ा/рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдоें рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдХрдХ्рд╖ा 5 рддрдХ — рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो, рдХрдХ्рд╖ा 8 рддрдХ рднी। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै:
      рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕
      рдЬрдб़ рд╕े рдЬुрдб़ी рд╢िрдХ्рд╖ा
      рднाрд╖ाрдИ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा
      рд╣िंрджी, рдЬो рдХि рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।
      рдиीрддि рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдоों рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рддाрдХि рдХोрдИ рдЫाрдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рди рдЬाрдирдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡ंрдЪिрдд рди рд░рд╣े।

      рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрддा
      NEP 2020 рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдПрдХ рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдФрд░ рд╣िंрджी-рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें। рдЗрд╕рд▓िрдП:
      рдиीрддि рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрд╖ाрдИ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЬाрдП।
      рд╣िंрджी рдЬैрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдХे рдЗрд╕ рдЕंрддрд░ рдХो рдХрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
      рдХрдо рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдЖрдзाрд░िрдд рдоोрдмाрдЗрд▓ рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рди, рдСрдбिрдпो-рд╡ीрдбिрдпो рдХंрдЯेंрдЯ рдФрд░ рдСрдлрд▓ाрдЗрди рдЙрдкрдпोрдЧ рдпोрдЧ्рдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╣ै।

       рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा
      рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдЬैрд╕े Artificial Intelligence (AI), Machine Translation, рдФрд░ Speech-to-Text Tools рдХो рд╣िंрджी рдЬैрд╕ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдиा NEP 2020 рдХी рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдпोрдЬрдиा рдХा рднाрдЧ рд╣ै।
      рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖िрдХ рдоुрдж्рджा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।

      рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि
      рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХ्рд░ांрддि рдиे рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рджी рд╣ै, рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдЗрд╕рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдзीрд░े рдзीрд░े рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020) рдХे рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рд╣िंрджी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХрдИ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпाрд╕ рджेрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдлिрд░ рднी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╣िंрджी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрднी рднी рдПрдХ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ै।

      рд╕рд░рдХाрд░ी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо्рд╕ рдкрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрдордЧ्рд░ी
      рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдП рдЬा рд░рд╣े рдХрдИ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкोрд░्рдЯрд▓ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдХрд░ рд▓ाрдЦों рдЫाрдд्рд░ों рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं:
      DIKSHA рдкोрд░्рдЯрд▓: “рдЕрдзिрдХांрд╢ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдиे рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдоें рдХрдХ्рд╖ा 1 рд╕े 12 рддрдХ рдХी рдкुрд╕्рддрдХों, рд╡ीрдбिрдпो, рдЗंрдЯрд░ैрдХ्рдЯिрд╡ рдХ्рд╡िрдЬ़ рдЖрджि рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рд╣ै।”02
      SWAYAM рдкोрд░्рдЯрд▓: “рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдФрд░ рдХोрд░्рд╕ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े IGNOU рдФрд░ NIOS рдЬैрд╕े рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े।”3
      e-Pathshala (NCERT): рд╣िंрджी рдоें рдХрдХ्рд╖ा 1 рд╕े 12 рддрдХ рдХी рдИ-рдкुрд╕्рддрдХें, рдСрдбिрдпो рдФрд░ рд╡ीрдбिрдпो рдл़ॉрд░्рдоेрдЯ рдоें рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं।
      SWAYAM PRABHA: 32 DTH рдЪैрдирд▓ों рдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЪैрдирд▓ों рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рдХंрдЯेंрдЯ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

      рдиिрдЬी рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдкрд░ рд╣िंрджी рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी
      BYJU'S, Unacademy, Vedantu, рдФрд░ Khan Academy рдЬैрд╕े рдмрдб़े рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо्рд╕ рдиे рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рдХंрдЯेंрдЯ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрднी рднी рдпрд╣ рд╕ीрдоिрдд рд╡िрд╖рдпों рдФрд░ рд╕्рддрд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।
      рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓े рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдЬैрд╕े Adda247, Gradeup рдЖрджि) рд╣िंрджी рдоें рдЗंрдЯрд░рдлेрд╕, рд▓ाрдЗрд╡ рдХ्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं।

       рддрдХрдиीрдХी рдЙрдкрдХрд░рдг рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЯूрд▓्рд╕
      рд╣िंрджी рдоें рд╕्рдкीрдЪ-рдЯू-рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ, рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЯाрдЗрдкिंрдЧ, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдорд░ рд╕ुрдзाрд░ рдЯूрд▓्рд╕ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдЯीрдХрддा рдФрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЕрднी рдХрдо рд╣ै।
      AI рдЖрдзाрд░िрдд рднाрд╖ा рдЙрдкрдХрд░рдг, рдЬैрд╕े рдХि Google рдХा Hindi Voice Search рдпा Microsoft рдХा Indic Language Support, рд╣िंрджी рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ुрд▓рднрддा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

      рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ
      1. рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЕрд╕рдоाрдирддा: рд╣िंрджी рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдкाрда्рдп-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдоाрдд्рд░ा рдЕрднी рднी рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।
      2. рддрдХрдиीрдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा: рдХрдИ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╖рдпों рдоें рд╣िंрджी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдЬрдЯिрд▓ рдПрд╡ं рдЕрдирдЬाрдиी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕рдордЭ рдоें рдмाрдзा рдЖрддी рд╣ै।
      3. рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдХрдоी: рдХрдИ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЙрдкрдХрд░рдгों рд╡ рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдоों рдХो рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं।
      4. рднाрд╖ा рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдХा рдоुрдж्рджा: рдХुрдЫ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХो рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдЬाрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।

      рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ंрдХेрдд
      рдзीрд░े рдзीрд░े рдХрдИ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдиे рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
      рд╣िंрджी рдоें рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी, рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдоैрдиेрдЬрдоेंрдЯ рд╕िрд╕्рдЯрдо (LMS), рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं।
      рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╢ाрд╕рди рджोрдиों рдоें рд╕рдЪेрдд рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै।

      рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпाँ 
       рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिंрддु рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ, рддрдХрдиीрдХी, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рднी рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ैं। рдЗрди рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рддाрдХि рдиीрддि рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХे।

      рддрдХрдиीрдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ
      рд╣िंрджी рдоें рддрдХрдиीрдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХा рдЕрднाрд╡: рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЧрдгिрдд рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╖рдпों рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╣िंрджी рдоें рд╕рдЯीрдХ рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрдирдХीрдХрд░рдг рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдн्рд░рдо рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै।
      рд╕्рд╡рддः рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा: рд╣िंрджी рдоें рдорд╢ीрди рдЕрдиुрд╡ाрдж (Machine Translation) рдЕрднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдЬिрддрдиा рд╕рдЯीрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
      рд╕्рдкीрдЪ-рдЯू-рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╡ NLP рдЯूрд▓्рд╕ рдоें рд╕ीрдоाрдПँ: рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рдЖрдзाрд░िрдд рдЯूрд▓्рд╕ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрднी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдФрд░ рд╡ाрдХ्рдп рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддी рд╣ैं।

      рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЕрд╕рдоाрди рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा
      рд╢рд╣рд░ी рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░: рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХрдиेрдХ्рдЯिрд╡िрдЯी, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдбिрд╡ाрдЗрд╕ेрдЬ़ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд▓ाрдн рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддा।
      рд╣िंрджी рдоें рд╕ीрдоिрдд рдИ рдХंрдЯेंрдЯ: рд╣िंрджी рдоें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдХाрдлी рдХрдо рд╣ै।

      рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ
      рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг: рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЯूрд▓्рд╕ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рджрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рд╡े рдирдИ рддрдХрдиीрдХों рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ोрддे рд╣ैं।
      рд╣िंрджी рдХो рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рди рдоिрд▓рдиा: рдХрдИ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें, рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХो рд╣ी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдмाрдзा рдЖрддी рд╣ै।

      рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣
      рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी ‘рдХрдорддрд░’ рдзाрд░рдгा: рд╕рдоाрдЬ рдХे рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдоें рдпрд╣ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдХंрдЯेंрдЯ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдХрдо рд╕рдорд░्рдерди рдоिрд▓рддा рд╣ै।
      рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рдХрд░िрдпрд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा: рдоाрддा-рдкिрддा рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоाрдз्рдпрдо рдХो рд╣ी рдХрд░िрдпрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдирдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ीрдоिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

      рдиीрддिрдЧрдд рдЪुрдиौрддिрдпाँ
      рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рдЕंрддрд░: NEP 2020 рдоें рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдП рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдиीрддि рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рд╕рдорд░ूрдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै।
      рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЖрд╡ंрдЯрди рдоें рдЕрд╕рдоाрдирддा: рдХрдИ рдмाрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд▓िрдП рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рддрдХрдиीрдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рдЕрдиुрджाрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрдо рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं

      рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди 
      рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдиे рдРрд╕ी рдЕрдиेрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ рднी рдЦोрд▓े рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िंрджी рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рд╕рд╣ी рд░рдгрдиीрддि, рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рдиीрддि-рд╕рдорд░्рдерди рдоिрд▓े, рддो рд╣िंрджी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।

      рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ 
        MOOCs рдФрд░ рдИ рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдХोрд░्рд╕ेрд╕ рдоें рд╣िंрджी рдХी рдмрдв़рддी рднाрдЧीрджाрд░ी
      “IGNOU, SWAYAM, NIOS рдЖрджि рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдоें рдХोрд░्рд╕ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЖрдЧे рдФрд░ рдмрдв़ рд╕рдХрддी рд╣ै рдпрджि рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП।04
      1. рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП AI рдФрд░ NLP рдЯूрд▓्рд╕ рдХा рд╡िрдХाрд╕
      рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI), рдорд╢ीрди рдЯ्рд░ांрд╕рд▓ेрд╢рди рдФрд░ рд╡ॉрдЗрд╕ рд░ेрдХрдЧ्рдиिрд╢рди рддрдХрдиीрдХों рдоें рддेрдЬी рд╕े рд╕ुрдзाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрджि рд╣िंрджी рдХो рдЗрди рддрдХрдиीрдХों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП, рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рд░рд▓ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
      2. рд▓ोрдХрд▓ рдХंрдЯेंрдЯ рдХ्рд░िрдПрд╢рди рдоें рдЕрд╡рд╕рд░
      рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ूрдкों рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХंрдЯेंрдЯ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧा।
      3. рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
      рдпрджि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЯूрд▓्рд╕ рдХो рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЬाрдП, рддो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ुрдзाрд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
      4. рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рди्рдпाрдп рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди
      рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрд╢ рдХे рдЙрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╡рд░्рдЧ рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдЖрдЬ рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдмाрдзा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ंрдЪिрдд рд╣ै।

      рд╕рдоाрдзाрди 
      1. рд╣िंрджी рдоें рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдиिрд░्рдоाрдг
      рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдХि рд╡े рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЧрдгिрдд, рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╡िрд╖рдпों рдХी рд╣िंрджी рдоें рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ें।
      2. рднाрд╖ाрдИ рддрдХрдиीрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ी рдиिрд╡ेрд╢
      рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕ॉрдл़्рдЯрд╡ेрдпрд░, рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЯाрдЗрдкिंрдЧ рдЯूрд▓्рд╕, рдФрд░ рдПрдбрд╡ांрд╕्рдб рд╕्рдкीрдЪ рдЯू рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕िрд╕्рдЯрдо рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрдиुрджाрди рдПрд╡ं рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк्рд╕ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा рдЬाрдП।
      3. рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдж्рд╡िрднाрд╖िрдХ рдоॉрдбрд▓
      рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╣िंрджी–рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рджोрдиों рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рдЫाрдд्рд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рджोрдиों рднाрд╖ाрдУं рдоें рджрдХ्рд╖ рд╣ो рд╕рдХें।
      4. рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо (TDP) рдХा рд╣िंрджीрдХрд░рдг
      рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдП рдмрдиाрдП рдЧрдП рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЯूрд▓्рд╕ рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоॉрдб्рдпूрд▓ рд╣िंрджी рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдП рдЬाрдПँ рддाрдХि рд╡े рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рджे рд╕рдХें।
      5. рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдиीрддि рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी
      рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдХि NEP 2020 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдиिрд░्рдоाрдг, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।


      рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
                      рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020) рднाрд░рдд рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрдирдХों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк, рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрд╣рд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрддी рд╣ै рдХि рдоाрддृрднाрд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╕ुрд▓рднрддा рдХी рдХुंрдЬी рднी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा, рдЬो рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।
      рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдП рд╣ैं—рдЬैрд╕े рдХि рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдИ рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк्рд╕ рдФрд░ рд╡рд░्рдЪुрдЕрд▓ рдХрдХ्рд╖ाрдПँ—рдЙрдирдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд░ूрдк рд╕े рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рддाрдХि рдХрд░ोрдб़ों рд╣िंрджीрднाрд╖ी рдЫाрдд्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЬुрдб़ рд╕рдХें। рдпрдж्рдпрдкि рдХुрдЫ рд╕рд░рдХाрд░ी рдФрд░ рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै, рдлिрд░ рднी рддрдХрдиीрдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ, рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдХрдоी, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрднाрд╡, рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣ рдЬैрд╕े рдХрдИ рдЕрд╡рд░ोрдз рдЕрднी рднी рдоौрдЬूрдж рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдпрджि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा, рддो рдпрд╣ рдиीрддि рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХे рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рднрдЯрдХ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоंрдЪों рдкрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдиीрддिрдЧрдд рд╕рд╣рдпोрдЧ, рддрдХрдиीрдХी рдирд╡ाрдЪाрд░, рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рдХंрдЯेंрдЯ рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдиा рд╣ोрдЧा।
                                     рдЕрддः, рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा рдпрд╣ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рди рд╕рдордЭा рдЬाрдП, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЬ्рдЮाрди, рдирд╡ाрдЪाрд░ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдХрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдПрдХ рдирдИ рдКँрдЪाрдИ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬाрдП।

      8. рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
      1. рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ (2020), рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020
      2. DIKSHA рдкोрд░्рдЯрд▓ – https://diksha.gov.in
      3. SWAYAM – https://swayam.gov.in
      4. IGNOU Hindi MOOCs – http://ignou.ac.in
      ***

      рдбॉ. рдиिрддीрди рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдХुंрднाрд░
      рдЪрд▓рднाрд╖: +91-9421344896 
      рдиिрдЬी рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓: https://nitinkumbhar.blogspot.com/ 
      рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓: https://killedharurcollege.in/

      рдХाрд╡्рдп: рдЬोрд╕рдл рд╡ेрд▓्рд╕

      рдЬोрд╕рдл рд╡ेрд▓्рд╕
      рдЬोрд╕рдл рд╡ेрд▓्рд╕ рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдПрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рджो рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕ेрддु рднी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ै।

      рдХुрдЫ рдмिрдЦрд░े рдЦ्рдпाрд▓…


      рдХुрдЫ рджोрд╕्рдд рдпाрджें рдмрди рдЧрдпे,
      рдХुрдЫ рдпाрджों рд╕े рджोрд╕्рдд рдмрди рдЧрдпे।
      рдоंреЫिрд▓े рдХुрдЫ рдкाрддे - рдХुрдЫ рднूрд▓рддे рдЧрдпे,
      рд░ाрд╕्рддे рд╣рдорд╕реЮрд░ рдмрди рдЧрдпे।

      рд╢ाрдпрдж рдХुрдЫ рдпे рдЙрдо्рд░ рдХा рддрдХाреЫा рд╣ै,
      рдпा рдоुреШрдж्рджрд░ рд╕े рдоेрд░ा рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╕ांрдЭा рд╣ै,
      рдЖрджрдоी рд╡рд╣ी рд╣ूँ рдЬो рд╣рдоेрд╢ा рдеा, рдпाрд░ो,
      рдЬो рднी рд╣ूँ рд╡ो рддुрдо рд╣ी рдиे рдирд╡ाреЫा рд╣ै।

      рдпाрджों рдХी рд╕ुрдирд╕ाрди рдЧрд▓िрдпों рдоें рд╣рдо
      рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЖрддे-рдЬाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं;
      рдХрднी рддुрдо्рд╣ें рд╕ोрдпे рддो рдХрднी
      рдЦुрдж рдХो рдЬाрдЧрддे рдкाрддे рд╣ैं |

      рд╕рдордп рдХी рдХрдИ рдкрд░рддों рдоें рдЫिрдкे рд╣рдо 
      рдЖрдЬ рднी рдХрднी рд░ोрддे, рдХрднी рд╣ँрд╕рддे рд╣ैं;
      рдХрднी рдЦुрдж рдХो рдХुрдЫ рдЦोрддे,
      рдФрд░ рдХрднी рддुрдо्рд╣ें рдХुрдЫ рдкाрддे рд╣ैं।

      реЫिрди्рджрдЧी рдХो рдкीрда рдкрд░ рд▓ाрдж, рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ,
      рдЗрд╕ рдЬрд╣ाँ рдХी рд░реЮ्рддाрд░ рд╕े рдХрд╣ीं рдкीрдЫे рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ूँ।
      рдоुреЬрдХे рдирд╣ीं рджेрдЦрддी рд╣ैं рдШреЬिрдпाँ рдЬो рдмीрдд рдЧрдпीं,
      рдоैं рдХुрдЫ рдкрд▓ों рдХो рдпूँ рд╣ी рдеाрдоे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ।

      рдХрд╣ाрдиी: рд╕ोрдиे рдХे рдмिрдЪ्рдЫू

      рдЬीрддेрди्рдж्рд░ рднрдЯрдиाрдЧрд░

      - рдЬीрддेрди्рдж्рд░ рднрдЯрдиाрдЧрд░

      рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рдЧрд░्рдоिрдпों рдХी рдЫुрдЯ्рдЯी рдмिрддाрдиे рдХे рдмाрдж рд▓рдЦрдирдК рд▓ौрдЯ рдХрд░ рдЕрдЬрдп рд╣рдоेрд╢ा рдХी рддрд░рд╣ рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдХे рд╕ाрде рдХॉрдлी рдкीрдиे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдордиोрд░ंрдЬрдХ рдХिрд╕्рд╕े рд╕ुрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдХॉрдлी рд╣ाрдЙрд╕ рдкрд╣ुँрдЪा। рджेрдЦा рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдПрдХ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде рдХॉрдлी рдкीрддे рд╣ुрдП рдЧुрдл्рддрдЧू рдоें рдорд╕्рдд рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ोрдЪ рдХрд░ рдХि рджो рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рд╣рдб्рдбी рдмрдирдиा рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдПрдХ рдЦाрд▓ी рдоेреЫ рдХी рдмреЭрддे рдХрджрдо рдЕрдЪाрдирдХ рд░ुрдХ рдЧрдП।
      “рдЦुрд╢рдЖрдорджीрдж, рдмрд░рдЦुрд░рджाрд░। рдХुрдЫ рдиाрд░ाрдЬрдЧी рд╣ै рд╣рдорд╕े?”
      рдкрд▓рдЯ рдХрд░ рджेрдЦा। рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рд╣ाрде рдХे рдЗрд╢ाрд░े рд╕े рдЙрд╕े рдиिрдоंрдд्рд░рдг рджे рд░рд╣े рдеे।
      “рдЬी, рдиाрд░ाрдЬрдЧी рдХैрд╕ी।“ рд╢рд░्рдоिंрджा рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ рдЕрдЬрдп। “рдЖрдкрдХी рдЧुрдл्рддрдЧू рдоें рджрдЦрд▓ंрджाрдЬी рдХी рд╣िрдоाрдХрдд рдХी рд╣िрдоाрдХрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╣िрдо्рдордд рдирд╣ीं рдЬुрдЯा рдкा рд░рд╣ा рдеा।“
      “рдЕрд░े рджрдЦрд▓ंрджाрдЬी рдХैрд╕ी?” рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдмैрдаे рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдХी рддрд░рдл рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рдХे рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдмोрд▓े, “рд╡ो рддो рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдХिрд╕्рд╕ा рдмрдпाрди рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЖрдк рд╕ुрдиेंрдЧे рддो рд╣ैрд░ाрди рд░рд╣ рдЬाрдПंрдЧे। рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рдпे рдмрддाрдЗрдП рдХि рдЫुрдЯ्рдЯिрдпाँ рдХैрд╕ी рдмीрддीं рдЖрдкрдХी। рдЖрдкрдХे рд╡ाрд▓рджैрди, рднाрдИ-рдмрд╣рди рд╕рдм рд░ाрдЬी-рдЦुрд╢ी рд╣ैं?”
      “рдЬी, рд╕рдм рдаीрдХ рд╣ैं। рдХृрдкा рд╣ै рдКрдкрд░ рд╡ाрд▓े рдХी।“ рдЕрдЬрдп рдмैрда рдЪुрдХा рдеा।
      рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рд╕े рдоुрдЦाрддिрдм рд╣ो рдХрд░ рдмोрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, “рдпे рд╣ैं рдЕрдЬрдп рдеोреЬी рджेрд░ рдкрд╣рд▓े рдЬिрдирдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рд╣рдо рдЖрдкрд╕े। рдмрд░рдЦुрд░рджाрд░, рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдЕрднी рд╣ाрд▓ рдкुрд▓िрд╕ рд╕े рд░िрдЯाрдпрд░ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдПрдХ рдЕрд░рд╕े рд╕े рдоुрд▓ाрдХाрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдеी рд╕ो рдоिрд▓рдиे рдЪрд▓े рдЖрдП рдкрд╣рд▓ी рдлुрд░рд╕рдд рдоें।"
      рдЕрдЬрдп рдХे рд╕ाрдордиे рдХॉрдлी рдХा рдХрдк рдЖ рдЧрдпा рдеा। рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХो рднूрдд-рдк्рд░ेрддों рдоें рдЕрдЬрдп рдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиा рдХिрд╕्рд╕ा рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиे рдХी рджрд░рдЦ्рд╡ाрд╕्рдд рдХी। рдмोрд▓े, “рдЬрд╣рдордд рддो рд╣ोрдЧी рдЖрдкрдХो рдкрд░ рд╢ुрд░ू рд╕े рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиा рдкреЬेрдЧा рд╡рд░рдиा рдЕрдЬрдп рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдкाрдПंрдЧे।"
      рдЕрдЬрдп рдЪोрд░ी-рдЪोрд░ी рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХो рддोрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЧोрд░ा рдирд╣ीं рдкрд░ рд╕ाँрд╡рд▓े рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдЪेрд╣рд░ा; рд╕िрд░ рдкрд░ рд╕рдлेрдж рдШрдиे рдмाрд▓ों рдХी рдЦेрддी; рдХिрд╕ी рдХे рджिрд▓ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖँрдЦें рдЬिрдирдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рдиाрдХ рдФрд░ рдиाрдХ рдХे рдиीрдЪे, рдЕрднी рднी рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдХाрд▓ी, рд╡िंрдЧ рдХрдоांрдбрд░ рдЕрднिрдорди्рдпु рдЬैрд╕ी рдоूंрдЫ। рдЪौреЬे рдХंрдзे, рдЫрдк्рдкрди рдЗंрдЪी рд╕ीрдиा, рд╣ाрде рдЗрддрдиे рдордЬрдмूрдд рдХि рдПрдХ рдЭाрдкреЬ рдоें рдЬिрдЧрд░ा рдмाрд╣рд░ рдЧिрд░े। рдРрд╕ी рд╢рдЦ्рд╕िрдпрдд рдХा рдоाрд▓िрдХ рдпрдХीрдирди рдлौрдЬ рдпा рдкुрд▓िрд╕ рдоें рд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
      “рдЖреЫाрджी рдХे рдХुрдЫ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рд╣рдоाрд░ा рддрдмाрджрд▓ा рддिрддाрд╡ी рд╣ो рдЧрдпा। рддिрддाрд╡ी рдЬिрд▓ा рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдирдЧрд░ рдоें рдПрдХ рдХрд╕्рдмा рд╣ै।“ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиा рдХिрд╕्рд╕ा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। “рд╡ो рдЗрд▓ाрдХा рдЬुрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рдорд╢рд╣ूрд░ рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЬрдоाрдиे рд╕े рд╣ै। рдХोрдИ рдЬुрд░्рдо рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдЬो рд╡рд╣ाँ рдиा рд╣ोрддा рд╣ो। рд╕िрд░ рдкे рдХрдлрди рдмाँрдз рдХे рдЬाрддे рдеे рдкुрд▓िрд╕ рд╡ाрд▓े рд╡рд╣ाँ। рдмीрд╡ी-рдмрдЪ्рдЪे рд▓े рдЬाрддे рд╣ुрдП рдбрд░рддे рдеे। рд╣рдо рдЫреЬे рдеे рдЗрд╕рд▓िрдП рдмेрдлिрдХ्рд░ рдеे। рд╡ैрд╕े рднी рдХाрдлी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдХрдоा рд▓ी рдеी рд╣рдордиे। рд╣рд░ рдХिрд╕्рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЖрддे рдеे рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рдЕрдкрдиा рднाрдЧ्рдп рдЬाрдирдиे। рдпрд╣ рд╡िрдж्рдпा рд╣рдордиे рдЕрдкрдиे рдкिрддा рд╕े рдкाрдИ рдеी। рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд╣рдоें ‘рдкंрдбिрдд рдЬी’ рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे рдеे।
      рдХॉрдлी рдХे рдирдП рдк्рдпाрд▓े рддीрдиों рдХे рд╕ाрдордиे рдеे। рдЬैрд╕े рд╣ी рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдЧрд░рдо рдХॉрдлी рдХी рдЪुрд╕्рдХी рд▓ी рдЙрдирдХा рдоुँрд╣ рдЬो рдЦुрд▓ा рддो рдЦुрд▓ा рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпा। рдЬрд▓्рджी рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рдпाрд▓ा рдоेреЫ рдкрд░ рд░рдЦा рдФрд░ рджाрд╣िрдиे рд╣ाрде рдХो рдкंрдЦे рдХी рд╢рдХ्рд▓ рджे рдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाреЬ рдХी рддрд░рд╣ рдЦुрд▓े рдоुँрд╣ рдХो рд╣рд╡ा рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЦुрд▓े рдоुँрд╣ рдоें рдаंрдбी рд╣рд╡ा рдХी рджो-рддीрди рд▓ंрдмी рд╕ाँрд╕ें рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рд╢ांрддि рдоिрд▓ी рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмाрдд рдЖрдЧे рдмреЭाрдИ।
      “рдПрдХ рджिрди рдЕрдкрдиे рдХ्рд╡ाрд░्рдЯрд░ рдХे рдмрд░ाрдорджे рдоें рдмैрдаे рд╣рдо рд╕ुрдмрд╣ рдХी рдЪाрдп рдкी рд░рд╣े рдеे рдХि рдПрдХ рдлрдЯेрд╣ाрд▓ рдЕрдзेреЬ рдЖрджрдоी рд╣ाрде рдЬोреЬे рдШिрдШिрдпाрддा рд╣ुрдЖ рдЖрдпा рдФрд░ рдХुрдЫ рджूрд░ рдЦреЬा рд╣ो рдЧрдпा। рд╣рдоाрд░ा рдоाрдеा рдардирдХ рдЧрдпा। рдЬрд░ूрд░ рд╕ुрдмрд╣-рд╕ुрдмрд╣ рдХोрдИ рдлौрдЬрджाрд░ी рдХा рдоाрдорд▓ा рд▓े рдЖрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдеाрдиे рдоें рдЖрд░ाрдо рд╕े рдЪाрдп рддрдХ рдирд╕ीрдм рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдмैрдаे-рдмैрдаे рд╣рдордиे рдбाँрдЯ рдХрд░ рдХрд╣ा, ‘рдпрд╣ाँ рдХ्рдпों рдЖрдпा рдмे? рд░рдкрдЯ рд▓िрдЦрд╡ा рджे рдЬाрдХрд░ рдеाрдиे рдоें।’
      ‘рдиा, рд╣ुреЫूрд░। рд▓рдкрдЯ рд▓िрдЦрд╡ाрди рдиि рдЖрдпा рдоैं।’
      ‘рдлिрд░ рдХ्рдпों рдЖрдпा рд╣ै?’
      ‘рд╕рд░рдХाрд░, рдоैं рдЬंрдЧрд▓ рдЧрдпा рдеा рд╕ुрдмा। рдоैं рдмैрдЯ्рдаा рддो рдордЭै рдЕрдкрдиै рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рд╕ोрди्рдиे рдХे рдмिрдЪ्рдЫू рдирдЬрд░ рдЖрдП।’
      ‘рдЕрдмे рд╕ुрдмрд╣-рд╕ुрдмрд╣ рдЪреЭा рдХे рдЖрдпा рд╣ै рдХ्рдпा? рд╕ोрдиे рдХे рдмिрдЪ्рдЫू! рдЬा рдШрд░ рдЬा рдХे рд╕ो рдЬा।’ рд╣рдордиे рдеोреЬा рд╕рдЦ्рддी рд╕े рдХрд╣ा।
      рдкрд░ рд╡ो рдЬाрдиे рдХो рд░ाрдЬी рдирд╣ीं рдеा। рд╡рд╣ीं рдЙрдХреЬूँ рдмैрда рдХрд░ ‘рднрдЧрд╡ाрди рдХрд╕рдо рд╕рд░рдХाрд░, рд╕ोрди्рдиे рдХे рдеे рдмिрдЪ्рдЫू рдвेрд░ рд╕ाрд░े। рдЪрд▓рди рд▓рдЧ рд░े рдеे рдЗंрдШे рддे рдЙंрдШे’ рдХी рд░рдЯ рд▓рдЧाрддा рд░рд╣ा।
      рдЙрд╕े рд╕рдордЭाрдиा рдиाрдоुрдордХिрди рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдордиे рд╕िрдкाрд╣ी рдХो рдЖрд╡ाреЫ рд▓рдЧाрдИ, ‘рд╕ुрдШреЬ, рдмाрд╣рд░ рдХрд░ рдЗрд╕े।’
      рдЕрдм рдЙрд╕рдиे рдЬрдоीрди рдкрд░ рд▓ेрдЯ рдХрд░ рд╕ाрд╖्рдЯांрдЧ рджंрдбрд╡рдд рдХрд░рдХे рдиाрдХ рдЬрдоीрди рдкрд░ рд░рдЧреЬрддे рд╣ुрдП рд╡िрд▓ाрдк рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। 
      ‘рд╣ुрдЬूрд░ рдоाрдИ-рдмाрдк рдкंрдбिрдд рдЬी। рдоैं рдЬूрда рдиि рдмोрд▓्рд▓рди рд░ा। рдоाँ рдХрд╕рдо рд╕рдЪ्рдЪी рджेрдХ्рдЦे рдеे рдорди्рдиे।’
      рдкीрдЫा рдЫुреЬाрдиा рднाрд░ी рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा рдЙрд╕рд╕े। рдЕंрдд рдоें рд╣рдоें рдХрд╣рдиा рдкреЬा, ‘рдЕрдЪ्рдЫा, рдПрдХ рдбрдм्рдмे рдоें рдмिрдЪ्рдЫू рд▓ाрдХрд░ рджिрдЦाрдиा рд╣рдоें।’
      рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдоुँрд╣ рдЕंрдзेрд░े рд╣рдо рджाрддुрди рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЬрдм рдХोрдИ рдмाрд╣рд░ рд╕े рдЪिрд▓्рд▓ाрдпा, ‘рдкंрдбिрдд рдЬी, рдкंрдбिрдд рдЬी।’ 
      рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦोрд▓ा। рд╕ाрдордиे рдХрд▓ рд╡ाрд▓ा рдирд╢ेреЬी рдЦреЬा рдеा। рдЙрд╕рдХे рджाрд╣िрдиे рд╣ाрде рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдбिрдм्рдмा рдеा। рдЙрд╕े рд╣рдоाрд░ी рддрд░рдл рдмреЭाрддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ा, ‘рд▓्рдпाрдпा рдмिрдЪ्рдЫू рдкंрдбिрдд рдЬी।’ рд╣рдордиे рдврдХ्рдХрди рдЦोрд▓ा। 
      рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рд╕ोрдиे рдХा рд╕िрдХ्рдХा рдЪрдордХ рд░рд╣ा рдеा। рд╣ैрд░ाрди рдеे рд╣рдо। рдЙрд╕े рджिрдЦाрдпा। рдЦुрд╢ी рд╕े рдкाрдЧрд▓ рд╣ो рдХрд░ рд╡ो рдЙрд▓рдЯे рдкैрд░ рднाрдЧा। рдХुрдЫ рджेрд░ рдмाрдж рд╣ाрде рдоें 18 рд╕ेрд░ рд╡ाрд▓ा рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХा рдХрдирд╕्рддрд░ рд▓рдЯрдХाрдП рдмрджрд╣рд╡ाрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдпा। рдмोрд▓ा, ‘рдкंрдбिрдд рдЬी рдоैं рдлेрд░ рдЧрдпा рдЙँрдШे рдФрд░ рдмिрдЪ्рдЫू рдкрдХреЬрди рдкрд░ рдХुрдЫ рдмि рдиि рдоिрд▓ा। рд╕ाрд░े рдмिрдЪ्рдЫू рдЧैрдм рд╣ो рдЧे। рдХे рд╣ो рдЧрдпा рдкंрдбिрдд рдЬी।’
      ‘рддेрд░ी рдХिрд╕्рдордд рдоें рдПрдХ рд╕िрдХ्рдХा рд╣ी рдеा। рдЙрд╕ी рд╕े рд╕ंрддोрд╖ рдХрд░।’

      рдХрд╣ाрдиी: рдЕрдм рдХ्рдпा рдмрдЪा?

      рдорд╣ेрд╢ рд╢рд░्рдоा

      рдорд╣ेрд╢ рд╢рд░्рдоा 


      рджीрдкा рдХी рдмाрд░ाрдд рдХे рд░рд╡ाрдиा рд╣ोрддे рд╣ी рд╕ाрд░े рдоेрд╣рдоाрди рднी рдЬाрдиे рдХी рддैрдпाрд░िрдпाँ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рджो рдЪाрд░ рдЦाрд╕ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдХोрдИ рднी рд░ाрдд рд░ुрдХрдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं рдеा। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдЯेंрдЯ рд╡ाрд▓े рднी рдЕрдкрдиा рд╕ाрдоाрди рд╕рдоेрдЯрдиे рд▓рдЧे рдкिрдЫрд▓े рдЖрда рджिрди рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡्рдпрд╕्рдд рд╕рд░ोрдЬ рдпाрдиि рджीрдкा рдХी рдоाँ рдердХाрди рдХी рдЪрд░рдо рд╕ीрдоा рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХी рдеी। рд╕ाрд░ा рдмिрдЦेрд░ा рд╕рдоेрдЯा рдЬा рдЪूрдХा рдеा। рд╢ाрдо рдХा рдЦाрдиा рдиिрдкрдЯрддे рдиिрдкрдЯрддे рдЬो рдиींрдж рдиे рдШेрд░ा рддो рд╕ुрдмрд╣ рдиौ рдмрдЬे рд╣ी рдЙрда рдкाрдИ рд╕рд░ोрдЬ। рдмрдЪे рд╣ुрдП рджो рдЪाрд░ рдоेрд╣рдоाрди рдеे рд╡े рднी рдЬाрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рдЙрди्рд╣ें рднी рд╕ुрдмрд╣ рдХा рдЦाрдиा рдЦिрд▓ा рдХрд░ рд╡िрджा рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।

      рдЕंрддिрдо рдоेрд╣рдоाрди рдХो рд╡िрджा рдХрд░ рдЬ्рдпों рд╣ी рд╕рд░ोрдЬ рд╡ाрдкрд╕ рдШрд░ рдоें рдШुрд╕ी। рд╕ाрдордиे рдмिрд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ेрдЯी рдмूреЭी рд╕ाрд╕ рдХो рджेрдЦा, рдлिрд░ рдПрдХ рдирдЬрд░ рдкुрд░े рдШрд░ рдоें рдШुрдоाрдИ। рдкреЬोрд╕ рдХे рдПрдХ рджो рдмрдЪ्рдЪे рдеे рдЬो рдмрдЪा рдЦुрдЪा рд╕ाрдоाрди рдЬрдоा рд░рд╣े рдеे। рдмाрдХी рдкूрд░ा рдШрд░ рд╕рди्рдиाрдЯे рдоें рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рд╕ाрдордиे рдкреЬी рдЦाрд▓ी рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрдарддे-рдмैрдарддे рдмूрдвी рд╕ाрд╕ू рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдЖрдИ, “рд╕рдм рд╕िрдордЯ рдЧрдпा рдмрд╣ू? рдпा рдЕрднी рднी рдХुрдЫ рдмрдЪा рд╣ै?”

      рдФрд░ рд╕рд░ोрдЬ рдХे рджिрд▓ рджिрдоाрдЧ рдоें рдПрдХ рдзрдоाрдХा рд╣ुрдЖ, рдПрдХ рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрд╕рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдХौंрдзा, рдЕрдм рдХ्рдпा рдмрдЪा? рд╢ाрджी рдХा рддो рд╕ाрд░ा рдХाрдо рдиिрдкрдЯ рдЧрдпा рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмрдЪा рд▓ेрдХिрди рдФрд░ рднी рдХ्рдпा рдмрдЪा рд╣ै... рдЕрдм рдХрд░рдиे рдХो? рд╢ाрдпрдж рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं। рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдиिрдвाрд▓ рдмैрдаी рд╕рд░ोрдЬ рдХो рдЕрдм рдЕрдЧрд▓ा рдХोрдИ рдмाрдХी рдХाрдо рдпाрдж рдирд╣ीं рдЖрдпा। рд╡ो рдЗрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдпрд╣ीрди рд╢ेрд╖ рд░рд╣े рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕рдмрд╕े рдХрдаिрди рдк्рд░рд╢्рди рд╕े рдЬूрдЭрдиे рд▓рдЧी рд╣ी рдеी рдХि рдЙрд╕рдХी рдирдЬрд░ рд╕ाрдордиे рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рд▓рдЧे рдлोрдЯो рдкрд░ рдкреЬी рдкрддि рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдФрд░ рджोрдиों рдирди्рд╣ी рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╣ँрд╕рддा-рдоुрд╕्рдХрд░ाрддा рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡рдпं рдХा рдлोрдЯो рджेрдЦ рдХрд░ 40 рд╡рд░्рд╖ीрдп рд╕рд░ोрдЬ рдПрдХрджрдо рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे 18 рд╡े рд╕ाрд▓ рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИ।

      рд╢ाрдпрдж рд╡рд╣ рдЕрдаाрд░рд╣ рдХी рд╣ी рд╣ोрдЧी рдЬрдм рдмреЬी рдзूрдордзाрдо рд╕े рдЙрд╕рдХे рдоाрддा рдкिрддा рдФрд░ рднाрдЗрдпों рдиे рдЙрд╕े рдЗрд╕ рдШрд░ рдоें рднेрдЬा рдеा рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХी рджुрд▓्рд╣рди рдмрдиाрдХрд░। рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ाрд░ी рдЦुрд╢िрдпों рдХो рдкाрдиे рдХी рдЖрд╕ рд▓िрдП рд╕рд░ोрдЬ рдЕрдкрдиे рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдЖрдИ,рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдоिрд▓ा рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХा рд╕рд░ोрдЬ рдХो। рдФрд░ рдк्рдпाрд░ рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рднी рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рдЖрдпा рдПрдХ рдк्рдпाрд░ी рд╕ी рдЧुреЬिрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें। рд░ूрдкा рдХे рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдХी рд╣ोрддे рди рд╣ोрддे рдкुрд░ाрдиे рдЬрдоाрдиे рдХी рд░реЮ्рддाрд░, рдФрд░ рдиाрд╕рдордЭी рдХा рджौрд░, рдПрдХ рдФрд░ рдмिрдЯिрдпा рдЖ рдЧрдИ। рдмрд╕ рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рддीрд╕рд░े рдХा рдоौрдХा рдИрд╢्рд╡рд░ рдиे рдЗрди्рд╣ें рдирд╣ीं рджिрдпा рдФрд░ рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдиिрд░्рдоोрд╣ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдЖ। рджो-рджो рдЫोрдЯी рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХो рдФрд░ рдк्рдпाрд░ी рд╕рд░ोрдЬ рдХो рдЫोреЬ рдХрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдкрде рдкрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдмीрдоाрд░ी рдиे рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХो рд╡ाрдкрд╕ рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा। рдЕрдХेрд▓ी рдмेрд╣ाрд▓ рд╕рд░ोрдЬ рдЕрдкрдиी рджो рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХे рд╕ाрде рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╕ी рд╣ो рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИ। рдкीрд╣рд░ рд╡ाрд▓े рдФрд░ рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╡ाрд▓े рджोрдиों рдХे рд╕ाрдордиे рдЧंрднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдЖрдИ рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрдХ्рдХीрд╕-рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЬрд╡ाрди рд╡िрдзрд╡ा рд╕्рдд्рд░ी рджो рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХी рдоाँ рдХрд╣ाँ рд░рд╣े рдХैрд╕े рд╢ेрд╖ рдЬीрд╡рди рдХाрдЯे।

      рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддी рдХी рджुрд╣ाрдИ, рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдХोрдИ рджрдмा-рджрдмा рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдЙрдаा рднी рдХि рд╕рд░ोрдЬ рдХा рдкुрдирд░्рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджो, рд▓ेрдХिрди рдкीрд╣рд░ рдФрд░ рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХी рдкुрд░ाрдиी рдоाрди्рдпрддाрдПँ рдЖреЬे рдЖрдИ। рдкрд░рдо्рдкрд░ाрд╡ाрджिрдпों рдФрд░ рд░ूреЭिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рдКँрдЪे рд╕्рд╡рд░ों рдиे рдлैрд╕рд▓ा рдХिрдпा рдХि рд╕рд░ोрдЬ рд╕ाрд╕ рд╢्рд╡рд╕ुрд░ рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдХрд░ рдЙрдирдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░े рджोрдиों рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХो рдкाрд▓े рд╕्рд╡рд░्рдЧीрдп рдкрддि рдХे рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднाрдпे।

      рдХिрд╕ी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрд╡ाрджी рд╕्рдд्рд░ी рдХी рднांрддि рд╕рд░ोрдЬ рднी рдЪрд▓ рдкреЬी рдЗрд╕ी рджिрд╢ा рдоें। рд╕реЮрд░ рдХिрддрдиा рд▓рдо्рдмा рд╣ै рдЙрд╕े рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдеा। рдХैрд╕े рдкूрд░ा рд╣ोрдЧा? рдкूрд░ा рд╣ोрдЧा рдпा рдирд╣ीं? рдЙрд╕े рдкрддा рди рдеा। рдпрдж्рдпрдкि рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдоें рдХुрдЫ рдЬрдоीрди рдеी рдФрд░ рдЕрдиाрдЬ рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдеा рд▓ेрдХिрди рдЬрд╡ाрди рдмेрдЯे рдХी рдЕрдХाрд▓ рдоृрдд्рдпु рд╕े рдЕрдиाрдЬ рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЪौрдкрдЯ рд╣ोрддे рджेрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧी। рдмрдЯाрдИ рд╕े рджी рдЧрдИ рдЬрдоीрди рд╕े рд╣ी рдХुрдЫ рдЖрдп рд╣ोрддी рдеी рдЬिрд╕рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕ाрд╕ рд╕рд╕ुрд░, рд╕рд░ोрдЬ рддрдеा рдПрдХ рдиिрдЦрдЯ्рдЯू рджेрд╡рд░ рдХा рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рд╣ो рд░рд╣ा рдеा।

      рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рджो рддрд░рд╣ рдХे рдк्рд░ाрдгी рдоिрд▓рддे рд╣ैँ, рдПрдХ рддो рд╡े рдЬिрдирдХा рднाрдЧ्рдп рдИрд╢्рд╡рд░ рдиे рдоुрдХ्рдд рд╣ाрдеों рд╕े рд▓िрдЦा। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╕ुрдЦ,рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдХा рд╡ाрд╕, рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдХोрд╕ो рджूрд░ рд╕рджैрд╡ рдЦुрд╢рд╣ाрд▓। рдФрд░ рджूрд╕рд░े рд╡ो рдЬिрдирдХा рднाрдЧ्рдп рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдХ्рдпा рдкрддा рднрдЧрд╡ाрди् рдЦुрдж рднी рдкрд░ेрд╢ाрди рд░рд╣ा рд╣ो, рди рддो рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╕ुрдЦ, рди рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдХी рдХृрдкा рди рдордЬрдмूрдд рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рди рд╣ी рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХोрдИ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕рд╣ाрд░ा। рд╕рд░ोрдЬ рдХा рднाрдЧ्рдп рднी рдХुрдЫ рдПрд╕े рд╣ी рд╕рдордп рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा,рддрднी рддो рдПрдХ рдЕрдХेрд▓ा рджेрд╡рд░ рдЬो рдШрд░ рдХा рдордЬрдмूрдд рдкुрд░ुрд╖ рдеा рд╡ो рдиिрдЦрдЯ्рдЯू рдХाрдо рдХा рдЖрд▓рд╕ी, рдЬुрдП рдФрд░ рд╕рдЯ्рдЯे рдХा рд╢ौрдХीрди। рдмूреЭे рдФрд░ рджुрдЦी рд╕ाрд╕-рд╕рд╕ुрд░ рдФрд░ рджो рдЫोрдЯी рдмрдЪ्рдЪिрдпाँ рд╕ाрде рд╣ी рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдХे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдмुрд░ी рдирдЬрд░ों рд╕े рдпрджाрдХрджा рдШाрдпрд▓ рд╣ोрддी рдЙрд╕рдХी рдЙрдо्рд░। рдпрд╣ी рдХुрдЫ рддो рдеा рд╕рд░ोрдЬ рдХे рднाрдЧ्рдп рдоें।

      рд╕рд░ोрдЬ рдЕрдкрдиे рдЕрдХेрд▓े рд╣ोрдиे рдХा, рднрд░ी рдЬрд╡ाрдиी рдоें рд╡िрдзрд╡ा рд╣ोрдиे рдХा рджुःрдЦ рдордиाрдпे рдпा рдЗрд╕ рднрд░े-рдкूрд░े рдХुрдирдмे рдХे рд▓िрдП рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХी рд╕ोрдЪे? рддрднी рд╕рд░ोрдЬ рдкрд░ рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рдХा рддрдЧреЬा рд╡ाрд░ рд╣ुрдЖ। рдмेрдЯे рдХी рдоौрдд рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рджुрдЦी рдХрдордЬोрд░ рдФрд░ рдмीрдоाрд░ рд╕рд╕ुрд░ рдЕрдиाрдЬ рдХी рджुрдХाрди рддो рдХाрдлी рджिрдиों рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдмंрдж рдХрд░ рдЪुрдХे рдеे, рджूрд╕рд░े рдмेрдЯे рдХी рдЧैрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдРрд╕े рдмीрдоाрд░ рдкреЬे рдХि рдлिрд░ рдЪाрд░ рдХंрдзों рдкрд░ рд╣ी рдЙрдаे। рджेрд╡рд░ рдиे рджो рдмाрд░ рдеोреЬी-рдеोреЬी рдЬрдоीрди рдмेрдЪрдХрд░ рдЖрдп рдХा рджूрд╕рд░ा рд░ाрд╕्рддा рднी рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा। рдкीрд╣рд░ рд╡ाрд▓ों рдиे рдХрдИ рдмाрд░ рдЫोрдЯी-рдоोрдЯी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХी рд▓ेрдХिрди рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХे рдЗрд╕ рдЬрдоाрдиे рдоें рдХौрди рд╕ुрд░рдоा рджो-рджो рдШрд░ рдХा рдЦрд░्рдЪा рдкूрд░ा рд╕рдХрддा рд╣े? рднाрдИ рдХा рднी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдеा рдЙрд╕рдХी рднी рд╕ीрдоा рдеी।

      рджेрд╡рд░ рдХी рдЖрд╡ाрд░ाрдЧрд░्рджी рдмреЭрддी рд╣ी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рдЕंрддрддः рд▓ाрдЪाрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╕рд░ोрдЬ рдиे рдорди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдкैрджा рдХिрдпा। рдЖрдд्рдордмрд▓ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╢рдХ्рддि рд░ंрдЧ рд▓ाрдИ। рдХुрдЫ рд╕्рд╡рдЬрдиों рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдорд╣िрд▓ा рдмाрд▓ рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрднाрдЧ рдоें рдиौрдХрд░ी рд▓рдЧ рдЧрдИ। рдШрд░ рд╕े рдкाँрдЪ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рд╕्рдеिрдд рдЖंрдЧрдирдмाреЬी рдоें рд░ोрдЬाрдиा рдЬाрдиा, рдЬाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдШрд░ рдХे рд╕рднी рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЦाрдиा рдмрдиाрдиा,рдлिрд░ рджोрдиों рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╕्рдХूрд▓ рднेрдЬрдиा рдФрд░ рдлिрд░ рд╕्рд╡рдпं рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рдЬाрдиा рд╕рд░рд▓ рдирд╣ीं рдеा рд╕рдм рдХुрдЫ। рдлिрд░ рднी реЫрд░ूрд░ी рдеा।
      рдиाрдо рдоाрдд्рд░ рдХी рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рдкрд░ рдкाँрдЪ рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди,рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рд╢िрдХ्рд╖ा рджिрд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕ाрд╕ рдХी рдмीрдоाрд░ी рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рд╕ाрде рд╣ी рджेрд╡рд░ рдХी рдлिрдЬूрд▓ рдЦрд░्рдЪी рдФрд░ рд╕рдмрдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддी рдПрдХ рдЕрдХेрд▓ी рдЬрд╡ाрди рд╡िрдзрд╡ा।
      рд╕рд░ोрдЬ рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЗрд╕ рдорд╣ाрдпрдЬ्рдЮ рдХे рдЖрдЧे рд░ाрдЬे рдорд╣ाрд░ाрдЬाрдУं рдХा рдЕрд╢्рд╡рдоेрдз рдпрдЬ्рдЮ рднी рдлीрдХा рдеा рдФрд░ рдПрд╡рд░ेрд╕्рдЯ рдХी рдЪреЭाрдИ рднी рд╕рд░рд▓ рдеी। рдлिрд░ рднी рдПрдХ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд▓िрдП рд╕рд░ोрдЬ рдмिрдиा рдердХी рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी,рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдиौрдХрд░ी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдШрд░ рдкрд░ рдХुрдЫ рд╕िрд▓ाрдИ рдХा рдХाрдо рднी рдХрд░рддी। рд╕ाрд╕ु рдХुрдЫ рдШрд░ों рдоें рд░ोрдЯिрдпाँ рдмрдиाрдиे рдЬाрддी рдФрд░ рдХрднी-рдХрднाрд░ рджेрд╡рд░ рднी рдХुрдЫ рдХाрдордзंрдзा рдХрд░ рджो рдЪाрд░ рдкैрд╕े рд▓े рдЖрддा рдеा। рдпे рдХाрдо рднी рдЙрд╕рдиे рдЗрд╕ рд▓ाрд▓рдЪ рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा рдХि рдЙрд╕рдХी рд╢ाрджी рд╣ो рдЬाрдпे, рдФрд░ рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓реЬрдХे-рд▓реЬрдХिрдпों рдХा рдФрд░ рдХुрдЫ рд╣ो рди рд╣ो рд╢ाрджिрдпाँ реЫрд░ूрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣े। рд╡ैрд╕े рдЖрдЬрдХрд▓ рдпрд╣ рднी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░ рдЖрдЬ рд╕े 20—22 рдмрд░рд╕ рдкрд╣рд▓े рдЗрддрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдирд╣ीं рдеा। рджेрд╡рд░ рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рднी рдЕंрддрддः рд╣ो рдЧрдпा।

      рд╢ाрджी рдХे рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдоें рд╣ी рджेрд╡рд░ рджेрд╡рд░ाрдиी рдХो рдШрд░ рдХी рдпे реЫिрдо्рдоेрджाрд░िрдпाँ рдХुрдЫ рдЬрдоी рдирд╣ीं। рджो рдЪाрд░ рдмाрд░ рдЭрдЧреЬा рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдлिрд░ рдПрдХ рджिрди рдЖрдзा рдордХाрди рд▓े рдХे рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдЧрдпे।

      рд╕рд░ोрдЬ рдлिрд░ рднी рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рд╢рд░ीрд░ рдХुрдЫ рдврд▓рдиे рд▓рдЧा рдмाрд▓ рд╕реЮेрдж рд╣ोрдиे рд▓рдЧे рдеे рдкрд░ рд╕рд░ोрдЬ рдХो рдЙрдо्рд░ рдХा рдпे рдЙрддाрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХрд╡рдЪ рдордЬрдмूрдд рд╣ोрддा рджिрдЦा рдирд╣ीं рддो рдпे рднी рдПрдХ рдоुрд╕ीрдмрдд рдеी। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдн्рдп рд▓ोрдЧो рдХी рд╕рдн्рдп? рдирдЬрд░ों рд╕े рдЦुрдж рдХो рдмрдЪाрдиे рдХी।

      рд░ूрдкा рдФрд░ рджीрдкा 10 – 11 рд╡рд░्рд╖ों рдХी рд╣ो рдЪрд▓ी рдеी рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдкूрд░्рдг рдХрд░ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдкреЭाрдИ рдХा рдЦрд░्рдЪ рдПрдХ рджрдо рджुрдЧрдиा рддिрдЧुрдиा рд╣ोрддा рдЧрдпा। рдмूреЭी рд╣ोрддी рд╕ाрд╕ рдХी рдмीрдоाрд░ी рдХा рдЦрд░्рдЪ рднी рдЕрдм рдЖрдХाрд░ рдмрдвा рд░рд╣ा рдеा। рд╕рд░ोрдЬ рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдм рд▓рдХ्рд╖्рдп рдеा рдЕрдЧрд▓े рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ो рдоें рд░ूрдкा рдХी рд╢ाрджी рдХा। рдЕрдЪ्рдЫे рдШрд░ рдоें рд╣ो рд╢ाрджी рдЕрдЪ्рдЫा рджाрдоाрдж рдоिрд▓े рдпрд╣ी рдЦ्рд╡ाрдм рдЕрдм рд╕рд░ोрдЬ рдХी рд╣िрдоाрд▓рдпीрди рдЪреЭाрдИ рдХो рдкूрд░ी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдФрд░ рдЬोрд╢ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।

      рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдЬाрдиा рд╣ै рдЕрднी, рдпрд╣ी рд╕ोрдЪ рдХрд░ рдмिрдиा рд░ुрдХे рд╕рд░ोрдЬ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी рдФрд░ рд╡ो рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ। рд░ूрдкा рдХी рд╢ाрджी рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ुрд╢ीрд▓ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╕े рдкрдХ्рдХी рд╣ो рдЧрдИ। рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕ंрдкрди्рди рд╣ो рдЧрдпा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рдердХाрди рдоिрдЯाрддी рд╕рд░ोрдЬ рдХी рдиреЫрд░ें рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рд▓рдЧे рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХे рдлोрдЯो рдкрд░ рдЧрдИ। рдЖँрд╕ुрдУं рд╕े рд▓рд░рдЬрддी рдЖँрдЦों рдиे рдЗрд╢ाрд░ों рдоें рд╣ी рдХрд╣ा, “рд▓ो рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдПрдХ рдХाрдо рддो рдоैंрдиे рдкूрд░ा рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै”, рдФрд░ рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рдоुрд╕्рдХрд░ाрд╣рдЯ рдиे рдоाрдиो рдзрди्рдпрд╡ाрдж рджिрдпा рдЬो рд╕рд░ोрдЬ рдиे рджिрд▓ рд╣ी рджिрд▓ рдоें рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा। рдХाрдо рдЕрднी рдФрд░ рднी рдмाрдХी рдеे рд╕рд░ोрдЬ рдХा рд╕реЮрд░ рдлिрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рд░ूрдкा рд╕े рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдЫोрдЯी рджीрдкा рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдеी рдкреЭрдХрд░ рдиौрдХрд░ी рдХрд░े рдФрд░ рдоाँ рдХो рдХुрдЫ рд╕ुрдЦ рдкрд╣ुँрдЪाрдП। рдЙрд╕рдХी рдиौрдХрд░ी рд▓рдЧी рднी рд▓ेрдХिрди рд╕рд░ोрдЬ рдЪрддुрд░ рднी рдеी рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рднी। рд╡рд╣ рд╕рдордЭ рд░рд╣ी рдеी рдЬрд░ा рд╕े рд╕ुрдЦ рдХे рд▓ाрд▓рдЪ рдоें рдХрд╣ीँ рд▓реЬрдЦреЬा рдЧрдИ рддो реЫिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХैрд╕े рдкूрд░ी рд╣ोрдЧी।

      рд▓рдЧाрддाрд░ рджो рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдиौрдХрд░ी рдХे рд╕ाрде рд╕िрд▓ाрдИ рдХा рдХाрдо рднी рджिрди рд░ाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджीрдкा рдХी рд╢ाрджी рдХे рд▓िрдП рдкैрд╕ा рдЬोреЬрддी рд░рд╣ी। рд╕рд░ рдХे рдмाрд▓ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХрдм рдкूрд░े рд╕реЮेрдж рд╣ो рдЧрдП рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓ा। рдЙрдардиे рдмैрдардиे рдоें рдеोреЬी рддрдХрд▓ीрдл рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рддो рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ुрдЖ рдХि рд╡ो рднी рдмुреЭाрдкे рдХी рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдЕрдм рд╕рд░ोрдЬ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмीрдоाрд░ рднी рд░рд╣рдиे рд▓рдЧी рдЙрд╕рдХा рджрд╡ा рджाрд░ू рдХा рдЦрд░्рдЪ рднी рдХрдИ рдмाрд░ рдЗрдо्рддрд╣ाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрддा рдеा। рдлिрд░ рднी рд▓рдЧाрддाрд░ рдЪрд▓рддे рдкाँрд╡ों рд╕े рдХोрдИ рдоंрдЬिрд▓ рджूрд░ рд░рд╣ рдкाрддी рд╣ै рднрд▓ा।

      рдлिрд░ рдПрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ी рд╡ाрд▓ा рдпुрд╡рдХ рдЦोрдЬ рдХрд░ рджीрдкा рдХी рднी рд╢ाрджी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рд╣ो рдЧрдИ। рджुрд▓्рд╣рди рджीрдкा рдХो рдкिрддा рдХे рдлोрдЯो рдХे рдЖрдЧे рд╕рд░ рдЭुрдХाрддे рд╕рдордп 20 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдиौрдЬрд╡ाрди рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХे рд╣ँрд╕рддे рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे рдлोрдЯो рдХो рджेрдЦ 40 рдмрд░рд╕ рдХी рд╕рд░ोрдЬ рднी рдоुрд╕्рдХрд░ाрдИ। рдЖँрд╕ू рддो рдЕрдм рд╕ुрдЦ рд╣ी рдЪुрдХे рдеे। рджुрдЦी рд╣ो рддो рднी рдЕрдм рдЖँрд╕ू рдирд╣ीं рдЖрддे рдеे рдЖрдЦिрд░ рдЖँрд╕ू рднी рдХрдм рддрдХ рдиिрдХрд▓рддे рд░рд╣ेंрдЧे। рд╣ोंрдаों рдоें рд╣ी рдмुрджрдмुрджाрдИ рд╕рд░ोрдЬ “рджेрдЦो рдоुрдЭे рдмूреЭा рдмрдиा рджिрдпा рддुрдордиे। рддुрдо рдЕрднी рднी рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╣ो рдЬрд╡ाрди рд╣ँрд╕рддे рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे। рдпे рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджूрд╕рд░ा рдХाрдо рднी рдЖрдЬ рдкूрд░ा рд╣ुрдЖ। рдлिрд░ рди рдХрд╣рдиा рдХि рддुрдо рдирд╣ीं рдеे рддो рдоैंрдиे рддुрдо्рд╣ाрд░े рдХाрдо рдЕрдзूрд░े рдЫोреЬे।”
      рдЕрд░े рдмрд╣ू рдЖрдЬ рдХ्рдпा рдЦाрдиा рдирд╣ीं рдЦाрдПрдЧी? рд╕ाрд╕ рдХी рдЪिрд░рдкрд░िрдЪिрдд рддीрдЦी рдЖрд╡ाрдЬ рдЬ्рдпोँ рд╣ी рд╕рд░ोрдЬ рдХे рдХाрдиोँ рдоें рдкреЬी, рд╕рд░ोрдЬ рдХी рд╡िрдЪाрд░ рдпाрдд्рд░ा рднंрдЧ рд╣ुрдИ рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрдаे-рдмैрдаे рдЙрд╕рдХी рдиреЫрд░ें рдЕрднी рднी рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХे рдлोрдЯो рдкрд░ рдЧреЭी рдеीं। рдкреЬोрд╕ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рднी рдЬा рдЪुрдХे рдеे। рдЖँрдЦें рдлिрд░ рдЖрдЬ рднीрдЧी рдеीं, рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рджेрд░ рд╕े рдмैрдаी рд╕ोрдЪ рд░рд╣ी рдеी। рдкिрдЫрд▓े 20 рд╕ाрд▓ो рдХी рдпाрдд्рд░ा рднी рддो рдХрд░ рдЪुрдХी рдеी рдЕрднी-рдЕрднी рдЦ्рдпाрд▓ो рдоें।

      “рднूрдЦ рдирд╣ीं рд╣ै рдЖрдЬ рдоाँрдЬी, рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै рдЦाрдиा рдЦाрдХे?”

      рд╕рд░ोрдЬ рдХो рд▓рдЧा рдмрд╣ुрдд рдердХ рдЧрдИ рд╣ै рд╡ो рдЖрдЬ рддो, рд▓рдЧाрддाрд░ рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे, … рдФрд░ рдердХाрди рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд▓рдЧрддी, рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмूреЭी рдЬो рд╣ो рдЪрд▓ी рд╣ै। рдЪрд▓ो рдЦाрдиा рдЦा рд▓ेрддे рд╣ैँ, рдЙрд╕рдиे рд╕ोрдЪा। рдлिрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрдж?
      рдЦाрдиा рдЦाрдиे рдХे рдмाрдж рдЖрд░ाрдо рдХрд░рддी рд╕рд░ोрдЬ рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдлिрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХौंрдзा - рдЕрдм? рдЕрдм рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै? рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдеा рдЬैрд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдЪोрдЯी рдкрд░ рдЪреЭ рдХрд░ рдХोрдИ рдкрд░्рд╡рддाрд░ोрд╣ी рдХुрдЫ рджेрд░ рдЦुрд╢ рд╣ो рд▓े рдлिрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж? рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдХ्рдпा рд╣ै рдЙрд╕े рдХрд░рдиे рдХो? рдмрд╕ рд╡ाрдкрд╕ी рд╣ी рддो рд╣ै।

      рддो рд╕рд░ोрдЬ рдЕрдм рд╡ाрдкрд╕ рдХрд╣ाँ рдЬाрдП? рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рднी рдЕрдм рдХ्рдпा рдмрдЪा рд╣ै рдХрд░рдиे рдХो?

      рдЙрджाрд╕ рд╕рд░ोрдЬ рдХो рд╕्рд╡рдЬрдиों рдиे рд╕рдордЭाрдпा, рдпрд╣ рддो рдЬीрд╡рди рд╣ै, рдЪрд▓рддे рд╣ी рд░рд╣рдиा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕рд░ोрдЬ рдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдЖрдпा рдЕрдм рдХिрд╕рд▓िрдП рдЪрд▓рддे рд░рд╣рдиा рд╣ै? рдХ्рдпा рд╕िрд░्рдл рдоृрдд्рдпु рдХे рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें?

      рджिрди рдмीрддा, рдлिрд░ рд░ाрдд рдЖрдИ, рдлिрд░ рджिрди рдЖрдпा, рдлिрд░ рд░ाрдд। рд▓ेрдХिрди рд╕рд░ोрдЬ рдеी рдХि рди рддो рд╕рдордп рдкрд░ рд╕ो рдкाрддी рди рд╕рдордп рдкрд░ рдЬрдЧрддी, рди рдЦाрдиे рдХी рдпाрдж рдЖрддी рди рдХिрд╕ी рд╕े рдмोрд▓рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ोрддी।

      рд╣ाँ рдмेрдЯिрдпों рдХे рдЖрддे рдкрдд्рд░ों рдиे, рдЙрдирдХी рд░ाрдЬी-реЩुрд╢ी рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдиे реЫрд░ूрд░ рдЙрд╕े рдпे рдПрд╣рд╕ाрд╕ рджिрд▓ाрдпा рдХि рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрднी рднी рдХुрдЫ рд╢ेрд╖ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рджूрд░ рдмैрдаी рдмेрдЯिрдпाँ рднी рдпे рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд▓рдЧाрддाрд░ рдирд╣ीं рджिрд▓ा рдкाрддीं। рд╕ाрд╕ рдХे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХрднी рдоिрд▓े рд╣ी рдирд╣ीं рдеे рдЬो рдХुрдЫ рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдкैрджा рдХрд░ рдкाрддे। рджेрд╡рд░ рдиे рддो рдХрднी рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рдк्рд░ेрдо рднाрд╡ рд╕े рдХोрдИ рдХाрдо рдпा рдХोрдИ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдирд╣ीं рдиिрднाрдИ рди рд╣ी рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХрд░ рджिрд▓ рдоें рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдИ। рдмрдЪे рдкीрд╣рд░ рд╡ाрд▓े рддो рд╡рд╣ाँ рднी рдЕрдм рдкिрдЫрд▓ी рдкीреЭी рдХी рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдпрддा рдФрд░ рдирдП рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЖрдХाрд░ рд▓े рдЪुрдХा рдеा। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдпे рдкीрд╣рд░ рднी рдЕрдм рдЬ्рдпाрджा рд░ोрдЪрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рддो рд╕рд░ोрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЕрдм рдХ्рдпा рдмрдЪा? рдФрд░ рдХ्рдпा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдмрдЪी рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡ो рдлिрд░ рдЪрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░े?

      рдХрдИ рдмाрд░ рд╕рд░ोрдЬ рдЖंрдЧрдирдмाреЬी рдб्рдпूрдЯी рдкрд░ рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдкрд░ рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддी рд╕ाрде рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдШрд░ рдЖрдХрд░ рдпाрдж рджिрд▓ाрддी, “рдЖрдЬ рдб्рдпूрдЯी рдкрд░ рдирд╣ीं рдЪрд▓рдиा рд╣ै рдХ्рдпा?”
      “рдХ्рдпा рдХрд░ूंрдЧी рдЪрд▓ рдХे? рдердХ рдЧрдИ рд╣ूँ рдоैं рддो।“
      “рдЕрд░े рддो рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рдХрдЯ рдЬाрдпेрдЧी рдлिрд░?”
      “рдХ्рдпा рдлрд░्рдХ рдкреЬेрдЧा? рдЕрдм рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рд╕े?” рдФрд░ рд╕рдЪрдоुрдЪ рдЙрд╕ рджिрди рд╕рд░ोрдЬ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рдирд╣ीं рдЧрдИ। рдмреЬा рдердХा-рдердХा рд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी, рдФрд░ рдХ्рдпों рди рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░े? рдкिрдЫрд▓े рдмीрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी, рдЕрдХेрд▓ी, рдкूрд░ी рддाрдХрдд рд╕े рдоाрдиो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрдЬрдп рдХा рдХрдаोрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ो рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдордиे।

      рд▓ेрдХिрди рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рд╕े рднрд░े рдЗрд╕ рдЕрднिрдпाрди рдХो рд╕рдХुрд╢рд▓ рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЬो рдирдпा рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕ाрдордиे рдЖ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рд▓рдХ्рд╖्рдпрд╣ीрди рдЬीрд╡рди рдХा - рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХा рд╕реЮрд░। рдпрд╣ рдХैрд╕े рдкूрд░ा рд╣ो?
      рд╕ाрд░े рдХाрдо рдиिрдкрдЯाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдЙрдо्рд░ рдмрдЪ рдЬाрдП рддो рдордиुрд╖्рдп рдХ्рдпा рдХрд░े? рдХ्рдпा рдорд░рдиे рдХे рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें рдЬिрдП?
      рдЕрдм рд╕рд░ोрдЬ рдХी рдпрд╣ी рд╕рдорд╕्рдпा рдеी। рдЙрд╕рдиे рд╣ँрд╕рддे рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХे рдлोрдЯो рдХी рдУрд░ рджेрдЦा, "рдЖрдк рдмреЬे рд╡ो рд╣ैँ, рдЬрдм рдоेрд░ा рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдмाрдХी рдеा рддो рдЖрдкрдиे рдоुрдЭे рдПрдХ рджो рдХाрдо рдФрд░ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕ौंрдкे?"

      рдмिрд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ेрдЯी рд╕рд░ोрдЬ рдиे рдЦूрдм рд╕ोрдЪा рдХि рдЙрд╕े рдХрд▓ рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै? рдЙрд╕े рдХुрдЫ рднी рдпाрдж рдирд╣ीं рдЖрдпा।
      рдХाрдо рдмрд╣ुрдд рд╣ोंрдЧे рджुрдиिрдпा рдоें, рд▓ेрдХिрди рдордиुрд╖्рдп рдЬिрд╕े рдЬрд╡ाрдмрджाрд░ी рдоाрдирддा рд╣ै, рдЬो рдордЬрдмूрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд╕ рдкрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рдпा рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕े рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд╣ोрддी рд╣ै рд╡рд╣ी рдХाрдо рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рднाрд░ рдмрдирддे рд╣ैं, рдмाрдз्рдп рдХрд░рддे рд╣ैँ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡ो рдХिрд╕ी рднी рддрд░ीрдХे рд╕े рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕рд░ोрдЬ рддो рдЕрдм рд╕рднी рднाрд░ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ै, рд╕ाрд░े рдмंрдзрдиों рд╕े рдкрд░े, рд▓рдХ्рд╖्рдпрд╣ीрди рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЦреЬी рдЗрд╕ी рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдЕрдм рдХिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдХрд░े? рдЕрдм рдХ्рдпा рдмрдЪा?
      ***

      рд▓ेрдЦрдХ рдкрд░िрдЪрдп: рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдзाрд░ рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рд╣ोрдХрд░ рдмैंрдХ рд╕ेрд╡ा рд╕े рд░िрдЯाрдпрд░्рдб рдЕрдзिрдХाрд░ी। рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा, рдЧीрдд, рдЧрдЬрд▓ рдФрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд▓ेрдЦрди। рджेрд╢ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХाрд╢рди। рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╢ाрд╕рди рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕рдоूрд╣ों рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд। рдХрд╣ाрдиी рдЧрд░рдо рд░ोрдЯी рдкрд░ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдиाрдЯ्рдп рдоंрдЪрди। рджो рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдПрдХ рдЧीрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рджो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рдПрдХ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдПрдХ рдЧрдЬрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╢ीрдШ्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢्рдп। рд▓рдШुрдХрдеा рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рд╢рдм्рджрдиिрд╖्рдаा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░।

      рдкрддा: рдж्рд╡ाрд░ा – рдбॉ рдЧौрд░рд╡ рд╢рд░्рдоा, 301 рддीрд╕рд░ा рдоाрд▓ा, рдХेрдЬीрдПрдо рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рди्рдпू реЮैрдХрд▓्рдЯी, “рдЦрджрд░ा“ рдЗрд░ाрджрдд рдирдЧрд░ рдкрдХ्рдХे рдкूрд▓ рдХे рдкाрд╕, рд▓рдЦрдирдК-226020 (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) 

      рдХाрд╡्рдп: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж

      рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж
      рд╕्рдиाрддрдХ (рдпांрдд्рд░िрдХ рдЕрднिрдпांрдд्рд░िрдХी)। рдХोрд▓ рдЗрдг्рдбिрдпा рд▓िрдоिрдЯेрдб рдоें рдк्рд░ाрдп: 34 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╡िрднिрди्рди рдкрджों рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд, рдЕрдм рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд।
      рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрдд्рдордХрде्рдп: рд╕рди् 1960 рдоें рд╕ाрддрд╡ीं рд╕े рд▓िрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╕ैрдХреЬों рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ैं, рд▓िрдЦрддा рд╣ूँ рдЬिрддрдиा, рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдирд╣ीं рд╣ूँ - рдпрджा рдХрджा рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ूँ।
      рдИрдоेрд▓: gaaon12@gmail.com


      рдЖрдЬ рдирд╣ीं рддो рдХрд▓ рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк

      рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоृрдд्рдпु рдкрд░ рд░ोрдпा рдеा рдоैं।
      рдоेрд░ी рдоृрдд्рдпु рдкрд░ рдЦुрдж рдХो рд╢ुрднрдХाрдордиा рддो рджो।
      рдФрд░ рдоुрдЭे рдоुрдмाрд░рдХрдмाрдж।
      рддुрдо्рд╣ें рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдоें
      рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा рдоैंрдиे।
      рдоृрдд्рдпु рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा
      рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рддो рджो рдоुрдЭे।
      рдпुрдж्рдз рд╕ृрд╖्рдЯिрдХाрд▓ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै।
      рд╕ाрд░ी рд░рдЪрдиा рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ рд╕े рдЕрднिрд╢рдк्рдд।
      рдиिрд░्рдоाрдг рдлिрд░ рднी рдЕрдирд╡рд░рдд рд╣ै।
      рдпрд╣ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी, рддुрдо рд▓ाрд▓ाрдпिрдд рд░рд╣े
      рдз्рд╡ंрд╕ рдФрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдпांрдд्рд░िрдХрддा
      рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП।
      рдЗрд╕рдХी рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा
      рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП।
      рддुрдо्рд╣ाрд░े рдорди рдоें рд╡िрд╡ेрдХ рдкैрджा рдХрд░рдиे рд╣ेрддु
      рдоैंрдиे рддрдкрд╕्рдпा рдХी рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी
      рдЧुрдлाрдУं рдоें।
      рддुрдо рд╢ंрдХाрдУं рдХो рдЬрди्рдо рджेрдХрд░
      рдоेрд░ी рдмुрдж्рдзि рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рддो рдХрд░ो।
      рддुрдо рдХрд░्рддрд╡्рдпрд╣ीрдирддा рдХो
      рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд
      рдХрд░ाрддे рд░рд╣े, рд╣े рдХुрдоाрд░।
      рдк्рд░рдЬाрддрди्рдд्рд░ рдХे рджौрд░ рдоें
      рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджुрд╣рд░ा-рджुрд╣рд░ा рдХрд░
      рд░ाрдЬрдоुрдХुрдЯ рдкрд╣рдирдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди
      рдЕрдиुрдЪिрдд рд╣ी рдирд╣ीं рдШिрдиौрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी
      рд╣ै рдЕрдмाрдз рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि।
      рд╕ाрд░े рд▓ेрди-рджेрди рдоें рддुрдордиे рдзूрд░्рддрддा рдиिрднाрдпा।
      рдоैंрдиे рддुрдо्рд╣ें рд╕рдлрд▓рддा рдХी рджी рдмрдзाрдИ।
      рддुрдо рдоेрд░ा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рдЦो рдЬाрдиे рдкрд░
      рдиिрд░्рдордорддा рдПрд╡ं рдЕрдирднिрдЬ्рдЮрддा рддो рджिрдЦाрдУ।
      рдоैंрдиे рд╢्рд░рдордкूрд░्рд╡рдХ рдкृрде्рд╡ी рдХो рд╕рдЬाрдпा।
      рддुрдордиे рдоेрд░े рд╢्рд░рдо рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╣рдХ рдЬрддाрдпा।
      рдкुрди: рд╕рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрд╢! рдоैं
      рдз्рд╡ंрд╕ рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рд▓े рдкाрддा।
      рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕рдЬाрдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк
      рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоेрд░े рд╣ाрдеों рд╕े рдЬाрддा рд╣ै рдлिрд╕рд▓।
      рдХрд▓ рднी рд╕ोрдЪा рдеा
      рдЖрдЬ рднी рд╕ोрдЪрддा рд╣ूँ
      рдоेрд░ा рд╕्рд╡ेрдж рдоुрдЭे рджेрдЧा рдкृрде्рд╡ी рдЕрд╡рд╢्рдп
      рдЖрдЬ рдирд╣ीं рддो рдХрд▓।
      ***


      рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдПँ

      рд░рд╣ рдЬाрдпेंрдЧी рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдПँ
      рддुрдо्рд╣ें рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЕрддीрдд рджिрд▓ाрдиे рдпाрдж।
      рд░рд╣ूँрдЧा рдирд╣ीं рдоैं, рдЖрдд्рдоा рдпा рджेрд╣ рд╕े।
      рдЫोреЬ рдЬाрдКंрдЧा рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рд╕्рд╡рдд्рд╡ рдЕрдкрдиा
      рдоेрд░े рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рджрдлрди рд╣ै рдЬो,рдиेрд╣ рд╕े।
      рдкрдд्рддे рдЪрд░рдорд░ाрдХрд░ рдорд░ рдЬाрдпेंрдЧे।
      рдоाрдЯी рдоें рдкिрдШрд▓ рдЬाрдпेंрдЧे
      рдЙрдирдХे рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдХी рдХрдеाрдПँ।
      рдоेрд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдкрд░,рдЪिрдд्рд░िрдд рд░рд╣ेंрдЧी рд╡े।
      рдЭाँрдХрдХрд░ рджेрдЦрддा рд░рд╣ेрдЧा рдЕрддीрдд рдЙрд╕рдХा
      рдоेрд░े рдЧेрд╣ рд╕े।
      рдЕрдирди्рддрдЬीрд╡िрддा рд╣ै рднрд╡िрд╖्рдп
      рдЕрддीрдд рднी рд╣ोрддा рдирд╣ीं рдХрднी рдирд╖्рдЯ।
      рдпрд╣ рддो рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ै рдЬो рд╣ै
      рдХ्рд╖рдгрднंрдЧुрд░,рд╣ोрддा рд╣ै рдд्рд╡рд░िрдд рдз्рд╡рд╕्рдд।
      рджрд╕्рддрдХ рджेрддा рд╣ै рд╕рдордп
      рдЦрд░рдЧोрд╢ рдХी рддрд░рд╣ рджौрдбрдХрд░।
      рдХिрди्рддु,рдЖрджрдоी рдХे рд╡рди рдоें
      рдХंрдЯीрд▓े рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ों рд╕े рдЬाрддा рд╣ै рд╣ाрд░।
      рдЖрджрдоी рд╕рдордп рдХो рдЬीрддा рд╣ै
      рд╕рдордп,рдЖрджрдоी рдХो рдирд╣ीं рдЬी рдкाрддा
      рдмрд╣ुрдд рдиुंрдЪा, рдЪुंрдеा рд╣ै рд╕рдордп рдХा рд╕ंрд╕ाрд░।
      рдХрд╡िрддाрдПँ рдорди рдХे рдХैрдирд╡ाрд╕ рдкрд░
      рдЙрдХेрд░े
      рд╕рдордп рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣ैं।
      рдм्рд░рд╣्рдоा рдХे рдЬрдп рдпा рдкрд░ाрдЬрдп рдХा
      рдЕрдиूрдаे рдХрдеा рдЪिрдд्рд░ рд╣ैं।
      рдпे рд╢рдм्рдж рджिрд╢ा рджें рдордиुрд╖्рдп рдХी рдУрд░।
      рдЕрдХ्рд╖рд░ рдХी рдЖрдХृрддि
      рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЖрдХृрддिрдпों рдХो рдЧреЭेंрдЧे
      рдЖрдд्рдорд╕ाрдд् рдХрд░рдиा рдЗрди्рд╣ें
      рд╣ोрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрднोрд░।
      ***

      рдХрд╡िрддा: рдЕрдоिрдд рдХुрдоाрд░ рдорд▓्рд▓

      рдЕрдоिрдд рдХुрдоाрд░ рдорд▓्рд▓
      рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрднी рдирд╣ीं рдХрд╣ा
      рдХि рдЙрдирдХी рдЖँрдЦों рд╕े
      рджुрдиिрдпा рджेрдЦो

      рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдХि
      рдЙрдирдХे рдкैрд░ों рдХे рдиिрд╢ाрди рдкрд░,
      рдЕрдкрдиे рдкैрд░ рд░рдЦ рдХрд░
      рдЖрдЧे рдмрдв़ो

      рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрднी рдирд╣ीं рдХрд╣ा
      рд╕рдлрд▓рддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ो
      рдпрд╢ рдкाрдУ

      рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрднी рдирд╣ीं рдХрд╣ा
      рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░ो,
      рдЙрдирдХा рдиाрдо рд▓ो

      рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा,
      рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡ेрдХ рдХी рд░ोрд╢рдиी рдоें,

      рдоेрд░े рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде,
      рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХे рд╕ाрде,
      рдоेрд░ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджेрдЦрдиा

      рдЙрд╕ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें
      рд▓ोрдЧों рдХे рдмрджрд▓рддे рд╣ाрд▓ाрдд рджेрдЦрдиा
      рд╕ूрдиी рдЖँрдЦों рдоें рдкрдирдк рд░рд╣ी рдЙрдо्рдоीрдж рджेрдЦрдиा
      рдЬिंрджा рд╣ो рд░рд╣े рд╕рдкрдиों рдХो рджेрдЦрдиा
      рдердо рд░рд╣े рдЖँрд╕ुрдУं рдХो рджेрдЦрдиा

      рд╡े
      рдоेрд░ी рдоाँ рдеी।

      рдХाрд╡्рдп: рдк्рд░рддिрднा рдЪौрд╣ाрди

      рдк्рд░рддिрднा рдЪौрд╣ाрди
      1. рд╕ुрдирдиा рдЖрд╕ाрди рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ोрддा

      рд╕ुрдирдиा рдЖрд╕ाрди рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ोрддा
      рд╣рд░ рд╢рдм्рдж  рдЙрддрд░рддा рд╣ै рднीрддрд░
      рдХोрдИ рд▓ोрд░ी рдмрдирдХрд░ рдпा рдХोрдИ рд▓ोрд╣े рдХी рдХीрд▓
      рдХрд╣рддे рд╣ैं рд╕ुрдирдиा рдХрдордЬोрд░ी рд╣ै
      рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдордЬрдмूрдд рдЪीрдЦ рдХो рдЪुрдкрдЪाрдк рдиिрдЧрд▓ рд▓ेрддा рд╣ै,
      рдмिрдиा рдЖँрд╕ू рдмрд╣ाрдП

      рдЖँрдЦें рдоूंрдж рд▓ेрдиे рд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдЬाрддा
      рд╡ो рдмрд╕ рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдмрджрд▓ рд▓ेрддा рд╣ै
      рднीрддрд░ рдЖ рдмैрдарддा рд╣ै, рдз्рдпाрди рдХे рдиाрдо рдкрд░
      рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рд╢рдм्рджрд╣ीрди рд╢ोрд░

      рджुःрдЦ рдХрд╣ рджेрдиे рд╕े рдХрднी рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ोрддे
      рдХрднी рд╕ोрдЪा рд╣ै рдХि
      рдЬो рджрд░्рдж рдЧрд▓े рд╕े рдиिрдХрд▓ рдЬाрддा рд╣ै,
      рд╡ो рдХрд╣ाँ рдЬाрддा рд╣ै?
      рдХिрд╕ рдХी рдЫाрддी рдоें рдШрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै?
      рд╢рдм्рдж, рдмрд╕ рдмाँрдЯрддे рд╣ैं рддрд╕рд▓्рд▓ी  рд╡рдЬ़рди рдХрдо рдирд╣ीं рдХрд░рддे

      реЩुрд╢ी рдХोрдИ рдШुँрдШрд░ू рдирд╣ीं рд╣ै
      рдХि рдмांрдз рд▓ो рдкैрд░ों рдоें рдФрд░ рдиाрдЪрддे рд░рд╣ो рдЦोрдЬрддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ
      рдХрднी-рдХрднी рддो рд╡ो
      рдард╣рд░ी рд╣ुрдИ рдЪुрдк्рдкी рдоें рдкрд▓рддी рд╣ै
      рдЬрд╣ाँ рди рддाрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै, рди рддाрд▓ी

      рдоौрди рд╕ाрдзा рдеा  рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рд▓िрдП
      рдкрд░ рднीрддрд░ рдХुрдЫ рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╣ुрдИ
      рд╡рд╣ рдХोрдИ рд╡िрдЪाрд░ рдирд╣ीं рдеा,
      рд╡рд╣ рдХोрдИ рд╕्рд╡рд░ рднी рдирд╣ीं,
      рдкрд░ рдПрдХ рдЬुрдЧрдиू рд╕ा рдЪрдордХा
      рдЬैрд╕े  рдоेрд░ी  рд╕ाँрд╕ों рдХे рдмीрдЪ

      рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб
      рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдЙрдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ो।
      ***


      2. рдпे рд▓рдб़рдХिрдпाँ

      рдпे рд▓реЬрдХिрдпाँ рдзीрд░े-рдзीрд░े
      рджेрд╡िрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╕рдЬाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं 
      рдоाрдеे рдкрд░ рд╕िंрджूрд░,
      рдкीрда рдкрд░ рд╡्рд░рддों рдХी рдЧрдард░ी,
      рдФрд░ рдоुँрд╣ рдоें рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиी
      "рдоैं рдаीрдХ рд╣ूँ" рд╡ाрд▓ी рдоुрд╕्рдХाрди
      рдЕрдирдЧिрдирдд рджिрдиों рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें 
      рд╢рдХ рдХा рд▓ेрдк рд▓рдкेрдЯрддी рд╣ुрдИ рдЧुрдЬрд░ рджेрддी рд╣ैं рдЬिंрджрдЧी 
      рд╕िрд╕рдХрддी рд╣ुрдИ рджीрд╡ाрд░ों рд╕े рд╕िрд░ рдЯрдХрд░ाрддी рд╣ुрдИ 
      рддाрдЙрдо्рд░ рдирд╣ीं рдЬीрдд рдкाрддीं 
      рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдХी рд╕्рдд्рд░ी рд╕े। 
      ***


      3. рд╕्рдоृрддिрдпाँ 

      рд╕्рдоृрддिрдпों рдХे рдмीрдЬ 
      рдмोрдП рдирд╣ीं рдЬाрддे 
      рд╕्рдоृрддिрдпाँ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें 
      рдЙрдЧ рдЖрддी рд╣ैं рдмाрд░ рдмाрд░ 
      рд╡िрд╢ाрд▓ рд╡ृрдХ्рд╖ рдХी рддрд░рд╣ 
      рдЬंрдЧрд▓ी рдШाрд╕ рд╕ी  
      рдмिрдиा рдЦाрдж 
      рдмिрдиा рдкाрдиी 
      рд░ोрд╢рдиी рдХी рдЖрд╕ рдоें рдХुрдЫ рдЬ्рдпाрджा рдЧрд╣рд░ी рдФрд░ рд╣рд░ी 
      рдордЬрдмूрдд рдХिрд╕ी рдХिрд▓े рдХी рддрд░рд╣ 
      рдмाрд░िрд╢ рдоें рдХिрд╕ी рдХाрдИ рд╕ी 
      рдЬрдХреЬрддी рд╣ैं рдЬेрд╣рди 
      рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдЬрдХреЬрддा рд╣ै рдХोрдИ рд╡ाрдпрд░рд╕ 

      рдирд╕ों рдФрд░ рдкрд╕рд▓िрдпों рдХो। 
      ***


      4. рдЦुрд╢ी рдмрдиाрдо рджुрдЦ 

      рдУрдв़ рд▓ी рдПрдХ рдоुрд╕्рдХाрди
      рдЬैрд╕े рдЯूрдЯी рдиींрдж рдоें рдХिрд╕ी рдиे рд╕рд╣рд▓ा рджिрдпा рд╣ो рд╕िрд░ 
      рджुрдЦ рдЖрдпा рдеा,
      рдкрд░ рджрд░рд╡ाрдЬ़े рдкрд░ рд░ुрдХ рдЧрдпा
      рдХिрд╕ी рдиे рднीрддрд░ рд╕े
      рддाрд▓ा рдирд╣ीं,  рд░ोрд╢рдиी рдЯाँрдЧी рдеी 

      рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдмंрдж рдирд╣ीं рдеा, рдеोрдб़ा рд╕ाрд╣рд╕ рдеा рднीрддрд░ 
      рдпे рднी рдПрдХ рдХिрд╕्рдо рдХी рдЬंрдЧ рдеी 
      рдЬो рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдЦ़ाрдоोрд╢ी рд╕े рд▓рдб़ी рдЧрдИ

      рд╣рд░ рдЙрдЧрддा рджिрди рдХेрд╡рд▓ рд╕ूрд░рдЬ рдирд╣ीं,
      рднीрддрд░ рдХी рд▓ौ  рд╣ै
      рдЬो рдХрд╣рддी рд╣ै рдврдХ рдЬाрдиा, рдоिрдЯ рдЬाрдиा рдирд╣ीं рд╣ोрддा

      рдиिрд░рди्рддрд░рддा рдХे  рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдХे рдордз्рдп 
      рдкीрд▓ी рд░ोрд╢рдиी 

      рдеोрдб़ी рд╕ुрд▓рдЧрддी, рдеोрдб़ी рд╕ँрднрд▓рддी,
      рдкрд░ рдкूрд░ी рдХी рдкूрд░ी рдЬ़िंрджा।
      ***

      5. рдпे рдкंрдХ्рддिрдпाँ 

      рд╕рдкрдиे рдмुрдирддे рдмुрдирддे 
      рдЬिंрджрдЧी рдмुрдирдиे рдХा рд╢рдКрд░ рдЖ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै 
      рдмрд╣ुрдд рдмाрдХी рд╣ै рдоंрдЬिрд▓ों рдХा рд╕рдлрд░ 
      рдЗрди рдЖрдЬрдоाрдЗрд╢ों рдХे рджौрд░ рдоें 
      рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЪрд▓рдиे рдХे рддрдоाрдо рд░ाрд╕्рддे 
      рдкूрд░्рд╡ рд╕े рд╣ी рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рддрдпрд╢ुрджा 
      рдФрд░ рддрдп рд╣ोрддे рд╡рдХ्рдд 
      рддुрдо рдЦुрдж рд╣ी рд╣ो рдЬाрддे рд╣ो рд╕рдд्рдп рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ी 
      рдоेрд░ी рдкंрдХ्рддिрдпाँ
      рд╢ाрдпрдж рди рднрд░ рд╕рдХें
      рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЭोрд▓ी рдоें рдХोрдИ рдаोрд╕ рдЙрдд्рддрд░,
      рди рд╣ी рдмрди рд╕рдХें
      рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рдХी рдХोрдИ рдмрдб़ी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि

      рдкрд░ рдЬрдм рдердХ рдЬाрдУрдЧे рдЕंрдд рдоें—
      рд╡рдХ़्рдд рдХी рдзूрд▓ рдоें рд▓िрдкрдЯे рд╣ुрдП,
      рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХी рдирдоी
      рдПрдХ рдкрдиाрд╣ рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧी
      рддुрдо्рд╣ाрд░े рднीрддрд░ рдХрд╣ीं।

      рдпे рдкंрдХ्рддिрдпाँ
      рдирд╣ीं рд░ोрдХेंрдЧी рддुрдо्рд╣ाрд░े рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдХो,
      рдкрд░ рд╢ाрдпрдж рдмрдЪा рд▓े рдЬाрдПंрдЧी
      рдмिрдЦрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рдХोрдИ рд╢ाрдо।

      рдЕрдиुрдкेрдХ्рд╖ा (рдПрдХ рдоौрди рдк्рд░ेрдо рдХी рдХрд╣ाрдиी)

      рдбॉ. рдзрдиंрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░

      рдзрдиंрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░


      рдкрд╣ाреЬी рдЧाँрд╡ рдХे рдЙрд╕ рдкूрд░्рд╡рдоुрдЦी рдЖँрдЧрди рдоें рддुрд▓рд╕ी рдХे рдкाрд╕ рдЬрд▓рддा рджीрдкрдХ рдХाँрдк рд░рд╣ा рдеा। рд╢िрд╡ाрдиी рдиे рдзीрд░े рд╕े рд╣ाрде рдЬोреЬे - рди рдХोрдИ рдоंрдд्рд░, рди рдХोрдИ рдоाँрдЧ। рдмрд╕ рдПрдХ рдоौрди рдиिрд╡ेрджрди। рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рд▓ौрдЯрдХрд░ рдпрд╣ рдЙрд╕рдХा рджैрдиिрдХ рдХ्рд░рдо рдеा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдШрд░ рдоें рджाрдЦि़рд▓ рд╣ोрддी рд╕ंрдз्рдпा рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рднी рдХिрд╕ी рдЧрд╣рд░ाрддे рдЕрддीрдд рдоें рдЙрддрд░ рдЬाрдпा рдХрд░рддी рдеी। рдЙрд╕рдХा рдШрд░ рд╢ांрдд рд╣ै, рдкिрддा рдХा рджेрд╣ांрдд рд╡рд░्рд╖ों рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЪुрдХा, рдмूреЭी рдоाँ рдЕрдм рдмोрд▓рддी рдирд╣ीं। рдЕрдзрдХрдЪрд░े рд╕ंрд╡ाрджों рдоें рдмीрддे рдЬीрд╡рди рдХी рдЬреЬें рдкрдХреЬрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╢िрд╡ाрдиी рдЕрд╡िрд╡ाрд╣िрдд рд╣ै। рдЪाрд▓ीрд╕ рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै। рдЕрдм рдХोрдИ рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं рдХрд░рддा рдХि рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╡िрд╡ाрд╣? рдЧाँрд╡ рдХी рд╕्рдоृрддि рдиे рднी рдЕрдм рдЙрд╕рдХे рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХो рдЬीрд╡рди рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рдоाрди рд▓िрдпा рд╣ै।
      ***

      рдХोрдИ рдмीрд╕-рдмाрдИрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдХी рдмाрдд рдеी। рдЧाँрд╡ рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрд╡िрд░ рд▓рдЧा рдеा। рд╡рд╣ीं рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдиिрд░ुрдж्рдз рд╕े рднेंрдЯ рд╣ुрдИ - рдЬिрд▓ा рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд╕े рдЖрдП рдпुрд╡ा рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ। рдиिрддांрдд рд╢ाрд▓ीрди, рд╕ंрдпрдоी, рд╢िрд╖्рдЯ। рдЙрд╕ рджिрди рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪी рдХे рд╣ाрде рдоें рдкрдЯ्рдЯी рдмाँрдзрддे рд╕рдордп рдХрд╣ा рдеा, “рджрд░्рдж рдЬрдм рднीрддрд░ рддрдХ рдЪрд▓ा рдЬाрдП, рддो рдмाрд╣рд░ рдХी рдорд░рд╣рдо рджेрд░ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै।” рд╢िрд╡ाрдиी рд╡рд╣ीं рдЦреЬी рдеी - рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕ुрдирддे рд╣ुрдП рдХिрд╕ी рдкुрд░ुрд╖ рдХी рднाрд╖ा рдоें рджрд░्рдж рдХी рд╡िрдирдо्рд░рддा। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдХрдИ рдЕрд╡рд╕рд░ рдЖрдП - рдЕреЩрдмाрд░ рдХे рдкрди्рдиे, рд╢िрд╡िрд░ рдХे рдХाрдЧрдЬ, рдЧाँрд╡ рдХी рдмैрдардХें - рдкрд░ рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдирд╣ीं। рд╢िрд╡ाрдиी рдХो рд╕рдордЭ рдЖ рдЧрдпा рдеा рдХि рдХुрдЫ рдк्рд░ेрдо рдХрд╣े рдирд╣ीं рдЬाрддे। рдЕрдиिрд░ुрдж्рдз рдХे рдкाрд╕ рднी рд╕рдордп рд╕ीрдоिрдд рдеा। рдЪाрд░ рдорд╣ीрдиे рдмाрдж рдЙрд╕рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рд╣ो рдЧрдпा।
      рдЬाрддे рд╕рдордп рдЙрд╕рдиे рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд╣ा। рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓ौрдЯाрдИ, рдЬिрд╕рдХे рднीрддрд░ рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд░рдЦा рдеा:

      рдк्рд░िрдп рд╢िрд╡ाрдиी,
      рдЗрд╕ рдЧाँрд╡ рд╕े рдЬाрддे рд╣ुрдП рдоैं рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд▓े рдЬा рд░рд╣ा, рд╕िрд╡ाрдп рдЙрд╕ рдоौрди рдХी, рдЬो рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЖँрдЦों рдоें рдард╣рд░ा рд╣ै। рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ाрде рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмँрдзा, рдлिрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЬुреЬ рдЧрдпा। рдоैंрдиे рдоांрдЧा рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдФрд░ рдпрд╣ी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै।
      -рдЕрдиिрд░ुрдж्рдз

      рд╢िрд╡ाрдиी рдиे рдкрдд्рд░ рдкреЭрдХрд░ рдоोреЬा, рдФрд░ рдлिрд░ рдХрднी рдирд╣ीं рдЦोрд▓ा। рдЙрдд्рддрд░ рдирд╣ीं рд▓िрдЦा। рди рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा, рди рдЖрдХ्рд░ोрд╢। рдЙрд╕рдиे рдкрдд्рд░ рдХो рдЕрдкрдиी рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд░рдЦ рджिрдпा - рдЙрд╕ी рдоें, рдЬрд╣ाँ рдХрднी рдЕрдкрдиे рдмрдЪрдкрди рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рдеीं।
      ***

      рдЖрдЬ рд╡рд╣ рдЧाँрд╡ рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣िрди्рджी рдкреЭाрддी рд╣ै। рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЬрдм рдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдХрд╡िрддा рдкреЭाрддी рд╣ै:
      рдиाрд░ी рддुрдо рдХेрд╡рд▓ рд╢्рд░рдж्рдзा рд╣ो,
      рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЬрдд рдирдЧ рдкрдЧ рддрд▓ рдоें
      рдкीрдпूрд╖ рд╕्рд░ोрдд рд╕ी рдмрд╣ा рдХрд░ो
      рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ुрди्рджрд░ рд╕рдорддрд▓ рдоें।

      рддो рдЫाрдд्рд░ाрдПँ рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдХोрдИ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं: рдПрдХ рдЕрдирдХрд╣ा рдпрд╢, рдПрдХ рдЪुрдк рд╕ाрдзрдиा। рдЙрд╕рдХा рджिрди рдкुрд╕्рддрдХों рдФрд░ рдоाँ рдХी рджрд╡ाрдЗрдпों рдоें рдмँрдЯा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдоाँрдЧрддी। рд░ाрдд рдХो рд╡рд╣ рдПрдХ рджीрдкрдХ рдЬрд▓ाрддी рд╣ै: рддुрд▓рд╕ी рдХे рдкाрд╕। рдХ्рдпोंрдХि рдХोрдИ рддो рд╣ै рдЬो рдЕрдм рднी рд╕्рдоृрддि рдоें рд╕ाँрдЭ рдХो рдЙрдЬाрд▓ा рдоाँрдЧрддा рд╣ै।
      ***

      рдПрдХ рд╕ंрдз्рдпा рдЙрд╕рдХी рдкुрд░ाрдиी рд╕рд╣ेрд▓ी рдиीрд░ा рдоिрд▓рдиे рдЖрдИ। рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЖрдИ рдеी, рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж।
      “рдЕрдм рднी рдЕрдХेрд▓ी рд╣ो рд╢िрд╡ाрдиी?” рдиीрд░ा рдиे рд╕рд╣рдЬ рдкूрдЫ рд▓िрдпा। рд╢िрд╡ाрдиी рдоुрд╕्рдХुрд░ाрдИ, “рдЕрдм рдЗрд╕े рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा। рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдкूрд░ी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै... рдмिрдиा рдЖрдП рд╣ी।“ рдиीрд░ा рдЪुрдк рд╣ुрдИ, рдлिрд░ рдзीрдоे рд╕े рдкूрдЫा, “рдЙрд╕рдиे рдХрднी рд▓ौрдЯрдиे рдХी рдмाрдд рдХी рдеी?”
      “рдирд╣ीं,” рд╢िрд╡ाрдиी рдмोрд▓ी “рд╢ाрдпрдж рд╡рд╣ рдЬाрдирддा рдеा, рдк्рд░ेрдо рд▓ौрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╡рд╣ рдПрдХ рдмाрд░ рдЖрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЪुрдкрдЪाрдк рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै।“
      рдХрднी-рдХрднी рд░ाрдд рдХो рдиींрдж рдирд╣ीं рдЖрддी। рд╡рд╣ рдЙрдардХрд░ рдЦिреЬрдХी рдХे рдкाрд╕ рдмैрдарддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЪांрдж рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдкрд░ рд╕्рдоृрддिрдпाँ рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЙрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдЦोрд▓рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиिрд░ुрдж्рдз рдХा рдкрдд्рд░ рд░рдЦा рд╣ै। рдкреЭрддी рдирд╣ीं рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдмीрдЬ рдЕрдм рднी рднीрддрд░ рдлूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ो: рд╢ाрди्рдд, рдЧुрдк्рдд, рдЧрд╣рд░ा।

      "рди рдЙрд╕рдиे рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी, рди рд╢िрд╡ाрдиी рдиे рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी। рдЬो рдоिрд▓ा, рдЙрд╕े рдеाрдоा рдирд╣ीं। рдЬो рдирд╣ीं рдоिрд▓ा, рдЙрд╕े рдХोрд╕ा рдирд╣ीं। рдЙрд╕рдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдЬाрдпा рдЬैрд╕े рджीрдкрдХ рдХो рд╣рд╡ाрдУं рдоें рдЬрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै - рдмिрдиा рд╢िрдХाрдпрдд, рдмिрдиा рддिрд░рд╕्рдХाрд░।"

      рд╡िрдЬ्рдЮाрдирдХु: рдмेंрдЬाрдоिрди рдл्рд░ैंрдХрд▓िрди

      рд╕ुрднाрд╖ рдЪंрдж्рд░ рд▓рдЦेреЬा
      (17 рдЬрдирд╡рд░ी, 1706 - 17 рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1790)

      рдзैрд░्рдп рдЬрд░ूрд░ी 
      рдХрд░рдиी рд╣ैं рдЕрдЧрд░ 
      рдЗрдЪ्рдЫाрдПँ рдкूрд░ी।

      рдмीрддा рд╕рдордп 
      рдЖрддा рдирд╣ीं рд╡ाрдкрд╕  
      рдпрд╣ рд╣ै рддрдп।

      рди рд╣ों рд╡िрдХрд▓ 
      рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХा рд▓ाрдн 
      рдоिрд▓ेрдЧा рдХрд▓।

      рдЬाрдиें рдк्рд░рдмुрдж्рдз
      рд╣ोрддा рди рдХрднी рдЕрдЪ्рдЫा 
      рдХोрдИ рднी рдпुрдж्рдз।

      рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд╣рдиा 
      рдЗрд╕рд╕े рднी рдЙрдд्рддрдо 
      рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд░рдиा।
         
      рддैрдпाрд░ी рдирд╣ीं 
      рд╣ाрд░ рдШрд░ рдмрдиाрдП 
      рдЕрдкрдиा рд╡рд╣ीं। 

      рдХाрд░्рдп рдЬो рдХрд░ो 
      рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рддुрдо 
      рд╡рдХ्рдд рдкूрд░ा рджो।

      рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рдЖрдИрдиे рд╕े рд╣реШीреШрдд рдкूрдЫрддी рд╣ुрдИ реЪреЫрд▓ें

      рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЬिрдпाрдЙрд░ рд░рд╣рдоाрди рдЬाреЮрд░ी

      рд╣ाрдИ рд╕्рдХूрд▓ рдоाреЮी (рд╡ाрдпा рдЕрд╕्рдеाрд╡ाँ), реЫिрд▓ा рдиाрд▓ंрджा, рдмिрд╣ाрд░ 803107

      рдЖрдИрдиे рд╕े рдкूрдЫो (реЪреЫрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
      рд╢ाрдпрд░: рдбॉ. рдЕрд╡िрдиाрд╢ рднाрд░рддी
      рдоूрд▓्рдп: ₹ 199/- рдкृрд╖्рда:103, рд╡рд░्рд╖: 2025
      рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╢्рд╡ेрддрд╡рд░्рдгा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдиोрдПрдбा
      рдЕрд╡िрдиाрд╢ рднाрд░рддी рд╣िंрджी рдХे рдПрдХ рдКрд░्рдЬाрд╡ाрди реЪреЫрд▓рдХाрд░ рд╣ैं। рдЫрдкрд░ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣िंрджी рдкрдв़ाрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ реЪреЫрд▓ рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрддाрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд▓ी рдХृрддि рдЖрдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓ेрдЦрди рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╢рдиाреЩ्рдд рдмрдиा рд▓ी рд╣ै। рдЖрдИрдиे рд╕े рдкूрдЫो рдЙрдирдХा рдкрд╣рд▓ा рдоौрд▓िрдХ реЪреЫрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдЙрдирдХी рдЫрдк्рдкрди реЪреЫрд▓ें рдоौрдЬूрдж рд╣ैं। рдЗрди реЪреЫрд▓ों рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рд╕ाреЮ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЕрд╡िрдиाрд╢ рднाрд░рддी рдиे реЪреЫрд▓ рд▓िрдЦрддे рд╣ुрдП рдХोрдИ рдЬрд▓्рджрдмाрдЬी рд╕े рдХाрдо рдирд╣ीं рд▓िрдпा рд╣ै। рдРрд╕े рднी реЪреЫрд▓ рдЬрд▓्рджी рдоें рд▓िрдЦी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрдзा рдирд╣ीं рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕िрд░्рдл рд╢ेрд░ рдХी рдЧंрднीрд░рддा рд╣ी рдирд╣ीं рд╢рдм्рджों рдХी рдХाрд░ीрдЧрд░ी рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХा рднी рдкूрд░ा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрд▓ोрдХ рдзрди्рд╡ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рдпрддी, рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рд╕्рд╡рд░्рдгрдХाрд░ рдФрд░ рдбॉ. рднाрд╡рдиा рдЖрджि рдиे рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдоें рдЙрдирдХी реЪреЫрд▓ों рдкрд░ рдмाрдд рдХी рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЖрд▓ोрдХ рдзрди्рд╡ा рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдЕрд╡िрдиाрд╢ рднाрд░рддी рдЗрд╕ рддрд░ुрдг рдкीрдв़ी рдХे рд╕рдмрд╕े рд╕ंрднाрд╡рдиाрд╢ीрд▓ рдЧреЫрд▓рдХाрд░ рд╣ैं। рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी реЪреЫрд▓ рд╣рдоाрд░ी реЫрд░ूрд░рддों рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рднी рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рдк्рд░ेрдпрд╕ी рдмрдирдХрд░ рдирд╣ीं рдЙрднрд░ी рд╣ै। рдЕрдм рдпрд╣ рд╕्рдд्рд░ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддी рд╣ै। рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддी рд╣ै। рдШрд░-рдмाрд░ рдФрд░ рдХाрд░реЩाрдиे рд╕ंрднाрд▓рддी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕िрдпाрд╕рдд рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЕрднी рднी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдХी рдПрдХ рдмрдб़ी рдЖрдмाрджी рдРрд╕ी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдореШाрдо рдХे рд▓िрдП рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж рдХрд░ рд░рд╣ीं рд╣ैं। рдЕрд╡िрдиाрд╢ рдХी рдкрд╣рд▓ी реЪреЫрд▓ рд╣ी рдЗрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै -

      рдЬिрдпाрдЙрд░ рд░рд╣рдоाрди рдЬाреЮрд░ी
       рдЬीрддी рд╣ै реШैрдж рдоें рдмेрдЯिрдпाँ рдЖрдЬ рднी
       рд╣рдорд╕े рдЯूрдЯी рдирд╣ीं рдмेреЬिрдпाँ рдЖрдЬ рднी
           рдлिрд░ рдЗрд╕ी реЪреЫрд▓ рдХा рдЕрдЧрд▓ा рд╢ेрд░ рд╣рдоाрд░ी реЫрд░ूрд░рддों рдФрд░ рд╕ंрдХрдЯों рд╕े рдЬुреЬ рдЬाрддा рд╣ै -

       рдХौрди рд▓ेрдЧा рднрд▓ा рдХोрдИ рдЙрдирдХी реЩрдмрд░
       рдЬिрдирдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдирд╣ीं рд░ोрдЯिрдпाँ рдЖрдЬ рднी

           рд╢ाрдпрд░ рдХो рджुрдиिрдпा рдХी рддрдоाрдо рдЪीреЫों рд╕े рдоोрд╣рдм्рдмрдд рд╣ै। рд╕िрд░्рдл рдЗंрд╕ाрди рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрдирдХी рдиреЫрд░ों рдоें рдкेрдб़-рдкौрдзों рдХो рдХाрдЯрдиा рднी рдЙрд╕рдХा реШрдд्рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ै, рджेрдЦें рдПрдХ рдФрд░ рд╢ेрд░ -

       рд╣рд░ рдШрдб़ी рд▓рдЧ рд░рд╣ी рджुрдкрд╣рд░ी рддो рдирд╣ीं
       рдкेрдб़ рдХो рдХाрдЯрдиा реЩुрджрдХुрд╢ी рддो рдирд╣ीं
          рд╢ाрдпрд░ рдЕрдкрдиे рд╢ेрд░ рдоें рдХрднी рдЕрдкрдиा рдШрд░-рдЖंрдЧрди рдФрд░ рдмрдЪрдкрди рддрд▓ाрд╢рддा рд╣ै, рддो рдХрднी рдЗрд╕ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╡рдХ्рдд рдоें рдЬिंрджрдЧी рдХी реЫрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рджिрдЦрд▓ाрдИ рджेрддा рд╣ै-

       рдЫрдд рднी рдЕрдкрдиी рдЖंрдЧрди рдЕрдкрдиा
       рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рдмрдЪрдкрди рдЕрдкрдиा
      ... ... ...
      рдордпрд╕्рд╕рд░ рдирд╣ीं рдЬрдм рд╣рдоें рджाрд▓ рд░ोрдЯी
       рдоुрдиाрд╕िрдм рд╣ै рдХिрддрдиा рдХрдоाрдиा рд╣рдоाрд░ा

         рдпрд╣ рд╡рд╣ рдлिрдХ्рд░ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдХрдИ рд╢ेрд░ рдоें рд╡рд╣ рдмाрд░-рдмाрд░ рджрд░्рдЬ рдХрд░рддे рд╣ैं-
       рдЕрдкрдиा рд╕рдм рдХुрдЫ рдЫोрдб़ рд░рд╣े рд╣ैं
       рдШрд░ рдХा рд░ाрд╢рди рдЬोреЬ рд░рд╣े рд╣ैं

           рджेрдЦрдиे рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рддрдоाрдо рдЕрд╢рдЖрд░ рдоें рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рдЪिंрддा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╢ाрдпрд░ рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рдЖреЩрд░ी рд╢ेрд░ рдоें рдЗрд╢्реШ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै-
       рдЗрд╢्реШ рдХी рдпे рдбрдЧрд░ рд╣рдордХो рдк्рдпाрд░ी рд▓рдЧी
       рдЦ्рд╡ाрдм рд╕ोрдпे рд╣ुрдП рд╣рдо рдЬрдЧाрдиे рд▓рдЧे

          рдЬो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЕрд▓ाрдордд рд╣ै рдХि рдоोрд╣рдм्рдмрдд рдХो реЪреЫрд▓ рд╕े реЩाрд░िрдЬ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рд▓ी реЫрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी реЫрдоाрдиे рдоें рдХрдИ реЪрдо рд╣ैं।

          рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдЕрд╡िрдиाрд╢ рднाрд░рддी рдХा рднрд▓े рдпे рдкрд╣рд▓ा реЪреЫрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдоें рдмрдиाрд╡рдЯ, рдмुрдиाрд╡рдЯ, рд╕рдЬाрд╡рдЯ рдФрд░ рдХрд╕ाрд╡рдЯ рдХी рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рд╣ै। 

      рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди

      рдлрдгीрд╢्рд╡рд░ рдиाрде 'рд░ेрдгु'
      (4 рдоाрд░्рдЪ 1921 – 11 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1977)

      рджिрдЧंрдд рдмोрд░ा

      рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ (рд╣िंрджी)
      рдЬे.рдбी.рдПрд╕.рдЬी. рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмोрдХाрдЦाрдд (рдЕрд╕рдо)



      рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╣ी рднाँрддि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ, рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдЬीрд╡рддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рд╣िंрджी рдХे рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं, рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓ рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рдердо рдФрд░ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рд░ेрдгु рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧंрдз, рдмोрд▓ी-рдмाрдиी рдХी рдоिрдаाрд╕, рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдЭрд▓рдХ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ, рдоिрдердХ рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдЬैрд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдд्рдд्рд╡ों рдХो рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЗрддрдиी рдЬीрд╡ंрддрддा рд╕े рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдкाрдардХ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрди рдЬрдирдкрджों рдХी рдЧрд▓िрдпों, рдЪौрдкाрд▓ों рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рд░ेрдгु рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд░рд╕्рдоों рдпा рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкाрдд्рд░ рджुःрдЦ-рджрд░्рдж, рдЕрднाрд╡ рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рдмीрдЪ рднी рдЬрдм рдЗрди рдкрд░्рд╡ों рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рддो рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी—рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЙрдд्рд╕рд╡ рдордиाрдиे рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЬिрд╕ рдпрдеाрд░्рдерддा, рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдФрд░ рд╕ौंрджрд░्рдпрдмोрдз рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдПрдХ рдирдИ рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।

      рдоूрд▓ рд╡िрд╖рдп: рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд╣ाрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं। рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдЖрд░. рдбांрдЧрд░ рд░ेрдгु рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि – “рд░ेрдгु рд▓ोрдХ-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоूрд▓рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдбुрдмрдХी рд▓рдЧाрдП рдмिрдиा рдк्рд░ीрддि рдХे рдЫिрди्рди рд╕ूрдд्рд░ рдХो рдкрдХреЬрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै।“1 рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рдЕंрдЪрд▓ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рдиे рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा, рдоिрдердХ, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдЧाрдеा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд░ेрдгु рдиे рддीрдЬ-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ी рд╣ै।

      рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░: рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╕े рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдоौрдХे рдкрд░ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдПрдХ рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЖрдиंрдж рдЙрдд्рд╕рд╡ рдордиाрддे рд╣ैं। ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдпा ‘рдкрд░рддी рдкрд░िрдХрдеा’ рдЖрджि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рджुःрдЦ-рджрд░्рдж рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╢्рдпाрдоा рдЪрдХेрд╡ा, рд╣ोрд▓ी рдЖрджि рдкрд░्рд╡ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рдиे ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╣ोрд▓ी рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдЖрдирди्рдж рд▓े рдЖрддा рд╣ै। рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХे рдЖрдиंрдж рдоें рдЖрдиंрджिрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ोрд▓ी рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдХाрд▓ рдпा рдорд╣ंрдЧाрдИ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрдзाрд░-рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдХрд░ рд╣ोрд▓ी рдордиाрддे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрд▓ рдоें рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдорд╣ीрдиे рд▓ोрдЧ рд░ोрддे-рдмिрд▓рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╖्рдЯ рд╕рд╣рддे рдХाрдЯ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХेрд╡рд▓ рдлाрд▓्рдЧुрди рдХा рдорд╣ीрдиा рд╣ी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рджुःрдЦ рджрд░्рдж рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рдЖрдиंрдж рд╕े рдЬीрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдорд╣ीрдиे рдоें рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрд▓ी рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рднрд▓े рд╣ी рдЗрд╕ рдорд╣ीрдиे рд▓िрдП рдЧрдП рдХрд░्рдЬ рдЪुрдХाрдиे рдоें рд╕ाрд▓ рдХрдЯ рдЬाрдП। “рдорд╣ँрдЧी рдкреЬे рдпा рдЕрдХाрд▓ рд╣ो, рдкрд░्рд╡ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рддो рдордиाрдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдФрд░ рд╣ोрд▓ी? рдлाрд▓्рдЧुрди рдорд╣ीрдиे рдХी рд╣рд╡ा рд╣ी рдмाрд╡рд░ी рд╣ोрддी рд╣ै। .... рджूрд╕рд░े рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХो рддो рдЯाрд▓ рднी рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рджीрд╡ाрд▓ी рдоें рдПрдХ рджो рджीрдк рдЬрд▓ा рджिрдП, рдмрд╕ рдЫुрдЯ्рдЯी। рд▓ेрдХिрди рд╣ोрд▓ी рддो рдоुрд░्рджा рджिрд▓ों рдоें рднी рдЧुрджрдЧुрджी рд▓рдЧाрдХрд░ рдЬिрд▓ाрддी рд╣ै। рдмौрд░े рд╣ुрдП рдЖрдо рдХे рдмाреЪ рд╕े рд╣рд╡ा рдЖрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪे-рдмूреЭों рдХो рдорддрд╡ाрд▓ा рдмрдиा рдЬाрддी рд╣ै।”2 рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╣ोрд▓ी рдоें рдЬрд╡ाрди-рдмूреЭे рд╕рднी рдорддрд╡ाрд▓ा рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрдХ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕ рдЖрдиंрдж рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╣ोрд▓ी рдХे рдоौрд╕рдо рдоें рдоुрд░्рджे рдХा рдорди рднी рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓рд▓рдЪा рдЬाрддी рд╣ै। рдпाрдиि рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоौрд╕рдо рдоें рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдорддрд╡ाрд▓ा рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рдПрдХ рдорди рдзाрди рдХा рдбेреЭ рдпा рддीрди рдорди рдкрд░ рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдХрд░ рд╣ोрд▓ी рдордиाрддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рд╕ाрд▓ рднрд░ рдХे рджुःрдЦ рддрдеा рдХрд╖्рдЯों рдХो рднुрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрд▓ी рдХे рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдХрд░ рдЙрд▓्рд▓рд╕िрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं।

            рд╣ोрд▓ी рдоें рдбाрдХ्рдЯрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рдФрд░ рдХрдорд▓ा рдХे рдорди рдоें рднी рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрдорд▓ा рднी рдк्рд░рд╢ांрдд рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдмाрд░ рдХी рд╣ोрд▓ी рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдоी рдк्рд░рд╢ांрдд рдХे рд╕ाрде рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдкिрдЫрд▓ी рдмाрд░ рдХी рд╣ोрд▓ी рдоें рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╡рд╣ рдмेрд╣ोрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рдХ्рдпोंрдХि рдбाрдХ्рдЯрд░ рдЙрд╕े рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ोрдиे рдирд╣ीं рджेंрдЧे। рдбाрдХ्рдЯрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рднी рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрде рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓े рдЙрд╕े рд╣ोрд▓ी рдХे рд░ंрдЧ рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдбрд░рддे рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджрдоी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджрдоी рдХो рд░ंрдЧ рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдЬेрд▓ рднी рдЬाрдиा рдкреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। “рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджрдоी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрд░्рджी рдкрд╣рдиे рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрд░्рджी рдХो рд░ंрдЧ рджेрдиे рд╕े рдЬेрд▓ рдХी рд╕рдЬा рд╣ोрддी рд╣ै। .... рдбाрдХ्рдЯрд░ рдХो рдЕрдм рдЧाँрд╡ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧी рд╣ै, рдЧाँрд╡ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ै рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдЪ्рдЫे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд░ंрдЧ рдоें, рдЧोрдмрд░ рдоें, рдХीрдЪреЬ рдоें рд╕рд░ाрдмोрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।”3 рд╣ोрд▓ी рдХे рдкрд░्рд╡ рдоें рдбाрдХ्рдЯрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рднी рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рд╕े рдбрд░рдХрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдиे рдЙрд╕े рд░ंрдЧ рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рд░ाрд╕्рддे рдоें рдХाрд▓ीрдЪрд░рди рдЙрд╕े рд░ंрдЧ рд▓рдЧाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЧाँрд╡ рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧ рд╣ोрд▓ी рдордиाрдиे рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ैं। рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░ рдХे рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдбाрдХ्рдЯрд░ рдХो рдХрдорд▓ा рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ рд╕े рд░ंрдЧ рджेрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЗрд╕ी рдкрд▓ рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें рдеी рдХि рдХрдм рдбाрдХ्рдЯрд░ рдЖрдпे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓े। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╣ोрд▓ी рдоें рдк्рд░ेрдоी рдпुрдЧрд▓ рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрддुрд░ рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं।

          рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХрдеाрдХाрд░ рдиे рд╕िрд░рд╡ा рдкрд░्рд╡ рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╕рдЬीрд╡рддा рдЖрдИ рд╣ै। рд╕िрд░рд╡ा рдкрд░्рд╡ рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдЕंрдЪрд▓ рдХे рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рдЕंрдЪрд▓ рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрд╕ी рднेрдж-рднाрд╡ рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЫोрдЯे-рдмреЬे, рдЕрдоीрд░-рдиिрд░्рдзрди рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЬाрд▓ рд▓ेрдХрд░ рдордЫрд▓ी рдкрдХреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рд▓ोрдЧ рд╕рдд्рддू рдЦाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╕े рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдХो рд╕рдд्рддुрдЖрдиी рдкрд░्рд╡ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рджिрди рд▓ोрдЧ рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рдЦाрдиा рдЦाрддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрд▓ рднрд░ рдЪौрдХा рдЬрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджिрди рдЪौрдХा рдЬрд▓ाрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП। рд▓ोрдЧों рдХी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рдердо рджिрди рднूрдоिрджाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рд▓िрдП рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ рдкрдХी рд╣ुрдИ рдЪीрдЬ рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдЦाрддे рд╣ैं। “рдХрд▓ рд╕िрд░рд╡ा рдкрд░्рд╡ рд╣ै। рдХрд▓ рдкрд░рдоाрди рдоें рдордЫрдорд░ी рд╣ोрдЧी - рдордЫрдорд░ी рдЕрд░्рдеाрдд рдордЫрд▓ी рдХा рд╢िрдХाрд░। рдЖрдЬ рдЪैрдд рд╕ंрдХ्рд░ांрддि рд╣ै। рдХрд▓ рдкрд╣рд▓ी рд╡ैрд╢ाрдЦ, рд╕ाрд▓ рдХा рдкрд╣рд▓ा рджिрди। рдХрд▓ рд╕рднी рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдордЫрд▓ी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░ेंрдЧे। рдЫोрдЯे-рдмреЬे, рдЕрдоीрд░-рдиिрд░्рдзрди рд╕рднी рдЯाрдкी рдФрд░ рдЬाрд▓ рд▓ेрдХрд░ рд╕ुрдмрд╣ рд╣ी рдиिрдХрд▓ेंрдЧे। рдЖрдЬ рджोрдкрд╣рд░ рдХो рд╕рдд्рддू рдЦाрдПँрдЧे। рд╕рддूрдЖрдиी рдкрд░्рд╡ рд╣ै рдЖрдЬ। рдЖрдЬ рд░ाрдд рдХी рдмрдиी рд╣ुрдИ рдЪीрдЬें рдХрд▓ рдЦाрдПँрдЧे। рдХрд▓ рдЪूрд▓्рд╣ा рдирд╣ीं рдЬрд▓ेрдЧा। рдмाрд░рд╣ों рдоाрд╕ рдЪूрд▓्рд╣ा рдЬрд▓ाрдиे рдХे рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рдердо рджिрди рдоें рднूрдоिрджाрд╣ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдкрдХी рд╣ुрдИ рдЪीрдЬ рдЙрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдЦाрдПँрдЧे।”4

          ‘рдкрд░рддी рдкрд░िрдХрдеा’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднी рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рд╢्рдпाрдоा рдЪрдХेрд╡ा рдкрд░्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░्рд╡ рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рдХे рд▓ोрдЧ рдордиाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдФрд░рддों рддрдеा рдпुрд╡рддिрдпों рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рдФрд░рддें рддрдеा рд▓реЬрдХिрдпां рд╣ी рднाрдЧ рд▓ेрддी рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рддрдеा рд▓реЬрдХे рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рднाрдЧ рдирд╣ीं рд▓े рд╕рдХрддे। рд╢्рдпाрдоा рдЪрдХेрд╡ा рдкрдХ्рд╖ी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд╕ुрдирддे рд╣ी рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХे рдХिрдиाрд░े рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ी рд▓реЬрдХिрдпाँ рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд▓рдЧ рдЬाрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХрд▓ рдХे рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдиौрдЬрд╡ाрди рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдХो рд░ूреЭि рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╣ै। рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдкрд░्рд╡ рдХेрд╡рд▓ рд░ूреЭिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмेрддुрдХी рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдХे рдмूреЭे рднी рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡ рдоें рдЪाрд╡рд▓, рдЧुреЬ, рдХेрд▓ा рдЖрджि рдХा рдмрд░рдмाрджी рд╣ी рдоाрдирддे рд╣ैं। рдлिрд░ рднी рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓реЬрдХिрдпाँ рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рддी рд╣ै। рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдоाрдд्рд░ рдХुंрд╡ाрд░ी рд▓реЬрдХिрдпों рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рд╕рднी рд▓реЬрдХिрдпां рдФрд░ рдФрд░рддें рднाрдЧ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдм्рдпाрд╣ी рдФрд░рддों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмूреЭी рдФрд░рддें рднी рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдоें рд▓реЬрдХिрдпां рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдкुрддрд▓े рддрдеा рд╡ृрди्рджाрд╡рди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। “рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рд╢्рдпाрдоा, рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдЪрдХेрд╡ा। рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рджрд░्рдЬрдиों рдХिрд╕्рдо рдХे рдкंрдЫिрдпों рдХे рдкुрддрд▓े ! рдЕрди्рджी рдзाрди рдХे рдЪाрд╡рд▓ рдХा рдкिрдаाрд░ рдШोрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд▓िрдкे-рддुрд▓े рд╕реЮेрдж рдкुрддрд▓ों рдкрд░, рдкुрддрд▓ी рдХे рдкांрдЦो рдкрд░, рдЖँрдЦों рдкрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рд░ंрдЧ-рдЯीрдк, рдлूрд▓-рд▓рдд्рддी। рд▓ाрд▓, рд╣рд░े, рдиीрд▓े, рдкीрд▓े, рдмैंрдЧрдиी, рд╕ुрдЧाрдкंрдЦी, рдиीрд▓рдХंрдаी। рдкुрддрд▓े рдм्рдпाрд╣ी рдмрд╣рдиें рдмрдиा рджेрддी। рдмुреЭिрдпाँ рд░ंрдЧ-рдЯीрдкрдХाрд░ी рдЖрджि рдХрд░ рджेрддी рд╣ै।”5 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡िрд╡िрдз рдкрд░्рд╡-рддीрдЬ, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै।

      рд▓ोрдХрдХрдеा-рд▓ोрдХрдЧीрдд: рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡िрдз рд▓ोрдХрдХрдеा, рдоिрдердХों, рдЧाрдеा рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХा рдЬрдирдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрдЯूрдЯ рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдбॉ. рд╢ांрддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧुрдк्рдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ – “рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдпुрдЧीрди рдЯ्рд░ेрдЬेрдбी рдХो рд░ेрдгु рдиे рдЗрддрдиी рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рдХे рд╕ाрде рдЧूँрде рджिрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢िрд▓्рдк рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै।”6 рд╢ांрддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧुрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдХрдерди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣ी рдмрддाрддे рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд▓ोрдХрдХрдеा рддрдеा рдоिрдердХों рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХрддा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ुрдЖ рд╣ै।

          рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд▓ोрдХрдХрдеा рддрдеा рдоिрдердХों рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं – 
      рдоेрд░ी рдХी рдХрдеा: ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрдеाрдУं рдоें рдПрдХ рд▓ोрдХрдХрдеा рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдХे рдиाрдордХрд░рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдоेрд░ी рдХे рдиाрдо рд╕े рд╣ी рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдЧाँрд╡ рдХा рдиाрдордХрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдоेрд░ी рдХे рдкрддि рдоाрд░्рдЯिрди рдиे рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рдЗрд╕ рдЗрд▓ाрдХे рдХा рдиाрдо рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рд╣ुрдЖ। рдоाрд░्рдЯिрди рдиे рдвोрд▓ рдмрдЬाрдХрд░ рд╕ाрд░े рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдПрдХ рджिрди рднूрд▓рд╡рд╢ рдПрдХ рдмूреЭे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдЧाँрд╡ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा। рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкрдЪाрд╕ рдХोреЬे рд▓рдЧाрдП рдеे। рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓ेрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХिрд╕ी рдХो рднी рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдпाрдж рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рдХो рдпрджि рдпाрдж рд╣ै рднी, рддो рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрдиे рдбрд░ рд╕े рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓ेрддा рд╣ै। 
      рдЪंрдкाрд╡рддी рдЗрд╕्рдЯेрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдеा: рдоेрд░ीрдЧंрдЬ рдЧाँрд╡ рдоें рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рдЗрд╕्рдЯेрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдеा рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рд░ाрдЬрдкूрддрдЯोрд▓ी рдХे рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि рдХाрдпрд╕्рдеों рдиे рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рдХो рдзोрдЦा рджिрдпा। рд░ाрдордХिрд░рдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХा рджाрджा рдорд╣ाрд░ाрдиी рдХे рдЗрд╕्рдЯेрдЯ рдоें рд╕िрдкाрд╣ी рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдеा। рддो рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рдХा рджाрджा рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░ी рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдеा। рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рдФрд░ рд░ाрдЬрдкрд░рдмंрдЧा рдХे рдордз्рдп рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рджाрджा рдиे рдзोрдЦा рджिрдпा рдФрд░ рд░ाрдЬрдкрд░рдмंрдЧा рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдЬिрд╕рд╕े рд░ाрдиी рдЪंрдкाрд╡рддी рд╣ाрд░ рдЧрдИ। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдмрдЪी рд╣ुрдИ рдЬрдоीрди рд░ाрдордХिрд░рдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦ рджी। рдЗрд╕ рдХрдеा рдХो рджोрдиों рджрд▓ों рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ुрдиाрддे рд╣ैं। рдХाрдпрд╕्рдеों рдХे рдЯोрд▓ी рд░ाрдЬрдкूрдд рд▓ोрдЧों рдХो рджोрд╖ी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рддो рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрдпрд╕्рдеों рдХो।

      рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХी рдХрдеा: рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рдоें рдХौрд╕ी рдоैрдпा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдХрдеा рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЕंрдЪрд▓ рдоें рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдЕрдд्рдпंрдд рдЭрдЧреЬाрд▓ू рдеी। рдПрдХ рдмाрд░ рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдХा рдЙрди рддीрдиों рд╕े рдЭрдЧреЬा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдкрд░ рдоूрд░्рдЫिрдд рдмाрди рдоाрд░рдХрд░ рд╡рд╣ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рдХी рдУрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд░ाрд╕्рддे рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдХो рдпाрдж рдЖрдИ рдХि рдЙрд╕рдиे рдЧौрд░ рдоें рджीрдкрдХ рдирд╣ीं рдЬрд▓ाрдпा। рд╡рд╣ рджीрдк рдЬрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ाрдкрд╕ рдЬाрддी рд╣ै। рджीрдк рдЬрд▓ाрддे рд╣ी рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд╕ рдХी рдоूрд░्рдЫा рдЯूрдЯ рдЧрдпी। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдкрд░ рдРрд╕ा рдЧुрдг рдЪрд▓ाрдпा рдХि рджोрдкрд╣рд░ рдоें рд╣ी рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рдХी рд░ाрддों рдХा рдЕंрдзेрд░ा рдЫाрдиे рд▓рдЧा। рдмреЬी рдирдирдж рдиे рдЖँрдзी рдкाрдиी рдЫोреЬा। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдХे рдЧुрдг рд╕े рдЖँрдзी рдк्рд░рд▓рдп рдЖрдиे рд▓рдЧा। рдЙрд╕рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдкुрдХाрд░рдиे рд▓рдЧी। рд╕ौ рдХोрд╕ों рддрдХ рдоैрдпा рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рддрдеा рд╕рдЧे-рд╕ंрдмंрдзी рд╣ी рдеे। рд╡рд╣ рдмाрд░-рдмाрд░ рдПрдХ рджीрдкрдХ рдЬрд▓ा рдХрд░ рдоैрдпा рдХो рд░ाрд╣ рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧुрд╣ाрд░ рд▓рдЧाрддी рд░рд╣ी। рдкрд░ंрддु рдХिрд╕ी рдиे рднी рдорджрдж рдирд╣ीं рдХी। рдЖँрдзी-рдк्рд░рд▓рдп рдоें рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдбूрдмрдиे рд╣ी рд╡ाрд▓ी рдеी рдХि рдоैрдпा рдХी рдЫोрдЯी рд╕ौрддेрд▓ी рдмрд╣рди рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдПрдХ рджीрдк рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рдЖрдИ। рдЙрд╕ी рджीрдк рд╕े рдоैрдпा рдХो рд╕рд╣ाрд░ा рдоिрд▓ рдЧрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा। рдХौрд╕ी рдоैрдпा рдФрд░ рд╕ाрд╕ рдирдирдж рдХे рдЭрдЧреЬे рд╕े рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╡िрдиाрд╢ рд▓ीрд▓ा рд╣ुрдИ। рдзрд░рддी рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдзрд░рддी рдХा рд▓ाрд╢ рд╣ी рдмрдЪा рд╣ुрдЖ рдеा। рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХे рдЕрдиुрд░ोрдз рдкрд░ рдХोрд╕ी рдоैрдпा рдЕрдкрдиा рдХ्рд░ोрдз рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдзрд░рддी рдХी рд╡िрдиाрд╢ рд▓ीрд▓ा рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕िрд╣рд░ рдЙрдарддी рд╣ै। рдоैрдпा рдЕрдкрдиी рдмрд╣рди рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ै – “рдирд╣ीं, рдзрд░рддी рдорд░ेрдЧी рдирд╣ीं। рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдмैрдардХрд░ рдоैं рд░ोрдпी рд╣ूँ, рдЖँрд╕ू рдХी рдЙрди рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдзрд░рддी рдХा рдк्рд░ाрдг рд╕िрдордЯा рд░рд╣ेрдЧा। ..... рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдкौрд╖ рдкुрд░्рдгिрдоा рдХे рджिрди рдЙрди рдзाрд░ाрдУं рдоें рд╕्рдиाрди рд╕े рдкाрдк рдзुрд▓ेрдЧा। рдпुрдЧ-рдпुрдЧ рдХे рдмाрдж рдПрдХ-рдПрдХ рдк्рд░ाрдгी рдкाрдк рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдЧा। рддрдм, рдлिрд░ рд╕ाрд░ी рдзрд░рддी рдкрд░ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдЫा рдЬाрдПрдЧी। ... ... рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╕िрдордЯे рд╣ुрдП рдк्рд░ाрдг рдирдП-рдирдП рд░ंрдЧों рдоें рдЙрднрд░ेंрдЧे।”7

      рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХो рдХोрд╕ी рдоैрдпा рд╡рд░рджाрди рджेрддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рд╕ंрддाрди рд╕рджा рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдХी рдоाрди рдмреЭाрдПрдЧी। рдпрд╣ рдХрдеा рджुрд▓ाрд░ीрджाрдп рдФрд░ рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрдеा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХрдеाрдирдХ рдХो рдЧрддि рдоिрд▓ी рд╣ै।

        рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ी рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। 

      рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЬाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрдЧीрдд рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ, рд╣рд░्рд╖-рдЖрдиंрдж рд╕рднी рдоौрдХे рдкрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рдЧीрддों рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдЬीрд╡рди рдХो рднी рдЬाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рддрдеा рдЬीрд╡рди рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд░ेрдгु рдиे ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕ुрд░ंрдЧा рд╕рджाрдм्рд░िрдЬ рдХрдеा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ुрд░ंрдЧा рд╕рджाрдм्рд░िрдЬ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрдеा рдХो рдЬाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।
      “рдирд╣ीं рддोрд░ा рдЖрд╣े рдк्рдпाрд░ी рддेрдЧ рддрд░рдмрд░िрдпा рд╕े
      рдирд╣ीं рддोрд░ा рдкाрд╕ рдоें рддीрд░ рдЬी।
      рдирд╣ीं рддोрд░ा рдЖрд╣े рдк्рдпाрд░ी рддेрдЧ рддрд░рдмрд░िрдпा рд╕े
      рдХौрди рд╣ी рдЪीрдЬрд╡ा рд╕े рдоाрд░рд▓ू рдмрдЯोрд╣िрдпा рдХे
      рдзрд░рддी рд▓ोрдЯाрдмेрд▓ा рдмेрдкीрд░ рдЬी рдИ рдИ рдИ।”8

          рдаीрдХ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рд╣ोрд▓ी рдХे рдоौрд╕рдо рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдЬीрд╡ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрд▓ी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рд░ोрдоांрдЪिрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ै। рд╣ोрд▓ी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрд▓ी рдХे рд╕рдордп рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рдоें рдЙрда рд░рд╣े рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлुрд▓िрдпा рд╣ोрд▓ी рдХे рдЧीрдд рдЧुрдгрдЧुрдиाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै- 
      “рдЕрд░े рдмрд╣िрдпाँ рдкрдХреЬी рдЭрдХрдЭोреЬे рд╢्рдпाрдо рд░े
      рдлूрдЯрд▓ рд░ेрд╕рдо рдЬोреЬी рдЪूреЬी
      рдорд╕рдХि рдЧрдИ рдЪोрд▓ी, рднींрдЧाрд╡рд▓ рд╕ाреЬी
      рдЖँрдЪрд▓ рдЙреЬी рдЬाрдП рд╣ो
      рдРрд╕ो рд╣ोрд░ी рдордЪाрдпो рд╢्рдпाрдо рд░े...।”9

      рд▓ोрд░िрдХ рдпा рдХुрдорд░ рдмिрдЬ्рдЬेрднाрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрдд –
      “рдЕрд░े рд░ाрдо рд░ाрдо рд░े рджेрд╡ рд░े рдЗрд╕рд░ рд░े рдорд╣ाрджेрд╡,
      рдмाрдоे рдаाреЭी рджेрд╡ी рджुрд░рдЧा рджाрд╣िрди рдмोрд▓े рдХाрдЧ
      рдЕрдкрди рдорди рдоें рд╕ोрдЪ рдХрд░िрдпे рдоाрдиिрдХ рд╕рд░рджाрд░,
      рдмाрдд рд╕े рдирд╣ीं рдоाрдиे рдмीрд░ рдХрдиोрдЬिрдпा рдЧुрдЖрд░।”10

          рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЧांрдзी рддрдеा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै - 
      “рдЖрдИ рд░े рд╣ोрд░िрдпा рдЖрдИ рдлिрд░ рд╕े
      рдЖрдИ рд░े
      рдЧाрд╡рдд рдЧांрдзी рд░ाрдЧ рдордиोрд╣рд░
      рдЪрд░рдЦा рдЪрд▓ाрд╡े рдмाрдмू рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрдмू
      рдЧुंрдЬрд▓ рднाрд░рдд рдЕрдорд╣ाрдИ рд░े ! рд╣ोрд░िрдпा рдЖрдИ рдлिрд░ рд╕े
      рд╡ीрд░ рдЬрдоाрд╣िрд░ рд╢ाрди рд╣рдоाрд░ो
      рдмрд▓्рд▓рдн рд╣ै рдЕрднिрдоाрди рд╣рдоाрд░ो
      рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдЬैрд╕े рднाрдИ рд░े ! рд╣ोрд░िрдпा рдЖрдИ рдлिрд░ рд╕े !”11

          рдпрд╣ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдиूрддрди рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рдЬो рд░ेрдгु рдиे рдлрдЧुрдЖ рдЧीрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। 
          рд░ेрдгु рдиे рдЬाрдЯ-рдЬрдЯ्рдЯीрди рдЦेрд▓ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдЬाрдЯ рдХी рдХрдеा рдХो рдЬाрдирдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рднी рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। 

      “рд╕ुрдирд░ी рд╣рдорд░ рдЬрдЯिрдиिрдпाँ рд╣ो рдмाрдмूрдЬी
      рдкाрддрд░ि рдмाँрд╕ рдЫौрдХिрдиिрдпाँ рд╣ो рдмाрдмूрдЬी
      рдЧोрд░ी рд╣рдорд░ рдЬрдЯिрдиिрдпाँ рд╣ो рдмाрдмूрдЬी
      рдЪाрдирдиी рд░ाрдд рдХे рдЗंрдЬोрд░िрдпा рд╣ो рдмाрдмूрдЬी।”12

            рд░ेрдгु рдиे рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा рдХे рдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрд░рд╣िрди рдЕрдкрдиे рд╡िрд░рд╣ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрд╕ाреЭ рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдХी рдпाрдж рдоें рдкрдд्рдиी рддрдеा рд╡िрд░рд╣िрди рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा рдХे рдЧीрдд рдЧा рд░рд╣ी рд╣ै। 
      “рдЖрдо рдЬे рдХрдЯрд╣рд▓, рдЯूрдЯ рдЬे рдмреЬрд╣рд▓
      рдиेрдмुрдЖ рдЕрдзिрдХ рд╕ुрд░ेрдм
      рдоाрд╕ рдЖрд╕ाреЭ рд╣ो рд░ाрдоा ! рдкंрде рдЬрдиि рдЪреЭिрд╣
      рджूрд░рд╣ि рд╕े рдЧрд░рдЬрдд рдоेрдШ рд░े рдоोрд░!”13

      рдаीрдХ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХрдеाрдХाрд░ рдиे рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░рд╣िрди рдкрдд्рдиी рдХे рд╡िрд░рд╣ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।
          рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рд╕ुрди्рдирд░ी рдиैрдХा рдХрдеा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। 
      “рдирдо्рдоा рдиैрдХा рд╕ुрди्рдирд░ी рд╕ुрди рд▓े рдоोрд░ рдмрдЪрдиिрдпाँ рд░े рдиाрдо,
      рдирдо्рдоा рдкाрддाрд▓ рдлोреЬी рдЖрдирдм рд╣рдо рдкрдиिрдпां рд░े рдиाрдо,
      ××××××××
      рд╕ुрди्рдирд░ी рдиैрдХा рд░े-рдЗ-рдП, рдЬोреЬрд▓ो рдкीрд░िрдд рдЬрдиि рддोреЬे рд░े-рдП
      рд╣рдорд╣ूँ рдорд░ि-рдЬा-рдп-рдмा-рд░े-рдХी-рдЗ-рдЗ !
      рдХुрд╣ूँ рдХूं рдХा-рдЖं-рдЖं।”14
         
          рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрдеाрдХाрд░ рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै।

      рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдЬीрд╡ंрдд рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдкрдХреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों, рд▓ोрдХрдкрд░्рд╡ों, рдЙрдд्рд╕рд╡ों, рд▓ोрдХрдЧीрддों, рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдФрд░ рдоिрдердХों рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдд्рдд्рд╡ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рди рдХेрд╡рд▓ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдЬीрд╡ рдЭांрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рднी рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै। рд░ेрдгु рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоाрдд्рд░ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдХрдеा рдХा рдЕंрдЧ рд╣ै—рдПрдХ рдРрд╕ा рдЬीрд╡ंрдд рддрдд्рдд्рд╡ рдЬो рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рджिрд╢ा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдЦрдб़ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рдгिрдд рдкрд░्рд╡-рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрдХрддा, рдЬीрд╡рди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрдХेрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЖंрдЪрд▓िрдХ рд░ंрдЧों рд╕े рднрд░рдХрд░ рдЙрд╕े рд▓ोрдХ рдХी рд╡ाрдгी рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдЬोрдб़ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд░ेрдгु рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХेрд╡рд▓ рд╡рд░्рдгрди рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд░рдЪрдиा рдХी рдЖрдд्рдоा рдмрдирдХрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдоौрд▓िрдХрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।

      рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी: 
      1. рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (рдЙрдкाрдзिрдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз), рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдЖрд░. рдбाँрдЧрд░, рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕рди- 2011, рдкृ – 262 
      2. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 130-131 
      3. рд╡рд╣ी, рдкृ – 138
      4. рд╡рд╣ी, рдкृ – 153 
      5. рд╡рд╣ी, рдкृ – 472 
      6. рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (рдЙрдкाрдзिрдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз), рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдЖрд░. рдбाँрдЧрд░, рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕рди- 2011, рдкृ – 268
      7. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 316 
      8. рд╡рд╣ी, рдкृ – 68
      9. рд╡рд╣ी, рдкृ – 132 
      10. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 85 
      11. рд╡рд╣ी, рдкृ – 134 
      12. рд╡рд╣ी, рдкृ – 186 
      13. рд░ेрдгु рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी – 2, рднाрд░рдд рдпाрдпाрд╡рд░ (рд╕ं.), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдЪौрдеी рдЖрд╡ृрдд्рддि – 2012, рдкृ – 191 
      14. рд╡рд╣ी, рдкृ – 431