 |
| рдбॉ. рдиिрддीрди рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдХुंрднाрд░ |
рдиिрддीрди рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдХुंрднाрд░
рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ, рд░ाрдЬрдоाрддा рдЬिрдЬाрдК рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдзाрд░ुрд░ (рдЬрдирдкрдж: рдмीрдб) рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░
рднूрдоिрдХा
рднाрд░рдд рдХी рдирдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020), рджेрд╢ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рднाрд░рдд рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рдмрдиाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी, рд▓рдЪीрд▓ा, рдмрд╣ुрднाрд╖ी рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмрдиाрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬिрдирдоें рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдпुрдЧ рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо, рдИ-рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдоॉрдб्рдпूрд▓, рд╡ीрдбिрдпो рд▓ेрдХ्рдЪрд░, рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдоूрд▓्рдпांрдХрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмрджрд▓рддे рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдЗрди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕्рдеाрди рдоिрд▓े, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рднी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓ рд╕рдХे।
NEP 2020 рдпрд╣ рдоाрдирддी рд╣ै рдХि рдоाрддृрднाрд╖ा рдпा рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиीрддि рдпрд╣ рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рднी рд╣िंрджी рдЬैрд╕ी рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ рдХी рдЬाрдПँ। рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा рдХ्рдпा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ै, рдХ्рдпा рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдХैрд╕ी рд╣ैं।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡िрдЬрди
“рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020) рднाрд░рдд рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдФрд░ рджूрд░рджрд░्рд╢ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд╣ै ”01 рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी, рд▓рдЪीрд▓ा, рдмрд╣ुрднाрд╖ीрдп, рдмрд╣ु-рд╕्рддрд░ीрдп рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХी рднाрд╖ाрдИ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрддृрднाрд╖ा, рд╡िрд╢ेрд╖рддः рд╣िंрджी, рдХे рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдХो рднी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЧрдИ рд╣ै।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдиीрддि рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
NEP 2020 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो 21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдХौрд╢рд▓ рд╕े рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиीрддि рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं:
• рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдЪ (DIKSHA): рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдкोрд░्рдЯрд▓ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрджी рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкाрда्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
• SWAYAM рдФрд░ SWAYAM PRABHA: рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬुрдб़े рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рдмрд╣ुрднाрд╖ी рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрдирдоें рд╣िंрджी рдоें рднी рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
• e-Path Shala рдФрд░ NROER (National Repository of Open Educational Resources) рдЬैрд╕े рдкोрд░्рдЯрд▓ों рдкрд░ рднी рд╣िंрджी рдоें рдИ-рдкुрд╕्рддрдХें, рд╡ीрдбिрдпो, рдСрдбिрдпो рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
• рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдлोрд░рдо (NETF) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдирд╡ाрдЪाрд░, рд╢ोрдз рдФрд░ рдиीрддि-рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рджेрдЧा, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें।
рдоाрддृрднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िंрджी рдХा рд╕्рдеाрди
NEP 2020 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрддृрднाрд╖ा/рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдоें рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдХрдХ्рд╖ा 5 рддрдХ — рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो, рдХрдХ्рд╖ा 8 рддрдХ рднी। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै:
• рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕
• рдЬрдб़ рд╕े рдЬुрдб़ी рд╢िрдХ्рд╖ा
• рднाрд╖ाрдИ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा
рд╣िंрджी, рдЬो рдХि рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।
рдиीрддि рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдоों рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рддाрдХि рдХोрдИ рдЫाрдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рди рдЬाрдирдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡ंрдЪिрдд рди рд░рд╣े।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрддा
NEP 2020 рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдПрдХ рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдФрд░ рд╣िंрджी-рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें। рдЗрд╕рд▓िрдП:
• рдиीрддि рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрд╖ाрдИ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЬाрдП।
• рд╣िंрджी рдЬैрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдХे рдЗрд╕ рдЕंрддрд░ рдХो рдХрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
• рдХрдо рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдЖрдзाрд░िрдд рдоोрдмाрдЗрд▓ рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рди, рдСрдбिрдпो-рд╡ीрдбिрдпो рдХंрдЯेंрдЯ рдФрд░ рдСрдлрд▓ाрдЗрди рдЙрдкрдпोрдЧ рдпोрдЧ्рдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╣ै।
рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा
• рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдЬैрд╕े Artificial Intelligence (AI), Machine Translation, рдФрд░ Speech-to-Text Tools рдХो рд╣िंрджी рдЬैрд╕ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдиा NEP 2020 рдХी рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдпोрдЬрдиा рдХा рднाрдЧ рд╣ै।
• рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖िрдХ рдоुрдж्рджा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।
рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХ्рд░ांрддि рдиे рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рджी рд╣ै, рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдЗрд╕рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдзीрд░े рдзीрд░े рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020) рдХे рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рд╣िंрджी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХрдИ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпाрд╕ рджेрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдлिрд░ рднी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╣िंрджी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрднी рднी рдПрдХ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ै।
рд╕рд░рдХाрд░ी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо्рд╕ рдкрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрдордЧ्рд░ी
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдП рдЬा рд░рд╣े рдХрдИ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкोрд░्рдЯрд▓ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдХрд░ рд▓ाрдЦों рдЫाрдд्рд░ों рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं:
• DIKSHA рдкोрд░्рдЯрд▓: “рдЕрдзिрдХांрд╢ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдиे рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдоें рдХрдХ्рд╖ा 1 рд╕े 12 рддрдХ рдХी рдкुрд╕्рддрдХों, рд╡ीрдбिрдпो, рдЗंрдЯрд░ैрдХ्рдЯिрд╡ рдХ्рд╡िрдЬ़ рдЖрджि рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рд╣ै।”02
• SWAYAM рдкोрд░्рдЯрд▓: “рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдФрд░ рдХोрд░्рд╕ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े IGNOU рдФрд░ NIOS рдЬैрд╕े рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े।”3
• e-Pathshala (NCERT): рд╣िंрджी рдоें рдХрдХ्рд╖ा 1 рд╕े 12 рддрдХ рдХी рдИ-рдкुрд╕्рддрдХें, рдСрдбिрдпो рдФрд░ рд╡ीрдбिрдпो рдл़ॉрд░्рдоेрдЯ рдоें рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं।
• SWAYAM PRABHA: 32 DTH рдЪैрдирд▓ों рдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЪैрдирд▓ों рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рдХंрдЯेंрдЯ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдиिрдЬी рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдкрд░ рд╣िंрджी рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी
• BYJU'S, Unacademy, Vedantu, рдФрд░ Khan Academy рдЬैрд╕े рдмрдб़े рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо्рд╕ рдиे рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рдХंрдЯेंрдЯ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрднी рднी рдпрд╣ рд╕ीрдоिрдд рд╡िрд╖рдпों рдФрд░ рд╕्рддрд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।
• рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓े рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдЬैрд╕े Adda247, Gradeup рдЖрджि) рд╣िंрджी рдоें рдЗंрдЯрд░рдлेрд╕, рд▓ाрдЗрд╡ рдХ्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं।
рддрдХрдиीрдХी рдЙрдкрдХрд░рдг рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЯूрд▓्рд╕
• рд╣िंрджी рдоें рд╕्рдкीрдЪ-рдЯू-рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ, рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЯाрдЗрдкिंрдЧ, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдорд░ рд╕ुрдзाрд░ рдЯूрд▓्рд╕ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдЯीрдХрддा рдФрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЕрднी рдХрдо рд╣ै।
• AI рдЖрдзाрд░िрдд рднाрд╖ा рдЙрдкрдХрд░рдг, рдЬैрд╕े рдХि Google рдХा Hindi Voice Search рдпा Microsoft рдХा Indic Language Support, рд╣िंрджी рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ुрд▓рднрддा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ
1. рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЕрд╕рдоाрдирддा: рд╣िंрджी рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдкाрда्рдп-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдоाрдд्рд░ा рдЕрднी рднी рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।
2. рддрдХрдиीрдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा: рдХрдИ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╖рдпों рдоें рд╣िंрджी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдЬрдЯिрд▓ рдПрд╡ं рдЕрдирдЬाрдиी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕рдордЭ рдоें рдмाрдзा рдЖрддी рд╣ै।
3. рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдХрдоी: рдХрдИ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЙрдкрдХрд░рдгों рд╡ рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдоों рдХो рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं।
4. рднाрд╖ा рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдХा рдоुрдж्рджा: рдХुрдЫ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХो рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдЬाрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।
рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ंрдХेрдд
• рдзीрд░े рдзीрд░े рдХрдИ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдиे рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
• рд╣िंрджी рдоें рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी, рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдоैрдиेрдЬрдоेंрдЯ рд╕िрд╕्рдЯрдо (LMS), рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं।
• рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╢ाрд╕рди рджोрдиों рдоें рд╕рдЪेрдд рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпाँ
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिंрддु рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ, рддрдХрдиीрдХी, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рднी рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ैं। рдЗрди рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рддाрдХि рдиीрддि рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХे।
рддрдХрдиीрдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ
• рд╣िंрджी рдоें рддрдХрдиीрдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХा рдЕрднाрд╡: рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЧрдгिрдд рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╖рдпों рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╣िंрджी рдоें рд╕рдЯीрдХ рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрдирдХीрдХрд░рдг рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдн्рд░рдо рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै।
• рд╕्рд╡рддः рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा: рд╣िंрджी рдоें рдорд╢ीрди рдЕрдиुрд╡ाрдж (Machine Translation) рдЕрднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдЬिрддрдиा рд╕рдЯीрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
• рд╕्рдкीрдЪ-рдЯू-рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╡ NLP рдЯूрд▓्рд╕ рдоें рд╕ीрдоाрдПँ: рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рдЖрдзाрд░िрдд рдЯूрд▓्рд╕ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрднी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдФрд░ рд╡ाрдХ्рдп рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЕрд╕рдоाрди рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा
• рд╢рд╣рд░ी рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░: рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХрдиेрдХ्рдЯिрд╡िрдЯी, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдбिрд╡ाрдЗрд╕ेрдЬ़ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд▓ाрдн рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддा।
• рд╣िंрджी рдоें рд╕ीрдоिрдд рдИ рдХंрдЯेंрдЯ: рд╣िंрджी рдоें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдХाрдлी рдХрдо рд╣ै।
рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ
• рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг: рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЯूрд▓्рд╕ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рджрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рд╡े рдирдИ рддрдХрдиीрдХों рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ोрддे рд╣ैं।
• рд╣िंрджी рдХो рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рди рдоिрд▓рдиा: рдХрдИ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें, рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХो рд╣ी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдмाрдзा рдЖрддी рд╣ै।
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣
• рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी ‘рдХрдорддрд░’ рдзाрд░рдгा: рд╕рдоाрдЬ рдХे рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдоें рдпрд╣ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдХंрдЯेंрдЯ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдХрдо рд╕рдорд░्рдерди рдоिрд▓рддा рд╣ै।
• рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рдХрд░िрдпрд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा: рдоाрддा-рдкिрддा рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоाрдз्рдпрдо рдХो рд╣ी рдХрд░िрдпрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдирдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ीрдоिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
рдиीрддिрдЧрдд рдЪुрдиौрддिрдпाँ
• рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рдЕंрддрд░: NEP 2020 рдоें рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдП рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдиीрддि рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рд╕рдорд░ूрдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै।
• рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЖрд╡ंрдЯрди рдоें рдЕрд╕рдоाрдирддा: рдХрдИ рдмाрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд▓िрдП рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рддрдХрдиीрдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рдЕрдиुрджाрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрдо рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं
рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди
рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдиे рдРрд╕ी рдЕрдиेрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ рднी рдЦोрд▓े рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िंрджी рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рд╕рд╣ी рд░рдгрдиीрддि, рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рдиीрддि-рд╕рдорд░्рдерди рдоिрд▓े, рддो рд╣िंрджी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।
рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ
MOOCs рдФрд░ рдИ рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдХोрд░्рд╕ेрд╕ рдоें рд╣िंрджी рдХी рдмрдв़рддी рднाрдЧीрджाрд░ी
“IGNOU, SWAYAM, NIOS рдЖрджि рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдоें рдХोрд░्рд╕ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЖрдЧे рдФрд░ рдмрдв़ рд╕рдХрддी рд╣ै рдпрджि рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП।04
1. рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП AI рдФрд░ NLP рдЯूрд▓्рд╕ рдХा рд╡िрдХाрд╕
рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI), рдорд╢ीрди рдЯ्рд░ांрд╕рд▓ेрд╢рди рдФрд░ рд╡ॉрдЗрд╕ рд░ेрдХрдЧ्рдиिрд╢рди рддрдХрдиीрдХों рдоें рддेрдЬी рд╕े рд╕ुрдзाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрджि рд╣िंрджी рдХो рдЗрди рддрдХрдиीрдХों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП, рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рд░рд▓ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
2. рд▓ोрдХрд▓ рдХंрдЯेंрдЯ рдХ्рд░िрдПрд╢рди рдоें рдЕрд╡рд╕рд░
рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ूрдкों рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХंрдЯेंрдЯ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧा।
3. рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
рдпрджि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЯूрд▓्рд╕ рдХो рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЬाрдП, рддो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ुрдзाрд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
4. рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рди्рдпाрдп рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди
рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрд╢ рдХे рдЙрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╡рд░्рдЧ рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдЖрдЬ рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдмाрдзा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ंрдЪिрдд рд╣ै।
рд╕рдоाрдзाрди
1. рд╣िंрджी рдоें рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдиिрд░्рдоाрдг
рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдХि рд╡े рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЧрдгिрдд, рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╡िрд╖рдпों рдХी рд╣िंрджी рдоें рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ें।
2. рднाрд╖ाрдИ рддрдХрдиीрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ी рдиिрд╡ेрд╢
рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕ॉрдл़्рдЯрд╡ेрдпрд░, рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЯाрдЗрдкिंрдЧ рдЯूрд▓्рд╕, рдФрд░ рдПрдбрд╡ांрд╕्рдб рд╕्рдкीрдЪ рдЯू рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕िрд╕्рдЯрдо рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрдиुрджाрди рдПрд╡ं рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк्рд╕ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा рдЬाрдП।
3. рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдж्рд╡िрднाрд╖िрдХ рдоॉрдбрд▓
рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╣िंрджी–рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рджोрдиों рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рдЫाрдд्рд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рджोрдиों рднाрд╖ाрдУं рдоें рджрдХ्рд╖ рд╣ो рд╕рдХें।
4. рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо (TDP) рдХा рд╣िंрджीрдХрд░рдг
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдП рдмрдиाрдП рдЧрдП рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЯूрд▓्рд╕ рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоॉрдб्рдпूрд▓ рд╣िंрджी рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдП рдЬाрдПँ рддाрдХि рд╡े рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рджे рд╕рдХें।
5. рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдиीрддि рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдХि NEP 2020 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдиिрд░्рдоाрдг, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 (NEP 2020) рднाрд░рдд рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрдирдХों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк, рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрд╣рд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрддी рд╣ै рдХि рдоाрддृрднाрд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╕ुрд▓рднрддा рдХी рдХुंрдЬी рднी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा, рдЬो рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдП рд╣ैं—рдЬैрд╕े рдХि рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдИ рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк्рд╕ рдФрд░ рд╡рд░्рдЪुрдЕрд▓ рдХрдХ्рд╖ाрдПँ—рдЙрдирдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд░ूрдк рд╕े рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рддाрдХि рдХрд░ोрдб़ों рд╣िंрджीрднाрд╖ी рдЫाрдд्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЬुрдб़ рд╕рдХें। рдпрдж्рдпрдкि рдХुрдЫ рд╕рд░рдХाрд░ी рдФрд░ рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै, рдлिрд░ рднी рддрдХрдиीрдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ, рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдХрдоी, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрднाрд╡, рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣ рдЬैрд╕े рдХрдИ рдЕрд╡рд░ोрдз рдЕрднी рднी рдоौрдЬूрдж рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдпрджि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा, рддो рдпрд╣ рдиीрддि рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХे рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рднрдЯрдХ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоंрдЪों рдкрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдиीрддिрдЧрдд рд╕рд╣рдпोрдЧ, рддрдХрдиीрдХी рдирд╡ाрдЪाрд░, рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рдХंрдЯेंрдЯ рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдиा рд╣ोрдЧा।
рдЕрддः, рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा рдпрд╣ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рди рд╕рдордЭा рдЬाрдП, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЬ्рдЮाрди, рдирд╡ाрдЪाрд░ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдХрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдПрдХ рдирдИ рдКँрдЪाрдИ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬाрдП।
8. рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1. рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ (2020), рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020
2. DIKSHA рдкोрд░्рдЯрд▓ – https://diksha.gov.in
3. SWAYAM – https://swayam.gov.in
4. IGNOU Hindi MOOCs – http://ignou.ac.in
***
рдбॉ. рдиिрддीрди рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдХुंрднाрд░
рдЪрд▓рднाрд╖: +91-9421344896