Showing posts with label рдЕрдиुрд░ाрдзा рд╢рд░्рдоा. Show all posts
Showing posts with label рдЕрдиुрд░ाрдзा рд╢рд░्рдоा. Show all posts

рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрдд рдХाрд╡्рдп рдФрд░ ‘рд╢ूрди्рдп’

рдЕрдиुрд░ाрдзा рд╢рд░्рдоा
   
‘рд╢ूрди्рдп’ рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ, рдЪिंрддрди рдХी рдорд╣рдд्рддी рдзाрд░ा рдХो рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХा рдк्рд░рдердо рдЕрднिрдк्рд░ाрдп-рдкрд░рдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рдпрд╣ рдЧрдгिрдд рдХा рдПрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рд╢рдм्рдж рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдЧुрдгों рдХा рд╕рдоाрд╣ाрд░ рд╣ै। рд╢ूрди्рдп рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдЕрди्рдд рдоें рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмреЭा рджेрддा рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдпрд╣ी рд╢ूрди्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдЖрджि рдоें рд▓рдЧाрдХрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдо рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╢ूрди्рдп рдЕрдд्рдпрди्рдд рд▓рдШु рд╣ोрдХрд░ рднी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╡ृрд╣рджрддा рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдХрдИ рд░рдд्рдиों рд╕े рдордг्рдбिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рднी рдЙрди рд░рдд्рдиों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рдЬिрд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдиे рджोрдиों рд╣ाрдеों рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕े рд╕рд╣ेрдЬ рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै, рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा।

      ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ाँ рдЧрдгिрдд-рд╢ूрди्рдп рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдпрд╣ाँ ‘рд╢ूрди्рдп’ рдПрдХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рдд्рдпрдп рд╣ै рдЬिрд╕рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рд╡ाрдж рднी рдк्рд░рд╡рд░्рдд рд╣ुрдЖ ‘рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж’। рд╢ूрдиा рдоें рдпрдд рдк्рд░рдд्рдпрдп рдХे рдпोрдЧ (рд╢ूрдиा़+рдпрдд=рд╢ूрди्рдп)1 рд╕े ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╢рдм्рдж рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╢ूрди्рдп рдПрдХाрди्рдд, рд╕ुрдирд╕ाрди рдпा рдиिрд░्рдЬрдирддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рднाрд╖ाрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рдЙрдд्рдХрд░्рд╖िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХा рдПрдХ рдЕрд░्рде рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╢ूрди्рдп рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡ рдХे рд╡рдз рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै - ‘‘рд╢ूрдиाрдпै рдк्рд░ाрдгि рд╡рдзाрдпिрд╡рддрдо् рд░рд╣рд╕्рдпрд╕्рдеाрдирдд्рдд्рд╡ाрдд।’’2

      рд╡िрд╡िрдз рдХोрд╢ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢ूрди्рдп рд╢рдм्рдж рдЬिрд╕рдоें рдХुрдЫ рди рд╣ो, рдЦाрд▓ी, рдЬिрд╕рдХा рдХोрдИ рдЖрдХाрд░ рдпा рд░ूрдк рди рд╣ो рдиिрд░ाрдХाрд░, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рдд्рд╡ рди рд╣ो, рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рди рд╣ो рдЖрд╕рдд्, рдЧрдгिрдд рдоें рдЕрднाрд╡рд╕ूрдЪрдХ рдЪिрд╣्рди, рдмिंрджी, рд╕िрдлрд░, рдЕрднाрд╡ рдпा рд░ाрд╣िрдд्рдп, рд╕्рд╡рд░्рдЧ, рд╡िрд╖्рдгु, рдИрд╢्рд╡рд░, рдХाрди рдХा рдПрдХ рдЖрднूрд╖рдг рддрдЯрд╕्рдп, рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдиिрд░्рджोрд╖ рдЕрд░्рдерд╣ीрди3 рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╣рдардпोрдЧाрдиुрд╕ाрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЖрда рдЪрдХ्рд░ों рдпा рдХрдорд▓ों рдоें рд╕ाрддрд╡ां рдЬिрд╕े рд╕рд╣рд╕्рд░ाрд░ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं4, рдХो рдж्рдпोрддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

      ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╢рдм्рдж рд╕ुрдирд╣ि, рд╕ुрдиि, рд╕ुрдиि рдордг्рдбрд▓5 рдЖрджि рдХрдИ рд░ूрдкों рдоें рднी рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдоें рд╢ूрди्рдп рдХो ‘рд╕ुрдг्рдг्рдп’ рдХрд╣рдиे рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ै рддрдеा рдк्рд░ाрдХृрдд рдоें рдЗрд╕े ‘рд╕ुрдг्рдг’ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।6

      рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рд╡िрд╡िрдз рдордиोрд░ंрдЬрдХ рд╢рдм्рдж рдЬैрд╕े рдЦрд╕рдо, рдиाрдж, рдмिрди्рджु, рд╕рд╣рдЬ рдЖрджि рдоें ‘рд╢ूрди्рдп’ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ। ‘рд╢ूрди्рдп’ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдоें рд╡ृрд╣рдж्рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЗрд╕рдХी рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЕрд╡рд╕्рдеिрддि рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдмौрдж्рдз рдордд рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдердо рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдмौрдж्рдзрдордд рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ,рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рд╢ूрди्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд ‘рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж’ рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं। ‘рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд▓ौрдХिрдХ рдЬрдЧрдд् рдХे рдкрд░े рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╕рдд्рддा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ рдЕрдирд░्рд╡िрдЪрдиीрдп рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдХुрдЫ рднी рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╡рд╣ рдмाрд╣्рдп рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж рдоें рдЗрд╕े рд▓ौрдХрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд╡рд░्рдгрдиीрдп рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рд╢ूрди्рдпрддा рд╕े рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХा рднाрд╡ рд╣ै - ‘рдк्рд░рддीрдд्рдп рд╕рдоुрдд्рдкाрдж’ - рд╡िрд╢्рд╡ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░ी рдЬреЬ рдЪेрддрди рд╡рд╕्рддुрдПँ рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдеिрд░ рдЕрдЪрд▓ рддрдд्рдд्рд╡ (рдЖрдд्рдоा, рдж्рд░рд╡्рдпाрджि) рд╕े рд╕рд░्рд╡рдеा рд╢ूрди्рдп рд╣ै।7 рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдиे рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдЧрддि, рджुःрдЦ, рдмрди्рдзрди, рдоोрдХ्рд╖ рдЖрджि рд╕рднी рдзाрд░рдгाрдУं рдХी рддрд░्рдХ рд╕рд╣िрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╕рднी рдоें рд╡िрд░ोрдзी рдзрд░्рдоों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै। рдЕрддः рд╕рднी рд╢ूрди्рдп рд╣ै। рд╢ूрди्рдп рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕े рд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдЕрд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдФрд░ рджोрдиों рд╢ूрди्рдп-рдЕрд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдлिрд░ рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдХि рдпрд╣ рд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЕрд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╢ूрди्рдп рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрдеा –
рд╢ूрди्рдпрдоिрддि рди рд╡рдХ्рддрд╡्рдпं рдЕрд╢ूрди्рдпрдоिрддि рд╡ा рднрд╡ेрдд्। рдЙрднрдпं рдиोрднрдпं рдиैрд╡ рдк्рд░рдЬ्рдЮрдк्рдд्рдд्рдпрд░्рдеं рддु рдХрде्рдпрддे।।8

      рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХे рдорд╣ाрдд्рдо्рдп рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП  рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдпрддा рдХो рд╕рдордЭाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЕрд░्рдеों рдХी рдЕрдиुрдорддि рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдпрддा рдХा рдЕрдиुрдоाрди рди рдХрд░ рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓ा рдХुрдЫ рднी рд╕рдордЭाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै -                                                                            
рдк्рд░рднрд╡рддि рдЪ рд╢ूрди्рдпрддेрдпं рдпрд╕्рдп рдк्рд░рднрд╡рди्рддि рддрд╕्рдп рд╕рд░्рд╡ाрд░्рдеाः। рдк्рд░рднрд╡рддि рди рддрд╕्рдп рдХिंрдЪिрдд् рди рднрд╡рддि рд╢ूрди्рдпрддा рд╕рд╕्рдп।।9

      рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рддिрдкाрджिрдХा рдЪिंрддрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕े рдЪिрди्рддрди рдкрдХ्рд╖ рдХा рд╕рдХрд▓ рджрд░्рд╢рди рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ूрди्рдп рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрдХृрддिрдпों рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХा рд░ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ी рд╢ूрди्рдпрддा рдоें рдПрдХрдд्рдд्рд╡ рдХा рдЖрднाрд╕ рднी рд╣ोрддा рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рд╣ी рдоाрдд्рд░ рдРрд╕ी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдПрдХрдд्рдд्рд╡ рдХा рдЖрд░ोрдк рдФрд░ рдЕрдиेрдХрддрд╡ рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै -                                                                    
рднाрд╡рд╕्рдпै рдХрд╕्рдпрдпो рджृрд╖्рдЯा рд╕рд░्рд╡рд╕्рдп рд╕्рдоृрддः। рдПрдХрд╕्рдп рд╢ूрди्рдпрддा рдпैрд╡ рд╕ैрд╡ рд╕рд░्рд╡рд╕्рдп рд╢ूрди्рдпрддा।।10

      рд╕िрдж्рдзों рдХी ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХрд▓्рдкрдиा рдмौрдж्рдз рдордд рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдирд╡ाрдж рдХी рд╢ूрди्рдп-рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рднिрдд्рддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж рд╕े рднी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЕрд░्рде рдоें рд▓िрдпा рд╣ै, рд╕िрдж्рдзों рдиे рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬ्рдЮोрдкाрдпाрдд्рдордХ рд╕ाрдзрдиा рдкрдж्рдзрддि рдоें рдЗрд╕ी рд╢ूрди्рдп рдХो рдиैрд░ाрдд्рдо(рд╢ूрди्рдп )рдмाрд▓िрдХा, рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдпा рдорд╣ाрдоुрдж्рд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рд╣ै рддрдеा рдорд╣ाрд╕ुрдЦрдЪрдХ्рд░ों рдоें рдЗрд╕ी рд╢ूрди्рдпрддा рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХी рд╣ै।11 рд╕िрдж्рдз рд╕ाрдзрдиा рдкрдХ्рд╖ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдоोрдХ्рд╖ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╢ूрди्рдп рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХो рдЕрдЧोрдЪрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░ंрдЬрди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рддрдд्рдд्рд╡, рд╡рд░्рдг рдПрдХ рдЖрдХृрддि рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ोрдХрд░ рд╢ूрди्рдпрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЖрдХृрддिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ै-                                                              
рд╕рдЪрд▓ рдиिрдЪрд▓ рдЬो рд╕рдХрд▓ाрдЪाрд░। рд╢ूрди्рдп рдиिрд░ंрдЬрди рдХрд░ू рд╡िрдЪाрд░ |12                                                                              
     рд╕िрдж्рдз-рд╕ाрдзрдиा   рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╢ूрди्рдп рдХे рдЪाрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै - рд╢ूрди्рдп, рдЕрддिрд╢ूрди्рдп, рдорд╣ाрд╢ूрди्рдп, рд╕рд░्рд╡рд╢ूрди्рдп।13 рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рдердо рд╢ूрди्рдп-рдЖрд▓ोрдХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдЬ्рдЮा рд╣ै рдЪिрдд्рдд рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдХрд▓्рдкाрднिрднूрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рднाрд╡ рд╕े рдкрд░рддंрдд्рд░ рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдпाрдУं рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдоाрдпा рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХी рдЕрднिрд╡рдпрдХ्рддि рд╣ै, рдЗрд╕рдХो рдмीрдЬाрдХ्рд╖рд░ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдж्рд╡िрддीрдп рдЕрддिрд╢ूрди्рдп рдЖрд▓ोрдХ рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдкрд░िрдХрд▓्рдкिрдд рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрдкाрдп, рджीрдХ्рд╖ा, рд╕ूрд░्рдпрдордг्рдбрд▓, рд╡рдЬ्рд░рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рдорди рдХी рдЪैрдмीрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рд╕े рдЖрд╡рд░्рддिрдд рд╣ै। рддृрддीрдп рдорд╣ाрд╢ूрди्рдп рдЖрд▓ोрдХ рддрдеा рдЖрд▓ोрдХाрднाрд╕ рдХे рдпुрдЧрдирдж्рдз рд╕े рдЙрджिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рдЕрд╡िрдж्рдпा рд░ूрдк рд╣ै рдЗрд╕рдоें рджोрд╖ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рддीрдиों рдоें рджोрд╖ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 106 рд╣ै। рдЗрди рджोрд╖ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдк्рд░рдЬ्рдЮोрдкाрдп рдЕрдж्рд╡ैрдд рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢ूрди्рдп рдЙрджिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡рд╢ूрди्рдп рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рд╣ै, рдЬो рдЖрджि рдЕрди्рдд рд╕े рд╡िрд╣ीрди рдЧुрдг рджोрд╖рд░рд╣िрдд, рднाрд╡-рдЕрднाрд╡ рд╕े рд░рд╣िрдд рд╣ै। рд╕िрдж्рдзों рдиे рд╢ूрди्рдп рдХे рд▓िрдП ‘рдЦрд╕рдо’ рд╢рдм्рдж рдХो рд▓िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें ‘рдЦ’ рдХा рдЕрд░्рде рдЖрдХाрд╢ рддрдеा ‘рд╕рдо’ рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдоाрди рд╣ै, рднाрд╡ рд╣ुрдЖ рдХि рдЖрдХाрд╢ рдХे рд╕рдоाрди, рдЕрдерд╡ा рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕рдоाрди। рд╢ूрди्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЕрд░्рдеों рдоें рддрдеा рдк्рд░рдпुрдХ्рддि рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЖрдХाрд╢ рдХो рд╢ूрди्рдп рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा |рд╕िрдж्рдз, рд╕ाрдзрдиा рдоें рдЪिрдд्рдд рдЦрд╕рдо рд╕्рд╡рднाрд╡ (рд╢ूрди्рдп рд╕्рд╡рднाрд╡) рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░рддे рдеे рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдЪिрдд्рдд рд╢ूрди्рдп рд░ूрдк рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рддः рд╣ी рд╢ूрди्рдп рдЕрдерд╡ा ‘рдЦ’ рдоें рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै –
рд╕рдм्рдмрд░ुрдЕ рдЦрд╕рдо рдХрд░рдЬ्рдЬрдЗ, рдЦрд╕рдо рд╕рд╣ाрд╡ें рдордгрд╡ि рдзрд░िрдЬ्рдЬрдИ।14                                                

рдиाрде рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рдкрд░рдо рддрдд्рдд्рд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕िрдж्рдзों рдХी рднांрддि рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдеोреЬी рд╕ी рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै, рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХрд╣рддे рд╣ैं -                                                            
рдмрд╕рддी рди рд╕ुрди्рдпрдо рд╕ुрди्рдпрдо рди рдмрд╕рддी рдЕрдЧрдо рдЕрдЧोрдЪрд░ рдРрд╕ा।рдЧрдЧрди рд╕िрд╖рд░ рдорд╣ि рдмाрд▓рдХ рдмोрд▓े, рддाрдХा рдиांрд╡ рдзрд░рд╣ुрдЧे рдХैрд╕ा।।15

      рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рд░िрдд ‘рдЧрдЧрди рд╕िрд╖рд░ рдорд╣ि рдмाрд▓рдХ рдмोрд▓े’ рдЬैрд╕ा рд╢ूрди्рдп-рд░ूрдк рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдХрднी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा, рдпрд╣ाँ рд╢ूрди्рдп рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдиे ‘рдиाрдж’ рдЕрдерд╡ा ‘рд╢рдм्рдж’ рд╕े рдЬोреЬा рд╣ै, рдЗрд╕ी рдиाрдж рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рдкूрд░्рдг рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдХाрд░рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдЕрддः рдиाрде рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рд╢ूрди्рдп рдХो рдиाрдж рдЕрдерд╡ा рд╢рдм्рдж рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдоाрди рд▓िрдпा рдЧрдпा –
рд╕ुрдиि рдЧрд░рдЬрдд рдмाрдЬрди्рдд рдиाрдж рдЖрд▓ेрд╖ рд▓ेрдЦंрдд рддे рдиिрдЬ рдк्рд░рд╡ाрдгी।16
                                                     
рдиाрде-рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рд╢ूрди्рдп рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЕрд░्рде-рднाрд╡ рдХा рднी рдж्рдпोрддрди рдХрд░рддा рджिрдЦрддा рд╣ै –
‘рд╕ुрдиि рдХ рдоाрдЗ рд╕ुрдиि рдЬ рдмाрдк।17

рдиाрде-рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рд╢ूрди्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдм्рд░рд╣्рдорд░рди्рдз्рд░ рдХे рд▓िрдП рднी рд╡्рдпाрд╣ुрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै -                            
рдЧрдЧрди рдоंрдбрд▓ рдоैं рд╕ुрдиि рдж्рд╡ाрд░, рдмिрдЬрд▓ी рдЪрдордХै рдШोрд░ рдЕंрдзाрд░।18

      рдмौрдж्рдз-рд╕िрдж्рдз рдПрд╡ं рдиाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЪрд▓ी рд╢ूрди्рдп рдХी рдкाрд░िрднाрд╖िрдХ рдпाрдд्рд░ा рд╕рди्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ рд╣ुрдИ। рд╕рди्рддों рдиे рдкूрд░्рд╡-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╢ूрди्рдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрд╡ं рднाрд╡ рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдХुрдЫ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрд╡рд╢्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕рди्рддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдХा рднाрд╡ рдм्рд░рд╣्рдо рд╕े рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕рди्рддों рдиे рдиाрде рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╣ी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдмौрдж्рдзों рд╕े рд╕рди्рддों рдХी рд╢ूрди्рдп рдЕрд╡рдзाрд░рдг рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдмौрдж्рдзों рдХी рд╢ूрди्рдп рдЖрд╕्рддिрдХ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдиाрд╕्рддिрдХрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеी рдЬрдмрдХि рд╕рди्рдд рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рдЖрд╕्рддिрдХрддा рдХे рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं рд╕рди्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рд╢ूрди्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдпрд╣ाँ рд╢ूрди्рдп рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдиाрдоों рдХा рд╡ाрдЪрдХ рдмрди рдЧрдпा। рдкं॰ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рд╕рди्рддों рдХी рд╢ूрди्рдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि ‘‘рдиाрдиा рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдпौрдЧिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЬीрд╡ाрдд्рдоा рдЬрдм рдЙрд╕ рдЪрдХ्рд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдд рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ों рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдарддा рдФрд░ ‘рдХेрд╡рд▓’ рд░ूрдк рдоें рд╡िрд░ाрдЬрддा рд╣ै, рдпрд╣ी рд╢ूрди्рдпाрд╡рд╕्рдеा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЖрдд्рдоा рдХो рдФрд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рди рджुःрдЦ рдХी, рди рд╕ुрдЦ рдХी, рди рдЬрдЧ рдХी, рди рдж्рд╡ेрд╖ рдХी, рди рд╣рд░्рд╖ рдХी, рди рдЕрдорд░्рд╖ рдХी।19

      рдкूрд░्рд╡рдоाрдз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдоें рджाрджू рдиे рдЪाрд░ рд╢ूрди्рдпों рдХो рдирдП рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдХिрдпा рд╣ै - рдХाрдпाрд╢ूрди्рдп, рдЖрдд्рдоा-рд╢ूрди्рдп, рдкрд░рдорд╢ूрди्рдп рддрдеा рд╕рд╣рдЬ рд╢ूрди्рдп। рдЗрдирдоें рддीрди рд╕рдЧुрдг рд╕ाрдХाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЕрди्рддिрдо рд╢ूрди्рдп рдиिрд░्рдЧुрдг рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╣ै। рдХрдмीрд░ ‘рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдп рдХा рд╕рдХрд▓ рдкрд╕ाрд░ा, рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдп рддे рдХोрдИ рди рди्рдпाрд░ा। рдХрд╣рдХрд░ рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдпों рдХो рдж्рдпोрддिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдпों рдХो рд╕ूрд░्рдп рдХी рдХिрд░рдгों рдХे рд╕ाрдд рд░ंрдЧों рдоें рд╕рдоाрди्рддिрд╡ рдХрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд░ंрдЧों рд╕े рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।20

      рдЕрдкрдиी рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рднाрд╡ों рдХो рд╕рдоेрдЯрддे рд╣ुрдП рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे рднी рд╢ूрди्рдп рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕрдкрдиी рд╡ाрдгी рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рд╕िрдж्рдзों рдХे рд╕рдоाрди рдЗрди рд╕ंрддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдоें рдж्рд╡рдпрддा рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ूрди्рдп рдХा рдЕрдж्рд╡ैрдд рд░ूрдк рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрдеा рд░рдЬ्рдЬрдм рдХрд╣рддे рд╣ैं - рд╢ूрди्рдп рд╕्рд╡ाрддि рд╕рдж् рдЬрд▓рд╣ि рд╕ौ рдиिрдкрдЬрд╣िं рдоोрддी рдорди्рди, рдмाрд╕ी рд╡ाрд░ рди рджोрдп рд╣ै рд╕рдордЭो рд╕ाрдзु рдЬрди्рди।21

      рд░ीрддिрдХाрд▓ीрдирдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдм्рд░рд╣्рдо рдПрд╡ं рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдмрд╣ुрдзा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рдХो рд╣ी рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рдоाрдиा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╢ूрди्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рд╣рдЬोрдмाрдИ рдХрд╣рддी рд╣ै-
рдЬो рд╕ोрд╡ैं рддो рд╕ुрди्рди рдоें, рдЬो рдЬाрдЧैं рд╣рд░ि рдиाрдо।22                                                                                                  рд░рдЬ्рдЬрдм рдоाрдпा рдЖрджि рдХो рд╢ूрди्рдп рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди, рдЕंрддрддः рдЙрд╕ी рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ोрдиे рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं -          
рд░рдЬ्рдЬрдм рд╕ाрдИं рд╢ूрди्рдп рдоें рдЖрднा рд╣ै рдУंрдХाрд░, рд╕ो рдоाрдпा рдЙрдкрдЬे рдЦрдкे рдкाрдпा рднेрдж рд╡िрдЪाрд░।।23                                        

рдпрд╣ाँ рд░рдЬ्рдЬрдм рдпрд╣ рднाрд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЬैрд╕े рдмाрджрд▓ рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдХрд░ рдирд╖्рдЯ рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╢ूрди्рдп (рдм्рд░рд╣्рдо) рдоें рдУंрдХाрд░ (рд╢рдм्рдж-рдиाрдж) рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдирд╖्рдЯ рднी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।-рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рднाрд╡ рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣рдм рднी рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं –
рдкाрд░рдм्рд░рд╣्рдо рднрдЧрд╡ाрди рдЕंрд╕ рд╣рдорд░े рдХрд╣рд╡ाрдпे, рд╣рдорд╣ी рд╕ोрд╣ं рд╕рдм्рдж рдЬोрддि рд╣ै рд╕ुрди्рди рдоें рдЖрдпे।।24                    

рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рдм्рд░рд╣्рдо рд░ूрдк рдЕрдерд╡ा рдкрд░рдо рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдж्рд╡ैрдд рднाрд╡ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рдиिрд░ूрдкрдг рдоें рдЙрдирдХा рдкाрдг्рдбिрдд्рдп рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рдоें рдЙрдирдХा рд╡ेрдж рдЙрдкрдиिрд╖рдж् рдЖрджि рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рддिрдлрд▓िрдд рд╣ोрддा рджीрдЦрддा рд╣ै -
рдкाрдк рди рдкुрди्рди рди рд╕्рдеूрд▓ рди рд╕ूрди्рдп, рди рдмोрд▓ै, рди рдоौрди рди рд╕ोрд╡ै рди рдЬाрдЧै,                      
рддрдд्рдд्рд╡ рдЕрддрдд्рдд्рд╡ рдХрд╣्рдпो рдирд╣ि рдЬाрдд, рдЬू рд╕ूрди्рдп рдЕрд╕ूрди्рдп рдбрд░ै рди рдкрд░े рд╣ै।25

      рдЙрдд्рддрд░рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдХा рд╢ूрди्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡्рдпрдк्рдд рд╣ै, рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХे рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖рдг рд╕рди्рддों рдиे рд╕िрдж्рдзों рдиाрдеों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдП рд╣ैं рдЬैрд╕े - рд╕рд╣рдЬ, рдиिрд░ंрдЬрди рдЖрджि рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдЬ рдПрд╡ं рдиिрд░ंрдЬрди рдк्рд░рднृрддि рд╢рдм्рджों рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╢ूрди्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдПрд╡ं рд╕рдорд╕्рдд-рдЧुрдгों рд╕े рд░рд╣िрдд рд╣ै, рдЙрд╕ рдкрд░рдордд्рдд्рд╡ рдХा рдХोрдИ рди рдХोрдИ рд░ूрдк рд╣ै рди рд░ंрдЧ, рдХोрдИ рдЬाрддि-рдкाрддि рдХा рднेрдж рдЙрд╕рдоें рдирд╣ीं рдкाрдпा рдЬाрддा рдЙрд╕рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕рд╣рдЬ рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ै, рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं -
рдорди рд╕рд╣рдЬ рд╕ुंрдиि рдЪрдвि рдХрд░ рдиिрд╡ाрд╕,рд░ूрдкрд░ेрдЦ рдмрд╣ं рдЬाрддि рдкाрддि рдирд╣िं, рдЫрдп рдЕрдоूрд░рддि рдХрд░рдд рд╡ाрд╕।।26

      рдк्рд░ाрдгрдиाрде рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╢ूрди्рдп рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рднाрд╡ рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рд╡ि़рдж्рдпрдоाрди рд╣ै рд╡рд╣ рдЪाрд╣े рдкुрд░ुрд╖ рд╣ो рдк्рд░рдХृрддि рд╣ो, рд╕ूрд░्рдп рд╣ो рдЪंрдж्рд░ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдкंрдЪ рддрдд्рдд्рд╡ рд╣ो –
рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдХृрддि рдпाрдоें рдлिрд░े, рдиिрд░ाрдХाрд░ рдиिрд░ंрдЬрди рд╕ुрди।27

      рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рд╕рдд्рддा рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╢ूрди्рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкрд░рдорд▓ोрдХ (рдм्рд░рд╣्рдорд░рди्рдз्рд░ рдпा рд╕рд╣рд╕्рд░ाрд░рдЪрдХ्рд░) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд░ोрд╡рд░, рдорд╣рд▓, рдЧреЭ, рдирдЧрд░, рд╕рд╣рд╕, рдордг्рдбрд▓, рдк्рд░рднृрддि, рдЙрдкрдиाрдоों рдХे рд╕ाрде рд╕рди्рддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।
‘рд╕ुрди्рди рд╕рд░ोрд╡рд░ рдШाрдЯ рдлूрд▓ рдЗрдХ рдкाрдЗрдпा’28 рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдм्рд░рд╣्рдорд░рди्рдз्рд░ рдХा рд╣ी рд╕ंрдХेрдд рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╕рд░ोрд╡рд░ рдХो рд╕ंрдХेрддिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдорди рдХो рд╣ंрд╕ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдирддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╣ंрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╕рд░ोрд╡рд░ рдоें рдоोрддी рдЪुрдЧрддा рд╣ै -                                                                                                  
рд╕ुрди्рди рд╕рд░ोрд╡рд░ рд╣ंрд╕ рдорди, рдоोрддी рдЪुрдЧ рдЖрдпा। рдЕрдЧрд░ рджीрдк рд╕рдд рд▓ोрдХ рдоें, рд▓े рдЕрдЬрд░ рдЗрддрд░ाрдпा।।29
      рд╢ूрди्рдп рдХो рдорд╣рди рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕ рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧрд░ीрдм рджाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рд╕ुрди्рди рдорд╣рд▓ рдЕрд╕рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЕрд╕्рдеिрд░ рдбेрд░ा, рджाрд╕ рдЧрд░ीрдм рд╕ुрднाрд╡ рд╣ै, рд╕рдд рд╕ाрд╣рдм рдоेрд░ा।30
рдорд▓ूрдХрджाрд╕ рднी рд╢ूрди्рдп рдорд╣рд▓ рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиा рдаिрдХाрдиा рдоाрдирддे рд╣ैं –
‘рд╕ुрди्рди рдорд╣рд▓ рдоें рдорд╣рд▓ рд╣рдоाрд░ा рдиिрд░рдЧुрди рд╕ेрдЬ рдмिрдаाрдИ।31

      рдорд╣рд▓ рдХी рд╣ी рднांрддि рд╢ूрди्рдп рдХो рднрд╡рди, рдЧृрд╣ рдПрд╡ं рд╢рд╣рд░ рдк्рд░рднृрддि рд╡िрд╢ेрд╖рдгों рд╕े рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░рдорд▓ोрдХ рдХो рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмुрд▓्рд▓ा рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं -
рд╕ुрди्рди рдХे рдордиि рднрд╡рди рдоें рддрд╣ं рдз्рдпाрди рд░рд╣ु рдард╣рд░ाрдп। рдЦेрдЬि рд▓े рдиिрдЬ рд╡рд╕्рддु рдЕрдкрдиी, рд╕рдХрд▓ рдШрдЯ рд░рд╣ि рдЫाрдп।।32

      рд╡рд╕्рддुрддः рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╢ूрди्рдп рдорди рдоें рд╣ी рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдорди рдХे рдЧृрд╣ рдоें рд╣ी рдЙрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╣ै। рдпрд╣ी рднाрд╡ рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм (рдоाрд░рд╡ाреЬ рд╡ाрд▓े) рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
рдЧिрд░рд╣ рд╣рдоाрд░ рд╕ुрди्рди рдоें, рдЕрдирд╣рдж рдоें рдмिрд╕рд░ाрдо।33
      “рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕” рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рднाрд╡ рдХे рд╕рдо рдкूрдЬा рдХे рдЕрди्рди рдЙрдкрдХрд░рдг рдирд╣ीं рддрдеा рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕рдо рдЧृрд╣ рдирд╣ीं –
“рднाрд╡ рд╕ी рди рд╕ौंрдЬ рдФрд░ рд╕ूрди्рдп рд╕ौ рди рдЧेрд╣рд░ा”।34
рдЧृрд╣ рд╡рд╣ рдирдЧрд░ рд╣ै рдЬो рдпрдеाрд░्рде рдЬрдЧрдд् рд╕े рд╕рд░्рд╡рдеा рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै। рдЙрд╕ рдирдЧрд░ рдоें рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं –
“рд╕ुрди्рди рд╕рд╣рд░ рдХे рдмीрдЪ рдм्рд░рд╣्рдо рд╕े рднрдпा рдоिрд▓ाрдк”|35                                              

“рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм” рднी рд╢ूрди्рдп рдХे рд▓िрдП рдирдЧрд░ рдПрд╡ं рд╕рд╣рд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। 36 рдпрдеा -
‘‘рд╕ुрди्рди рдирдЧрд░ рдоें рдЖрд╕рди рдоांрд╣े рдЬрдЧрдордЧ рдЬोрддि рдЬрдЧाрд╡ै।’’ рддрдеा‘‘рд╕ुрди्рди рд╕рд╣рд░ рдЖрдЬूрдм рд╕рд╣рдЬ рдзुрдиि рд▓ाрдЧрдИ।’’

рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиिрд░ंрдЬрдиी рднрд╡рди рдХा рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХрд░ рд╢ूрди्рдп рдоें рдорди рдХो рд╡िрд▓ीрди рдХрд░рдиे рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
‘‘рд╕ुрди्рди рднрд╡рди рдорди рд░рд╣्рдпो рд╕рдоाрдп। рддрд╣ँ рдКрдардд рд▓рд╣рд░ि рдЕрдиंрдд рдЖрдп।’’37                      

 рд╢рд░ीрд░рд╕्рде рд╕рдк्рдд рдЪрдХ्рд░ों рдХा рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ाрддрд╡ें рдХो рд╢ूрди्рдп рднрд╡рди рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдзрд░рдиीрджाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं -
 “рдЫрдардпँ рдЫрд╡ों рдЪрдХ्рд░ рдХो рдмेंрдзे, рд╕ुрди्рди рднрд╡рди рдорди рд▓ाрд╡ै”।38

      рд╕ंрддों рдиे `рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░` рдХा рдмрд╣ुрдзा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рдордд рдеा рдХि рдкрд░рдоाрд░्рде рдХी рд╕рдЪ्рдЪी рд╕ाрдзрдиा рдЖрджि рд╕े рдЕрди्рдд рддрдХ рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗреЬा, рдкिंрдЧрд▓ा, рд╕ुрд╖ुрдо्рдиा рдХे рд╕ंрдЧрдо рдоें рд╕ाрдзрдХ рдЕрдоृрддрдкाрди рдХрд░ рджрд╕рд╡ें рдж्рд╡ाрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рд╡ीрдгा рдХी рдз्рд╡рдиि рдЕрдерд╡ा рд╢рдм्рджрдиाрдж рдХा рд╢्рд░рд╡рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХो рд╢िрдЦрд░ рдЧреЭ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╕рддा рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рдоाрдирддे рд╣ैं - рдпрдеा рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै-
“рд╕ुрди्рди рд╕िрдЦрд░ рдЧреЭ рдоें рд░рд╣े рд╕ंрддрдЧुрд░ु рд╕рдм्рдж рдЕрддीрдд”।39
      рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм (рдмिрд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े) рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╢्рд░рд╡рдг рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж рдХो рдиाрдж рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ैं –
‘‘рддрд╣ां рд╕ुрди्рди рд╢िрдЦрд░ рдЬाрдп,  рддрдм рддाрди рддाрд░ рд╕ुрдиाрдп।‘40                                                                                              рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдЕрдирд╣рдж рдиाрдж рдХा рд╣ी рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं -                                                            “рд╕ुрди्рди рд╕िрдЦрд░ рдЪрдвि рдЬाрд╣рдм рд╣ो, рдмाрдЬрдд рдЕрдирд╣рдж рддाрд░”।41                                                                      
рдзрд░рдиीрджाрд╕ рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╣ी рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеिрддि рдоाрдирддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдоाрдирд╡ рд╡्рдпрд░्рде рд╣ी рднрдЯрдХрддा рд╣ै-
 “рддिрд░рдмेрдиी рдПрдХ рд╕ंрдЧрд╣िं рд╕ंрдЧрдо, рд╕ुрди्рди рд╕िрдЦрд░ рдХрд╣ँ рдзाрд╡”।42

рдкाрдирдк рджाрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╕िрдЦрд░ рдкрд░ рд╡्рдпाрдк्рдд рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ैं -
“рд╢ूрди्рдп рдХी рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдЪрди्рдж рдмिрдиा рдЪांрджрдиी, рджिрд╡рд╕ рдмिрди рд╕ूрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣ुрдЖ”।43                                        

рдЬीрд╡рдирджाрд╕ рддो рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдХे рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдорд╕्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ाँ рдиृрдд्рдпाрджि рдХрд░рдиे рдХा рднाрд╡ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं-
“рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдЧреЭ рд╕ैрди्рдп рдЪрд▓ाрдКं, рдиाрдЪ рдирдЪाрдКं рдирд╡рд░ंрдЧा”।44                                                                                  рдоांрдЧрд▓िрдХ рдХाрд░्рдпों рдЕрдерд╡ा рдЙрдд्рд╕рд╡ों рд╣ेрддु рдоंрдбрдк рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं, ‘рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣рдм’ рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рднी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдоंрдбрдк рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
“рд╕ुрди्рдп рдХे рд╕िрдЦрд░ рдкрд░ рдЕрдЬрдм рдоंрдбрдк рдмрдиा”।45

      рд╢ूрди्рдп рдХो ‘рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм’ рдиे рдЧुрдлा рднी рдХрд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╡ рд╣ै, рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕्рдеाрди, рдк्рд░ाрдпः рдЬो рдХिрд╕ी рдкрд░्рд╡рдд рдХे рдиीрдЪे рдЕрдерд╡ा рдЬрдоीрди рдХे рдиीрдЪे рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╢ांрдд рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╡िрд╢ेрд╖рдг рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕ाрде  рд╡्рдпрд╣ृрдд рдХрд░ рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм рдЙрд╕ рд╢ूрди्рдп рдЧुрдлा рдХी рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╢ांрддि рдоें рдз्рдпाрди рд▓рдЧाрдХрд░ рдЕрдирд╣рдж рдз्рд╡рдиि рд╕ुрдирдиे рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं –
 “рд╕ुрди्рди рдЧुрдлा рдоें рдз्рдпाрди рдзрд░ै, рдЕрдирд╣рдж рд╕ुрдиै рдмिрди рдХाрди рд╕ेрддे”।।46

      рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХाрд▓ рдХे рд╕рди्рддों рдиे ‘‘рд╢ूрди्рдп-рд╕рдоाрдзि’’ рдХा рднी рдмрд╣ुрдзा рд╕ंрдХेрдд рдХिрдпा рд╣ै рднाрд╡ рд╕ाрдзрдиा рдХा рдЪрд░рдо рдлрд▓, рдЬिрд╕рд╕े рдордиुрд╖्рдп рд╕рдорд╕्рдд рдХ्рд▓ेрд╢ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрддों рдХी рдоाрди्рдпрддा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдз्рдпाрди рдоें рдордЧ्рди рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рд╕рдоाрдзि рд╣ी рд╣ै। рд╕ंрддों рдХा рднाрд╡ рд╢ूрди्рдп рд╕े рд╕рдоाрдзि рд▓рдЧाрдиे рдХा рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХो рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП “рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рд╕्рд╡ाрдоी” рдХрд╣рддे рд╣ैं - рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдзि рд╕े рдЕрдирд╣рдж рдз्рд╡рдиि рдХा рд╢्рд░рд╡рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдордиुрд╖्рдп рдХे рдзрд░्рдо рдХрд░्рдо рдЖрджि рдХे рдмрди्рдзрди рдЦुрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдорд╕्рдд рд╣ुрдЖ рдЭूрдорддा рд╣ै –
‘‘рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рдЧिрд░ा рдЧрдо рдирд╣ीं, рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдз рд╡िрд░ाрдЬ рд░рд╣ी।’’47

    рдк्рд░ाрдгрдиाрде рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕рдоाрдзिрд╕्рде рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрдзрдХ рдЬрдЧрдд् рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЖрдзाрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै –
“рд╕ुрди्рдп рдоंрдбрди рд╕ुрдз рдЬो рдоाрд░ा рд╕рдоंрдзी, рдЖ рдЗंрдб рдЬ рд╣ेрдиे рдЖрдзाрд░”।48
      “рд╕рд╣рдЬोрдмाрдИ” рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕ुрди्рджрд░ рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдзि рдоें рди рддो рд╕ांрдЭा рд╣ोрддी рд╣ै рди рд╣ी рднोрд░ –
“рд╕рд╣рдЬो рд╢ूрди्рдирдп рд╕рдоाрдзि рдоें, рдирд╣ीं рд╕ाँрдЭा рдирд╣िं рднोрд░”।49
      рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рдЧुрд░ु рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рдпुрдХ्рддिрдпों рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЧुрд░ु- рдХृрдкा рд╕े рд╣ी рд╢ूрди्рдп (рдм्рд░рд╣्рдо) рдоें рд╕рдоाрдзिрд╕्рде рд╣ुрдЖ рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –
“рдЧुрд░ु рдХे рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕ूрди्рдп рдоैं рд╕рдоाрдзि рд▓ाрдЗрдпे”।50
рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рддो рдЙрд╕ рдкрд░рдордд्рдд्рд╡ рдХो ‘рд╕ुрдирди рдмिрджेрд╕ी’ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рд╕िंрд╣ाрд╕рди рд╢ूрди्рдп рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрд▓рдЦ рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд╣ाँ рдХा рдЕрдзिрдкрддि рд╣ै–
“рд╕ुрди्рди рдмिрджेрд╕ी рдмрд╕ рд░рд╣ा рд╣рдорд░े рдиैрдиों рдоंрдЭ”। рддрдеा “рд╕ुрди्рди рдмिрджेрд╕ी рдмрд╕ рд░рд╣ा рд╣рдорд░े рд╣िрд░рджे рдоाрд╣ि”|51

    рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХे рд╕ंрддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕ुрд░рддी рдПрд╡ं рдиाрдж рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ी рд╕ाрдзрдХ рдХो рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ोрдЧी, рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░рдЬ्рдЬрдм рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕ाрдзрдХ рдХो рдк्рд░рдоाрдж рд░рд╣िрдд рдорди рд░ूрдкी рдЕрд╢्рд╡ рдкрд░ рдЪреЭрдХрд░ (рднाрд╡ рдШोреЬ рдХो рдЕрдзीрди рдХрд░рдХे) рдк्рд░ाрдгрд╡ाрдпु рдХे рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд╢ूрди्рдп рдоें рдЙрд╕ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे -
“рдорди рддुрд░ंрдЧ рдЪреЭै рдкрд╡рди рдкंрде рд╕ो рдЬाрдп। рд░рдЬ्рдЬрдм рдмैрдаे рд╢ूрди्рдп рдоें рдоांрд╣ी рдоिрд▓े рдЦुрджाрдп”।52

      рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рд╕ंрддрдЬрдиों рдХे рдзैрд░्рдп рдХो рд╕ंрдХेрддिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрдзु рд╢ूрди्рдп рдХो рдкрдХреЬрддा рд╣ै рдРрд╕े рд╢ूрди्рдп рдХो рдЬो рдиिрд░ाрдзाрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдХिрд╕ी рдХे рдкैрд░ рдЯिрдХ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рд╡рд╕्рддुрддः рд╢ूрди्рдп рдХो рдкрдХреЬрдиा рдзैрд░्рдп рдХो рдкрдХреЬрдиे рд╕рдоाрди рд╣ै –
“рд╕ाрдзु рд╕ूрди्рдп рдХौं рдкрдХрд░ि рд░ाрдЦै рдзрд░ि рдзीрд░ рд╕ौं”।53

‘рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм’ (рдмिрд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े) рд╕ाрдзрдХ рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХा рдШोреЬा, рд╢ूрди्рдп рдоें рджौреЬाрдиे рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╕ुрд░рддि рдПрд╡ं рд╢рдм्рдж рдм्рд░рд╣्рдо рдХा рд╡ाрд╕ рд╣ै। ‘рдЬ्рдЮाрди рдХा рдШोреЬा‘ рд╕े рднाрд╡ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрди рдЬिрд╕ рдкрд░ рд▓рдЧाрдо рд╣ो, рд╡рд╣ी рд╢ूрди्рдп рдоें рдз्рдпाрди рд▓рдЧाрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै –
“рдЬ्рдЮाрди рдХा рдШोреЬрд▓ा рд╕ूрди्рдп рдоें рджौрд░िрдпा, рд╕ूрди्рдп рдоें рд╕ुрд░рддि рд╣ै рд╕рдм्рдж рд╕ाрд░ा”।54                                    
рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рд╡рд╣ рдоुрдХाрдо рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै –
“рд╕ुрди्рди рдХे рдоुрдХाрдо рдоें рдмेрдЪूрди рдХी рдиिрд╕ाрдиी рд╣ै”।55                                                              
рдЕрддः рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ी рдз्рдпाрди рд▓рдЧाрдиा рдЪाрд╣िрдП –
“рд╕ुрди्рди рддें рдиिрдд рддाрд░ी рд▓ाрд╡ो, рд╕ूрдЭि рд╣ै рдиिрд░्рдЧुрдг”।56                  
рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рдоें рдоाрдд्рд░ рд╡рд╣ी рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдзрдХ рд╡рд╣ाँ рдЕрдЬрдкा рдЬाрдк рдХрд░рддा рд╣ैं –
“рдЕрдЬрдкा рдЬाрдк рдЬрдкै рдмिрдиु рд░рд╕рдиा, рд╕ुрди्рдп рдоें рддु рд╣ी рдЕрдХेрд▓ा”।57                                                               ‘рдЕрдЦा’ рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЖрд╣ृाрджिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╢ूрди्рдп рдХो рдоिрдаाрдИ рдХрд╣рддे рд╣ैं –
“рджाрджुрд░ рдоोрд╣рд░ рд╕рдмрдж рд╕ंрддрди рдХे, рддाрдХी рд╢ूрди्рдп рдоिрдаाрдИ”।58

      рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рдХुрдЫ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рд░ूрдк рдоें рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХिрд╕ी рдиे рд╕ाрдд рдФрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдмाрдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХрд╣े рд╣ैं। рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм рдорд▓рдХूрдд, рдЬрдмрд░ूрдд, рд▓ाрд╣ूрдд рдЗрди рддीрди рд╢ूрди्рдпों рдХे рдЖрдЧे рддाрд╣ूрдд рдиाрдордХ рд╢ूрди्рдп рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдорд▓рдХूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рджेрд╡рд▓ोрдХ, рдЬрдмрд░ूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рд╕рд╣рд╕рджрд▓ рдХँрд╡рд▓, рд▓ाрд╣ूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рдд्рд░िрдХुрдЯि рдПрд╡ं рд╣ाрд╣ूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рд╢ूрди्рдп рдЕрдерд╡ा рд╕ाрддрд╡ाँ рдЪрдХ्рд░ рдЬो рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं -                                                        
“рд╕ूрд▓ी рдХे рдкाрд░ рдоेрд╣рд░ рджेрдЦा, рдорд▓рдХूрдд рдЬрдмрд░ूрдд рд▓ाрд╣ूрдд рддीрдиों। рд▓ाрд╣ुрдд рдЖрдЧे рддीрди рд╕ुрди्рди рд╣ै рд░े, рд╣ाрд╣ूрдд рдХे рд░рд╕ рдоें рд░ंрдЧ рднीрдиो”।59

рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рдХрдмीрд░ рдХी рднाँрддि рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдпों рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
“рд╕рдк्рдд рд╕ुрди्рди рдкрд░ рдкंрдЦा рдЭाрд▓рд░, рдЕрдЫрд░ рдзाрдо рдХी рдбोрд░”।60
рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣рдм (рд╣ाрдерд░рд╕ рд╡ाрд▓े) рдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рдПрдХ рдирдП рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै -                                     “рдиाрдо рдЕрдиाрдо рдХो рдаाрдо рди рдЧाрдо рд╕ो рдмाрдЗрд╕рд╕ुрди्рди рдХे рдкрд░ рдмрддाрдКँ”।61
рдпрдеा -рдзुंрдзाрд░, рд╕рдм्рджाрд░, рдиौрдиाрд░, рдЕрдЬрд╕ाрд░, рдмिрд▓ंрдж, рд╕ुрдЦрдиंрдж, рдЕрдЫрд░ंрдж, рд╕рдмрд╕ंрдз, рдм्рд░рд╣्рдоंрдб, рд╕рдм рдЕंрдб, рднौ рднंрдб, рдиौ рдЦंрдб, рдЕрд▓рдЦ, рдкрд▓рдХ, рдЦрд▓рдХ, рдЭрд▓рдХ, рд╕рд░рд╡ाрдЯ, рджрд╕ рдШрдЯ, рдЦिрд░рдХाрдЯ, рдЕрдЬ рдЖрда, рд╕рддрд▓ोрдХ, рдкрд░рдоोрдЦ।62

      рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ ‘рд╢ूрди्рдп’ рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдмौрдж्рдзाрджि рдордд рдоें рдЬрд╣ाँ рд╕рдд्рдп рдЕрд╕рдд्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╡рд╣ीं рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХाрд▓ рдХे рд╕ंрддों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे-рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╡рд╣ рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдмрдиा। рдпрджि рдХрд╣ा рдЬाрдП рдХि рд╢ूрди्рдп рдХी рдЕрд░्рдердк्рд░рдХृрддि рд╕рди्рддों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдШुрд▓-рдоिрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдЕрд░्рде рдкीрдЫे рдЫोреЬ рд╕рди्рддрдкрд░рдХ рдЕрд░्рде рдз्рд╡рдиिрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рддो рдпрд╣ рдЧрд▓рдд рди рд╣ोрдЧा।

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी
1.рд╣рд▓ाрдпुрдж्рдз рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдЬोрд╢ी (рд▓рдЦрдирдК: рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि, 1967)                                
2.рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджाрд░्рде рдХौрд╕्рддुрдн рд╕рдо्рдкा॰ рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1977                                                
3.рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рджрд╕ाрдЧрд░, рд╕рдо्рдкा॰ рд╢ुрднрдиाрде рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1992                                                  
4.рдХрдмीрд░ рдХाрд╡्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╕िंрд╣, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1887                                                            
5.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1984
6.рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди, рджрд░्рд╢рди рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1978                                                      
7.рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рдЬी рдХी рдмाрдиी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1995 (рдЧ॰ рдмा॰)
8.рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣ेрдм рдХी рдмाрдиी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1971 (рдЧु॰ рд╕ा॰ рдмा॰)्                                      
9.рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣िрдм рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рднाрдЧ-1, 2 рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1997 (рддु॰ рд╕ा॰ рд╣ा॰ рдмा॰)                      
10.рджрдпाрдмाрдИ рдХी рдмाрдиी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1918 (рдж॰ рдмा॰ рдмा॰)                                            
11.рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣िрдм рдХी рдмाрдиी, рднाрдЧ 1-2рдП рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1995рдП 1996 (рдк॰ рд╕ा॰ рдмा॰)
12.рдмुрд▓्рд▓ा рд╕ाрд╣рдм рдХा рд╢рдм्рджрд╕ाрд░, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1889 (рдмु॰ рд╕ा॰ рд╢॰)                                    
 13.рдпाрд░ी рд╕ाрд╣िрдм рдХी рд░рдд्рдиाрд╡ाрд▓ी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1975 (рдпा॰ рд╕ा॰ рд░॰)                            
 14.рдк्рд░ाрдг рдиाрде, рд╢्рд░ी рддाрд░рдд्рдорд╡ाрдгी, ‘рд╢्рд░ी рдХुрд▓рдЬрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк’ рджिрд▓्рд▓ी: рд╢्рд░ी рдк्рд░ाрдгрдиाрде рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1972 (рд╢्рд░ी рдХु॰ рд╕्рд╡॰)              
15.рд╢्рд░ी рд░рдЬ्рдЬрдм рд╡ाрдгी, рд╕ंрдкा॰ рдм्рд░рдЬрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा, рдХाрдирдкुрд░, 1963 (рд╢्рд░ी॰ рд░॰ рд╡ा॰)
16.рд╕ुрди्рджрд░ рд╡िрд▓ाрд╕, рд╕рдо्рдкा॰ рдХिрд╢ोрд░ी рд▓ाрд▓ рдЧुрдк्рдд, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1974 (рд╕ु॰ рд╡ि॰)                                        
 17.рд╕ंрдд рджрд░िрдпा (рдмिрд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े) рдХी рд╡ाрдгी, рд╕рдо्рдкा॰ рдХाрд╢ीрдиाрде рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рдм्рдпाрд╕: 1996                                  
 18.рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा, рд╕ं॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддाрдпрди (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, 1945)
 19.рджोрд╣ाрдХोрд╢, рд╕ं॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрддрдпाрдпрди (рдкрдЯрдиा: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖рдж, 1957                                            
 20.рдЧोрд░рдЦрдмाрдиी, рд╕ं॰ рдкीрддाрдо्рдмрд░рджрдд्рдд рдмрдбрде्рд╡ाрд▓ (рдк्рд░рдпाрдЧ-131: рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╡ि॰ 2017) рдкृ॰-108
21.рдХрдмीрд░, рд╕ं॰ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1980), рдкृ॰ 85
рдЙрдж्рдзрд░рдг
1.рд╣рд▓ाрдпुрдж्рдз рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдЬोрд╢ी, (рд▓рдЦрдирдК: рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि, 1967) рдкृ॰ 666                                
2.рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджाрд░्рде рдХौрд╕्рддुрдн, рд╕рдо्рдкा॰рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓ рдмेрдиी рдк्рд░рд╕ाрдж, 1977)рдкृ॰1166
3.рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рдж рд╕ाрдЧрд░, рд╕рдо्рдкा॰ рд╢ुंрднुрдиाрде рд╡ाрдЬрдкрдпी (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдиाрдЧрд░ी рдоुрдж्рд░рдг, 1972), рдкृ॰ 4779                            
4.рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1998) рдкृ॰ 854                        
5.рдХрдмीрд░ рдХाрд╡्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╕िंрд╣ (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1987) рдкृ॰ 326                      
6 рд╣िрди्рджी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдирд░ेрд╢ рдХुрдоाрд░ (рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж: рдб्рд░рдг्рдбो рд╡िрдЬрди рдк्рд░ा॰рд▓ि॰) рдкृ॰ 307                          
7. рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрддाрдпрди, рджрд░्рд╢рди рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, 1978) рдкृ॰ 572                          
8. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда-571                                                                                
9. рд╢ाрди्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдд्рд░िрдкाрдаी, рд╢ंрдХрд░ рдЕрдж्рд╡ैрдд рдХा рдиिрд░्рдЧुрдг рдХाрд╡्рдпрдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ (рджिрд▓्рд▓ी: рд░рдгрдЬी рдк्рд░ि॰ рдПрдг्рдб рдкрдм्рд▓ि) рдкृ॰ 59                        
10 рд╡рд╣ी рдкृ॰ 64,                                                                                          
11.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдмाрд▓ рдоंрдбрд▓ рд▓िрдоि॰, 1985, рдкृ॰ 232                            
12.рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा, рд╕ंрдкा॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрдд (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, 1945)                                
13.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЬ्рдЮाрди рдоंрдбрд▓ рд▓िрдоि॰, 1985) рдкृ॰-232                        
 14.рджोрд╣ाрдХोрд╢, рд╕ं॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрддрдпाрдпрди (рдкрдЯрдиा: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖рдж, 1957) рдкृ॰ 32                                    
15.рдЧोрд░рдЦрдмाрдиी, рд╕ं॰ рдкीрддाрдо्рдмрд░рджрдд्рдд рдмрдбрде्рд╡ाрд▓ (рдк्рд░рдпाрдЧ-131: рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╡ि॰ 2017) рдкृ॰-108                    
 16.рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 32  
 17.рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 73  
18.рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 60                                                  
19.рдХрдмीрд░, рд╕ं॰ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1980), рдкृ॰ 85
20.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕ं॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рдкूрд░्рдгेрдХ्рдд) рдкृ॰ 833                                                  
21. рд╢्рд░ी рд░॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 330            
22. рд╕॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 17                                                
23 .рдк॰ рд╕ा॰ (рднाрдЧ-1) рдкृ॰ 75    
24 .рдк॰рд╕ा॰рд╡ा॰, рднाрдЧ-1, рдкृ॰ 75      
25 .рд╕ु॰ рд╡ि॰, рдкृ॰ 168        
26. рдЧु॰ рд╕ा॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 5          
27. рд╢्рд░ी рдХु॰ рд╕्рд╡॰, рдкृ॰ 638          
28. рдЧु॰ рд╕ा॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 60                            
29. рдЧ॰ рдкा॰, рдкृ॰ 162          
30.рдЧ॰ рдкा॰, рдкृ॰ 166            
31. рдо॰ рдмा॰, рдкृ॰ 4, 23              
32. рд╡ु्॰ рд╕ा॰ рд╢॰ рдкृ॰ 4          
33. рд╕ं॰ рд╕ु॰ рд╕ा, рдкृ॰ 24                  
34. рд╕ु॰ рд╡ि॰, рдкृ॰ 263                
35. рддु॰рд╕ा॰рд╢॰рд╣ा॰рд╡ा॰рд╢॰рднा-1,рдкृ 38
36  рдЧु्॰ рд╕ा॰ рд╡ा, рдкृ॰ 2, 64        
37. рд╕ं॰, рд╡, рдкृ॰ 265                      
38. рд╡рд╣ी, рдкृ ॰ 276                  
39. рдЧ॰ рд╡ा॰ рдкृ॰ 180            
40. рдж॰ рд╕ा॰ (рдмि॰ рд╡ा॰), рдкृ॰ 180
41.рдЧु॰ рд╕ा॰, рд╡ा॰ рдк॰ 41              
42 рд╕ं॰ рд╡॰ рдкृ 272                
43 рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 383                          
44.рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╕ंрддों рдХी рд╣िрди्рджी рд╡ाрдгी (рдкूрд░्рд╡ोрдХ्рдд) рдкृ॰ 177                                                              
45.рдк् рд╕॰ рд╡॰ рднाрдЧ-2, рдкृ॰36    
46. рдпा॰ рд╕ा॰ рд░, рд╡ृ॰ 15                                                  
47.рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╕ंрддों рдХी рд╣िрди्рджी рд╡ाрдгी, рдкृ॰ 276                                                          
48.рд╢्рд░ीрдХु॰рд╡॰, рдкृ॰ 630        
49 рд╕॰ рдмा॰ рдкृ॰ 18            
50. рд╕ु॰ рд╡ि॰ рдкृ॰ 67                          
51. рдЧ॰рд╡ा॰, рдкृ॰ 126        
52. рд╢्рд░ी рд░॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 425                  
53. рд╕ु॰ рд╡ि॰, рдкृ॰ 196                      
54. рдж॰ рд╕ा॰ рдкृ॰ 181      
55 рдпा॰ рд╕ा॰ рд░॰, рдкृ॰ 6            
56 рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 5                      
57. рдк॰рд╕॰рдм॰, рднाрдЧ-1, рдкृ॰ 65                                                                    
58 .рдЧुрдЬрд░ाрддी рд╕ंрддों рдХी рд╣िрди्рджी рд╡ाрдгी, рдкृ॰ 81                                                      
59.рдпा॰рд╕ा॰рд░॰,рдкृ॰65              
60 рдЧ॰ рд╡ा॰, рдкृ॰-141            
61 рддु॰ рд╕ा, рд╢ рднाрдЧ-1, рдкृ॰ 46                                                  
62 рддु॰ рд╕ा॰ рдШ॰ рднाрдЧ-1, рдкृ॰53

рд╕ंрдЦ्рдпा рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ - рдЕрдиुрд░ाрдзा рд╢рд░्рдоा

рдЕрдиुрд░ाрдзा рд╢рд░्рдоा

рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рдк्рд░рддीрдХ: рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рддрдеा рд╕्рд╡рд░ूрдк:

рднाрд╖ा рдоाрдирд╡ рдХो рдк्рд░рдХृрддिрдк्рд░рджрдд्рдд рдЕрдоूрд▓्рдп рдиिрдзि рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдк्рд░ाрдгी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднाрд╡ों рдХे рдк्рд░рдХрдЯрди рд╣ेрддु рднाрд╖ा рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдирд╣ीं, рдЕрдкрдиे рднाрд╡ों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ोрдд्рдкाрджрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░рдиे рдХे рдиिрдоिрдд्рдд рдоाрдирд╡ рднाрд╖ा рдХो рд╡िрднिрди्рди рдЙрдкрджाрдиों рд╕े рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рд╕ंрд╡рд░्рдзिрдд рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдордиोрднाрд╡ों рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдФрд░ рдЖрдзिрдХ рдк्рд░рднाрди्рд╡िрдд рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдиे рднाрд╖ा рдХो рдХрднी рдЧрдж्рдп рддो рдХрднी рдкрдж्рдп рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕ рдЧрдж्рдп рдПрд╡ं рдкрдж्рдп рд░ूрдк рдоे рднी рдЕрдиेрдХ рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдоें рдиिрд░ंрддрд░рддा рд╕े рдЬुрдЯा рд░рд╣ा рд╣ै, рдХрднी рдЫрди्рдж рдХрднी рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╡рд╣ рднाрд╖ा рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрднीрд╖्рдЯ рднाрд╡ों рдХे рд╡рд╣рди рдпोрдЧ्рдп рдмрдиाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдордиोрд░рде рд╕рджैрд╡ рдЕрдкрдиे рднाрд╡ों рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЙрд╕рдиे рдк्рд░рддीрдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рд╣ी рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡рд╕्рддु рдШрдЯрдиा рдЖрджि рднी рдХिрд╕ी рдк्рд░рддीрдХाрд░्рде рдХो рд╣ी рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдк्рд░рддीрдХों рдХा рднी рдоाрдирд╡ рдиे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрди рдоें рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХा рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк рднी рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдордиुрд╖्рдп рдиे рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиे рднाрд╡ों рдПрд╡ं рд╕ुрд╡िрдзाрдиुрд╕ाрд░ рдЕрд░्рде рджे рджिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЪाрд╣े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╣ो рдпा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ो рдпा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╣ो рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрдерд╡ा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рдЗрди рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдЕрдкрдиे рднिрди्рди-рднिрди्рди рдк्рд░рддीрдХाрд░्рдеों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ांрддрд░्рдЧрдд рдЕрдкрдиा рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд░рдЦрддी рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ोрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдПрдХ рд▓ंрдмी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдордиोрд╡ृрддि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ांрддрд░्рдЧрдд рд╣ी рд╡िрднिрди рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рддीрдХों рдХा рдк्рд░рдпुрдХ्рддिрдХрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХрд░ рд╡рд╣ рдЗрд╕ी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдк्рд░рд╡ृрддि рдХा рд╢рдорди рдХрд░рддा рд╣ै।


рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдоें 'рд╕ंрдЦ्рдпा' рд╢рдм्рдж рдХ्рдпा рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдХ्рдпा рднाрд╡ рд╣ै - рдЗрди рд╡िрднिрди्рди рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рдХा рдкрд░्рдпाрд▓ोрдЪрди рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рд╕े рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рдк्рд░рддीрдХ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ो рд╕рдХे।


рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрд░्рде рддрдеा рдорд╣рдд्рд╡:

рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХा рд╡िрднिрди рдХोрд╢ों рд╕े рдкрд░्рдпрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХा рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддिрдкрд░рдХ рдЕрд░्рде, рд╡िрднिрди्рди рдХोрд╢рдЧрдд рдЕрд░्рде, рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЕрд░्рде, рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╕ांрдЦ्рдп рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рдПрд╡ рд╕ंрдЦ्рдпा рдФрд░ рдЕंрдХ рдХा рдЕंрддрд░ рдЖрджि рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рдХा рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрд░्рде:

'рд╕ंрдЦ्рдпा' рд╢рдм्рдж рдХे рдЕрд░्рде рдХो рддीрди рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгो рд╕े рдиिрд░्рд╡рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै- рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддिрдкрд░рдХ рдЕрд░्рде, рдХोрд╢рдЧрдд рдЕрд░्рде рдПрд╡ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЕрд░्рде। рдЗрдирдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рд╣ी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧी।


рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддिрдкрд░рдХ рдЕрд░्рде:

рд╡िрднिрди рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддिрдкрд░рдХ рдХोрд╢ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░1 'рд╕рдо' рдкूрд░्рд╡рдХ 'рдЦ्рдп' рдзाрддु рд╕े рдЕंрдЩ् рдк्рд░рдд्рдпрдп рдФрд░ рдЯाрдк्* рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рд╣ै- рд╕рдо् + рдЦ्рдп + рдЕंрдЩ् + рдЯाрдк्। рдЗрд╕ рд╡्рдпुрдд्рддрдкрддि рдоें 'рд╕рдо्' рдПрд╡ 'рдЦ्рдпा' рд╢рдм्рдж рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ैं рд╕рдо् рд╕े рднाрд╡ рд╣ै2 рдХोрдИ рдХुрдЫ, рд╣рд░ рдПрдХ рд╕рдм, рдиि:рд╢ेрд╖, рд╕рдордЧ्рд░ рд╕рдорддрд▓, рд╕рдоाрди, рд╕рджृрд╢्рдп, рд╕рдоाрдиांрддрд░, рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖, рд╕ाрдордк्рд░рддीрдХ, рдЙрдЪिрдд। рджूрд╕рд░ी рдФрд░ 'рдЦ्рдпा' рд╕े рднाрд╡ рд╣ै (рдк्рд░рдХрдердиे, рдЦ्рдпाрддि, рдЦ्рдпाрдд), рдХрд╣рдиा, рдмрддाрдиा।3 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ 'рд╕ंрдЦ्рдпा' рдкрдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдЬो рдЕрд░्рде рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै - 'рдкूрд░्рдг рд╡िрдЪाрд░ рдЬिрд╕े 'рд╕рдо्рдпрдХ рд╡िрдЪाрд░' рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рдХिрд╕ी рдХे рд╕рджृрд╢्рдп, рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдХुрдЫ рдХрд╣рдиा, рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।


рдХोрд╢рдЧрдд рдЕрд░्рде:

рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХोрд╢ों рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХे рдЕрдиेрдХ рдЕрд░्рде рджिрдпे рдЧрдП рд╣ैं - рдЧрдгрдиा, рдЧिрдирддी, рдЕंрдХ, рдЬोреЬ, рд╣ेрддु, рдЕंрдХрдмोрдзाрджि, рд╢рдм्рджрдХрд▓्рдкрдж्рд░ुрдо рдЖрджि рд╡िрд╡िрдз рдХोрд╢ों рдоें рд╕ंрдЦ्рдпाрд╢рдм्рдж рдХे рдЕрдеों рдоें рдХुрдЫ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдЕрд░्рде рднी рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рд╣ुрдпे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЖрдЧे рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।


рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рджрд╕ाрдЧрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░,‘рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рд╡рд╣ рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдЬो рдЧिрдирдХрд░ рдЬाрдиा рдЬाрдП, рдЬैрд╕े рдПрдХ, рджो рддीрди рдЪाрд░ рдЖрджि рдХी рдЧिрдирддी। рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЕрд░्рде рдоे рд╕ंрдЦ्рдпा, рд╡ैрдж्рдпрдХ рдоें рд╕ंрдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдкाँрдЪ рднेрджों рдоें рд╕े рдПрдХ рднेрдж рд╣ै, рдпрд╣ी рдирд╣ीं, рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рднी рдПрдХ рдЕрд░्рде рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдоाрдирдХ рд╣िрди्рджी рдХोрд╢ рдоें рднी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд▓िрдП рдЧिрдирддी рддाрджाрдж, рд░ाрд╢ि рдЖрджि рдЕрд░्рде рдоिрд▓рддे рд╣ैं।


рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рдХोрд╢ рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрдмрдж्рдз рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं 1,2,3, рдХे рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рд╕े рд╣ै рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЕрд░्рде рдШрдиाрдд्рдордХ рдкूрд░्рдгांрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд░ाрд╢ि рдпा рдШрдиाрдд्рдордХ рдкूрд░्рдгांрдХों рдпा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд╡िрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕрдиेрдХ рдЕрдоूрд░्рдд, рдЧрдгिрддीрдп рд╡्рдпाрдкрдХीрдХрд░рдгों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╕े рд╕ंрдпोрдЬिрдд рддрдд्рд╡ рд╣ै।7


рд░ाрдо рдЪंрджрд░ рд╡рд░्рдоा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдЙрд╕ी ‘рдЦ्рдпा’ рд╕े рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЬ्рдЮाрдд рдпा рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиा, рдиाрдо рд╕्рдеिрд░ рдХрд░рдиा, рдкुрдХाрд░рдиा рдЖрджि। рдЗрд╕ी рд╕े рдЖрдЦ्рдпा, рдЙрдкाрдЦ्рдпाрдд, рдЦ्рдпाрддि рд╕рд░ीрдЦे рд╢рдм्рдж рдмрдиे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЕрд░्рде рд╣ै – рд╡рд╣ рдоाрди рдпा рд░ाрд╢ि рдЬो рдЧिрдирдиे рдпा рд╣िрд╕ाрдм рд▓рдЧाрдиे рдкрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ुрдИ рд╣ो8। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкाрд▓ि9 рдПрд╡ं рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢10 рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХे рд▓िрдП `рд╕ंрдЦा' рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдЧिрдирддी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।


рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдПрд╡ं рдирд╡ीрди рдЕрд░्рде:

`рд╕ंрдЦ्рдпा' рд╢рдм्рдж рдХे рдЗрди рдХोрд╢рдЧрдд рдЕрд░्рдеों рдХे рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдЧिрдирддी, рддाрджाрдж, рд░ाрд╢ि, рдЕंрдХ рдЖрджि рдХे рд▓िрдП рд╣ैं, рдпрдеा рдЕрд╡рд▓ोрдХрдиीрдп рд╣ैं – рдк्рд░ेрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рдЬ्рдЮा, рдк्рд░рддिрднा, рдзी:, рдзिрд╖рдгा, рдордиीрд╖ा, рдмुрдж्рдзि, рдорддि, рдоेрдШा, рд╕ंрд╡ृрдд, рдЙрдкрд▓рдм्рдзि, рд╡िрдЪाрд░рдгा11।

рдЕрдорд░рдХोрд╢ рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж рдХो рдЪрд░्рдЪा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдгा рдкрджों рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдХрд╣ा рд╣ै - `рдЪрд░्рдЪा рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡िрдЪाрд░рдгा' рдЬिрд╕рдХा рднाрд╡ рд╣ै рд╕рдо्рдпрдХ рдк्рд░рдХрдерди рдпा рд╡िрдЪाрд░12।


рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЕрд░्рдеों рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рддे рд╣ुрдпे рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХे рд▓िрдП `рдЧिрдирддी'рдПрд╡ं `рдк्рд░рдЬ्рдЮा' рдХे рд░ूрдк рдоें рдоुрдЦ्рдп рдЕрд░्рде рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрдирдоें `рдЧिрдирддी' рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЕрд░्рде рдФрд░ `рдк्рд░рдЬ्рдЮा' рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдирд╡ीрди рдЕрд░्рде рд╣ै।


рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ:

рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╡िрднिрди्рди рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╕ांрдЦ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕े рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ी рд╕ंрдЦ्рдпाрд╢рдм्рдж рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै -


рдХ) рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХे рджोрд╖ों рдПрд╡ं рдЧुрдгों рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрдирдкूрд░्рд╡рдХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╕ंрдЦ्рдпा рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рдпрд╣ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рджोрд╖ाрдгाрдо рдЪ рдЧुрдгाрдгाрдо рдЪ рдк्рд░рдоाрдгрдо рдк्рд░рд╡िрднाрдЧрдд:।

рдХрдЮрдЪрджрд░्рдердорднिрдк्рд░ेрдд्рдп рд╕ा рд╕ंрдЦ्рдпेрдд्рдд्рдпुрдкрдзाрд░्рдпрддाрдо13।


рдЦ) `рд╕ंрдЦ्рдпा' рд╕े рднाрд╡ рд╣ै `рддрдд्рд╡рдЬ्рдЮाрди' – рд╕ांрдЦ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा (рддрдд्рд╡рдЬ्рдЮाрди) рдХो рдоोрдХ्рд╖ рдХा рд╕ाрдзрди

рдоाрдирдХрд░ рдоूрд▓рднूрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕ंрдЦ्рдпाрдо рдк्рд░рдХुрд░्рд╡рддेрдЪैрд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдЪ рдк्рд░рдЪрдХ्рд╖рддे।

рддрдд्рд╡ाрдиि рдЪ рдЪрддुрд░्рд╡िंрд╢рдд्рддेрди рд╕ांрдЦ्рдпा: рдк्рд░рдХीрд░्рддिрддा :14।


рдЧ) рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдЬ्рдЮाрдиाрд░्рдердХ рдкрдж рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै 15।


рдШ) рдк्рд░ाрдп: рдЧрдгрдиाрд░्рдердХ рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рд╕ांрдЦ्рдп рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै рдкрд░ंрддु рдЗрд╕рдХा рд╕ुрди्рджрд░рддрдо рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрд░्рде рд╣ै рд╡िрд╡ेрдХ рдЬ्рдЮाрди16।


реЭ) ''рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рд╕ुрди्рджрд░рддрдо рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ै рд╡िрд╡ेрдХ рдЬ्рдЮाрди''17।


рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рдоें `рд╕ंрдЦ्рдпा' рдкрдж рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдз्рд╡рдиि `рдЬ्рдЮाрди' рдХे рднाрд╡ рдоें рдоाрдирд╕ рдкрдЯрд▓ рдоें рдЙрдж्рд╡ेрд▓िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ `рдЬ्рдЮाрди' рдоें рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдХ рдЕंрддрд░्рдиिрд░्рд╡िрд╖्рдЯ рд╣ैं।


рд╕рдордЧ्рд░рдд: `рд╕ंрдЦ्рдпा'рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै - `рд╕ंрдЦ्рдпा' рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рдЙрдж्рдмुрдж्рдз рд╡рд╣ рдЙрдж्рдЧाрд░ рдЕрдерд╡ा рд╡िрдЪाрд░ рдмिрди्рджु рд╣ै рдЬो рдк्рд░рдЬ्рдЮा рд╡िрд╡ेрдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрднा рдХा рд╕рдоुрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рд░ूрдк рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдоाрдирд╡ рдХी рд╣ी рдмुрдж्рдзि,рд╡िрд╡ेрдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрднा рдХे рд╕ाрд░ рддрдд्рд╡ рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।


рдЙрдХ्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕े рдпрд╣ рднी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕ांрдЦ्рдп рд╕े рдЕंрддрд░्рд╕рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै рддрдеा рд╕ंрдЦ्рдпा рдФрд░ рдЧिрдирддी рдЕрдерд╡ा рдЕंрдХ рдоें рдЕрди्рддрд░ рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।


рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдеा рд╕ांрдЦ्рдп:

рд╕ांрдЦ्рдп рд╖рдб्рджрд░्рд╢рди рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рджрд░्рд╢рдиों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдХрдкिрд▓ рдоुрдиि рд╣ैं। рд╕ांрдЦ्рдп рд╢рдм्рдж рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж рд╕े рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рд╣ै, рдЕрдд: рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж рдХा рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी рджिрд╢ा рдХो рдЧрддि рдоिрд▓ेрдЧी।


рд╕ांрдЦ्рдп рд╢рдм्рдж рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж рд╕े рддрд╕्рдпेрджрдорд╕ूрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдг рдк्рд░рдд्рдпрдп рдХрд░рдиे рдкрд░ рдиिрд╖्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै,рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЧрдгрдиा рд╕े рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рдЕрдерд╡ा рдЧрдгрдиा рд╕े рдЬाрдирдиे рдпोрдЧ्рдп18। рд╕ांрдЦ्рдп рджрд░्рд╢рди рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЪौрдмीрд╕ рддрдд्рд╡ों рдХा рдкрд░िрдЧрдгрди рд╣ै рдЬो рдоाрдирд╡ рдмुрдж्рдзि рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡рдд: рд╡िрд╖рдп рд╣ै

рд╕ंрдЦ्рдпाрдо рдк्рд░рдХुрд░्рд╡ेрддेрдЪैрд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдЪ рдк्рд░рдЪрдХ्рд╖рддे

рддрдд्рд╡ाрдиि рдЪ рдЪрддुрд╡िंрд╢рдд्рддेрди рд╕ांрдЦ्рдпा: рдк्рд░рдХीрд░्рддिрддा:14।


рдк्рд░ाрдп: рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рд╕ांрдЦ्рдп рджрд░्рд╢рди рдоें рддрдд्рд╡ों рдХी рдЧрдгрдиाрдд्рдордХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХो рд╕ांрдЦ्рдп рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рдоाрдирдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рддрдд्рд╡ों рдХा рдкрд░िрдЧрдгрди рдЕрди्рдп рджрд░्рд╢рдиों рдоें рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрд╕ рджрд░्рд╢рди рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рд╕рдо्рдпрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдпा рд╡िрдЪाрд░ рдХрд╣ा рд╣ै, рдЬो рддрдд्рд╡ рдЬ्рдЮाрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рднाрд╡ рддрдд्рд╡рдЬ्рдЮाрди рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдд: рдЗрд╕ рджрд░्рд╢рди рдХा рдиाрдо рд╕ांрдЦ्рдп рдЗрд╕рд▓िрдП рдкреЬा рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддрдд्рд╡ рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै20।' рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж рдХा рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд╕рдо्рдмंрдз рдмैрдарддा рд╣ै।


рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдеा рдЕंрдХ:

рд╡िрд╡िрдз рдХोрд╢ों рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд▓िрдП рдЕंрдХ рднी рдкрд░्рдпाрдп рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдкрд░ंрддु рдЕंрдХ рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЕрди्рддрд░ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ंрдЦ्рдпा рдФрд░ рдЕंрдХ рдоें рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рджो рдоुрдЦ्рдп рдЕрди्рддрд░ рд╣ैं।21 рдПрдХ рддो рд╕ंрдЦ्рдпा рдоूрд▓рдд: рдЕрд░्рде рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡рд╣ीं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рд╡ाрдЪрдХ рд╢рдм्рджों рдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рдЕрд░्рдеाрдд рдпрд╣ рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдз्рд╡рдиि рдоाрдд्рд░ рдХा рд╡ाрдЪрдХ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрди рдз्рд╡рдиिрдпों рдХे рд▓िрдЦिрдд рд░ूрдк рдЕंрдХ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рддाрдд्рд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े 1 рд╕े 9 рддрдХ рд▓िрдЦे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдм рд╢рдм्рдж рдФрд░ рджрд╣ाрдИ рдХी рд╕ूрдЪрдХ рдмिंрджी рд╣ी рдЕंрдХों рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЖрддी рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдРрд╕ा рдХोрдИ рднी рдмрди्рдзрди рдирд╣ीं, рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рд╕ैрдХреЬों

рд╣рдЬाрд░ों, рд▓ाрдЦों, рдХрд░ोреЬों, рдЕрд░рдмों рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं। рд╕ांрдЦ्рдп рджрд░्рд╢рди рдоें рдХрджाрдЪिрдд рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЕंрдХ рд╢рдм्рдж рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЖрдЬ рдЪाрд╣े рдЕंрдХ рдПрд╡ं рд╕ंрдЦ्рдпा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкрд░्рдпाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪрд▓ рдкреЬेे рд╣ैं рдкрд░ंрддु рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддрд░ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдеा рдЕंрдХ рдоें рдЕрди्рддрд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै।


рд╕ंрдЦ्рдпा: рдорд╣рдд्рд╡

рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рдорд╣рддी рдЪिрди्рддрдирдзाрд░ा рдХो рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЧрддि рджेрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо `рд╢ूрди्рдп'рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдеाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рддрдд्рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдк्рд░рдпोрдЬрдиों рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХी। рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рдХрд░рдиे рддрдеा рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдоें рдмांрдзрдиे рдХी рдХрд▓ा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдЬिрд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдиे рд╕ाрджрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдд: рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрд╢рдж рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдк्рд░рддीрдХों рдХो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рдиा рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдХाрд░्рдп рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рдХोрдИ рдаोрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╕िрдж्рдз рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рд▓ौрдХिрдХ, рдоिрдердХीрдп рдПрд╡ं рдЕрднिрдк्рд░ाрдпрдкрд░рдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдк्рд░рддीрдХों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдоिрдердХ рдПрд╡ं рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рднी рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣рд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдмрдиाрдП рд╣ुрдпे рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдЕрддि рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдоाрдирд╡ рд╡िрднिрди्рди рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рд╕्рд╡ाрдоी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै, рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдкрд╣рд▓ुрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рдЪाрд▓рдХ рд╢рдХ्рддि рдХो рдоाрдирд╡ рдиे рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рдиाрдо рджिрдпा рд╣ै – рд╡рд╣ рдкрд░рдо рдиिрдпंрддा рд╣ी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдПрд╡ं рдЪाрд▓िрдд рдХрд░рддा рд╣ैं – рдРрд╕ा рдоाрдд्рд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдаोрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╕िрдж्рдз рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा,рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рднी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं рддрдеा рдпрд╣ी рдЖрдзाрд░ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╣ै। рдпрджि рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рди्рдпूрди рдХрд░рдХे рдЖँрдХा рдЬाрдпे рдЕрдерд╡ा рдХрд╣ा рдЬाрдпे рдХि рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╢ूрди्рдп рд╣ै, рддो рдпрд╣ рдЙрдЪिрдд рди рд╣ोрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдпрджि рдЗрди рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП рддो рдкрд░िрдгाрдордд: рдкूрд░्рд╡ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдПрд╡ं рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯ्рдп рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпрдУं рдХे рдк्рд░рдпुрдХ्рддिрдХрд░рдг рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рд╡рд╣ рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдХ्рдпा рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि, рд╡ेрджों рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд “рдПрдХोsрд╣рдо рдмрд╣ुрд╕्рд╡ाрдоी” рдоें рд╕े “рдПрдХ” рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рднी рд╡рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡ोрдд्рдкाрджрдХ рдЕрд░्рде рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╣ो рд╕рдХे рдЕрдерд╡ा рдж्рд╡ा рд╕ुрдкрд░्рдгा рд╕рдпुрдЬा рд╕рдЦाрдпा рд╕рдоाрдиं рд╡ृрдХ्рд╖рдо рдкрд░िрд╖рд╕्рд╡рдЬाрддे'' рдоंрдд्рд░ рдоें рдж्рд╡ा рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рдХो рд╣рдЯाрдХрд░ рдЙрд╕ी рдкूрд░्рд╡ рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे? рдпрджि рдРрд╕ा рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рд╢рд▓ोрдХ рдЕрдзूрд░े рдПрд╡ं рдЕрдирд░्рде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддीрдд рд╣ोंрдЧे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рджृреЭ рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╢ूрди्рдп рдоाрдирдХрд░ рдЪрд▓рдиा рдЙрдЪिрдд рди рд╣ोрдЧा। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рджूрд╕рд░ी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рднिрди्рди рд╣ै рдХोрдИ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╕्рдеाрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рдЬैрд╕े рдПрдХ рд╕े рднाрд╡ рд╣ै, рдИрд╢्рд╡рд░ рдПрдХ рд╣ै рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл 'рддीрди' рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рдд्рд░िрджेрд╡ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рджोрдиों рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕ंрдХेрдд рджेрддी рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдПрдХ рдЕрднिрдк्рд░ाрдпрдкрд░рдХ рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдоिрдердХ рдкрд░ рдЕрдзाрд░िрдд рд╣ै। рд╕рдордЧ्рд░рдд: рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдк्рд░рдЬ्рдЮाрд╡ाрдиों, рдХрд╡िрдпों, рд▓ेрдЦрдХों рдЖрджि рдХो рдЕрдкрдиे рднाрд╡ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрди्рд╡िрдд рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рджेрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ेрджों, рдкुрд░ाрдиों рдорд╣ाрдХрд╡िрдпों рд╕े рд▓े рдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдиैрд░рд░्рди्рдд्рдп рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рдХрд╡ि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рд╡рд░्рдгिрдд рдХрд░рдиे рдХा рднी рд╕ंрдХेрдд рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рд░ीрддिрдмрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрджुрдордирджाрд╕ рдХृрдд рдХाрд╡्рдп рдоंрдЬрд░ी рддрдеा рдЕрд░िрд╕िंрд╣ рдЕрдорд░рдЪंрдж рдпрддि рдХृрдд ‘рдХрд╡्рдп’ рдХрд▓्рдкрд▓ाрддाрд╕ूрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХрд╡ि-рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ंрдеो рдоें рд╕े рд╣ै। рдХрд▓्рдкрд▓ाрддाрд╕ूрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЕрд░्рде рд╕िрдж्рдз рдк्рд░рддाрди рдХे рд╖рд╖्рда рд╕्рддрдмрдХ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд, рд╕ंрдЦ्рдпाрдзृрдд рдЕрд░्рдеोрдд्рдкрдд्рддि рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ, рджो, рддीрди, рдЪाрд░, рдкाँрдЪ, рдЫрд╣, рд╕ाрдд, рдЖрда, рдиौ, рджрд╕, рдЧ्рдпाрд░рд╣, рдмाрд░рд╣, рддेрд░рд╣, рдЪौрджрд╣, рдкंрдж्рд░рд╣, рд╕ोрд▓рд╣, рд╕рдд्рд░рд╣, рдЕрдаाрд░рд╣, рдЙрди्рдиीрд╕, рдмीрд╕, рд╕ौ, рдПрд╡ं рд╕рд╣рд╕्рд░ рддрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЕрд░्рдеों рдХो рдХрд╡ि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै 22।


'рдк्рд░рддीрдХ' рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрди्рддрд░्рдорди рд╕े рдпрдеाрд░्рде рдЬрдЧрдд рдоें рдк्рд░рдХृрддि, рдЬीрд╡рди, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╕рдоाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡िрдЪाрд░, рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрджि рдХे рд╕рд╣рдЪрд░्рдп рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╡िрд╡िрдз рднाрд╡рдиाрдУं рдЖрджि рдХे рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдХрд░рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рднाрд╡ों рдХो рд╕рдоेрдЯ рдХрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рдкाрдардХ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рддुрд░рди्рдд рд╣ी рд╡рд╣ рднाрд╡ рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें, 'рдк्рд░рддीрдХ' рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХो `рдХुрдЫ' рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рд╣ै।

рд╕ंрдЦ्рдпा – рдк्рд░рддीрдХ:
рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рд╕े рдХ्рдпा рднाрд╡ рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдЕрдерд╡ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХ्рдпा рд╣ैं, рдЙрдирдХा рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рд░ोрдд рдХौрди рд╕ा рд╣ै рдПрд╡ं рдХ्рдпा рдпрд╣ рдк्рд░рддीрдХ рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ैं рддрдеा рдЗрдирдХा рд╕्рдеाрди рдХ्рдпा рд╣ै? – рдЗрди рд╡िрд╡िрдзेрди рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╣ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдЧा।

рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ: рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рдк्рд░рдХृрддि:
`рд╕ंрдЦ्рдпा' рд╕े рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рдХि рдоूрд▓рдд: `рд╕ंрдЦ्рдпा' рд╕े рднाрд╡ - `рдк्рд░рдЬ्рдЮा' рд╣ै рдЬो рд╡рд╕्рддुрдд: рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕рдорди्рд╡рдп рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдХा рдпрд╣ рд░ूрдк рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдЕंрдХों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдзिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдоाрдд्рд░ рдЕंрдХ рд╣ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдж्рдпोрддрдХ рдмрдиे, рдФрд░ `рдк्рд░рддीрдХ' рдоाрдирд╡ рдорди рдХी рд╕ूрдХ्рд╖рдорддрд░ рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдПрдХ рдоूрд░्рдд рд╡िрдзाрди рд╣ै рдЬो, рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╡рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рдЕрднीрд╖्рдЯ рднाрд╡ рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдд: 'рд╕ंрдЦ्рдпा' рдФрд░ 'рдк्рд░рддीрдХ' рдХे рдпोрдЧ рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рд╡рд╣ рдк्рд░рддीрдХ рдХрд╣े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рд╕े рд╕рдоाрджृрдд рд╣ोрдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рд╣ी рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдЙрд░्рд╡рд░ рд╡िрдЪाрд░ рднूрдоि рд╕े рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें рдЙрдж्рд╡ेрд▓िрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдоूрд░्рдд рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЖрдпाрдо рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рднाрд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдорди рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдЬो рдПрдХ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ोрдд्рдкाрджрдХ рдк्рд░рдмрд▓ рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ाँ рдмुрдж्рдзि рдХी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕рдХा рдиिрдЪोреЬ рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдоाрдд्рд░ рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡ोрдд्рдкाрджрдХ рдЖрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЕрди्рдп рдк्рд░рддीрдХ рднी рдЙрд╕рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ैं, рд╕ाрде рд╣ी рднाрд╡ाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рдп рд╕ाрдзрди рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдкрд░ंрддु рдЬрд╣ाँ рдмुрдж्рдзि рдХा рдк्рд░рдмрд▓рддрдо рдХाрд░्рдп рд╣ो, рдЬрд╣ाँ рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдмुрдж्рдзि рдХा рдПрдХрдЫрдд्рд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो, рдЬो рдмाрдж рдоें рдоाрдирд╕ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЕрд╡рддрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХрд░ рд╕рдХे, рд╡рд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ी рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде рдпрджि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЗंрдж्рд░िрдпों рдХो рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдоें рдиिрд░ूрдкिрдд рдХрд░рдиा рд╣ो рддो, рдХрд▓ाрдХाрд░ рдЕрдкрдиी `рдк्рд░рдЬ्рдЮा' рдХे рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╕े рдЬाँрдЪ-рдкрд░рдЦ рдХрд░ ‘рджрд╕’ рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЙрд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬрдм рдПрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдкाрдардХ, рдЙрд╕ рджрд╕ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдЗंрдж्рд░िрдпों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЦोрд▓рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдоें рдкाँрдЪ рдХрд░्рдоेрди्рдж्рд░िрдпों рддрдеा рдкाँрдЪ рд╣ी рдЬ्рдЮाрдиेрди्рдж्рд░िрдпों рдХा рдпोрдЧ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗंрдж्рд░िрдпों рдХी рдпрд╣ рджोрдиों рдХोрдЯिрдпाँ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдХाрд░्рдп рдХे рдХाрд░рдг рдкृрдердХ рдХрд╣ी рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕ाрдзाрд░рдг рдкाрдардХ рдЗрд╕े рджрд╕ рдЗंрдж्рд░िрдпाँ рдХрд╣рдХрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░ рджेрдЧा, рдкрд░ंрддु рд╡рд╣ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░ूрдкिрдд рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕рдо्рдпрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдкाрддा। рдЕрдд: рдХрд▓ाрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рддрде्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि,рдХрд▓ाрдХाрд░ рдЗрди рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рднाрд╡рднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХा рдПрдХ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдоाрдз्рдпрдо рд╣ैं, рдкрд░ंрддु рдЗрд╕े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдоाрдд्рд░ рдЕंрдХ-рдк्рд░рддीрдХ рд╕рдордЭ рдХрд░ рд╣ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЬो рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ै, рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХों рдХी рдЗрд╕ рдорд╣рддी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рдХрдо рдХрд░рдХे рдЖंрдХрдиा рд╕рдоीрдЪीрди рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ: рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рд░ोрдд:
рд╡ेрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдк्рд░рджрдд्рдд рдЕрдоूрд▓्рдп рдПрд╡ं рдЕрдХ्рд╖рдп рдиिрдзि рдХोрд╢ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдЬ्рдЮाрдиाрджि рдЬैрд╕े рдЕрдиुрдкрдо рдПрд╡ं рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдоाрдгिрдХ-рдоोрддी рдмिрдЦрд░े рдкреЭे рд╣ैं। рд╡ेрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдЧ्рд░ंрде рд╣ैं। рдЕрдд: рдЙрдирдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдорд╕्рдд рдЬ्рдЮाрди, рдоंрдд्рд░, рдпрдЬ्рдЮाрджि, рдЙрдирдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рднाрд╖ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрд▓ंрдХрд░рдг, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдпुрдХ्рддि рдХрд╣े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ेрдж рд╡िрднिрди्рди рджрд░्рд╢рдиों рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЧों рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рд░ोрдд рднी рд╣ैं, рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрджि рд╡ेрджों рдХी рдУрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХिрдпा рдЬाрдпे рддो рдпрд╣ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдЖрджिрддрдо рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрдоाрди рдкрд░рдорддрдд्рд╡-рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП `рдПрдХ' рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рдХो рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХрд░ рднाрд╡ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдпрдеा рдЕрд╡рд▓ोрдХрдиीрдп рд╣ै –‘рдПрдХ рд╕рдж рд╡िрдк्рд░ा рдмрд╣ुрдзा рд╡рдж्рди्рддि23, рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡рд╣ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдПрдХ рд╣ी рд╕рдд्рдд рддрдд्рд╡ рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЬ्рдЮाрдиी рдЕрдиेрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рддो рджिрд╡्рдп рд╕ुрдкрд░्рдг рдФрд░ рдЧुрд░ुрддрдоाрди рд╣ै। ‘рджो рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХो рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдж्рд╡ा рд╕ुрдкрд░्рдгрд╕рдпुрдЬा рд╕рдЦाрдпा рд╕ाрдоाрдиं рд╡ृрдХ्рд╖рдо рдкрд░िрд╡рд╕्рд╡рдЬाрддे:24। рдХрд╣рдХрд░ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдФрд░ рдЬीрд╡ाрдд्рдоा рдХा рдЕрди्рдпोрди्рдп рд╕рдо्рдмंрдз рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рджो рдкрдХ्рд╖ी (рдкрд░рдоाрдд्рдоा-рдЬीрд╡) рдк्рд░рдХृрддि рд░ूрдкी рд╡ृрдХ्рд╖ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдкрд░рдоाрдд्рдоा рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдиिрд░्рд▓िрдк्рдд рд╣ै рдоाрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै рддрдеा рд╕рджैрд╡ рджूрд╕рд░े рдкрдХ्рд╖ी (рдЬीрд╡) рдХी рдоिрдд्рд░рд╡рдд рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рджूрд╕рд░ा рдкрдХ्рд╖ी рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЖрд╕рдХ्рдд рд╣ै। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрдзрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдЙрдирдоे рдЫिрдкे рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддे рдЬाрддे рд╣ैं рдЬो рднाрд╡ рдХि рд╕ुंрджрд░рддा рдХो рдж्рд╡िрдЧुрдгिрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рдпрдеा рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рджो рдЙрджाрд╣рд░рдг рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ैं25।

рд╕ूрд░्рдп рдХा рдмрд░рд╣рдоाрд╕ा рд╡ाрд▓ा рдЪрдХ्рд░ рдиिрд░ंрддрд░рддा рд╕े рдШूрдорддा рд╣ै, рдЗрддрдиी рдЧрддि рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╡рд╣ рдЯूрдЯрддा рдирд╣ीं рд╣ै рди рд╣ी рд╢िрдеिрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ूрд░्рдп рдХे рджिрди рдФрд░ рд░ाрдд рд░ूрдкी рд╕ाрдд рд╕ौ рдмीрд╕ рдЬोреЬे рдкुрдд्рд░ (360 рджिрди рдПрд╡ं 360 рд░ाрдд) рд╕рджैрд╡ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╕ूрд░्рдп рдкिрддा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдкाँрдЪ рдкैрд░ рд╣ैं рдПрд╡ं рдмाрд░рд╣ рдЖрдХृрддिрдпां рд╣ैं, рдкाँрдЪ рдкैрд░ рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рдЕрдпрди, рдоाрд╕, рдЛрддु, рдкрдХ्рд╖ рджिрди рддрдеा рдмाрд░рд╣ рдЖрдХृрддि рд╕े рднाрд╡ рдмाрд░рд╣ рдорд╣ीрдиे рд╣ैं। рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें рдХाрд╡्рдпрдордпी рд╡ाрдХ26 рд╕े рд╕рдо्рдмрдиिрдзрдд рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдкрд░рдХ рдк्рд░рддीрдХ рд╡ेрджों рдоे рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै—рдХाрд╡्рдпрдордпी рд╡ाрдХ’ (рдХाрд╡्рдп-рд╡ाрдгी) рдХो, рджो, рдЪाрд░, рдЖрда, рдиौ рдПрд╡ं рд╣рдЬाрд░ों рдкрджों рд╡ाрд▓ी рдЧौ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рд╕ीрдоा рдЕрдиंрдд рд╣ै, рд╕рдорд╕्рдд рд╡्рдпोрдо рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें – рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрдд рдкुрдд्рд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं 27। рдорди, рдк्рд░ाрдг рдПрд╡ं рдкंрдЪрднूрдд - рдЬिрдирд╕े рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдд рд╕ृрд╖्рдЯि рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдРрд╕ा рдХोрдИ рдкрджाрд░्рде рдирд╣ीं рдЬो рдорди рдк्рд░ाрдг рдПрд╡ं рдкंрдЪрднूрддों рд╕े рд░рд╣िрдд рд╣ो рдЗрди рд╕рдм рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрдЦ्рдпा–рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдЙрдж्рдЧрдо рд╡ेрдж рд╣ी рд╣ैं।

рдЗрдирдХा рдЙрдж्рдЧрдо рд╡ेрдж рд╣ी рдХрд╣े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЗрддрдиा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै рдХि рдХाрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдк्рд░рднाрд╡- рдЧ्рд░рд╣рдг рдоें рднी рдЕंрддрд░ рд╕्рд╡рдд: рдЖрддा рдЧрдпा। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдиि:рд╕ृрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рддो рд╢ुрдж्рдз рдПрд╡ं рдкрд╡िрдд्рд░ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЕрдд: рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рд╡ेрджों рдХी рд╢ाрд╢्рд╡рдд рднाрд╡рдиा рдХा рд╣ी рдк्рд░рдердо рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै рдЕрди्рдпрдд्рд░ рдХिрд╕ी рдХा рдирд╣ीं।

рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ: рдорд╣рдд्рд╡ рдиिрд░ूрдкрдг:
рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ, рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХे рд╕рдлрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рд░ूрдк рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рдЕрд╕рдлрд▓, рдЗрдирдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдХ्рдпा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै? рдПрд╡ं рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрдирдХा рдХोрдИ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╢ेрд╖ рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं? рдЗрди рд╕рдм рдк्рд░рд╢्рди-рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЙрддрд░ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

рдоाрдирд╡-рдк्рд░рдХृрддि рд╕рджैрд╡ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕े рднी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХी рдХाрдордиा рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдирд╡ीрди рд╕े рднी рдирд╡ीрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрдП рддो рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓ा рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдо рдорд╣рдд्рд╡ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдордп рдХे рдЪрдХ्рд░ рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдирд╡ीрдирддाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓ा рдмрд╣ुрдд рдкीрдЫे рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै рдкрд░ंрддु рдлिрд░ рднी рдЙрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдпрдеाрд╕्рдеाрди рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рднी рдкुрд░ाрддрди рдХाрд▓ों рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рд╣ोрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдпрдж्рдпрдкि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдиे рдЗрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣ा рддрдж्рдпрдкि рдпे рдк्рд░рддीрдХ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдк्рд░рдпुрдХ्рддिрдХрд░рдг рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╡ेрджों рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рд▓ंрдмी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ ' рдХाрд╡्рдп', рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рднрдХ्рддि рд╕े рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рдеा, рд╡рд╣ाँ рдХाрд╡्рдп рдХो рд╕ँрд╡ाрд░рдиे рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा, рдХाрд╡्рдпों рдХे рднाрд╡ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпंрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХो рдЦोрдЬा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि рдЗрди рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ों рдХी рдУрд░ рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрди рдХाрд▓ों рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдкूрд░्рдгрддрдпा рд░рдЪ рдмрд╕ рдЧрдП рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдк्рд░рддीрдХ рдПрдХ рд╕ाрде рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЕрд╡рднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдеे। рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде рдПрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдкाँрдЪ рддрдд्рд╡ рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдХो рдкाрдардХ рдоाрдд्рд░ рдпрд╣ рдоाрдирдХрд░ рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХी, рддрдд्рд╡ рдкाँрдЪ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рдкाँрдЪ рдоें рд╕рдоाрдпे рд╣ुрдпे рдПрдХ, рджो, рддीрди рдПрд╡ं рдЪाрд░ (рддрдд्рд╡ों) рдХो рдЬाрдирдиे рдХा рднी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै, рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХो рдЗрд╕ी рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ों рдоें рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрд╡ं рднрдХ्рддि рдХो рдЬाрдирдиे рд╡ाрд▓े рдЗрди рдк्рд░рддीрдХों рдХा рд╕ाрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓ेрддे рдеे। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдкंрдбिрддों, рд╕ंрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрдирдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдПँ рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рдеीं। рд╢्рд░ोрддा рдЕрдерд╡ा рдкाрдардХ рдЗрди рдк्рд░рддीрдХों рдХो рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा-рд╡рд╢ рд╕ुрдирддे рдпा рдкреЭрддे рдеे, рд╡рдХ्рддा рдЕрдерд╡ा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рднी рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЗрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рдеा рдФрд░ рд╢्рд░рд╡рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рднी рд░ोрдЪрдХрддा рдХे рд╕ाрде рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓ेрддा। рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕рдлрд▓ рдеे, рддрднी рдЗрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмрд╣ुрд▓рддा рд╕े рд╣ुрдЖ। рдпрджि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ंрдд-рдХाрд╡्рдп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХिрдпा рдЬाрдпे рддो рдЗрди рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХा рд╕्рд╡рдд: рдПрдХ рдЧ्рд░ंрде рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рддीрдХ-рд╢ैрд▓ी рд░ोрдЪрдХрддा рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдиिрдЧूреЭ рдПрд╡ं рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрд╖рдпों рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा рд╕рд╣рдЬ рдирд╣ीं рд╣ै, рд░ोрдЪрдХ рддрдд्рд╡ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╣ी рдЙрдХ्рдд рд╡िрд╖рдп рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЧ्рд░рд╣िрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рд╡рд░्рддрдоाрди рдпुрдЧ рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдПрд╡ं рджुрд░ूрд╣рддाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдпрдеाрд░्рде-рджुрдиिрдпा рдХो рднुрдЧрддрддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдЬ рдХे рдХрд╡ि рдХो рдЧрд╣рд░े рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬूрдЭрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЕрдиुрднрд╡ рдХा рдирдпाрдкрди, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдПрдХ рд╕рд░्рд╡рдеा рдирдП рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХ рдХी рдпрд╣ рдкुрд░ाрддрди рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рд╢ैрд▓ी рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрдЬрдирдмी рд╣ी рдоाрдиेрдЧी। рдЖрдЬ рд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддीрдХों рдХा рдкुрд░ाрддрди рдЕрд░्рдеों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рддो рдирд╣ीं рд╣ै рдкрд░ंрддु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХे рдк्рд░рддीрдХ рдирд╡ीрди рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде рдХैрд▓ाрд╢ рд╡ाрдЬрдкाрдпी рдХी рдХрд╡िрддा ‘рд╕ंрдХ्рд░ाрди्рдд’28 рд╕े рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ैं -
рдд्рд░рд╕्рдд рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХ्рд░ांрдд рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें / рд╡рд╣ाँ рдЬрд╣ाँ рдЕрднी рдПрдХ
рддрдЯрд╕्рде рдХिрд░рдг рдлूрдЯी рдеी / рджेрдЦрддा рд╣ूँ рдЕрдХрд╕्рдоाрдд
`рдПрдХ рд╕рд░्рдк' рд╕рд░рдХ рдЖрдпा рд╣ै

рдпрд╣ाँ `рдПрдХ рд╕рд░्рдк' рд╕े рднाрд╡ рд╣ै `рдоृрдд्рдпु', рдЬो рдоाрдирд╡ рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХो рдбрд╕ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдХрд╡िрдпों рдиे рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рдк्рд░рддीрдХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рднी рд╣ै рддो рдЙрдирдХे рдЬ्рдЮाрди рдпुрдХ्рдд рднाрд╡ों рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдкेрдг рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХाрд╡्рдпрдоाрдпी рд╕ृрд╖्рдЯि рдоें рдбा рдирд░ेрд╢ рд░рдЪिрдд рдЕрдз्рдпाрддрдо рд╕рддрд╕рдИ, рдРрд╕ी рд░рдЪрдиा рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рдирд╡्рдп рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд╡्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдкुрд░ाрддрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЬाрдЧृрдд-рдЬीрд╡ंрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рдЫंрджों рдХे рдмंрдзрди рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЪुрдХी рдХрд╡िрддा рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдХрд╡िрддा рдХा рджाрдпрд░ा рднी рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪ рдХрд░ рдбा. рдирд░ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ा рджोрд╣ा-рд╢ैрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рддрд╕рдИ рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рдиा рд╕рд░्рд╡рдеा рд╢्рд▓ाрдШрдиीрдп рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рд╕рддрд╕рдИ рдоें рд╢рд░ीрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡े -
''рдкंрдЪрднूрдд рддрди рдоें рдкंрдЪрддрдд्рд╡ рднрдг्рдбाрд░,
рдз्рдпाрди рдпोрдЧ рд╕े рдЪेрддрдиा рдЬाрдиे рдЗрдирдХा рд╕ाрд░ 29॥'' 158
рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдкाँрдЪ рдХोрд╖ рдПрд╡ं рдкाँрдЪ рддрдд्рд╡ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╣ी рд╡िрдз्рдпрдоाрди рд╕рдк्рдд-рдЪрдХ्рд░ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे–
''рд╕ूрдХ्рд╖рдо рдк्рд░ाрдг рдХे рдХेंрдж्рд░ рд╣ैं рдЪрдХ्рд░ рд╕ाрдд рддрди рдоाрд╣िं,
рд╕ुрдк्рдд рдЕрдзोрдоुрдЦ рдкрджрдорд╡рдд рдЬрдЧे рдз्рдпाрди рдмिрдиु рдиाрд╣िं 30॥'' 164
рдХрд╣рдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рджेрд╣ рдХे рддीрди рдЖрднूрд╖рдг (рд╣ृрджрдп, рдЪेрддрдиा, рдмुрдж्рдзि), рдзрд░्рдо рдХे рджрд╕ рд▓рдХ्рд╖рдг, рддीрди рд╡ृрддिрдпाँ, рдЪिрдд рдХे рддीрди рд░ूрдк (рдЬाрдЧृрдд, рд╕्рд╡рдк्рди, рд╕ुрд╢ुрдк्рдд) рдд्рд░ेः рдЧुрдг, рдЕрд╖्рдЯांрдЧ рдпोрдЧ, рдкाँрдЪ рдпрдо, рдкाँрдЪ рдиिрдпрдо, рдкрди्рдж्рд░рд╣ рддिрдеि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд – рддीрди рддाрдк, рдкाँрдЪ рдЗंрдж्рд░िрдпाँ рд╖рдЯ рджрд░्рд╢рди, рд╕ाрдд рд╕्рд╡рд░, рдЖрдаों рдпाрдо, рдирд╡рдЧ्рд░рд╣, рджрд╢ рдж्рд╡ाрд░, рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд░ूрдж्рд░, рдж्рд╡ाрдж्рд╢ рд╕ूрд░्рдп, рдЪौрджрд╣ рднुрд╡рди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै31 рдкाँрдЪ рддрд▓ों 32 рдХो рд╡рд░्рдгिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рдкूрд░्рд╡ рд╕ाрдзрдиा рдЪाрд░ рддрд▓ рдЬрдм рддрдХ рд╣ों рдирд╣ीं рдкाрд░,
рдкंрдЪрдо рддрд▓ рдХी рдХाрдордиा рддрдм рддрдХ рд╣ै рдмेрдХाрд░॥ 451

рдпрд╣ рдкाँрдЪ рддрд▓ рд╣ैं – рдЬाрдЧृрддि, рдЪेрддрдиा, рд╕ंрдХрд▓्рдк, рджीрдХ्рд╖ा, рд╕ाрдзрдиा। рдХोрдЯि рдЪрддुрд╖्рдЯ्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं –
'рдЪाрд░ рдХोрдЯिрдпों рдоें рдмँрдЯा рдпрд╣ी рд╕ाрдзрдиा рдкंрде।
рдЬिрдирдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╢рдд рдЧ्рд░рди्рде33॥ 582

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рдордЧ्рд░рдд: рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рд╢ैрд▓ी рдХो рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдмोрдз рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рднुрд▓ा рдЪुрдХे рд╣ैं рдкрд░ंрддु рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рдпрдеाрд╕्рдеाрди рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдбा. рдирд░ेрд╢ рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЗрд╕рдХा рдЕрди्рдпрддрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЗрди рдк्рд░рддीрдХों рдЬैрд╕ी рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрддा, рд╕рдЯीрдХрддा рдПрд╡ं рдкैрдиाрдкрди рдЪिрд░рд╕्рдорд░рдгीрдп рд╣ै, рдЬो рдкुрд░ाрддрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рджрд░्рдкрдг рд╕рджृрд╢्рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░рддीрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рддाрдд्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं рддрдеा рдЗрдирдХा рдЖрдзाрд░ рдиिрд╕рди्рджेрд╣ рдЖрдд्рдордЬ्рдЮाрди рд╣ी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрди рдоें рдЕрдз्рдпाрдд्рдо, рдЪिंрддрди-рдзाрд░рдгाрдЧрдд рдЕрдиुрднूрддि рддрдеा рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдд: рд╕ंрдЦ्рдпा-рдк्рд░рддीрдХ рдЕрдиेрдХрдд्рд╡ рдоें рдПрдХрдд्рд╡ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде/ рдЙрдж्рдзрд░рдг рд╕ूрдЪी

1 рдХ) рд╢рдм्рджрдХрд▓्рдкрдж्рд░ुрдо, рднाрдЧ-5 рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдЬा рд░ाрдзाрдХांрддрджेрд╡ (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ीрд░ीрдЬ рдСрдлिрд╕, рд╕ं. 2024), рдкृ. 216
рдЦ) рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджाрд░्рде рдХौрд╕्рддुрдн, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЪुрддुрд░्рд╡ेрджी рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा, рдкंрдбिрдд рддाрд░рдгीрд╢ рдЭा, (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рд░ाрдордиाрд░ाрдпрди рд▓ाрд▓ рдмेрдиी рдк्рд░рд╕ाрдж, 1977), рдкृ. 162
рдЧ) рд╣рд▓ाрдпुрдз рдХोрд╢ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдЬोрд╢ी (рд▓рдЦрдирдК: рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि, 1967) рдкृ. 68
2 рд╕ंрд╕्рдХृрдд-рд╣िрди्рджी-рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдХोрд╢ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд (рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी: рдУрд░िрдПंрдЯ рд▓ॉрди्рдЧрдоैрди, 1975), рдкृ. 618।
3 рд╡рд╣ी, рдкृ. 172
4 рдХ) рд╢рдм्рджрдХрд▓्рдкрдж्рд░ुрдо рднाрдЧ-5 рд╕ंрдкाрджрдХ рд░ाрдЬा рд░ाрдзाрдХांрдд рджेрд╡ (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕िрд░ीреЫ рдСрдлिрд╕ рд╕ं. 2014) рдкृ. 216
рдЦ) рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджाрд░्рде рдХौрд╕्рддुрдн рд╕ंрдкाрджрдХ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा рдкंрдбिрдд рддाрд░рдгीрд╢ рдЭा рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж : рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓ рдмेрдиी рдк्рд░рд╕ाрдж, 1977), рдкृ. 201
5 рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рдж рд╕ाрдЧрд░, рднाрдЧ-10 рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рдпाрдо рд╕ुंрджрд░ рджाрд╕ (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी): рдХाрд╢ी рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, 1973), рдкृ. 4844
6 рдоाрдирдХ рд╣िрди्рджी рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рдк्рд░рдпाрдЧ, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, 1966), рдкृ. 211
7 рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рдХोрд╢, рднाрдЧ' - ॥, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдо рдк्рд░рд╕ाрдж рдд्рд░िрдкाрдаी (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░рдгी рд╕рднा, 1969), рдкृ. 348
8 рд╢рдм्рджाрд░्рде рд╡िрдЪाрд░ рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПंрдб рд╕ंрдЬ, 1993), рдкृ. 110
9 рдкाрд▓ि рд╣िрди्рджी рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рднрджंрдд рдЖрдиंрдж рдХौрд╕рд▓्рдпाрдпрди (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1975), рдкृ. 314
10 рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╣िрди्рджी рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдирд░ेрд╢ рдХुрдоाрд░ (рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж: рдЗंрдбो рд╡िрдЬрди,рдк्рд░ा0 рд▓ि0, 1983), рдкृ. 1052
11 рдХ) рд╢рдм्рджрдХрд▓्рдкрдж्рд░ुрдо, рднाрдЧ-5, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдЬा рд░ाрдзрдХांрдд्рджेрд╡ (рдкूрд░्рд╡ोрдХрдд), рдкृ. 216
рдЦ) рд╕ंрд╕्рдХृрдд-рд╢рдм्рджाрд░्рде-рдХौрд╕्рддुрдн, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा,рдкрдг्рдбिрдд рддाрд░рдгीрд╢ (рдкूрд░्рд╡ोрдХрдд), рдкृ. 1201
рдЧ) рд╣рд▓ाрдпुрдж्рдз рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдЬोрд╢ी, рдкृ. 684
12 рдЕрдорд░рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдкрдг्рдбिрдд рд╢िрд╡рджрдд्рдд (рджिрд▓्рд▓ी: рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдк्рд░ाрддिрд╖्рдаाрди, 1984), рдкृ. 56
13 рд╢्рд░ीрдорди्рдорд╣ाрднाрд░рддрдо рд╢्рд▓ोрдХрдиुрдХ्рд░рдордгी, 12.320.82 рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдиाрдЧрд╢рд░рдгрд╕िंрдШ (рджिрд▓्рд▓ी: рдиाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, 1992), рдкृ. 410
14 рд╢्рд░ीрдорди्рдорд╣ाрднाрд░рддрдо рд╢्рд▓ोрдХрдиुрдХ्рд░рдордгी, 12.306.43 рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдиाрдЧрд╢рд░рдгрд╕िंрдШ (рджिрд▓्рд▓ी: рдиाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, 1992), рдкृ. 410
15 рд╕ांрдЦ्рдпрдХाрд░िрдХा, рд░ाрдХेрд╢ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рджिрд▓्рд▓ी: рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЧ्рд░ाрди्рдеाрдЧाрд░) рдкृ. 8
16 рд╖рдбрджрд░्рд╢рдирдо, рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдкрд░рдорд╣ंрд╕ рдкрд░िрд╡्рд░ाрдЬрдХाрдЪाрд░्рдп, рдЬрдЧрджीрд╢рд╡рд░ाрдиंрдж (рджिрд▓्рд▓ी: рдЧोрд╡िрди्рдж рд░ाрдорд╣ाрд╕ाрдиंрдж, 1988), рдкृ. 91
17 рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди, рдмрд▓рджेрд╡ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЪौрдЦрдо्рдмा рдУрд░िрдПंрдЯिрдпрд▓, 1984), рдкृ. 251
18 рд╢рдм्рджрдХрд▓्рдкрдж्рд░ुрдо, рднाрдЧ-5, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдЬा рд░ाрдзाрдХाрди्рддрджेрд╡ (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕िрд░ीреЫ рдСрдлिрд╕ рд╕ं0 2024 ),рдкृ. 216
19 рд╢्рд░ीрдорди्рдорд╣ाрднाрд░рддрдо рд╢्рд▓ोрдХрдиुрдХ्рд░рдордгी, 12.306.43 рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдиाрдЧрд╢рд░рдгрд╕िंрдШ (рджिрд▓्рд▓ी: рдиाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, 1992)
20 рд╕ांрдЦ्рдп рджрд░्рд╢рдирдо рдХрдкिрд▓ рдоुрдиि, рдЧрдЬाрдирди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди,1987), рдкृ. 9
21 рд╢рдм्рджाрд░्рде рд╡िрдЪाрд░-рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПрдг्рдб рд╕ंрд╕, 1993), рдкृ. 110
22 рдЕрд░िрд╕िंрд╣ рдЕрдорд░рдЪंрджрд░ рдпрддि, рдХाрд╡्рдпрдХрд▓्рдкрд▓рддाрд╕ूрдд्рд░рд╡ृрддि, 1.5.45-94, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдкंреж рдЬрдЧрди्рдиाрде
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рд╣ोрд╢िंрдЧ: рдЪौрдЦрдо्рдмा рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1931), рдкृ. 141
23 рдм्рд░рд╣्рдордЛрд╖ि рдо. рдо. рдкं. рд╢्рд░ीрдкाрдж рджाрдоोрджрд░ рд╕ाрддрд╡рд▓ेрдХрд░, рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХा рд╕ुрдмोрдз- рднाрд╖्рдп (рдк्рд░рдердо-рдЦंрдб) (рдХिрд▓्рд▓ा рдкाрд░рдбी: рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рдордг्рдбрд▓, 1983) рдкृ. 444
24. рд╡рд╣ी 164/1735/20, рдкृ 436
25. рд╡рд╣ी 169/11,164/1727/12 рдкृ. 433
26. рд╡рд╣ी 164/1756/41 рдкृ. 443
27. рд╡рд╣ी 164/1751/36, рдкृ. 441
28 рдХैрд▓ाрд╢ рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╕ंрдХ्рд░ांрдд (рдХрд▓рдХрдд्рддा рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1964), рдкृ. 31
29 рдирд░ेрд╢, рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рд╕рддрд╕рдИ (рдЪंрдбीрдЧреЭ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдХिрддाрдм рдШрд░, 1996), рдкृ. 31
30 рд╡рд╣ी, рдкृ. 32,
31 рд╡рд╣ी, рдкृ 25 рд╕े 65
32 рд╡рд╣ी, рдкृ. 71
33 рд╡рд╣ी, рдкृ. 87

* рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдиोрдЯ: рдЯाрдк् = 'рдЕрдЬाрдж्рдпрддрд╖्рдЯाрдк्' рдиिрдпрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрд▓्рд▓िंрдЧ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдоें рдк्рд░рдд्рдпрдп рдЕा рдЬोреЬрдХрд░ рдЙрд╕े рд╕्рдд्рд░ीрд▓िंрдЧ рдмрдиाрдиा