![]() |
| рдЕрдиुрд░ाрдзा рд╢рд░्рдоा |
‘рд╢ूрди्рдп’ рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ, рдЪिंрддрди рдХी рдорд╣рдд्рддी рдзाрд░ा рдХो рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХा рдк्рд░рдердо рдЕрднिрдк्рд░ाрдп-рдкрд░рдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рдпрд╣ рдЧрдгिрдд рдХा рдПрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рд╢рдм्рдж рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдЧुрдгों рдХा рд╕рдоाрд╣ाрд░ рд╣ै। рд╢ूрди्рдп рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдЕрди्рдд рдоें рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмреЭा рджेрддा рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдпрд╣ी рд╢ूрди्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдЖрджि рдоें рд▓рдЧाрдХрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдо рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╢ूрди्рдп рдЕрдд्рдпрди्рдд рд▓рдШु рд╣ोрдХрд░ рднी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╡ृрд╣рджрддा рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдХрдИ рд░рдд्рдиों рд╕े рдордг्рдбिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рднी рдЙрди рд░рдд्рдиों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рдЬिрд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдиे рджोрдиों рд╣ाрдеों рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕े рд╕рд╣ेрдЬ рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै, рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा।
‘рд╢ूрди्рдп’ рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ाँ рдЧрдгिрдд-рд╢ूрди्рдп рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдпрд╣ाँ ‘рд╢ूрди्рдп’ рдПрдХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рдд्рдпрдп рд╣ै рдЬिрд╕рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рд╡ाрдж рднी рдк्рд░рд╡рд░्рдд рд╣ुрдЖ ‘рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж’। рд╢ूрдиा рдоें рдпрдд рдк्рд░рдд्рдпрдп рдХे рдпोрдЧ (рд╢ूрдиा़+рдпрдд=рд╢ूрди्рдп)1 рд╕े ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╢рдм्рдж рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╢ूрди्рдп рдПрдХाрди्рдд, рд╕ुрдирд╕ाрди рдпा рдиिрд░्рдЬрдирддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рднाрд╖ाрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рдЙрдд्рдХрд░्рд╖िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХा рдПрдХ рдЕрд░्рде рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╢ूрди्рдп рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡ рдХे рд╡рдз рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै - ‘‘рд╢ूрдиाрдпै рдк्рд░ाрдгि рд╡рдзाрдпिрд╡рддрдо् рд░рд╣рд╕्рдпрд╕्рдеाрдирдд्рдд्рд╡ाрдд।’’2
рд╡िрд╡िрдз рдХोрд╢ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢ूрди्рдп рд╢рдм्рдж рдЬिрд╕рдоें рдХुрдЫ рди рд╣ो, рдЦाрд▓ी, рдЬिрд╕рдХा рдХोрдИ рдЖрдХाрд░ рдпा рд░ूрдк рди рд╣ो рдиिрд░ाрдХाрд░, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рдд्рд╡ рди рд╣ो, рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рди рд╣ो рдЖрд╕рдд्, рдЧрдгिрдд рдоें рдЕрднाрд╡рд╕ूрдЪрдХ рдЪिрд╣्рди, рдмिंрджी, рд╕िрдлрд░, рдЕрднाрд╡ рдпा рд░ाрд╣िрдд्рдп, рд╕्рд╡рд░्рдЧ, рд╡िрд╖्рдгु, рдИрд╢्рд╡рд░, рдХाрди рдХा рдПрдХ рдЖрднूрд╖рдг рддрдЯрд╕्рдп, рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдиिрд░्рджोрд╖ рдЕрд░्рдерд╣ीрди3 рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╣рдардпोрдЧाрдиुрд╕ाрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЖрда рдЪрдХ्рд░ों рдпा рдХрдорд▓ों рдоें рд╕ाрддрд╡ां рдЬिрд╕े рд╕рд╣рд╕्рд░ाрд░ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं4, рдХो рдж्рдпोрддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
‘рд╢ूрди्рдп’ рд╢рдм्рдж рд╕ुрдирд╣ि, рд╕ुрдиि, рд╕ुрдиि рдордг्рдбрд▓5 рдЖрджि рдХрдИ рд░ूрдкों рдоें рднी рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдоें рд╢ूрди्рдп рдХो ‘рд╕ुрдг्рдг्рдп’ рдХрд╣рдиे рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ै рддрдеा рдк्рд░ाрдХृрдд рдоें рдЗрд╕े ‘рд╕ुрдг्рдг’ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।6
рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рд╡िрд╡िрдз рдордиोрд░ंрдЬрдХ рд╢рдм्рдж рдЬैрд╕े рдЦрд╕рдо, рдиाрдж, рдмिрди्рджु, рд╕рд╣рдЬ рдЖрджि рдоें ‘рд╢ूрди्рдп’ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ। ‘рд╢ूрди्рдп’ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдоें рд╡ृрд╣рдж्рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЗрд╕рдХी рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЕрд╡рд╕्рдеिрддि рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдмौрдж्рдз рдордд рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдердо рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдмौрдж्рдзрдордд рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ,рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рд╢ूрди्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд ‘рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж’ рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं। ‘рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд▓ौрдХिрдХ рдЬрдЧрдд् рдХे рдкрд░े рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╕рдд्рддा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ рдЕрдирд░्рд╡िрдЪрдиीрдп рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдХुрдЫ рднी рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╡рд╣ рдмाрд╣्рдп рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж рдоें рдЗрд╕े рд▓ौрдХрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд╡рд░्рдгрдиीрдп рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рд╢ूрди्рдпрддा рд╕े рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХा рднाрд╡ рд╣ै - ‘рдк्рд░рддीрдд्рдп рд╕рдоुрдд्рдкाрдж’ - рд╡िрд╢्рд╡ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░ी рдЬреЬ рдЪेрддрди рд╡рд╕्рддुрдПँ рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдеिрд░ рдЕрдЪрд▓ рддрдд्рдд्рд╡ (рдЖрдд्рдоा, рдж्рд░рд╡्рдпाрджि) рд╕े рд╕рд░्рд╡рдеा рд╢ूрди्рдп рд╣ै।7 рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдиे рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдЧрддि, рджुःрдЦ, рдмрди्рдзрди, рдоोрдХ्рд╖ рдЖрджि рд╕рднी рдзाрд░рдгाрдУं рдХी рддрд░्рдХ рд╕рд╣िрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╕рднी рдоें рд╡िрд░ोрдзी рдзрд░्рдоों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै। рдЕрддः рд╕рднी рд╢ूрди्рдп рд╣ै। рд╢ूрди्рдп рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕े рд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдЕрд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдФрд░ рджोрдиों рд╢ूрди्рдп-рдЕрд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдлिрд░ рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдХि рдпрд╣ рд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЕрд╢ूрди्рдп рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╢ूрди्рдп рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрдеा –
рд╢ूрди्рдпрдоिрддि рди рд╡рдХ्рддрд╡्рдпं рдЕрд╢ूрди्рдпрдоिрддि рд╡ा рднрд╡ेрдд्। рдЙрднрдпं рдиोрднрдпं рдиैрд╡ рдк्рд░рдЬ्рдЮрдк्рдд्рдд्рдпрд░्рдеं рддु рдХрде्рдпрддे।।8
рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХे рдорд╣ाрдд्рдо्рдп рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдпрддा рдХो рд╕рдордЭाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЕрд░्рдеों рдХी рдЕрдиुрдорддि рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдпрддा рдХा рдЕрдиुрдоाрди рди рдХрд░ рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓ा рдХुрдЫ рднी рд╕рдордЭाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै -
рдк्рд░рднрд╡рддि рдЪ рд╢ूрди्рдпрддेрдпं рдпрд╕्рдп рдк्рд░рднрд╡рди्рддि рддрд╕्рдп рд╕рд░्рд╡ाрд░्рдеाः। рдк्рд░рднрд╡рддि рди рддрд╕्рдп рдХिंрдЪिрдд् рди рднрд╡рддि рд╢ूрди्рдпрддा рд╕рд╕्рдп।।9
рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рддिрдкाрджिрдХा рдЪिंрддрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕े рдЪिрди्рддрди рдкрдХ्рд╖ рдХा рд╕рдХрд▓ рджрд░्рд╢рди рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ूрди्рдп рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрдХृрддिрдпों рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХा рд░ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ी рд╢ूрди्рдпрддा рдоें рдПрдХрдд्рдд्рд╡ рдХा рдЖрднाрд╕ рднी рд╣ोрддा рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рд╣ी рдоाрдд्рд░ рдРрд╕ी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдПрдХрдд्рдд्рд╡ рдХा рдЖрд░ोрдк рдФрд░ рдЕрдиेрдХрддрд╡ рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै -
рднाрд╡рд╕्рдпै рдХрд╕्рдпрдпो рджृрд╖्рдЯा рд╕рд░्рд╡рд╕्рдп рд╕्рдоृрддः। рдПрдХрд╕्рдп рд╢ूрди्рдпрддा рдпैрд╡ рд╕ैрд╡ рд╕рд░्рд╡рд╕्рдп рд╢ूрди्рдпрддा।।10
рд╕िрдж्рдзों рдХी ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХрд▓्рдкрдиा рдмौрдж्рдз рдордд рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдирд╡ाрдж рдХी рд╢ूрди्рдп-рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рднिрдд्рддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рд╢ूрди्рдпрд╡ाрдж рд╕े рднी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЕрд░्рде рдоें рд▓िрдпा рд╣ै, рд╕िрдж्рдзों рдиे рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬ्рдЮोрдкाрдпाрдд्рдордХ рд╕ाрдзрдиा рдкрдж्рдзрддि рдоें рдЗрд╕ी рд╢ूрди्рдп рдХो рдиैрд░ाрдд्рдо(рд╢ूрди्рдп )рдмाрд▓िрдХा, рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдпा рдорд╣ाрдоुрдж्рд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рд╣ै рддрдеा рдорд╣ाрд╕ुрдЦрдЪрдХ्рд░ों рдоें рдЗрд╕ी рд╢ूрди्рдпрддा рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХी рд╣ै।11 рд╕िрдж्рдз рд╕ाрдзрдиा рдкрдХ्рд╖ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдоोрдХ्рд╖ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╢ूрди्рдп рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХो рдЕрдЧोрдЪрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░ंрдЬрди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рддрдд्рдд्рд╡, рд╡рд░्рдг рдПрдХ рдЖрдХृрддि рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ोрдХрд░ рд╢ूрди्рдпрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЖрдХृрддिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ै-
рд╕рдЪрд▓ рдиिрдЪрд▓ рдЬो рд╕рдХрд▓ाрдЪाрд░। рд╢ूрди्рдп рдиिрд░ंрдЬрди рдХрд░ू рд╡िрдЪाрд░ |12
рд╕िрдж्рдз-рд╕ाрдзрдиा рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╢ूрди्рдп рдХे рдЪाрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै - рд╢ूрди्рдп, рдЕрддिрд╢ूрди्рдп, рдорд╣ाрд╢ूрди्рдп, рд╕рд░्рд╡рд╢ूрди्рдп।13 рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рдердо рд╢ूрди्рдп-рдЖрд▓ोрдХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдЬ्рдЮा рд╣ै рдЪिрдд्рдд рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдХрд▓्рдкाрднिрднूрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рднाрд╡ рд╕े рдкрд░рддंрдд्рд░ рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдпाрдУं рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдоाрдпा рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХी рдЕрднिрд╡рдпрдХ्рддि рд╣ै, рдЗрд╕рдХो рдмीрдЬाрдХ्рд╖рд░ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдж्рд╡िрддीрдп рдЕрддिрд╢ूрди्рдп рдЖрд▓ोрдХ рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдкрд░िрдХрд▓्рдкिрдд рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрдкाрдп, рджीрдХ्рд╖ा, рд╕ूрд░्рдпрдордг्рдбрд▓, рд╡рдЬ्рд░рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рдорди рдХी рдЪैрдмीрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рд╕े рдЖрд╡рд░्рддिрдд рд╣ै। рддृрддीрдп рдорд╣ाрд╢ूрди्рдп рдЖрд▓ोрдХ рддрдеा рдЖрд▓ोрдХाрднाрд╕ рдХे рдпुрдЧрдирдж्рдз рд╕े рдЙрджिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рдЕрд╡िрдж्рдпा рд░ूрдк рд╣ै рдЗрд╕рдоें рджोрд╖ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рддीрдиों рдоें рджोрд╖ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 106 рд╣ै। рдЗрди рджोрд╖ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдк्рд░рдЬ्рдЮोрдкाрдп рдЕрдж्рд╡ैрдд рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢ूрди्рдп рдЙрджिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡рд╢ूрди्рдп рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рд╣ै, рдЬो рдЖрджि рдЕрди्рдд рд╕े рд╡िрд╣ीрди рдЧुрдг рджोрд╖рд░рд╣िрдд, рднाрд╡-рдЕрднाрд╡ рд╕े рд░рд╣िрдд рд╣ै। рд╕िрдж्рдзों рдиे рд╢ूрди्рдп рдХे рд▓िрдП ‘рдЦрд╕рдо’ рд╢рдм्рдж рдХो рд▓िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें ‘рдЦ’ рдХा рдЕрд░्рде рдЖрдХाрд╢ рддрдеा ‘рд╕рдо’ рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдоाрди рд╣ै, рднाрд╡ рд╣ुрдЖ рдХि рдЖрдХाрд╢ рдХे рд╕рдоाрди, рдЕрдерд╡ा рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕рдоाрди। рд╢ूрди्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЕрд░्рдеों рдоें рддрдеा рдк्рд░рдпुрдХ्рддि рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЖрдХाрд╢ рдХो рд╢ूрди्рдп рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा |рд╕िрдж्рдз, рд╕ाрдзрдиा рдоें рдЪिрдд्рдд рдЦрд╕рдо рд╕्рд╡рднाрд╡ (рд╢ूрди्рдп рд╕्рд╡рднाрд╡) рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░рддे рдеे рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдЪिрдд्рдд рд╢ूрди्рдп рд░ूрдк рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рддः рд╣ी рд╢ूрди्рдп рдЕрдерд╡ा ‘рдЦ’ рдоें рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै –
рд╕рдм्рдмрд░ुрдЕ рдЦрд╕рдо рдХрд░рдЬ्рдЬрдЗ, рдЦрд╕рдо рд╕рд╣ाрд╡ें рдордгрд╡ि рдзрд░िрдЬ्рдЬрдИ।14
рдиाрде рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рдкрд░рдо рддрдд्рдд्рд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕िрдж्рдзों рдХी рднांрддि рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдеोреЬी рд╕ी рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै, рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХрд╣рддे рд╣ैं -
рдмрд╕рддी рди рд╕ुрди्рдпрдо рд╕ुрди्рдпрдо рди рдмрд╕рддी рдЕрдЧрдо рдЕрдЧोрдЪрд░ рдРрд╕ा।рдЧрдЧрди рд╕िрд╖рд░ рдорд╣ि рдмाрд▓рдХ рдмोрд▓े, рддाрдХा рдиांрд╡ рдзрд░рд╣ुрдЧे рдХैрд╕ा।।15
рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рд░िрдд ‘рдЧрдЧрди рд╕िрд╖рд░ рдорд╣ि рдмाрд▓рдХ рдмोрд▓े’ рдЬैрд╕ा рд╢ूрди्рдп-рд░ूрдк рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдХрднी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा, рдпрд╣ाँ рд╢ूрди्рдп рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдиे ‘рдиाрдж’ рдЕрдерд╡ा ‘рд╢рдм्рдж’ рд╕े рдЬोреЬा рд╣ै, рдЗрд╕ी рдиाрдж рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рдкूрд░्рдг рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдХाрд░рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдЕрддः рдиाрде рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рд╢ूрди्рдп рдХो рдиाрдж рдЕрдерд╡ा рд╢рдм्рдж рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдоाрди рд▓िрдпा рдЧрдпा –
рд╕ुрдиि рдЧрд░рдЬрдд рдмाрдЬрди्рдд рдиाрдж рдЖрд▓ेрд╖ рд▓ेрдЦंрдд рддे рдиिрдЬ рдк्рд░рд╡ाрдгी।16
рдиाрде-рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рд╢ूрди्рдп рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЕрд░्рде-рднाрд╡ рдХा рднी рдж्рдпोрддрди рдХрд░рддा рджिрдЦрддा рд╣ै –
‘рд╕ुрдиि рдХ рдоाрдЗ рд╕ुрдиि рдЬ рдмाрдк।17
рдиाрде-рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рд╢ूрди्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдм्рд░рд╣्рдорд░рди्рдз्рд░ рдХे рд▓िрдП рднी рд╡्рдпाрд╣ुрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै -
рдЧрдЧрди рдоंрдбрд▓ рдоैं рд╕ुрдиि рдж्рд╡ाрд░, рдмिрдЬрд▓ी рдЪрдордХै рдШोрд░ рдЕंрдзाрд░।18
рдмौрдж्рдз-рд╕िрдж्рдз рдПрд╡ं рдиाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЪрд▓ी рд╢ूрди्рдп рдХी рдкाрд░िрднाрд╖िрдХ рдпाрдд्рд░ा рд╕рди्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ рд╣ुрдИ। рд╕рди्рддों рдиे рдкूрд░्рд╡-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╢ूрди्рдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрд╡ं рднाрд╡ рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдХुрдЫ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрд╡рд╢्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕рди्рддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдХा рднाрд╡ рдм्рд░рд╣्рдо рд╕े рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕рди्рддों рдиे рдиाрде рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╣ी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдмौрдж्рдзों рд╕े рд╕рди्рддों рдХी рд╢ूрди्рдп рдЕрд╡рдзाрд░рдг рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдмौрдж्рдзों рдХी рд╢ूрди्рдп рдЖрд╕्рддिрдХ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдиाрд╕्рддिрдХрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеी рдЬрдмрдХि рд╕рди्рдд рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рдЖрд╕्рддिрдХрддा рдХे рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं рд╕рди्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рд╢ूрди्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдпрд╣ाँ рд╢ूрди्рдп рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдиाрдоों рдХा рд╡ाрдЪрдХ рдмрди рдЧрдпा। рдкं॰ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рд╕рди्рддों рдХी рд╢ूрди्рдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि ‘‘рдиाрдиा рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдпौрдЧिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЬीрд╡ाрдд्рдоा рдЬрдм рдЙрд╕ рдЪрдХ्рд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдд рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ों рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдарддा рдФрд░ ‘рдХेрд╡рд▓’ рд░ूрдк рдоें рд╡िрд░ाрдЬрддा рд╣ै, рдпрд╣ी рд╢ूрди्рдпाрд╡рд╕्рдеा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЖрдд्рдоा рдХो рдФрд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рди рджुःрдЦ рдХी, рди рд╕ुрдЦ рдХी, рди рдЬрдЧ рдХी, рди рдж्рд╡ेрд╖ рдХी, рди рд╣рд░्рд╖ рдХी, рди рдЕрдорд░्рд╖ рдХी।19
рдкूрд░्рд╡рдоाрдз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдоें рджाрджू рдиे рдЪाрд░ рд╢ूрди्рдпों рдХो рдирдП рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдХिрдпा рд╣ै - рдХाрдпाрд╢ूрди्рдп, рдЖрдд्рдоा-рд╢ूрди्рдп, рдкрд░рдорд╢ूрди्рдп рддрдеा рд╕рд╣рдЬ рд╢ूрди्рдп। рдЗрдирдоें рддीрди рд╕рдЧुрдг рд╕ाрдХाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЕрди्рддिрдо рд╢ूрди्рдп рдиिрд░्рдЧुрдг рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╣ै। рдХрдмीрд░ ‘рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдп рдХा рд╕рдХрд▓ рдкрд╕ाрд░ा, рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдп рддे рдХोрдИ рди рди्рдпाрд░ा। рдХрд╣рдХрд░ рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдпों рдХो рдж्рдпोрддिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдпों рдХो рд╕ूрд░्рдп рдХी рдХिрд░рдгों рдХे рд╕ाрдд рд░ंрдЧों рдоें рд╕рдоाрди्рддिрд╡ рдХрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд░ंрдЧों рд╕े рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।20
рдЕрдкрдиी рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े ‘рд╢ूрди्рдп’ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рднाрд╡ों рдХो рд╕рдоेрдЯрддे рд╣ुрдП рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे рднी рд╢ूрди्рдп рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕрдкрдиी рд╡ाрдгी рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рд╕िрдж्рдзों рдХे рд╕рдоाрди рдЗрди рд╕ंрддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдоें рдж्рд╡рдпрддा рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ूрди्рдп рдХा рдЕрдж्рд╡ैрдд рд░ूрдк рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрдеा рд░рдЬ्рдЬрдм рдХрд╣рддे рд╣ैं - рд╢ूрди्рдп рд╕्рд╡ाрддि рд╕рдж् рдЬрд▓рд╣ि рд╕ौ рдиिрдкрдЬрд╣िं рдоोрддी рдорди्рди, рдмाрд╕ी рд╡ाрд░ рди рджोрдп рд╣ै рд╕рдордЭो рд╕ाрдзु рдЬрди्рди।21
рд░ीрддिрдХाрд▓ीрдирдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे ‘рд╢ूрди्рдп’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдм्рд░рд╣्рдо рдПрд╡ं рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдмрд╣ुрдзा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рдХो рд╣ी рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рдоाрдиा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╢ूрди्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рд╣рдЬोрдмाрдИ рдХрд╣рддी рд╣ै-
рдЬो рд╕ोрд╡ैं рддो рд╕ुрди्рди рдоें, рдЬो рдЬाрдЧैं рд╣рд░ि рдиाрдо।22 рд░рдЬ्рдЬрдм рдоाрдпा рдЖрджि рдХो рд╢ूрди्рдп рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди, рдЕंрддрддः рдЙрд╕ी рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ोрдиे рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं -
рд░рдЬ्рдЬрдм рд╕ाрдИं рд╢ूрди्рдп рдоें рдЖрднा рд╣ै рдУंрдХाрд░, рд╕ो рдоाрдпा рдЙрдкрдЬे рдЦрдкे рдкाрдпा рднेрдж рд╡िрдЪाрд░।।23
рдпрд╣ाँ рд░рдЬ्рдЬрдм рдпрд╣ рднाрд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЬैрд╕े рдмाрджрд▓ рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдХрд░ рдирд╖्рдЯ рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╢ूрди्рдп (рдм्рд░рд╣्рдо) рдоें рдУंрдХाрд░ (рд╢рдм्рдж-рдиाрдж) рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдирд╖्рдЯ рднी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।-рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рднाрд╡ рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣рдм рднी рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं –
рдкाрд░рдм्рд░рд╣्рдо рднрдЧрд╡ाрди рдЕंрд╕ рд╣рдорд░े рдХрд╣рд╡ाрдпे, рд╣рдорд╣ी рд╕ोрд╣ं рд╕рдм्рдж рдЬोрддि рд╣ै рд╕ुрди्рди рдоें рдЖрдпे।।24
рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рдм्рд░рд╣्рдо рд░ूрдк рдЕрдерд╡ा рдкрд░рдо рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдж्рд╡ैрдд рднाрд╡ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рдиिрд░ूрдкрдг рдоें рдЙрдирдХा рдкाрдг्рдбिрдд्рдп рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рдоें рдЙрдирдХा рд╡ेрдж рдЙрдкрдиिрд╖рдж् рдЖрджि рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рддिрдлрд▓िрдд рд╣ोрддा рджीрдЦрддा рд╣ै -
рдкाрдк рди рдкुрди्рди рди рд╕्рдеूрд▓ рди рд╕ूрди्рдп, рди рдмोрд▓ै, рди рдоौрди рди рд╕ोрд╡ै рди рдЬाрдЧै,
рддрдд्рдд्рд╡ рдЕрддрдд्рдд्рд╡ рдХрд╣्рдпो рдирд╣ि рдЬाрдд, рдЬू рд╕ूрди्рдп рдЕрд╕ूрди्рдп рдбрд░ै рди рдкрд░े рд╣ै।25
рдЙрдд्рддрд░рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдХा рд╢ूрди्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡्рдпрдк्рдд рд╣ै, рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХे рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖рдг рд╕рди्рддों рдиे рд╕िрдж्рдзों рдиाрдеों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдП рд╣ैं рдЬैрд╕े - рд╕рд╣рдЬ, рдиिрд░ंрдЬрди рдЖрджि рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдЬ рдПрд╡ं рдиिрд░ंрдЬрди рдк्рд░рднृрддि рд╢рдм्рджों рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╢ूрди्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдПрд╡ं рд╕рдорд╕्рдд-рдЧुрдгों рд╕े рд░рд╣िрдд рд╣ै, рдЙрд╕ рдкрд░рдордд्рдд्рд╡ рдХा рдХोрдИ рди рдХोрдИ рд░ूрдк рд╣ै рди рд░ंрдЧ, рдХोрдИ рдЬाрддि-рдкाрддि рдХा рднेрдж рдЙрд╕рдоें рдирд╣ीं рдкाрдпा рдЬाрддा рдЙрд╕рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕рд╣рдЬ рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ै, рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं -
рдорди рд╕рд╣рдЬ рд╕ुंрдиि рдЪрдвि рдХрд░ рдиिрд╡ाрд╕,рд░ूрдкрд░ेрдЦ рдмрд╣ं рдЬाрддि рдкाрддि рдирд╣िं, рдЫрдп рдЕрдоूрд░рддि рдХрд░рдд рд╡ाрд╕।।26
рдк्рд░ाрдгрдиाрде рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╢ूрди्рдп рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рднाрд╡ рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рд╡ि़рдж्рдпрдоाрди рд╣ै рд╡рд╣ рдЪाрд╣े рдкुрд░ुрд╖ рд╣ो рдк्рд░рдХृрддि рд╣ो, рд╕ूрд░्рдп рд╣ो рдЪंрдж्рд░ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдкंрдЪ рддрдд्рдд्рд╡ рд╣ो –
рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдХृрддि рдпाрдоें рдлिрд░े, рдиिрд░ाрдХाрд░ рдиिрд░ंрдЬрди рд╕ुрди।27
рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рд╕рдд्рддा рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╢ूрди्рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкрд░рдорд▓ोрдХ (рдм्рд░рд╣्рдорд░рди्рдз्рд░ рдпा рд╕рд╣рд╕्рд░ाрд░рдЪрдХ्рд░) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд░ोрд╡рд░, рдорд╣рд▓, рдЧреЭ, рдирдЧрд░, рд╕рд╣рд╕, рдордг्рдбрд▓, рдк्рд░рднृрддि, рдЙрдкрдиाрдоों рдХे рд╕ाрде рд╕рди्рддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।
‘рд╕ुрди्рди рд╕рд░ोрд╡рд░ рдШाрдЯ рдлूрд▓ рдЗрдХ рдкाрдЗрдпा’28 рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдм्рд░рд╣्рдорд░рди्рдз्рд░ рдХा рд╣ी рд╕ंрдХेрдд рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╕рд░ोрд╡рд░ рдХो рд╕ंрдХेрддिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдорди рдХो рд╣ंрд╕ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдирддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╣ंрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╕рд░ोрд╡рд░ рдоें рдоोрддी рдЪुрдЧрддा рд╣ै -
рд╕ुрди्рди рд╕рд░ोрд╡рд░ рд╣ंрд╕ рдорди, рдоोрддी рдЪुрдЧ рдЖрдпा। рдЕрдЧрд░ рджीрдк рд╕рдд рд▓ोрдХ рдоें, рд▓े рдЕрдЬрд░ рдЗрддрд░ाрдпा।।29
рд╢ूрди्рдп рдХो рдорд╣рди рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕ рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧрд░ीрдм рджाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рд╕ुрди्рди рдорд╣рд▓ рдЕрд╕рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЕрд╕्рдеिрд░ рдбेрд░ा, рджाрд╕ рдЧрд░ीрдм рд╕ुрднाрд╡ рд╣ै, рд╕рдд рд╕ाрд╣рдм рдоेрд░ा।30
рдорд▓ूрдХрджाрд╕ рднी рд╢ूрди्рдп рдорд╣рд▓ рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиा рдаिрдХाрдиा рдоाрдирддे рд╣ैं –
‘рд╕ुрди्рди рдорд╣рд▓ рдоें рдорд╣рд▓ рд╣рдоाрд░ा рдиिрд░рдЧुрди рд╕ेрдЬ рдмिрдаाрдИ।31
рдорд╣рд▓ рдХी рд╣ी рднांрддि рд╢ूрди्рдп рдХो рднрд╡рди, рдЧृрд╣ рдПрд╡ं рд╢рд╣рд░ рдк्рд░рднृрддि рд╡िрд╢ेрд╖рдгों рд╕े рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░рдорд▓ोрдХ рдХो рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмुрд▓्рд▓ा рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं -
рд╕ुрди्рди рдХे рдордиि рднрд╡рди рдоें рддрд╣ं рдз्рдпाрди рд░рд╣ु рдард╣рд░ाрдп। рдЦेрдЬि рд▓े рдиिрдЬ рд╡рд╕्рддु рдЕрдкрдиी, рд╕рдХрд▓ рдШрдЯ рд░рд╣ि рдЫाрдп।।32
рд╡рд╕्рддुрддः рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╢ूрди्рдп рдорди рдоें рд╣ी рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдорди рдХे рдЧृрд╣ рдоें рд╣ी рдЙрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╣ै। рдпрд╣ी рднाрд╡ рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм (рдоाрд░рд╡ाреЬ рд╡ाрд▓े) рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
рдЧिрд░рд╣ рд╣рдоाрд░ рд╕ुрди्рди рдоें, рдЕрдирд╣рдж рдоें рдмिрд╕рд░ाрдо।33
“рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕” рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рднाрд╡ рдХे рд╕рдо рдкूрдЬा рдХे рдЕрди्рди рдЙрдкрдХрд░рдг рдирд╣ीं рддрдеा рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕рдо рдЧृрд╣ рдирд╣ीं –
“рднाрд╡ рд╕ी рди рд╕ौंрдЬ рдФрд░ рд╕ूрди्рдп рд╕ौ рди рдЧेрд╣рд░ा”।34
рдЧृрд╣ рд╡рд╣ рдирдЧрд░ рд╣ै рдЬो рдпрдеाрд░्рде рдЬрдЧрдд् рд╕े рд╕рд░्рд╡рдеा рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै। рдЙрд╕ рдирдЧрд░ рдоें рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं –
“рд╕ुрди्рди рд╕рд╣рд░ рдХे рдмीрдЪ рдм्рд░рд╣्рдо рд╕े рднрдпा рдоिрд▓ाрдк”|35
“рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм” рднी рд╢ूрди्рдп рдХे рд▓िрдП рдирдЧрд░ рдПрд╡ं рд╕рд╣рд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। 36 рдпрдеा -
‘‘рд╕ुрди्рди рдирдЧрд░ рдоें рдЖрд╕рди рдоांрд╣े рдЬрдЧрдордЧ рдЬोрддि рдЬрдЧाрд╡ै।’’ рддрдеा‘‘рд╕ुрди्рди рд╕рд╣рд░ рдЖрдЬूрдм рд╕рд╣рдЬ рдзुрдиि рд▓ाрдЧрдИ।’’
рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиिрд░ंрдЬрдиी рднрд╡рди рдХा рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХрд░ рд╢ूрди्рдп рдоें рдорди рдХो рд╡िрд▓ीрди рдХрд░рдиे рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
‘‘рд╕ुрди्рди рднрд╡рди рдорди рд░рд╣्рдпो рд╕рдоाрдп। рддрд╣ँ рдКрдардд рд▓рд╣рд░ि рдЕрдиंрдд рдЖрдп।’’37
рд╢рд░ीрд░рд╕्рде рд╕рдк्рдд рдЪрдХ्рд░ों рдХा рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ाрддрд╡ें рдХो рд╢ूрди्рдп рднрд╡рди рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдзрд░рдиीрджाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं -
“рдЫрдардпँ рдЫрд╡ों рдЪрдХ्рд░ рдХो рдмेंрдзे, рд╕ुрди्рди рднрд╡рди рдорди рд▓ाрд╡ै”।38
рд╕ंрддों рдиे `рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░` рдХा рдмрд╣ुрдзा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рдордд рдеा рдХि рдкрд░рдоाрд░्рде рдХी рд╕рдЪ्рдЪी рд╕ाрдзрдиा рдЖрджि рд╕े рдЕрди्рдд рддрдХ рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗреЬा, рдкिंрдЧрд▓ा, рд╕ुрд╖ुрдо्рдиा рдХे рд╕ंрдЧрдо рдоें рд╕ाрдзрдХ рдЕрдоृрддрдкाрди рдХрд░ рджрд╕рд╡ें рдж्рд╡ाрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рд╡ीрдгा рдХी рдз्рд╡рдиि рдЕрдерд╡ा рд╢рдм्рджрдиाрдж рдХा рд╢्рд░рд╡рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХो рд╢िрдЦрд░ рдЧреЭ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╕рддा рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рдоाрдирддे рд╣ैं - рдпрдеा рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै-
“рд╕ुрди्рди рд╕िрдЦрд░ рдЧреЭ рдоें рд░рд╣े рд╕ंрддрдЧुрд░ु рд╕рдм्рдж рдЕрддीрдд”।39
рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм (рдмिрд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े) рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╢्рд░рд╡рдг рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж рдХो рдиाрдж рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ैं –
‘‘рддрд╣ां рд╕ुрди्рди рд╢िрдЦрд░ рдЬाрдп, рддрдм рддाрди рддाрд░ рд╕ुрдиाрдп।‘40 рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдЕрдирд╣рдж рдиाрдж рдХा рд╣ी рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं - “рд╕ुрди्рди рд╕िрдЦрд░ рдЪрдвि рдЬाрд╣рдм рд╣ो, рдмाрдЬрдд рдЕрдирд╣рдж рддाрд░”।41
рдзрд░рдиीрджाрд╕ рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╣ी рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеिрддि рдоाрдирддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдоाрдирд╡ рд╡्рдпрд░्рде рд╣ी рднрдЯрдХрддा рд╣ै-
“рддिрд░рдмेрдиी рдПрдХ рд╕ंрдЧрд╣िं рд╕ंрдЧрдо, рд╕ुрди्рди рд╕िрдЦрд░ рдХрд╣ँ рдзाрд╡”।42
рдкाрдирдк рджाрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╕िрдЦрд░ рдкрд░ рд╡्рдпाрдк्рдд рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ैं -
“рд╢ूрди्рдп рдХी рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдЪрди्рдж рдмिрдиा рдЪांрджрдиी, рджिрд╡рд╕ рдмिрди рд╕ूрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣ुрдЖ”।43
рдЬीрд╡рдирджाрд╕ рддो рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдХे рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдорд╕्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ाँ рдиृрдд्рдпाрджि рдХрд░рдиे рдХा рднाрд╡ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं-
“рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдЧреЭ рд╕ैрди्рдп рдЪрд▓ाрдКं, рдиाрдЪ рдирдЪाрдКं рдирд╡рд░ंрдЧा”।44 рдоांрдЧрд▓िрдХ рдХाрд░्рдпों рдЕрдерд╡ा рдЙрдд्рд╕рд╡ों рд╣ेрддु рдоंрдбрдк рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं, ‘рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣рдм’ рд╢ूрди्рдп рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рднी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдоंрдбрдк рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
“рд╕ुрди्рдп рдХे рд╕िрдЦрд░ рдкрд░ рдЕрдЬрдм рдоंрдбрдк рдмрдиा”।45
рд╢ूрди्рдп рдХो ‘рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм’ рдиे рдЧुрдлा рднी рдХрд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╡ рд╣ै, рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕्рдеाрди, рдк्рд░ाрдпः рдЬो рдХिрд╕ी рдкрд░्рд╡рдд рдХे рдиीрдЪे рдЕрдерд╡ा рдЬрдоीрди рдХे рдиीрдЪे рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╢ांрдд рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╡िрд╢ेрд╖рдг рд╢ूрди्рдп рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпрд╣ृрдд рдХрд░ рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм рдЙрд╕ рд╢ूрди्рдп рдЧुрдлा рдХी рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╢ांрддि рдоें рдз्рдпाрди рд▓рдЧाрдХрд░ рдЕрдирд╣рдж рдз्рд╡рдиि рд╕ुрдирдиे рдХा рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं –
“рд╕ुрди्рди рдЧुрдлा рдоें рдз्рдпाрди рдзрд░ै, рдЕрдирд╣рдж рд╕ुрдиै рдмिрди рдХाрди рд╕ेрддे”।।46
рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХाрд▓ рдХे рд╕рди्рддों рдиे ‘‘рд╢ूрди्рдп-рд╕рдоाрдзि’’ рдХा рднी рдмрд╣ुрдзा рд╕ंрдХेрдд рдХिрдпा рд╣ै рднाрд╡ рд╕ाрдзрдиा рдХा рдЪрд░рдо рдлрд▓, рдЬिрд╕рд╕े рдордиुрд╖्рдп рд╕рдорд╕्рдд рдХ्рд▓ेрд╢ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрддों рдХी рдоाрди्рдпрддा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдз्рдпाрди рдоें рдордЧ्рди рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рд╕рдоाрдзि рд╣ी рд╣ै। рд╕ंрддों рдХा рднाрд╡ рд╢ूрди्рдп рд╕े рд╕рдоाрдзि рд▓рдЧाрдиे рдХा рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХो рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП “рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рд╕्рд╡ाрдоी” рдХрд╣рддे рд╣ैं - рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдзि рд╕े рдЕрдирд╣рдж рдз्рд╡рдиि рдХा рд╢्рд░рд╡рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдордиुрд╖्рдп рдХे рдзрд░्рдо рдХрд░्рдо рдЖрджि рдХे рдмрди्рдзрди рдЦुрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдорд╕्рдд рд╣ुрдЖ рдЭूрдорддा рд╣ै –
‘‘рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рдЧिрд░ा рдЧрдо рдирд╣ीं, рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдз рд╡िрд░ाрдЬ рд░рд╣ी।’’47
рдк्рд░ाрдгрдиाрде рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕рдоाрдзिрд╕्рде рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрдзрдХ рдЬрдЧрдд् рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЖрдзाрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै –
“рд╕ुрди्рдп рдоंрдбрди рд╕ुрдз рдЬो рдоाрд░ा рд╕рдоंрдзी, рдЖ рдЗंрдб рдЬ рд╣ेрдиे рдЖрдзाрд░”।48
“рд╕рд╣рдЬोрдмाрдИ” рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕ुрди्рджрд░ рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдзि рдоें рди рддो рд╕ांрдЭा рд╣ोрддी рд╣ै рди рд╣ी рднोрд░ –
“рд╕рд╣рдЬो рд╢ूрди्рдирдп рд╕рдоाрдзि рдоें, рдирд╣ीं рд╕ाँрдЭा рдирд╣िं рднोрд░”।49
рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рдЧुрд░ु рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рдпुрдХ्рддिрдпों рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЧुрд░ु- рдХृрдкा рд╕े рд╣ी рд╢ूрди्рдп (рдм्рд░рд╣्рдо) рдоें рд╕рдоाрдзिрд╕्рде рд╣ुрдЖ рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –
“рдЧुрд░ु рдХे рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕ूрди्рдп рдоैं рд╕рдоाрдзि рд▓ाрдЗрдпे”।50
рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рддो рдЙрд╕ рдкрд░рдордд्рдд्рд╡ рдХो ‘рд╕ुрдирди рдмिрджेрд╕ी’ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рд╕िंрд╣ाрд╕рди рд╢ूрди्рдп рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрд▓рдЦ рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд╣ाँ рдХा рдЕрдзिрдкрддि рд╣ै–
“рд╕ुрди्рди рдмिрджेрд╕ी рдмрд╕ рд░рд╣ा рд╣рдорд░े рдиैрдиों рдоंрдЭ”। рддрдеा “рд╕ुрди्рди рдмिрджेрд╕ी рдмрд╕ рд░рд╣ा рд╣рдорд░े рд╣िрд░рджे рдоाрд╣ि”|51
рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХे рд╕ंрддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕ुрд░рддी рдПрд╡ं рдиाрдж рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ी рд╕ाрдзрдХ рдХो рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ोрдЧी, рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░рдЬ्рдЬрдм рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕ाрдзрдХ рдХो рдк्рд░рдоाрдж рд░рд╣िрдд рдорди рд░ूрдкी рдЕрд╢्рд╡ рдкрд░ рдЪреЭрдХрд░ (рднाрд╡ рдШोреЬ рдХो рдЕрдзीрди рдХрд░рдХे) рдк्рд░ाрдгрд╡ाрдпु рдХे рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд╢ूрди्рдп рдоें рдЙрд╕ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे -
“рдорди рддुрд░ंрдЧ рдЪреЭै рдкрд╡рди рдкंрде рд╕ो рдЬाрдп। рд░рдЬ्рдЬрдм рдмैрдаे рд╢ूрди्рдп рдоें рдоांрд╣ी рдоिрд▓े рдЦुрджाрдп”।52
рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рд╕ंрддрдЬрдиों рдХे рдзैрд░्рдп рдХो рд╕ंрдХेрддिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕ाрдзु рд╢ूрди्рдп рдХो рдкрдХреЬрддा рд╣ै рдРрд╕े рд╢ूрди्рдп рдХो рдЬो рдиिрд░ाрдзाрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдХिрд╕ी рдХे рдкैрд░ рдЯिрдХ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рд╡рд╕्рддुрддः рд╢ूрди्рдп рдХो рдкрдХреЬрдиा рдзैрд░्рдп рдХो рдкрдХреЬрдиे рд╕рдоाрди рд╣ै –
“рд╕ाрдзु рд╕ूрди्рдп рдХौं рдкрдХрд░ि рд░ाрдЦै рдзрд░ि рдзीрд░ рд╕ौं”।53
‘рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм’ (рдмिрд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े) рд╕ाрдзрдХ рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХा рдШोреЬा, рд╢ूрди्рдп рдоें рджौреЬाрдиे рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╕ुрд░рддि рдПрд╡ं рд╢рдм्рдж рдм्рд░рд╣्рдо рдХा рд╡ाрд╕ рд╣ै। ‘рдЬ्рдЮाрди рдХा рдШोреЬा‘ рд╕े рднाрд╡ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрди рдЬिрд╕ рдкрд░ рд▓рдЧाрдо рд╣ो, рд╡рд╣ी рд╢ूрди्рдп рдоें рдз्рдпाрди рд▓рдЧाрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै –
“рдЬ्рдЮाрди рдХा рдШोреЬрд▓ा рд╕ूрди्рдп рдоें рджौрд░िрдпा, рд╕ूрди्рдп рдоें рд╕ुрд░рддि рд╣ै рд╕рдм्рдж рд╕ाрд░ा”।54
рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рд╡рд╣ рдоुрдХाрдо рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░рдорддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै –
“рд╕ुрди्рди рдХे рдоुрдХाрдо рдоें рдмेрдЪूрди рдХी рдиिрд╕ाрдиी рд╣ै”।55
рдЕрддः рд╢ूрди्рдп рдоें рд╣ी рдз्рдпाрди рд▓рдЧाрдиा рдЪाрд╣िрдП –
“рд╕ुрди्рди рддें рдиिрдд рддाрд░ी рд▓ाрд╡ो, рд╕ूрдЭि рд╣ै рдиिрд░्рдЧुрдг”।56
рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ूрди्рдп рдоें рдоाрдд्рд░ рд╡рд╣ी рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдзрдХ рд╡рд╣ाँ рдЕрдЬрдкा рдЬाрдк рдХрд░рддा рд╣ैं –
“рдЕрдЬрдкा рдЬाрдк рдЬрдкै рдмिрдиु рд░рд╕рдиा, рд╕ुрди्рдп рдоें рддु рд╣ी рдЕрдХेрд▓ा”।57 ‘рдЕрдЦा’ рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЖрд╣ृाрджिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╢ूрди्рдп рдХो рдоिрдаाрдИ рдХрд╣рддे рд╣ैं –
“рджाрджुрд░ рдоोрд╣рд░ рд╕рдмрдж рд╕ंрддрди рдХे, рддाрдХी рд╢ूрди्рдп рдоिрдаाрдИ”।58
рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рд╕ंрддों рдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рдХुрдЫ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рд░ूрдк рдоें рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХिрд╕ी рдиे рд╕ाрдд рдФрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдмाрдЗрд╕ рд╢ूрди्рдп рдХрд╣े рд╣ैं। рдпाрд░ी рд╕ाрд╣рдм рдорд▓рдХूрдд, рдЬрдмрд░ूрдд, рд▓ाрд╣ूрдд рдЗрди рддीрди рд╢ूрди्рдпों рдХे рдЖрдЧे рддाрд╣ूрдд рдиाрдордХ рд╢ूрди्рдп рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдорд▓рдХूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рджेрд╡рд▓ोрдХ, рдЬрдмрд░ूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рд╕рд╣рд╕рджрд▓ рдХँрд╡рд▓, рд▓ाрд╣ूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рдд्рд░िрдХुрдЯि рдПрд╡ं рд╣ाрд╣ूрдд рд╕े рднाрд╡ рд╣ै рд╢ूрди्рдп рдЕрдерд╡ा рд╕ाрддрд╡ाँ рдЪрдХ्рд░ рдЬो рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं -
“рд╕ूрд▓ी рдХे рдкाрд░ рдоेрд╣рд░ рджेрдЦा, рдорд▓рдХूрдд рдЬрдмрд░ूрдд рд▓ाрд╣ूрдд рддीрдиों। рд▓ाрд╣ुрдд рдЖрдЧे рддीрди рд╕ुрди्рди рд╣ै рд░े, рд╣ाрд╣ूрдд рдХे рд░рд╕ рдоें рд░ंрдЧ рднीрдиो”।59
рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рдХрдмीрд░ рдХी рднाँрддि рд╕ाрдд рд╢ूрди्рдпों рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
“рд╕рдк्рдд рд╕ुрди्рди рдкрд░ рдкंрдЦा рдЭाрд▓рд░, рдЕрдЫрд░ рдзाрдо рдХी рдбोрд░”।60
рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣рдм (рд╣ाрдерд░рд╕ рд╡ाрд▓े) рдиे рд╢ूрди्рдп рдХो рдПрдХ рдирдП рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै - “рдиाрдо рдЕрдиाрдо рдХो рдаाрдо рди рдЧाрдо рд╕ो рдмाрдЗрд╕рд╕ुрди्рди рдХे рдкрд░ рдмрддाрдКँ”।61
рдпрдеा -рдзुंрдзाрд░, рд╕рдм्рджाрд░, рдиौрдиाрд░, рдЕрдЬрд╕ाрд░, рдмिрд▓ंрдж, рд╕ुрдЦрдиंрдж, рдЕрдЫрд░ंрдж, рд╕рдмрд╕ंрдз, рдм्рд░рд╣्рдоंрдб, рд╕рдм рдЕंрдб, рднौ рднंрдб, рдиौ рдЦंрдб, рдЕрд▓рдЦ, рдкрд▓рдХ, рдЦрд▓рдХ, рдЭрд▓рдХ, рд╕рд░рд╡ाрдЯ, рджрд╕ рдШрдЯ, рдЦिрд░рдХाрдЯ, рдЕрдЬ рдЖрда, рд╕рддрд▓ोрдХ, рдкрд░рдоोрдЦ।62
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ ‘рд╢ूрди्рдп’ рдкूрд░्рд╡ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдмौрдж्рдзाрджि рдордд рдоें рдЬрд╣ाँ рд╕рдд्рдп рдЕрд╕рдд्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╡рд╣ीं рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХाрд▓ рдХे рд╕ंрддों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे-рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╡рд╣ рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдмрдиा। рдпрджि рдХрд╣ा рдЬाрдП рдХि рд╢ूрди्рдп рдХी рдЕрд░्рдердк्рд░рдХृрддि рд╕рди्рддों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдШुрд▓-рдоिрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдЕрд░्рде рдкीрдЫे рдЫोреЬ рд╕рди्рддрдкрд░рдХ рдЕрд░्рде рдз्рд╡рдиिрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рддो рдпрд╣ рдЧрд▓рдд рди рд╣ोрдЧा।
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी
1.рд╣рд▓ाрдпुрдж्рдз рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдЬोрд╢ी (рд▓рдЦрдирдК: рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि, 1967)
2.рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджाрд░्рде рдХौрд╕्рддुрдн рд╕рдо्рдкा॰ рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1977
3.рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рджрд╕ाрдЧрд░, рд╕рдо्рдкा॰ рд╢ुрднрдиाрде рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1992
4.рдХрдмीрд░ рдХाрд╡्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╕िंрд╣, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1887
5.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1984
6.рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди, рджрд░्рд╢рди рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1978
7.рдЧрд░ीрдмрджाрд╕ рдЬी рдХी рдмाрдиी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1995 (рдЧ॰ рдмा॰)
8.рдЧुрд▓ाрд▓ рд╕ाрд╣ेрдм рдХी рдмाрдиी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1971 (рдЧु॰ рд╕ा॰ рдмा॰)्
9.рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣िрдм рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рднाрдЧ-1, 2 рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1997 (рддु॰ рд╕ा॰ рд╣ा॰ рдмा॰)
10.рджрдпाрдмाрдИ рдХी рдмाрдиी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1918 (рдж॰ рдмा॰ рдмा॰)
11.рдкрд▓рдЯू рд╕ाрд╣िрдм рдХी рдмाрдиी, рднाрдЧ 1-2рдП рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1995рдП 1996 (рдк॰ рд╕ा॰ рдмा॰)
12.рдмुрд▓्рд▓ा рд╕ाрд╣рдм рдХा рд╢рдм्рджрд╕ाрд░, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1889 (рдмु॰ рд╕ा॰ рд╢॰)
13.рдпाрд░ी рд╕ाрд╣िрдм рдХी рд░рдд्рдиाрд╡ाрд▓ी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдмेрд▓рд╡ेрдбिрдпрд░ рдк्рд░ि॰ рд╡рд░्рдХ्рд╕, 1975 (рдпा॰ рд╕ा॰ рд░॰)
14.рдк्рд░ाрдг рдиाрде, рд╢्рд░ी рддाрд░рдд्рдорд╡ाрдгी, ‘рд╢्рд░ी рдХुрд▓рдЬрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк’ рджिрд▓्рд▓ी: рд╢्рд░ी рдк्рд░ाрдгрдиाрде рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1972 (рд╢्рд░ी рдХु॰ рд╕्рд╡॰)
15.рд╢्рд░ी рд░рдЬ्рдЬрдм рд╡ाрдгी, рд╕ंрдкा॰ рдм्рд░рдЬрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा, рдХाрдирдкुрд░, 1963 (рд╢्рд░ी॰ рд░॰ рд╡ा॰)
16.рд╕ुрди्рджрд░ рд╡िрд▓ाрд╕, рд╕рдо्рдкा॰ рдХिрд╢ोрд░ी рд▓ाрд▓ рдЧुрдк्рдд, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1974 (рд╕ु॰ рд╡ि॰)
17.рд╕ंрдд рджрд░िрдпा (рдмिрд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े) рдХी рд╡ाрдгी, рд╕рдо्рдкा॰ рдХाрд╢ीрдиाрде рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рдм्рдпाрд╕: 1996
18.рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा, рд╕ं॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддाрдпрди (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, 1945)
19.рджोрд╣ाрдХोрд╢, рд╕ं॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрддрдпाрдпрди (рдкрдЯрдиा: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖рдж, 1957
20.рдЧोрд░рдЦрдмाрдиी, рд╕ं॰ рдкीрддाрдо्рдмрд░рджрдд्рдд рдмрдбрде्рд╡ाрд▓ (рдк्рд░рдпाрдЧ-131: рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╡ि॰ 2017) рдкृ॰-108
21.рдХрдмीрд░, рд╕ं॰ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1980), рдкृ॰ 85
рдЙрдж्рдзрд░рдг
1.рд╣рд▓ाрдпुрдж्рдз рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдЬोрд╢ी, (рд▓рдЦрдирдК: рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि, 1967) рдкृ॰ 666
2.рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджाрд░्рде рдХौрд╕्рддुрдн, рд╕рдо्рдкा॰рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓ рдмेрдиी рдк्рд░рд╕ाрдж, 1977)рдкृ॰1166
3.рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рдж рд╕ाрдЧрд░, рд╕рдо्рдкा॰ рд╢ुंрднुрдиाрде рд╡ाрдЬрдкрдпी (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдиाрдЧрд░ी рдоुрдж्рд░рдг, 1972), рдкृ॰ 4779
4.рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1998) рдкृ॰ 854
5.рдХрдмीрд░ рдХाрд╡्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╕िंрд╣ (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1987) рдкृ॰ 326
6 рд╣िрди्рджी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдирд░ेрд╢ рдХुрдоाрд░ (рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж: рдб्рд░рдг्рдбो рд╡िрдЬрди рдк्рд░ा॰рд▓ि॰) рдкृ॰ 307
7. рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрддाрдпрди, рджрд░्рд╢рди рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, 1978) рдкृ॰ 572
8. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда-571
9. рд╢ाрди्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдд्рд░िрдкाрдаी, рд╢ंрдХрд░ рдЕрдж्рд╡ैрдд рдХा рдиिрд░्рдЧुрдг рдХाрд╡्рдпрдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ (рджिрд▓्рд▓ी: рд░рдгрдЬी рдк्рд░ि॰ рдПрдг्рдб рдкрдм्рд▓ि) рдкृ॰ 59
10 рд╡рд╣ी рдкृ॰ 64,
11.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдмाрд▓ рдоंрдбрд▓ рд▓िрдоि॰, 1985, рдкृ॰ 232
12.рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा, рд╕ंрдкा॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрдд (рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж: рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, 1945)
13.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕рдо्рдкा॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: рдЬ्рдЮाрди рдоंрдбрд▓ рд▓िрдоि॰, 1985) рдкृ॰-232
14.рджोрд╣ाрдХोрд╢, рд╕ं॰ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрддрдпाрдпрди (рдкрдЯрдиा: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖рдж, 1957) рдкृ॰ 32
15.рдЧोрд░рдЦрдмाрдиी, рд╕ं॰ рдкीрддाрдо्рдмрд░рджрдд्рдд рдмрдбрде्рд╡ाрд▓ (рдк्рд░рдпाрдЧ-131: рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╡ि॰ 2017) рдкृ॰-108
16.рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 32
17.рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 73
18.рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 60
19.рдХрдмीрд░, рд╕ं॰ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी (рджिрд▓्рд▓ी: рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1980), рдкृ॰ 85
20.рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХोрд╢, рд╕ं॰ рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा (рдкूрд░्рдгेрдХ्рдд) рдкृ॰ 833
21. рд╢्рд░ी рд░॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 330
22. рд╕॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 17
23 .рдк॰ рд╕ा॰ (рднाрдЧ-1) рдкृ॰ 75
24 .рдк॰рд╕ा॰рд╡ा॰, рднाрдЧ-1, рдкृ॰ 75
25 .рд╕ु॰ рд╡ि॰, рдкृ॰ 168
26. рдЧु॰ рд╕ा॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 5
27. рд╢्рд░ी рдХु॰ рд╕्рд╡॰, рдкृ॰ 638
28. рдЧु॰ рд╕ा॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 60
29. рдЧ॰ рдкा॰, рдкृ॰ 162
30.рдЧ॰ рдкा॰, рдкृ॰ 166
31. рдо॰ рдмा॰, рдкृ॰ 4, 23
32. рд╡ु्॰ рд╕ा॰ рд╢॰ рдкृ॰ 4
33. рд╕ं॰ рд╕ु॰ рд╕ा, рдкृ॰ 24
34. рд╕ु॰ рд╡ि॰, рдкृ॰ 263
35. рддु॰рд╕ा॰рд╢॰рд╣ा॰рд╡ा॰рд╢॰рднा-1,рдкृ 38
36 рдЧु्॰ рд╕ा॰ рд╡ा, рдкृ॰ 2, 64
37. рд╕ं॰, рд╡, рдкृ॰ 265
38. рд╡рд╣ी, рдкृ ॰ 276
39. рдЧ॰ рд╡ा॰ рдкृ॰ 180
40. рдж॰ рд╕ा॰ (рдмि॰ рд╡ा॰), рдкृ॰ 180
41.рдЧु॰ рд╕ा॰, рд╡ा॰ рдк॰ 41
42 рд╕ं॰ рд╡॰ рдкृ 272
43 рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 383
44.рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╕ंрддों рдХी рд╣िрди्рджी рд╡ाрдгी (рдкूрд░्рд╡ोрдХ्рдд) рдкृ॰ 177
45.рдк् рд╕॰ рд╡॰ рднाрдЧ-2, рдкृ॰36
46. рдпा॰ рд╕ा॰ рд░, рд╡ृ॰ 15
47.рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╕ंрддों рдХी рд╣िрди्рджी рд╡ाрдгी, рдкृ॰ 276
48.рд╢्рд░ीрдХु॰рд╡॰, рдкृ॰ 630
49 рд╕॰ рдмा॰ рдкृ॰ 18
50. рд╕ु॰ рд╡ि॰ рдкृ॰ 67
51. рдЧ॰рд╡ा॰, рдкृ॰ 126
52. рд╢्рд░ी рд░॰ рд╡ा॰, рдкृ॰ 425
53. рд╕ु॰ рд╡ि॰, рдкृ॰ 196
54. рдж॰ рд╕ा॰ рдкृ॰ 181
55 рдпा॰ рд╕ा॰ рд░॰, рдкृ॰ 6
56 рд╡рд╣ी, рдкृ॰ 5
57. рдк॰рд╕॰рдм॰, рднाрдЧ-1, рдкृ॰ 65
58 .рдЧुрдЬрд░ाрддी рд╕ंрддों рдХी рд╣िрди्рджी рд╡ाрдгी, рдкृ॰ 81
59.рдпा॰рд╕ा॰рд░॰,рдкृ॰65
60 рдЧ॰ рд╡ा॰, рдкृ॰-141
61 рддु॰ рд╕ा, рд╢ рднाрдЧ-1, рдкृ॰ 46
62 рддु॰ рд╕ा॰ рдШ॰ рднाрдЧ-1, рдкृ॰53
