рд╢िрдХ्рд╖ा-рдПрдо.рдП. (рд╣िрди्рджी), рдПрдо.рдП. (рд░ाрдЬрдиीрддि рд╢ाрд╕्рдд्рд░), рдмी.рдПрдб., рдПрдо.рдПрдб.
рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХाрд░्рдп-
1.рдПрд╕.рдбी.рдХॉрд▓ेрдЬ рдлॉрд░ рд╡िрдоैрди,рдЬрд▓ंрдзрд░-'рд░िрдлрд▓ेрдХ्рд╢рди2015':- Health vs. Occupational life of women with special reference to its problems.
рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг-
1. Quality Sustenance inTeacher Education- A Great Challenge.
2. рд╣िрди्рджी рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрд░ी
рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░рддीрдХ-
рд╣िрди्рджी рдк्рд░рд╡рдХ्рддрддा,рд░ाрдЬ्рдпрд╕्рддрд░ीрдп рд╣िрди्рджी рджिрд╡рд╕ рд╕рдоाрд░ोрд╣,
рднेंрдЯрдХрд░्рддा:-рдкंрдЬाрдм рд╣िрди्рджी рдкрд░िрд╖рдж(рд░рдЬि:) рд▓ुрдзिрдпाрдиा
рд╕рдо्рдк्рд░рддि-
рдоाрд╕्рдЯрд░ рддाрд░ा рд╕िंрд╣ рдоैрдоोрд░िрдпрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдлॉрд░ рд╡िрдоैрди, рд▓ुрдзिрдпाрдиा
рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░,рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдИрдоेрд▓: aroradear4@gmail.com
** ISSN 2475-1359 **
* Bilingual monthly journal published from Pittsburgh, USA :: рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рдоाрд╕िрдХ *
Showing posts with label рджीрдкिрдХा рдЕрд░ोреЬा. Show all posts
Showing posts with label рджीрдкिрдХा рдЕрд░ोреЬा. Show all posts
рд╣िрди्рджी рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрд░ी (рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें)
![]() |
| рджीрдкिрдХा рдЕрд░ोреЬा |
рджीрдкिрдХा рдЕрд░ोреЬा
рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рдоाрд╕्рдЯрд░ рддाрд░ा рд╕िंрд╣ рдоेрдоोрд░िрдпрд▓ рдХाॅрд▓ेрдЬ рдлाॅрд░ рд╡िрдоेрди, рд▓ुрдзिрдпाрдиा)’рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдЕрдмрд▓ा рдХрд╣рдиा рдЙрд╕рдХा рдЕрдкрдоाрди рд╣ै, рдпрджि рд╢рдХ्рддि рдХा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рдкाрд╢рд╡िрдХ рд╢рдХ्рддि рд╕े рд╣ै, рддो рд╕рдЪрдоुрдЪ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрдо рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ै, рдпрджि рд╢рдХ्рддि рдХा рдорддрд▓рдм рдиैрддिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╕े рд╣ै, рддो рд╕्рдд्рд░ी рдкुрд░ुрд╖ рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╢рдХ्рддिрдоाрди рд╣ै।’-рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी
рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें, рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдз рд╕े рднрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рддो рдиाрд░ी рдХो рд╢рдХ्рддि рдХा рд░ूрдк рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдоें рдЙрд╕े рдЕрдмрд▓ा рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рднी рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдпрд╣ी рдЕंрддрд╡िрд░ोрдзी рд░рд╡ैрдпा рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдоाрдирд╡ рдХे рджो рд░ूрдк рд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рд╣ैं। рджोрдиों рдк्рд░рдмрд▓, рджोрдиों рдорд╣ाрд╕рдмрд▓। рдлिрд░ рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рдЕрдмрд▓ा рдХैрд╕े рд╣ो рдЧрдпा? рд╡рд╣ ’рд╢рдХ्рддि’ рдЕрдмрд▓ा рдХैрд╕े рд╣ो рдЧрдИ? рдХ्рдпों рдЙрд╕ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдоोреЬ рдкрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХा рд╕ाрде рдЪाрд╣िрдП। рдЬो рд╡ृрдХ्рд╖ рдеी рдмेрд▓ рдХैрд╕े рд╣ो рдЧрдИ?
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХिрд╕ी рдХाрд▓рдЦрдг्рдб рдоें рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдХि рдиाрд░ी рдХा рд╡िрд╖рдп рдЕрдЫूрддा рд░рд╣ा рд╣ो рдХ्рдпोंрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै, рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдиाрд░ी рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдиाрд░ी рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рдмिрди्рджु рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдлिрд░ рднी рдЕрдкрдиी рд╣ाрд╣ाрдХाрд░ рдФрд░ рдоौрди рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЙрддрдиी рд╣ी рдЧुрдордиाрдо рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдмेрдиाрдо рд╡рд╕्рддु। рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी ’рдЕрдиाрдоिрдХा’ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдкीреЬा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि
рдкреЭा рдЧрдпा рд╣рдордХो рдЬैрд╕े рдкреЭा рдЬाрддा рд╣ै рдХाрдЧреЫ
рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдлрдЯी рдХाрдкिрдпों рдХा рдЪрдиा рдЬोрд░ рдЧрд░рдо
рдХे рд▓िрдлाрдлा рдмрдиाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े।
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдиाрд░ी рдЬीрд╡рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиाрд░ी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдкूрд░्рд╡ рд╡िрднिрди्рди рдХाрд▓ों рдЕрдерд╡ा рдпुрдЧों рдоें рдиाрд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा।
рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рддрдХ (рд╡рд░्рддрдоाрди) рднाрд░рдд рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдиाрд░ी рдХो рдоाрддृрдд्рд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें, рдкрдд्рдиी рдХे рд░ूрдк рдоें, рдмेрдЯी рдХे рд░ूрдк рдоें, рдЧौрд░рд╡ рдЧрд░िрдоा рдк्рд░ाрдк्рдд рдеी। ’рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрджेрд╡ों рдХे рд╡ाрдоांрдЧ рдоें рдоाрддा рдкाрд░्рд╡рддी рдЬी рд╢ंрдХрд░ рдЬी рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдЬी рд╡िрд╖्рдгु рднрдЧрд╡ाрди рдХे рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрджिрдпрдд्рд░ी рдм्рд░рд╣्рдпрдгी рдЬी рдм्рд░рд╣्рдп рдЬी рдХे рдкाрд╕ рдиिрд░рди्рддрд░ рд░рд╣рдХрд░ рд╕ंрд╣ाрд░ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдоें рд╕рджा рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд░рд╣рддी рд╣ै।’1
рд╣िрди्рджु рдкрд░िрд╡ाрд░рдХे рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиे рдХाрд▓ рд╡ैрджिрдХ рдпुрдЧ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХा рд╕्рдеाрди рдЧौрдг рдирд╣ींрдеा। рдЙрдирдХी рджрд╢ा рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЙрдЪ्рдЪ рдеी। рдЙрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдеा। рдиाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ 200 рдИ0рдкू0 рддрдХ рдЕрдмाрдз рдЧрддि рд╕े рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдЗрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्.ििрдпों рдХा рднी рд╕्рддрд░ рдЧिрд░рддा рдЧрдпा।
рдЙрддрд░рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдкрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рд▓рдЧा рджिрдП рдЧрдП। рдкрддि рдХी рд╕ेрд╡ा рдХा рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрд╣рдо рдХрд░्рддрд╡्рдп рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдкрддिрд╡्рд░рддा рдиाрд░ी рдХрд╣ा рдЧрдпा। рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдиाрд░ी рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдгрди рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, ’рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдиे рднाрд░рддीрдп рдиाрд░ी рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдиिःрд╕्рд╡ाрд░्рдеी, рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдзैрд░्рдпрд╡ाрди рдиाрд░ी рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै, рдХрд╖्рдЯ рдЙрдаाрдиा рд╣ी рдЬिрд╕рдХा рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рд╣ै।’2
рдмौрдж्рд╡ рдпुрдЧ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдеी, рд╡рд╣ рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рдеीं рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдЙрдкाрдз्рдпाрдп рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा।
рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рджрд╢ा рдлिрд░ рд╕े рджрдпрдиीрдп рд╣ो рдЧрдИ। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдХрди्рдпा рдЬрди्рдо рдХे рдЕрд╢ुрдн рдоाрдиे рдЬाрдиे рдХे рднी рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддे рд╣ै।
рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдФрд░ рдиाрд░ी рдХी рд╕्рдеिрддि:
рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдиाрд░ी рдХो рддрдоाрдо рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рднी рдиाрд░ी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд╣ рд╡рд╣ीं рдХी рд╡рд╣ीं рдЦреЬी рд╣ै। рд░ाрдЬрдиीрддि, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдиाрд░ी рдХो рдКँрдЪा рдЙрдаाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ें рдЬाрд░ी рд╣ै рдкрд░ рдХ्рдпा рдпрдеाрд░्рде рдоें рдРрд╕ा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рднрд▓े рд╣ी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╢рдХ्рддि рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХाрдпрдо рд╣ै рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рдоेрдзाрд╡ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЬैрд╕े - рд╕ोрдиिрдпा рдЧाँрдзी, рдк्рд░рддिрднा рдкाрдЯिрд▓, рдоीрд░ा рдХुрдоाрд░, рд╕ुрдоिрдд्рд░ा-рдорд╣ाрдЬрди рдЗрдд्рдпाрджि рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рднी рдпрд╣ीं рд╣ै рдХि рдЗрддрдиे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрджों рдкрд░ рдкрд╣ुँँрдЪ рдХрд░ рднी рдиाрд░ी рдЕрдкрдиी рдиाрд░ी рдЬाрддि рдХो рдКँрдЪा рдирд╣ीं рдЙрдаा рдкाрдИ।
рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕рдХी рд╕्рдеिрддि рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै, рд╣ोрддा рдХुрдЫ рд╣ै рдФрд░ рджिрдЦाрдИ рдХुрдЫ рдУрд░ рд╣ी рджेрддा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рдоाрдЬ, рд╕ाрдоंрддी рд╡ृрддि рдФрд░ рдкिрддृрд╕рддाрдд्рдордХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЪрд▓рддे рдЖрдЬ рдХी рдЖрдЬाрдж рдиाрд░ी рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЖреЫाрджी рдлिрд▓рд╣ाрд▓ рд╕्рд╡рдк्рди рд╣ी рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╣ो рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХрддा рдпा рдЪाрд╣े рд╣ो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдкрд░ рдиाрд░ीрдХी рдмрджрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ै рджुрдиिрдпा।
рдлिрд░ рднी рдиाрд░ी рдердХी рдирд╣ीं рд╣ै, рдкीрдЫे рд╣рдЯी рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдоोреЬ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдоाँ, рдкрдд्рдиी, рдмेрдЯी рд╣рд░ рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиा рдХрд░्рддрд╡्рдп рдиिрднा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдиाрд░ी рдЬाрддि рдХो рдКँрдЪा рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдЯрд▓ рд╣ै, рд╕्рдеिрд░ рд╣ै, рдЕрдкрдиी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░, рд╡рд╣ рдПрдХ рд╣िрдордЦрдг्рдб рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рдзाрд░ा рд╣ै рдЬो рдирджी рд╕े рд╕िрдЪिंрдд рдХрд░ рдкृрде्рд╡ी рдХो рд╣рд░ा-рднрд░ा рдмрдиा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдЙрд▓्рдХा рдкिрдг्рдб рдХे рд╕рдоाрди рдХрднी рджिрд╢ाрд╡िрд╣ीрди рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдкीреЭी рджрд░ рдкीреЭी рд╣рд░ेрдХ рдпुрдЧ рдоें рдЬाрд░ी рд╣ै, рдЕंрдд рдоें рдЗрддрдиा рд╣ी рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧी рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рдзाрдЧे рдХी рдмाрдд рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдоोрдо рд╕рдоाрди рдЕрдкрдиा рд░ोрдо-рд░ोрдо рдЬрд▓ा рд░рд╣ी рд╣ै।
рдЖрдЬ рдХेे рд╕рдордп рдоें рдиाрд░ी рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдХुंрдаाрдУं, рджुःрдЦों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЕрдкрдиी рд╣ी рдЬुрдмाрдиी рдмрддाрдиे рдХो рддрдд्рдкрд░ рд╣ै। рдЕрдм рдЙрд╕े рдпрд╣ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрднुрддिрдпों рдХा рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдЬी рдиे рдиाрд░ी рдХी рдХाрд░ुрдгिрдХ рджрдпрдиीрдп рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि:
рд╡िрд╕्рддृрдд рдирдн рдХा рдХोрдИ рдХोрдиा
рдоेрд░ा рди рдХрднी рдЕрдкрдиा рд╣ोрдЧा
рдоैं рдиीрд░ рднрд░ी рджुःрдЦ рдХी рдмрджрд▓ी
рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦिрдХाрдПँ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп
рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЕрдиुрдЧूँрдЬ рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрд▓ा рдШोрд╖ (рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा) рдХी ’рдХुрдо्рдн рдоें рдЫोрдЯी рдмрд╣ू’ рдФрд░ ’рджुрд▓ाрдИ рд╡ाрд▓ी’ рдХрд╣ाрдиी рд╕े рд╕ुрдиाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрд░ाрди्рдд рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдпुрдЧ рдоें рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХा рдХрд╣ाрдиी рд▓ेрдЦрди рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрди्рд╣ोрдиें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рд░рдЦрдХрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдПрдХ рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд▓ेрдЦिрдХा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोрдиें рд▓рдо्рдмी рдХрд╣ाрдиी ’рдоिрдд्рд░ों рдорд░рдЬाрдиी’, ’рдмाрджрд▓ों рдХे рдШेрд░े’ ’рд╕िрдХ्рдХा рдмрджрд▓ рдЧрдпा’ рдЗрдд्рдпाрджि рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦी। ’рдоिрдд्рд░ों’ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдРрд╕े рдиाрд░ी рдкाрдд्рд░ рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рд╣ुрдИ, рдЬिрд╕рдоें рджेрд╣ рдзрд░्рдо рдХे рдЙрдлрдирддे рдЬ्рд╡ाрд░ рдХे рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ाрд╣рд╕िрдХрддा рд╣ै।’3 рдХрд╣ाрдиी ’рдЖреЫाрджी рд╢рдо्рдоोрдЬाрди рдХी’ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдЖреЫाрджी рдХे рджो рдкрд╣рд▓ू рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ै। рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू рд╕े рддो рд╡рд╣ рд╕ाрд▓ों рд╕े рдЖреЫाрдж рд╣ै। ’рдоुрди्рдиी рдиे рдЕрдкрдиी рддंрдЧ рдХрдоीрдЬ рдоें рд╕े рдЬрд░ा рд▓рдо्рдмी рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдХрд░ рдХрд╣ा, рдХ्рдпा рдХрд╣ा рдЖреЫाрджी? рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрдЬ рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЖрдЬाрджी। рдЖреЫाрджी рддो рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рд╣ै। рд╣рдо рд╕ा рдЖрдЬाрдж рдХौрди рд╣ोрдЧा, рд╢рдо्рдоोрдЬाрди,4 рд╕्рдд्рд░ी рдЖрдЬाрдж рд╣ै рдЕрдкрдиे рдЬिрд╕्рдо рдХे рд╕ाрде рдЦिрд▓рд╡ाреЬ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП। рдХोрдИ рднी рдХрднी рднी рдЖ рдХрд░ рдорди рдмрд╣рд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рдкрд░ рдХोрдИ рд░ोрдХ-рдЯोрдХ рдиी। ’рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓े рдХрдорд░े рд╕े рдоुрди्рдиीрдЬाрди рдиिрдХрд▓ рдЖрдИ рдмोрд▓ी, рдХрд╣ो рдмрд╣рди рдХ्рдпा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдЖрдЬ рддो рдкूрд░ा рдмाрдЬाрд░ рд╕рдЬा рд╣ै। рд╢рдо्рдоोрдЬाрди рдиे рдХрд╣ा рдЖрдЬ рдЖрдЬाрджी рдХा рджिрди рд╣ै рдоुрди्рдиी। рджिрди рдирд╣ी, рд░ाрдд рдХрд╣ो рд░ाрдд рдоुрди्рдиी рдРрд╕े рдЪीрдЦрдХрд░ рдХрд╣ा рдоाрдиो рдХрд╣ी рдкреЬी рд╣ुрдИ рджрд░ाрд░ों рд╕े рдлूрдЯрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЖрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ो।’5 рджूрд╕рд░े рдкрд╣рд▓ू рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЖрдЬ рднी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЖрдЧे рдордЬрдмूрд░ рд╣ै। рдХрд╣рдиे рдХो рд╡рд╣ рдЖрдЬाрдж рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрд╡ंрджा рдирдпी рдХрд╣ाрдиी рдХे рджौрд░ рдХी рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рд╣ै। ’рд╡ाрдкрд╕ी’ рдХрд╣ाрдиी рд╕े рд╡рд╣ рдЕрдзिрдХ рдЪрд░्рдЪा рдоेें рдЖрдпी рдеी। ’рдЬिрди्рджрдЧी рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдм рдХे рдлूрд▓’, ’рдХिрддрдиा рдмреЬा рдЭूрда’ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдХुрдг्рдаा, рдЙрдкрднोрдЧрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рд░ूрдмрд░ू рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ’рдХिрддрдиा рдмреЬा рдЭूрда’ рдХी рдХिрд░рдг рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें рдкрддि, рдмрдЪ्рдЪों рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рдЪाрд╣рддी рд╣ै, рдоैрдХ्рд╕ рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢। рджैрд╣िрдХ рд╕ुрдЦ।’6 рдЗрд╕ рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдордзुрд░िрдо рдиे рдХрд╣ा рд╣ै - ’рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ рдЖрд╡ेрдЧ рдХे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХा рд╕्рд╡рд░ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ेрдХ्рд╕ рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рд╕ंрд╕्рдХाрд░рдЧрдд рд╡рд░्рдЬрдиाрдУं рдХो рд╡े рдмреЬी рдиिрд░्рдордорддा рд╕े рддोреЬрддी рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЪूंрдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЬीрдиे рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЙрдирдоें ’рд╕्рд╡’ рдХी рдЦोрдЬ рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЕрдзिрдХ рд╣ै।’7
рджीрдк्рддि рдЦрдг्рдбेрд╡ाрд▓ рдХी рдХрд╣ाрдиी ’рд╢ेрд╖-рдЕрд╢ेрд╖‘ рдХी рд╢рдЪी рдХा рдкрддि рдЕрдкрдиे рдЪौрдзрд░ी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕंрд╣рдХाрд░ рдоें рдкрдд्рдиी рдХो рдк्рд░рдердо рд░ाрдд्рд░ि рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдФрдХाрдд рд╕े рдкрд░ीрдЪिрдд рдХрд░ाрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рдЬुрдЯ рдЬाрддा рд╣ै। рдкрддि рдХी рдоाрд░рдкीрдЯ рд╕े рдоाрддृрдд्рд╡ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╢рдЪी рдХो рдмांрдЭ рдоाрдирдХрд░ рдШрд░ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।’8 рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдкрддि рдХे рдЕрд╣рдо рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓ी рдиिрд░рдХ्рд╖рд░рддा рддрдеा рдФрд░рдд рдХा рдоाрддृрдд्рд╡ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдоूрд▓्рдп рдиा рд╕рдордЭрдиे рдХी рдкीреЬा рдХो рдмреЬे рдоाрд░्рдоिрдХ рдвंрдЧ рд╕े рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЕрдЪрд▓ा рдиाрдЧрд░ рдХी рдПрдХ рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦिрдХा рдЬो рдХि рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрдиा рдЪुрдХी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕рдм рдХुрдЫ рди्рдпौрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी ’рд╕िрдлाрд░िрд╢’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। ’рд╕िрдлाрд░िрд╢’ рдХी рдЧुрдб्рдбी рдЪाрд░ рдиौрдХрд░िрдпाँ рдЫोреЬ рдЪुрдХी рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЕрдЧрд▓ी рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рд╕िрдлाрд░िрдпा рдЪाрд╣िрдП। ’рдПрдХ рдЬोреЬी рд╕ुрд░्рдЦ рдЖँрдЦें рдоेрд░ी рдЖँрдЦों рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рд╕े рдПрдХ рд╣ौрд▓-рд╕ा рдорди рдоें рдЧреЬрдмреЬाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдФрд░ рджेрд░ рдмाрдж рдоाँ рдХे рдкрд╣рдиाрдП рдЧрдП рдЬिрд░рд╣-рдмрдЦ्рддрд░ рдоें рдЖрдЬाрдж рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдоैं рд╕ाрдордиे рдЭूрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕рдлрд▓рддा рдХे рдЙрд╕ рд░ेрд╢्рдоी рдкрд░िрдзाрди рдХो рджेрдЦрддी рд╣ूँ।’9 рдпे рд╕िрд░्рдл рдХेрд╡рд▓ рдЧुрдб्рдбी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓ा рдПрдХ рдкाрдк рд╣ै। рдЕрдм рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдШрд░ рдкрд░ рд╢ोрд╖рдг рд╕рд╣рди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рдмाрд╣рд░ рднी рдЗрд╕ рдкाрдк рд╕े рдмрдЪी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рднी рд╢ोрд╖рдг рд╕рд╣рди рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै।
рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦिрдХा рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों ’рднूрдЦ’, ’рд▓рдкрдЯें’ рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рд╡ेрд╢्рдпाрдУं, рдзрди्рдзा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдФрд░рддें, рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддी рд╣ुрдИ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рдмрдиाрдпा рд╣ै।
рдордзु рдХांрдХрд░िрдпा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкाрдардХ рдХी рд╕ोрдЪ рдХो рдирдпी рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпां рдХрд╣ीं рдХोрдорд▓ рддो рдХрд╣ीं рдЕрдкрдиी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХो рдЦोрдЬрддी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै। ’рдмीрддрддे рд╣ुрдП’ рдоें рдордгिрджीрдкा рдФрд░ рдЗрди्рдж्рд░рдЬीрдд рдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рдмीрдЬ рдмोрдиे, рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рдФрд░ рдкुрдиः рдЕंрдХुрд░िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд░े рдоें рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдк्рд░рднा рдЦेрддाрди рднी рдЗрд╕ рд╡िрдж्рдпा рдХी рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦिрдХा рд╣ै। рдк्рд░рднा рдЦेрддाрди рдХी рдХрд╣ाрдиी ’рдбाрдХ्рдЯрд░’ рдХी рдкाрдд्рд░ рд╡िрд╡ाрд╣िрддा рдбाрдХ्рдЯрд░ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдлिрд░ рд╕ोрдЪрддी рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рд╕ोрдЪेंрдЧे। рд▓ेрдЦिрдХा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें ’рдоैं’ рдХ्рдпा рд▓рдЧрддी рдеी рдбाॅрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХी। рдоैं рдХ्рдпों рдРрд╕े рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рдк्рд░िрдпрддрдо, рдоिрд╕्рдЯ्рд░ेрд╕, рд╢ाрдпрдж рдЖрдзी рдкрдд्рдиी рдЗрд╕ рд░िрд╢्рддे рдХो рдиाрдо рдирд╣ींрджे рдкाрдКंрдЧी। рднрд▓ा рдк्рд░ेрдоिрдХा рдХी рднूрдоिрдХा рднी рдХोрдИ рднूрдоिрдХा рд╣ुрдИ, рдк्рд░ेрдо рддो рд╕рднी рдХрд░рддे рд╣ै।’10 рд╕्рдд्рд░ी рдЬो рдХुрдЫ рдЕрдкрдиे рдкिрддा, рдкрддि, рдкुрдд्рд░ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рдХрд░े рд╡рд╣ीं рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рд╡िрд╡ाрд╣िрддा рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕िрд░्рдл рдЙрд╕े рд╣ी рджोрд╖ी рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЗрди рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕंрдЧूрдаी рдХрд╣ाрдиी рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдиाрд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╖рдо рд╕्рдеिрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХृрд╖्рдгा рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी ’рдмिрдЯिрдпा’ рдПрдХ рдоाँ рдХी рдоाрд░्рдоिрдХ рдХрдеा рд╣ै। рд╕ंрддाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоाँ рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдиाрд░ी рдХो рдХिрддрдиे рдХрд╖्рдЯ рд╕рд╣рди рдХрд░рдиे рдкреЬрддे рд╣ै। ’рдмंрддो’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдирдоिрддा рд╕िंрд╣ рдиे рднाрд░рддीрдп рдиाрд░ी рдХी рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рджрдпрдиीрдп рд╕्рдеिрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╢рд░ाрдмी рдмाрдк рдХे рдХाрд░рдг рд▓реЬрдХी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЪिрди्рддा рдоाँ рдХो рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕े рдРрд╕े рд╣ी рдмिрдиा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХिрдП рдХिрд╕ी рдХो рд╕ौंрдк рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। ’рдмрди्рддो рдпे рдмрд▓рд╡ीрд░ा рд╣ी рдЕрдм рддेрд░ा рдорд░рдж рдР। рддू рдЙрд╕рдХी рдмीрд░рдмाрдиी рд╕े। рдЬो рдмेрдЯी ... рдЖрдЬ рд╕े рддेрд░ा рд▓िрд▓ाрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдмंрдз рдЧрдпा।’11
рдЗрди рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рджेрдЦрдХрд░ рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХी рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрди рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै। рдорд╣िрд▓ा рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рдиाрд░ी рдХे рдЖрдд्рдорд╕ंрдШрд░्рд╖, рдиाрд░ी рдЕрд╕्рдоिрддा, рджрд░्рдж рдХे рддाрдк рд╕े рдкिрдШрд▓рддी рдиाрд░ी рдХी рд╡्рдпрдеा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрд░ी-рд╡िрдорд░्рд╢ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░े рддो рдиाрд░ी рдЬो рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖрдзाрд░рд╢ीрд▓ा рд╣ै, рдХिрд╕ी рднी рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдЙрд╕рдХा рджрдорди рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдиाрд░ी рдХेрд╡рд▓ рдШрд░ рдХी рдЪाрд░ рджीрд╡ाрд░ी рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдеी рдкрд░ рдЖрдЬ рдХी рдиाрд░ी рдЙрди рдЬंрдЬीрд░ों рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдИрдж-рдЧिрд░्рдж рдШूрдорддी рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рдиाрд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдЕрдкрдиी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рд╣िрди्рджी рд▓ेрдЦिрдХाрдПँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рдПрд╡ं рднौрддिрдХрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдкрд░्рджाрдлाрд╢ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдиिрдХрд▓ी рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1. рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЪрдХ्рд░рдкाрдгि рджрдд्рдд, ’рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрд╡ं рдиाрд░ी’, рдХрд▓ा рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2013, рдкृ0 1882. рдиाрд░ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдпुрдЧ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी shodhganga. inflibnet.gc.in
3. рддिрд╡ाрд░ी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░, ’рд╣िрди्рджी рдХा рдЧрдж्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी 2015 рдкृ0 422
4. рдЧुрдк्рддा рд░рдордгिрдХा, ’рдЖрдзुрдиिрдХ рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦрди’ рдирд╡рдЪेрддрди рдк्рд░рдХाрд╢рди рджिрд▓्рд▓ी, 2012, рдкृ0 166
5. рдкृрд╖्рда 166 рд╡рд╣ी
6. рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ: рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди vimisahitya.wordpress.com
7. рддिрд╡ाрд░ी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░, ’рд╣िрди्рджी рдХा рдЧрдж्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी 2015 рдкृ0 423
8. рдЗрди्рджु рд╡рд░िрди्рдж्рд░ рдбाॅ0, рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░’ рд╕ंрдЬрдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी।
9. рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиिрдпां: рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди
10. рд╡рд╣ी
11. рд╕िंрд╣ рдХुрд╡рд░рдкाрд▓, ’рдХрд░्реЮ्рдпू рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд╢िрд▓्рдкाрдпрди рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, рджिрд▓्рд▓ी, 2011
Subscribe to:
Posts
(
Atom
)
