Showing posts with label рдиिрд╢ा рд╢рд░्рдоा. Show all posts
Showing posts with label рдиिрд╢ा рд╢рд░्рдоा. Show all posts

рд▓рдШु-рдХाрд╡्рдп 'рд╢рдо्рдмूрдХ' рдоें рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХрддा рдмोрдз

рдиिрд╢ा рд╢рд░्рдоा

- рдиिрд╢ा рд╢рд░्рдоा

рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд░рддीрджाрд╕рди рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ рдХाрд▓ेрдЬ рдлॉрд░ рд╡ीрдоेрди, рдкाрдг्рдбिрдЪेрд░ी, рднाрд░рдд  

рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдк्рд░ाрдгी рд╣ोрддा рд╣ै । рд╡рд╣ рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕ -рдкाрд╕ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों -рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों, рдШрдЯрдиाрдУं-рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд -рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рддрдеा рдЙрдирд╕े рд╣ी рднाрд╡ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддि рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХो рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрджि ‘рд╢рдо्рдмूрдХ’ рд▓рдШु рдХाрд╡्рдп рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдХрдеा- рд╕рди्рджрд░्рдн рднрд▓े рд╣ी рдкौрд░ाрдгिрдХ рд▓िрдпा рд╣ो рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдПрдХ рдкूрд░्рдгрддрдпा рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдбॉ рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд рдиे рд╕рди1970 рдИреж рдоें ‘рдкुрд░ाрд╡ृрдд्рдд’ рдиाрдо рд╕े рдХुрдЫ рдРрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдпीं- ‘рдЬिрдирдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рддрдеा рдкौрд░ाрдгिрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдирдпी рдЕрд░्рдерд╡рдд्рддा рдХे рд╕ाрде рдирдП рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рдиिрд╣िрдд рдеा’।1

рд╢рдо्рдмूрдХ рдХा рдЖрдзाрд░ рднрд▓े рд╣ी рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЧाрдеा рд░рд╣ा рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рдЗрд╕ рдкौрд░ाрдгिрдХрддा рдоें рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХा рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХрд░ рдХрд╡ि рд╡рд░ рдЧुрдк्рдд рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдХौрд╢рд▓ рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै рд╡рд░рди рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдЪिंрддрди, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा, рд╡рд░्рддрдоाрди рдоाрдирд╡ рдХी рдмौрдз्рджिрдХ рддрд░्рдХ рд╢ीрд▓рддा рдХा рд╕рд╣рдЬ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рдЗрд╕рдХे рдХाрд╡्рдп рд╕ौрд╖्рдард╡ рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдПрд╡ं рдЙрджाрдд्рдд рд░ूрдк рднी рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЖрдЪाрд░्рдп рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдк्рд░рдпाрдЧ рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдкрдж рд╕े рджिрдП рдЧрдП рдЕрднिрднाрд╖рдг рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╢ीрд▓рди рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि – ‘рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░рд╕ाрдж рддрдХ рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рдеा, рдХिрди्рддु рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЗрд╕рд╕े рд╣рдЯрдиा рднी рд╢्рд░ेрдп рдоाрд░्рдЧ рдоाрдиा рдЧрдпा। рд╕ाрдо्рдк्рд░рддिрдХ рдпुрдЧ рдоें ‘рдирдпी рдХрд╡िрддा’ рдХे рд╕рдорд░्рдердХ рдбॉ рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд рдХा рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдз рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ा рд╣ै।2 рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рдЗрд╕ी рдкौрд░ाрдгिрдХрддा рдХो рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЧुрдк्рдд рдЬी рдиे рдПрдХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। рд╕рди 1975 рдИреж рдоें рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЖрдкाрдд рдХाрд▓ рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдЧрдИ рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧा рджिрдпा рдеा рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдд्рддा рдПрд╡ं рд╕рдд्рддाрдзाрд░िрдпों рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рдХुрдЫ рдХрд╣ा рдЬाрдиा рдШाрддрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा; рдРрд╕े рдоें рдПрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╣рдирди рд╣ोрддे рджेрдЦ рдХैрд╕े рдоौрди рд░рд╣ рд╕рдХрддा рдеा? рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдкрд░ рд▓рдЧे рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд рдиे ‘рд╢рдо्рдмूрдХ’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рдФрд░ рд╡े рдЗрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рднी рд╣ैं –‘рдЬो рдмाрдд рд╕ीрдзे рдпा рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХрд╣рдиा рд╕ंрднрд╡ рди рд╣ो рдЙрд╕े рдХрд╣ рд╕рдХрдиे рдоें рдРрд╕ी рдХрдеाрдд्рдордХ рд╕ंрдпोрдЬрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै3

рд╢рдо्рдмूрдХ рдХे рдХрдеा рд╕ूрдд्рд░ рдЬрд╣ाँ рдкौрд░ाрдгिрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рд╕े рдЬुреЬे рд╣ुрдП рд╣ैं рд╡рд╣ीं  рдирд╡ीрди рдЙрдж्рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рднी рдЙрдж्рднूрдд рд╣ैं; рдЗрд╕ рддрде्рдп-рд╕рдд्рдп рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдЗрди рдмिрди्рджुрдУं рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै ---

рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ूрдд्рд░ --   рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдбॉ рдЧुрдк्рдд рдиे рдлाрджрд░ рдХाрдоिрд▓ рдмुрд▓्рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдШोрд╖िрдд рдЙрдд्рддрд░рдХाрдг्рдб рдХे рдк्рд░рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕंрд╢ (рд╕рд░्рдЧ 72-82) рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рд╢рдо्рдмूрдХ-рд╡рдз рдХी рдХрдеा рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी। ‘рдХрд╡ि-рдХрдерди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рд╣ुрдЖ рд╣ै –‘рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рддрдХ реЮैрд▓ी рд░ाрдордХрдеा рдоें рд╢рдо्рдмूрдХ рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдХрд╣ाँ рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдЖрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╕ूрдЪрдиा рдбॉ рдлाрджрд░ рдХाрдоिрд▓ рдмुрд▓्рдХे рдиे рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рдХрдИ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрджों (618 рддрдеा 628 -32) рдоें рджे рджी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рд╕рдорд╕्рдд рдЙрдд्рддрд░ рдХांрдб рдХो рдк्рд░рдХ्рд╖िрдк्рдд рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╢рдо्рдмूрдХ -рд╡рдз рднी рдЙрд╕ी рдХे рдк्рд░рдХ्рд╖िрдк्рдд рд╕рд░्рдЧों (72-82) рдоें рд╕ंрднрд╡рддः: рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЖрдЧे рдпрд╣ рдХрдеा ‘рдкрдж्рдордкुрд░ाрдг’ рдХे рд╕ृрд╖्рдЯि рдЦंрдб рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдЦंрдб, рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рд╢ांрддि-рдкрд░्рд╡ (рдЕрдз्рдпाрдп 149), рд░рдШुрд╡ंрд╢ рдХे рдкрди्рдж्рд░рд╣рд╡ें рд╕рд░्рдЧ, рдЙрдд्рддрд░ рд░ाрдордЪрд░िрдд рдХे рдж्рд╡िрддीрдп рдЕंрдХ рддрдеा рдЖрдиंрдж-рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рднी рдЕрдиेрдХ рдЕрдз्рдпाрдпों рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै ।3

рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдбॉ рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд рдиे рд╢рдо्рдмूрдХ рдХे рдЗрди рдХрдеा рд╕ूрдд्рд░ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд ‘рд╕рд░्рдкрджंрд╢’ рдХा рд╡ृрдд्рдд рдлाрджрд░ рдХाрдоिрд▓ рдмुрд▓्рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдХेрддिрдд рдХрди्рдиреЬ рднाрд╖ा рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡ि рдХुрд╡ेрдо्рдкु рдХे ‘рд╢ूрдж्рд░ рддрдкрд╕्рд╡ी’ рдирдордХ рдХाрд╡्рдп рд╕े рднी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рд╣ै

рдирд╡ीрди рдХрдеा рд╕ूрдд्рд░   --  рднрд▓े рд╣ी рдбॉ рдЧुрдк्рдд рдиे рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг, рдкрдж्рдордкुрд░ाрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд, рд░рдШुрд╡ंрд╢, рдЖрдиंрдж рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдХрдеाрд╕ूрдд्рд░ों рдХे рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХा рдк्рд░рддिрдкाрдж्рдп рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╕ूрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмреЬे рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдвंрдЧ рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдЗрди рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХो рдЗрд╕ рдвंрдЧ рд╕े рд░рдЦा рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЗрдпрдд्рддा рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдХाрд▓िрдХ, рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╣ो рдЧрдпा। рдХрд╡ि рдиे рдЕрдкрдиी рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрднा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдирд╡ीрди рдХрдеा-рд╕ूрдд्рд░ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рднी рдХी рд╣ै рдЬिрдирдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕рд░्рдкрджंрд╢, рдиाрд░рдж рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд╢िрд╖्рда рд╕े рдоाрд░्рдЧ рдоें рднेंрдЯ рдФрд░ рднाрд╡ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рд╕ूрдЪрдиा, рд╡рди-рджेрд╡рддा, рджрдг्рдбрдХ рд╡рди рдоें рд╢िрд▓ाрдЪिрдд्рд░ों рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡, рдЗंрдж्рд░рдЬाрд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рджाрд╡ाрдЧ्рдиि рдХी рд╡्рдпाрдк्рддि рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд░ाрдо рдХी рдХ्рд░ोрдзाрдЧ्рдиि рдХा рдЖрднाрд╕, рдЕрдЧ्рдиि рдоें рд╕ोрдпी рд╕ीрддा рдХे рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рдХा рдк्рд░ाрдХрдЯ्рдп, рд╢рдо्рдмूрдХ рдХे рдкूрд░्рд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдорд╕्рдд рдк्рд░рд╕ंрдЧ, рдк्рд░ेрдд рдж्рд╡ाрд░ा рдм्рд░ाрд╣्рдордг-рдкुрдд्рд░ рдХे рдкुрдирд░्рдЬीрд╡рди рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХाрд░рдг рдХा рд╕ंрдХेрдд рддрдеा рдРрд╕ी рд╣ी рдЕрди्рдп рдЕрдиेрдХ рдЙрдж्рднाрд╡рдиाрдПँ рд╕рд░्рдЬिрдд рдХी рд╣ैं।

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд╕ूрдд्рд░ों-рд╕рди्рджрд░्рднों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╡ि рдХी рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдЪेрддрдиा рдХो рдиिрдо्рди рдмिрди्рджुрдУं рдоें рд╕ुрд░ेрдЦिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –
·         рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╕्рд╡рд░
·         рд╕्рд╡рдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा
·         рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
·         рдпрдеाрд░्рде рдЪिंрддрди
·         рдЖрдд्рдоोрдд्рдеाрди : рдЬрди्рдорд╕िрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░

1.   рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╕्рд╡рд░ – рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдЕрдкाрд░ рд╢рдХ्рддि рд╣ै, рдЕрдкрд░рдо्рдкाрд░ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ी рд╕ाрд░ी рд╢рдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕рди्рджрд░्рднों рдХे рд░ूрдкाрдпрди рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░, рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╕्рд╡рд░ рдмрдирдХрд░ рдЬрдм рдЙрднрд░рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдоें рдмреЬी рд╕े рдмреЬी рд╕рдд्рддा рдХी рдЬреЬें рд╣िрд▓ाрдиी рд▓рдЧрддी рд╣ैं –
                      рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
                      рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рдд्рдХрд░्рдо рдХो рднी
                      рдоाрди рд▓े рдЕрдкрд░ाрдз
                      рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдлूрд▓ рдХो рдЦिрд▓рдиे рди рджे
                      рдиिрд░्рдмाрдз рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
                      рд╡рд░्рдЧ – рд╕ीрдоिрдд рд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕े рд╣ो рдЧ्рд░рд╕्рдд
                      рд╡рд╣ рд╡िрд╖рдо рдШाрддрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
                      рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рд╣ो рдЕрд╕्рдд 4
                                          рдпрд╣ी рдирд╣ीं, рд╡рд╣ рд╕ीрдзे рд╢ाрд╕рдХ рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╕े рдЙрдирдХे рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдп-рдЕрдХрд░्рдд्рддрд╡्рдп рдХे рднी рдк्рд░рд╢्рди рдХрд░рддा рд╣ै –
        рд░ाрдо рддुрдо рд░ाрдЬा рдмрдиे рдХिрд╕ рд╣ेрддु рд╣ो? рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдФрд░ рд╕рдорд╖्рдЯि рдорди рдХे рд╕ेрддु рд╣ो?
        рд╢ूрдж्рд░ рдШाрддी рдмрдиे рдХрд░рдХे рдХ्рд░ोрдз। рдХ्рдпा рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдпрд╣ी рд╕рдорддा рдмोрдз?5

2.  рд╕्рд╡рдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा – рдЖрдЬ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ाрдордиे рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдиे рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╕ंрдХрдЯ рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдЕрдкाрд░ рднीреЬ рдоें рдЦो-рд╕ा рдЧрдпा рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди, рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рдд्рд╡ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХी рдиिрд░ंрддрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै –
                 рд╢ूрдж्рд░ рд╣ूँ рдоैं
                    рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें
                    рдоेрд░ा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдмрд╣ुрдд рдЕрд▓्рдк рд╣ै
                    рдлिрд░ рднी
                    рдЬाрдиे рдХ्рдпों рдоेрд░े рдорди рдоें
                    рдпुрдЧ-рдпुрдЧ рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд
                    рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो
                    рдоाрдирд╡ рднрд╡िрд╖्рдп рдХो
                    рдирдП рд╕рди्рджрд░्рднों рдоें
                    рдЬाрдирдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╣ै 6
                       x          x          x
                    рдоेрдзा рд╕े рдоुрдЭрдХो
                    рдкрд░ाрдЬिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдП
                    рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рддрд░्рдХ рдХी
                    рдкैрдиाрдпी рдзाрд░ рд╕े
                    рдХाрдЯрдХрд░ рдоेрд░ा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡
                    рд╡рдз рдХी рдХ्рд░ूрд░ рднाрд╖ा рдоें
                    рдХрд░ рджिрдпा рдоेрд░ी рд╢ंрдХाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди
                    рд▓ेрдХिрди рдиिрд░ुрдд्рддрд░ рдоैं рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ी рд╣ुрдП 7 

3.  рднूрдоि рдкुрдд्рд░ рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा –    рдЧुрдк्рдд рдЬी рдирдП рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдеे рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡े рдПрдХ рд╡рд░्рдг рд░рд╣िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рди рдХोрдИ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ै, рди рд╢ूрдж्рд░ рд╡े рддो рд╕рдм рднूрдоि рдкुрдд्рд░ рд╣ैं, рдзрд░рддी рдкुрдд्рд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдЕрднिрдордд рд╣ै – ‘рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдоाрдирд╡рддा –рд╡िрд░ोрдзी рдЬреЬ рд░ूрдк рдЕрдм рдХिрд╕ी рднी рдЬाрдЧрд░ूрдХ рддрдеा рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдирд╣ीं рдХрд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдХृрд╖ि – рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЙрдкрдЬी рд╣ुрдИ рд╡рд╕्рддु рдХो рдпрди्рдд्рд░-рдпुрдЧ рдПрд╡ं рдЕрдгु-рдпुрдЧ рдкрд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрд░ोрдкिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।8 рдоेрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╢рдо्рдмूрдХ рд╣ी рдирд╣ीं, рд╕ाрд░े рдордиुрд╖्рдп рднूрдоि рдкुрдд्рд░ рдХрд╣рд▓рд╡ाрдХрд░ рдирдпी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдкाрдиे рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ैं ...........рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рдк्рд░рдЬाрддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдЗрд╕ी рдмिंрджु рдкрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдоेрд▓ рдЦा рдЬाрддी рд╣ै। рджोрдиों рдХी рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЧрдд рдПрдХрддा, рдПрдХ рдХрд╡ि рдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдЙрдкेрдХ्рд╖рдгीрдп рдирд╣ीं рд╣ै9 ---
                      рдоैं рдзрд░ा рдХा рдкुрдд्рд░ рд╣ूँ
                      рддुрдо рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕрд╡рддाрд░
                      рдПрдХ рдЦाрдИ рд╣ै
                      рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рдпрд╣ рджुрд░्рд╡ाрд░10   

4.  рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдЪिंрддрди –   рдкौрд░ाрдгिрдХ рдХрдеा-рд╕ूрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдбॉ рдЧुрдк्рдд рдиे рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рдХो рд╕्рд╡рд░ рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рд╕рди ’75 рдоें рд▓рдЧे рдЖрдкाрдд рдХाрд▓ рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджрдд्рдд рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧ рдЬाрдиे рдХा рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдЗрд╕ рд▓рдШु рдХाрд╡्рдп рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╢рдо्рдмूрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирдП рдоाрдирд╡-рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा, рд╡рд░्рдг-рд░рд╣िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЖрджि рдХुрдЫ рдРрд╕े рдШрдЯрдХ рдеे рдЬो рдирдпी рдХрд╡िрддा рдХे рдЖрди्рджोрд▓рди рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЖрд╕्рдеा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░े рдеे рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдЬрд╡ाрд╣рд░ рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдиे рдХी рдеी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдЙрд╕рдХे рдаीрдХ рд╡िрдкрд░ीрдд рдеी рд╕рдд्рддा рдХा рдПрдХाрдзिрдХाрд░, рдЖрдо рдЬрди рдХी рдиिрд╕्рд╕рд╣ाрдпрддा, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдкрд░ рд▓рдЧे рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдпुрдЧ рдЬीрд╡рди рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдд्рддाрдзाрд░िрдпों рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि –
                        рдЬреЬ рд╕рдоाрдЬ рдордиुрд╖्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рд╣ै
                        рдЧрддि рд░рд╣िрдд рдЬीрд╡рди рдХрднी рдЕрдкрдиा рдирд╣ीं рд╣ै
                        рдХौрди рд╢ाрд╕рдХ рднूрд▓ рдЕрдкрдиी рдоाрдирддा
                        рд╕рджा рдЕрдкрд░ाрдзी рдк्рд░рдЬा рдХो рдоाрдирддा 11
рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡рд╣ рд╡िрд░ोрдзी рд╣ै рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЙрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХे рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдЫीрди рд▓े
рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рддो ---
                         рд▓ोрдХ рдиाрдпрдХ рд╡рд╣ी
                         рдЬो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рд╕рдХे 
                         рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХा
                         рдФрд░ рдЬो рд╕ाрд░ी рдк्рд░рдЬा рдХे
                         рдЪिрдд्рдд рдХा рдк्рд░рддिрд░ूрдк рд╣ो 12

5.  рдЖрдд्рдоोрдеाрди: рдЬрди्рдорд╕िрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░ --  рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рд╕рднी рдХो рд╕рдоाрди рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ी рдирдпी рдХрд╡िрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рдХी рдоौрд▓िрдХ рдзाрд░ा рднी рд╣ै। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рджेрд╢ рдХा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЖрдд्рдоोрдеाрди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдордиुрд╖्рдп- рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмीрдЪ рдХोрдИ рднेрджрднाрд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै –
                          рд╕рднी рдкृрде्рд╡ी рдкुрдд्рд░ рд╣ै рддрдм рдЬрди्рдо рд╕े
                          рдХ्рдпों рднेрдж рдоाрдиा рдЬाрдП
                          рдЬрди्рдордЬाрдд рд╕рдоाрдирддा рдХे рддрде्рдп рдкрд░
                          рдХ्рдпों рдЦेрдж рдоाрдиा рдЬाрдП 13
рдЗрд╕ рднेрдж- рдмुрдж्рдзि рдХा рджंрд╢ рд╢рдо्рдмूрдХ рдиे рднी рд╕рд╣ा рдеा , рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै –
                          рдиीрдЪे рдЧिрд░े рд╣ोрдиे рдХा рджुःрдЦ рдЭेрд▓
                          рдоैंрдиे рднी рдЪाрд╣ा рдеा
                          рдЗрд╕ी рднाँрддि рдЬीрд╡рди рдоें 
                          рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЧрддि
                          рдкा рд▓ेрдиा 14
                                 рд╕ाрд░ рд░ूрдк рдоें рдЕрд╡рдзेрдп рд╣ै рдХि рд╢рдо्рдмूрдХ рдоें рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдоाрдирд╡рддा рд╡ाрджी, рдпрдеाрд░्рде рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкुрд░ाрдг рдХрдеा рдХा рдЖрдзाрд░ рд▓ेрдХрд░ рдирдпी рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЬोреЬ рдоाрдирд╡ рдХो рдоाрдирд╡ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ुрдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдбॉ рдЧुрдк्рдд рднूрдоिрдХा рдХे рдЕंрдд рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं –
               рдоेрд░ी рдХृрддि рдоें рдордиुрд╖्рдпрддा рд╕े рд╢्рд░ेрд╖्рда рдирд╣ीं рдХुрдЫ15 
                     рдпрд╣ी рдирд╣ीं, рдПрдХ рд╕рдн्рдп, рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕рдоाрдЬ рдХा рдбॉ рдЧुрдк्рдд рдЬी рдХे рдорди рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡рдк्рди рд╣ै рдЬो рд╕рднी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдиिрджाрди рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ोрдЧा –
                       рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рд╡рд╣ी рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд
                       рдЬрд╣ाँ рд╣ोрддा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕рдо्рдоाрди
                       рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा рд╡рд╣ी
                       рдоाрдирд╡ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा
                       рд╕рдЯीрдХ рдиिрджाрди 16                  
             =======================================
рд╕рди्рджрд░्рдн
1.  рд╢рдо्рдмूрдХ, рдбॉ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда 8
2.  рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПं, рд░рдШुрд╡ंрд╢, рдкृрд╖्рда 345
3.  рд╢рдо्рдмूрдХ, рдбॉ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда 8
4.  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 45
5.  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 51
6.  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 83-84
7.  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 100
8.  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 13
9.  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 14-15
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 76
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 51
12. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 45
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 48
14. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 83
15. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15
16. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 97 

рдиिрд╢ा рд╢рд░्рдоा

рдЬрди्рдо: рд░ोрд╣рддрдХ (рд╣рд░िрдпाрдгा)
рд╢िрдХ्рд╖ा: рдПрдо. рдП. (рд╣िрди्рджी) рд╕्рд╡рд░्рдгрдкрджрдХ, рдПрдо.рдлिрд▓., рдкी-рдПрдЪ.рдбी.
рдЕрдз्рдпрдпрдиाрдз्рдпाрдп: рдХрд╡िрддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдЕрдиुрд╡ाрдж рдЖрджि

рдк्рд░рдХाрд╢рди - рдкुрд╕्рддрдХें:
• рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдоें рдкौрд░ाрдгिрдХ рдкुрдирд░ाрдЦ्рдпाрди
• рдкрджрдоाрд╡рдд рдХा рдХाрд╡्рдп рд╢िрд▓्рдк
• рдкрд░рдоाрдирди्рджрджाрд╕ рдХी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдЪेрддрдиा
• рдЧрдж्рдп рд╡ाрдЯिрдХा (рд╕рдо्рдкाрджिрдд)

рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡рдо् рд╡िрдзाрдПँ
• рдЕрдиेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╕्рддрд░ीрдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓ेрдЦ, рд╢ोрдзрдкрдд्рд░, рдкुрд╕्рддрдХ-рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд
рдЕрди्рдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ: рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд▓ेрдЦрди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рд░ोрд╣рддрдХ рдПрд╡рдо् рдкाрдг्рдбिрдЪेрд░ी рдкрд░ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рд╡ाрд░्рддा-рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा, рдХрд╡िрддा-рдкाрда рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рддрдеा рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी-рдЖрдпोрдЬрди рдЖрджि

рд╕ंрдк्рд░рддि: рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд░рддीрджाрд╕рди рдЧрд╡рд░्рдирдоैрдг्рдЯ рдХाрд▓ेрдЬ рдлाрд░ рд╡िрдоैрди, рдкाрдг्рдбिрдЪेрд░ी
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: drnishasharma357@gmail.com