Showing posts with label рдк्рд░िрдпंрдХा рд╢рд░्рдоा. Show all posts
Showing posts with label рдк्рд░िрдпंрдХा рд╢рд░्рдоा. Show all posts

рднाрд░рдд рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг

рдк्рд░िрдпंрдХा рд╢рд░्рдоा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рдПрд╡ं рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрднाрдЧ, рдо. рдЧां. рдЕं. рд╣िं. рд╡ि. рд╡рд░्рдзा, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░। 
‘рдЬрдирдХृрддि’ рдПрд╡ं ‘рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЕрдХाрджрдоी’ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।


рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рд╕े рд╣ी рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рдЕрдХ्рд╕рд░ рджोрд╣рд░ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा – рднाрд░рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдмрдирдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╣ै –‘INDIA IS IN THE PROCESS OF BECOMING A NATION’ рдпा рднाрд░рдд рдХे рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣ैं –‘NATION WITHIN NATION’ рд╕рд░ рдЬॉрди рд╕्рдЯ्рд░ेрдЪी, рдЕрдкрдиी ‘рдЗрдг्рдбिрдпा’ рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдХुрдЫ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднो рдоें рдЕрдкрдиी рдмाрддों рдХो рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдпी рджेрддे рд╣ै - “рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдорд╣рдЬ рдПрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рдиाрдо рдеा, рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдеा рдЬिрд╕рдоें рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ाрде-рд╕ाрде рд░рд╣ рд░рд╣े рдеे।”1 рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпूрд░ोрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рдЖрдкрд╕ी рдлрд░्рдХ рдЬिрддрдиा рдЬ्рдпाрджा рдирд╣ीं рдеा рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдлрд░्рдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдЗрд▓ाрдХों рдХे рдмीрдЪ рдеा। рд╕्рдЯ्рд░ेрдЪी рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि, “рдкंрдЬाрдм рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕्рдХाрдЯрд▓ैंрдб рдФрд░ рд╕्рдкेрди рдЬ्рдпाрджा рдирдЬрджीрдХ рд╣ैं।”2 рдЕрддः рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рдЪाрд╣े рдкंрдЬाрдм рд╣ो рдпा рдмंрдЧाрд▓, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣ो рдпा рдордж्рд░ाрд╕ рдЗрди्рд╣ें рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЕрд░्рдеाрдд् рднाрд░рдд рдХो рднाрд░рдд рдмрдирдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХрдИ рдЪрд░рдгों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиा рдкреЬा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдпрд╣ाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдПрдХ рд▓рд╣рд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рдмाрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी рдЬो рдЖрдЬ 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рднी рдк्рд░рд╡ाрд╣рдоाрди рд╣ै।

рд╕рд░्рд╡-рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдИрд╕्рдЯ рдЗрдг्рдбिрдпा рдХрдо्рдкрдиी рдиे рдЕрдкрдиे рдШृрдгिрдд рд╡्рдпाрдкाрд░рд╡ाрдж рдХी рдЖреЬ рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдПрд╡ं рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рдзीрд░े-рдзीрд░े рднाрд░рдд рдХो рдЧुрд▓ाрдоी рдХी рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдЬрдХреЬ рджिрдпा। рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░, рдЬाрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░, рд▓िंрдЧ рднेрдж рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЬिрддрдиी рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддी рдеी, рд╡рд╣ рд╕рдм рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдИ। рдкрд░िрдгाрдорддः рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдиिрд░ंрдХुрд╢ рд╢ाрд╕рди, рдиाрдЬाрдпрдЬ рддौрд░-рддрд░ीрдХों, рдЫрд▓-рдмрд▓, рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рдвाрдП рдЧрдП рдЬुрд▓्рдоो-рд╕िрддрдо рдПрд╡ं рдлूрдЯ рдбाрд▓ो рд░ाрдЬ्рдп рдХрд░ो рдЬैрд╕ी рдХुрдд्рд╕िрдд рдиीрддिрдпों рдиे рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕ोрдпे рдпрд╣ाँ рдХे рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджिрдпा, рдЙрди्рд╣ें рджेрд╢ рдХी рджрд╢ा рдФрд░ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджिрдпा। рдЕंрддрддः рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों, рдЪिंрддрдХो, рдирд╡рд╢िрдХ्рд╖िрддों, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों, рд╕ेрдиाрдиिрдпों, рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдЖрджि рдиे рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХो рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрджी рд╕рдд्рддा рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЗрд░ाрджों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдпा। рдпрд╣ рд╡рд╣ рджौрд░ рдеा рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рджेрд╢ рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдФрд░ рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд▓िрдП рдЪिंрддिрдд рд╣ो рдЙрдаा рдеा। рдЕрдм рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ोрд╖рдг, рджрдордирдХाрд░ी рдиीрддिрдпों, рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрд╡ांрдЫрдиीрдп рдк्рд░рднाрд╡ों, рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ूреЭिрдЧ्рд░рд╕्рдд, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЧрддिрд╣ीрдирддा рдФрд░ рдЗрди рд╕рдмрдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рдд рдХो рдЧुрд▓ाрдо рдмрдиाрдПं рд░рдЦрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рдЙрдирдХे реЩिрд▓ाрдл рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдпрд╣ ‘рдирдпी рдЪेрддрдиा’ рдм्рд░िрдЯрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рджрдордирдХाрд░ी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдеी, рдЬिрд╕े рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें ‘1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि’ рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। 1857 рдХे рдЗрд╕ рдк्рд░рдердо рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдЕрдкрдиा рд╕ाрд░ा рдорддрднेрдж рджрд░рдХिрдиाрд░ рдХрд░ рджेрд╢ рдХी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рд▓िрдП рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХा ‘рд╕्рдХ्рд░ू’ рдвीрд▓ा рдХрд░рдиे рдХो рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдЙрдаी। 1857 рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рдкैрджा рд╣ुрдИ рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХो рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдиे рднाрд░рддीрдп-рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЧोрдоुрдЦ рдоाрдиा рдеा। рдХ्рдпोंрдХि рджेрдЦा рдЬाрдП рддो 1857 рдоें рдШрдЯिрдд, рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдирдЬрд░िрдпा рдмрджрд▓ рджिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдЬрдирддा рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХो рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЪрд░िрдд्рд░ рднी рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा।

рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें ‘рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг’ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдеी। рдЬो рднाрд░рдд рдоें 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджрдмाрд╡ों рдпा рдпों рдХрд╣ें рдХि рдкрд░рддंрдд्рд░рддा рдХे рдХрдЯु рдпрдеाрд░्рде рд╕े рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдпा рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдоूрд▓्рдпों рдкрд░, рдЙрдирдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдкрд░ рдЕрдиेрдХों рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рдЦреЬे рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ, рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬреЬрддा рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рднाрд░рддीрдп рдЬрди-рдЬीрд╡рди рдХे рдоाрдирд╕ рдкрдЯрд▓ рдкрд░, рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ुंрджрд░ рд╕рдкрдиों рдХे рдмीрдЬ рдмिрдЦेрд░ рдЧрдпा।

рд╡рд╕्рддुрддः рджेрдЦा рдЬाрдП рддो 19рд╡ीं рд╕рджी, рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╡рд╣ рдХाрд▓-рдЦрдг्рдб рд╣ै, рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХрдИ рдоूрд▓्рдпों, рдЕрдиेрдХ рдЖрд╕्рдеाрдУं рдПрд╡ं рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдЯрдХрд░ाрд╡ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा, рддрдм рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХृрдд-рд╕ंрдХрд▓्рдк рдЕрдиेрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рдзाрд░ाрдПँ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрддी рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рд░ूрдкрдЧрдд рднिрди्рдирддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрдирдХे рдоूрд▓ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдмрджрд╣ाрд▓ी рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдиिрд╣िрдд рдеी। рдЗрди рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдзाрд░ाрдУं рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े Renaissance рдпा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдЕрднिрд╕िंрдЪिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рднाрд░рдд рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ुрдИ рдФрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдиे рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдХुрдЫ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдпी рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдпूрд░ोрдкीрдп ‘рд░िрдиेрд╕ाँ’ рдоें рдЗрдЯрд▓ी рдиे। рдХिрди्рддु рдРрд╕ा рдЕрдХाрд░рдг рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдаोрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░рдг рдеे। рдХ्рдпोंрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди, рдмुрд░्рдЬुрдЖ рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпे рдЧрдП рдЕрддः рдПрдХ рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдмेंрдЧाрд▓ рд░िрдиेрд╕ाँ рдПंрдб рдЕрджрд░ рдПрд╕ेрдЬ’ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी рд╕ुрд╢ोрднрди рд╕рд░рдХाрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- “рдмंрдЧाрд▓ рдХो рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ, рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕рдиे рдРрд╕ी рдЬाрдЧृрддि рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा, рдЬिрд╕े рд╕ाрдзाрд░рдгрддः ‘рдмंрдЧрд▓ा рд░िрдиेрд╕ाँ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдирдП рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХी рдЬिрддрдиी рд╕рдЪेрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдмंрдЧाрд▓ рдХो рдеी, рджेрд╢ рдХे рджूрд╕рд░े рдХिрд╕ी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдирд╣ीं рдеी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рдд рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдмंрдЧाрд▓ рдХी рднूрдоिрдХा рдпूрд░ोрдкीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг-рдЧाрдеा рдоें рдЗрдЯрд▓ी рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рддुрд▓рдиीрдп рд╣ै।”3 рдЕрддः рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╕्рд╡рднाрд╡िрдХ рдеी ।рдХ्рдпोंрдХि рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рддрдд्рд╡ рд╣ै। рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рдк्рд░ाрдЪ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд╡ाрдж рдЕрд░्рдеाрдд рдУрд░िрдПрдг्рдЯрд▓िрдЬ्рдо рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд░िрдиेрд╕ाँ рдХी рд▓рд╣рд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдЬैрд╕े- рдзрд░्рдо, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ुрдзाрд░, рдЕрддीрдд рдХा рдоिрдердХीрдп рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░рд╢्рди (рд╡िрдзрд╡ा рд╡िрд╡ाрд╣, рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, рд╕рддी рдк्рд░рдеा, рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा), рдЖрджि рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рдХेрд░рд▓, рдЧुрдЬрд░ाрдд, рдкंрдЬाрдм рдФрд░ рдЕंрддрддः рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрд╣ुрдЪрддी рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рдХिрди्рддु рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╖рдорддा рдПрд╡ं рд╕рднी рдк्рд░ाрди्рддों рдХी рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдХे рд╕ाрде рдШрдЯिрдд рдЗрд╕ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рднी рдЕрдкрдиे- рдЕрдкрдиे рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдз рдеे, рд╣ां рдПрдХ рдмाрдд рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै рдХि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдоें рд╕рднी рдк्рд░ांрдд рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рдеे। рдЗрди рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рд╕ंрднुрдиाрде рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि’ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдФрд░ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- “рднाрд░рдд рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдмрд╣ुрд╡рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдПрдХ рдвंрдЧ рдХा, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рджूрд╕рд░े рдвंрдЧ рдХा рдФрд░ рд╣िंрджी рдкрдЯ्рдЯी рдоें рдПрдХ рдЕрди्рдп рдвंрдЧ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдк्рд░рдмрд▓ рдеा। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЙрдирдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдЦूрдмिрдпाँ рдирд╣ीं рдеीं рдпा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХा рднाрд╡ рдеा।”4 рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдмाрдд рдЬो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рд╣ै рдХि, рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЕрдкрдиे рдпрд╣ाँ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдУं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рдХिрдпा рдХी рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзी рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдЙрдкрдЬ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рдХिрди्рддु рднिрди्рди рд╕рдоाрдЬिрдХ- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि, рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрднिрди्рдирддाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдПрдХ рд╣ी рдвंрдЧ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХा рдпा рдпों рдХрд╣ें рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвाँрдЪे, рд╕ाрдордЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рд╡िрднिрди्рдирддा рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдХрд╣ीं рдзрд░्рдо рддो рдХрд╣ीं рд╕्рдд्рд░ी, рддो рдХрд╣ीं рдХिрд╕ाрди рддो рдХрд╣ीं рджрд▓िрдд, рддो рдХрд╣ीं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдеे। рдХिрди्рддु рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдд्рдоाрдкрд╣рдЪाрди рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕рднी рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеा।

рдпрджि рд╣рдо рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рджрдХ्рд╖िрдг рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХो рдЦреЬा рдХрд░े рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЕрди्рдп рд╕्рд╡рд░ рдЬाрддीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд╕ाрдордиे рдЧौрдг рдкреЬ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рджрдХ्рд╖िрдг рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдПрдХ рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрдЦंрдбрди рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рдеा। рдмेрд╢рдХ рд╡рд╣ाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ुрдХूрдордд рдХा рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХी рдоांрдЧ рднी рдПрдХ рдоुрдж्рджा рдеा, рдХिрди्рддु рдЬाрддीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджрдХ्рд╖िрдг рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЖрдд्рдоा рдеी।

рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдПрдХ рдРрд╕ा рдХोреЭ рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕े рд╕рджैрд╡ рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рдЧрд░्рдд рдоें рджрдмाрдПँ рд░рдЦрддी рд╣ैं। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рдЬреЬ рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдиे рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдгрдкрдг рд╕े рдмрдиाрдпे рд░рдЦा। рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХाрд▓ीрди рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рднी рдЕрдиेрдХ рдЕंрддрд░рдзाрд░ाрдПँ рдЪрд▓ рд░рд╣ीं рдеी। рдПрдХ рддрд░рдл рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдкрд░ंрдкрд░ा рдеी, рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рднी рдк्рд░рд╡ाрд╣рдоाрди рдеी। рдХिрди्рддु рд╡рд░्рдгрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдиे рдЗрд╕рдоें рдирдП рдЖрдпाрдо рдЧреЭें। рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддाрдУं рдоें рд╡िрдЦ्рдпाрдд рддेрд▓ुрдЧू рд╡िрдж्рд╡ाрди ‘рдХंрджुрдХुрд░ी рд╡ीрд░ेрд╢рд▓िंрдЧрдо’ рдХा рдиाрдо рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। ‘рд░ाрдЬाрдоुрди्рдж्рд░ी рд╕ोрд╢рд▓ рд░िрдлॉрд░्рдо рдПрд╢ोрд╕िрдПрд╢рди’ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд╡ीрд░ेрд╢рд▓िंрдЧрдо рдиे рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмुрд░ाрдИрдпों рдХे рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЬिрд╕рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рджрдорди рдФрд░ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХे рдкाँрдЪ рдХाрд░рдгों рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХिрдпा। рдкрд╣рд▓ा рдмाрд▓-рд╡िрд╡ाрд╣, рджूрд╕рд░ा рд╡िрдзрд╡ाрдУं рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рддीрд╕рд░ा рдмрд╣ुрдкрдд्рдиीрдд्рд╡ рдк्рд░рдеा, рдЪौрдеा рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкाँрдЪрд╡ाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХा рдЕрднाрд╡। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि- “рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд╣ो, рдШрд░ рдХी рдЪрд╣ाрд░рджीрд╡ाрд░ी рдоें рдХैрдж рд╣ोрдХрд░, рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдХुрдЫ рднी рди рджेрдЦрдХрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдЬाрдиे рдмिрдиा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдоें рдбूрдмे рд╣ुрдП, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдкीреЬिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ुрдИ, рд╣рдоाрд░ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддрд▓ाрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рд╢рд░्рдо рдХी рдмाрдд рд╣ै-рд╡े рдЧुрд▓ाрдоों рд╕े рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХрдо рдирд╣ी।।”5 рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рд╡िрд░ेрд╢рд▓िंрдЧрдо рдЬी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдордЬिрдХ- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдПрдХ рдкूрд░ा рдЦाрдХा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджेрдЦрдиे рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा।

рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЬाрддिрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдгेрддा ‘рдиाрд░ाрдпрдг рдЧुрд░ु’ рдеे। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрднेрдж рдХो рдирдХाрд░рдХрд░ рд╕рднी рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕ंрддाрди рдмрддाрдпा рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓े рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдкрд░ рдХрд░ाрд░ा рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा। рдмрдХौрд▓ рдХрд░्рдоेрди्рджु рд╢िрд╢िрд░- рд╡े рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдиों рдоें рд╕ाрдл рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рди рддो рдХिрд╕ी рдХी рдЬाрддि рдкूрдЫो, рди рдмрддाрдУ, рди рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪो।”6 рдХिрди्рддु рдЧौрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╕ुрдзाрд░ों рдХो рд╡рд╣ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдЬो рдмंрдЧाрд▓ рд╡ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдПрдЪ рд╣िрдорд╕ाрде рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рднाрд░рдд рдХी рдЬाрддि рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдеी рдЬрд╣ाँ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдиिрдо्рдирдЬाрддीрдп рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдмाрд╣्рдордгों рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоुрдЦрддा рдеी।”7 рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ ‘рд░ाрдоाрд╕्рд╡ाрдоी рдиाрдпрдХрд░ рдкेрд░िрдпाрд░’ рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें, ‘рд▓ौрд╣ рдХрдкाрдЯ’ рдХी рднाрддि рдоौрдЬूрдж рдЗрд╕ рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдоुрдХ्рддि рджिрд▓ाрдиे рдоें рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рдЙрдирдХे рдЕрднिрдпाрди рдХा рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ рдЬाрддि, рд╡рд░्рдг, рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдоुрдХ्рдд рдПрдХ рд╕рдорд░рд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдеी।рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें, рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХा рдкुрдирд░ाрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиा рдеा।

рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рднाрдЧों рдоें рдЙрдардиे рд╡ाрд▓ी рдЗрд╕ рд▓рд╣рд░ рд╕े рд╣рдоाрд░ा рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рднी рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдмंрдЧाрд▓ рд╡ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЙрдд्рддрд░ी рднाрд░рдд рдпा рдпों рдХрд╣ें рдХि ‘рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░’ рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рджेрд░ рд╕े рдЖрдпी, рдХ्рдпोंрдХि рди рддो рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдеे, рдЬिрд╕рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдкрдирдкрддी, рди рд╣ी рдпрд╣ाँ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХी рд╡ैрд╕ी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдеी, рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХिрдпा рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрдИ рдк्рд░ेрд░рдгा рдкैрджा рдХрд░ рдкाрддी। рдХिрди्рддु рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХा рддीрдЦा рдФрд░ 1857 рдХी рд░ाрдЬ्рдпрдХ्рд░ांрддि рдХा рд╣рдорд▓ाрд╡рд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдЕрдХेрд▓ी рдРрд╕ी рдШрдЯрдиा рдеी, рдЬिрд╕рдиे рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЖрд▓ोреЬिрдд рдХिрдпा рдеा। рдЕрддः рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЬो рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрднрд░ा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╕рдоाрдирддा рд╡ рддुрд▓рдиा рдмंрдЧाрд▓, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡ рджрдХ्рд╖िрдг-рднाрд░рдд рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рд╕े рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдмрдХौрд▓ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा “рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоूрд▓рддः рдмुрдж्рдзिрд╡ाрджी рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рд░рд╣ा рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╕्рд░ोрдд рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╣ै।”8 рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ाрд░рддрдд्рд╡ рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдеा, рд╡рд╣ीं рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рдеा।

рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ूреЭिрд╡ाрдж рдФрд░ рдХрд▓рд╣рд╡ाрдж рдХी рдЬреЬें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧрд╣рд░ी рдеी। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдШрдирдШोрд░ рдЧрд░ीрдмी, рднुрдЦрдорд░ी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдоें рдШुрдЯ рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпी рдеी। рдЙрд╕ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूреЭिрдпों рдФрд░ рдЬреЬрддाрдУं рдХो рдФрд░ рднी рдЕрдзिрдХ рдкोрд╖िрдд рдХрд░ рдРрд╕ा рдорд╣ीрди рдЬाрд▓ рдмुрдиा рдХि рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдоें рдирдП рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╣ी рдмंрдж рд╣ो рдЬाрдП। рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рдХ рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдзрд░्рдо рдХे рдШрдирдШोрд░ рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों, рдЕрд▓рдЧाрд╡ों, рдкिрдЫреЬेрдкрди рдФрд░ рдкाрдЦंрдбों рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаा рд░рд╣े рдеे, рддो рдкूрд░ा рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рд░ाрдЬ्рдпрднрдХ्рддि рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддि рдХे рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рдеा। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдРрд╕ी рд╡िрд╖рдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдмंрдЧाрд▓ рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдХ्рд░ांрддि рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдпी। рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рд╕рдХा। рдмрдХौрд▓ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ - “рд╣िंрджी-рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдХाрд░्рдп рдоुрдЦ्рдпрддः рд╕्рд╡рдпं рд▓ेрдЦрдХों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╣ी рдХрд░рдиा рдкреЬा рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдЦрд░ рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░рдХ рдЕрдЧुрдЖрдИ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдоिрд▓े।”9 рднाрд░рддेंрджु рдЗрд╕ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЕрдЧ्рд░рджूрдд рдеे। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рднाрд░рддेंрджु рдЬी рдХा рд╕ीрдзा рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдИрд╢्рд╡рд░рдЪंрдж्рд░ рд╡िрдж्рдпाрд╕ाрдЧрд░, рдХेрд╢рд╡рдЪрди्рдж्рд░ рд╕ेрди, рдмंрдХिрдордЪрди्рдж्рд░, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░рдиाрде рдмैрдирд░्рдЬी рдЖрджि рд╕े рдеा рдЕрддः рдмंрдЧрд▓ा рдХी рдЙрд╕ рдирд╡ीрди-рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрди рдкрд░ рдкреЬрдиा рд╕्рд╡рднाрд╡िрдХ рдеा।

рд╣िंрджी-рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рднाрд░рддेंрджु рдПрд╡ं рднाрд░рддेंрджु рдоंрдбрд▓ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдкूрд░े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдХिрдпा। рдЪूँрдХि 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдиे рдЙрдд्рддрд░ी рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдЕрддः рднाрд░рддेंрджु рдФрд░ рднाрд░рддेंрджु рдоंрдбрд▓ рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдиा। рдЗрди рд╕рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╡рд╕्рддुрдУं, рдЙрдж्рдпोрдЧ-рдзंрдзों рдПрд╡ं рд╕्рд╡рджेрд╢ी рднाрд╖ा рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी। рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдзाрд░्рдоिрдХ-рд░ूреЭिрдпों рдПрд╡ं рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡िрдзрд╡ा-рд╡िрд╡ाрд╣, рдмाрд▓-рд╡िрд╡ाрд╣, рд╡िрджेрд╢-рдЧрдорди, рдЬाрддिрдЧрдд рднेрджрднाрд╡, рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЖрджि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЙрджाрд░рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдпा। рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдПрдХ рдЕрд╣рдо рдмिंрджु рдЙрд╕рдХी рд╕ंрдХुрдЪिрдд рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣िंрджी рдФрд░ рд╣िрди्рджू рд╣ैं। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЖрдиुрд╕ाрд░- “рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рд╣िрди्рджू- рдоुрд╕्рд▓िрдо рджो рдзाрд░ाрдУं рдоें рдХ्рдпों рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ो рдЧрдпा? рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЗрд╕ рд▓िрдП рднी рдЧंрднीрд░ рд╣ै рдХि рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрднрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рд╣ैрд░ाрдиी рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣िंрджी-рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдзрд░्рдо, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднाрд╖ा рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдкрд░, рджो рдЯुрдХреЬों рдоें рдмँрдЯ рдЧрдпा।”10 рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХे рдЙрдж्рдзрд░рдг рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЙрдд्рддрд░-рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рджो рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░ी рднाрд░рдд рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдеीं। рдкрд░िрдгाрдорддः рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рднाрд╖ाрдИ рдж्рд╡ंрдж्рд╡, рд╣िंрджी-рдЙрд░्рджू рд╡िрд╡ाрдж, рдиाрдЧрд░ी рд╕ुрдзाрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдХुрдЫ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рднाрд░рддेрди्рджुрдХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╣рд╡ाрд▓ा рджेрддे рд╣ुрдП рдбा.рд╕ंрднुрдиाрде рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд░ाрд╖्рдЯ-рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдирд╣ीं рдеी। рд╣िрди्рджू рдХрдЯ्рдЯрд░рддाрд╡ाрджी рдФрд░ рдирд╡-рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдкрд╢्рдЪिрдорд╡ाрджी рджोрдиों рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рд░ाрдЬ-рд░ाрдЬेрд╢्рд╡рд░ी рдХी рдЬрдп-рдЬрдпрдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।”11

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рддрде्рдпाрди्рд╡ेрд╖्рдг рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдордп рдХी рдЙрдкрдЬ рд╣ै, рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдордЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрдХ्рд░ांрддि рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ рд╡рд╣ рд╕рдордп рдеा, рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рдоाрдирд╕ рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдХी рдЧрд╣рд░ी рдХрд╢рдордХрд╢ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд╡ рдЖрдХ्рд░ांрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рдеी। рднाрд░рддीрдп рдоाрдирд╕ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рдХрдаोрд░ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдирдпी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рджрд╡ाрдмों рд╡ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рд╡рдХ рдЭेрд▓рдиे рд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╣рдоाрд░ा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдШрдирдШोрд░ рд╕ाрдорди्рддी рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдЬрд░्рдЬрд░ рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдШрдЯрди рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рднाрд░рдд рдХी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдпрд╣ рд▓рд╣рд░ рдПрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рднाँрддि рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕрд╡рдпрд╡ рдеे - рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд▓ूрдЯ рдХा рд╡िрд░ोрдз, рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз, рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूреЭिрдпों-рдкाрдЦंрдбों рдХा рдкрд░्рджाрдлाрд╢, рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕рд▓िрдо рдПрдХрддा, рд╕्рдд्рд░िрдпों-рджрд▓िрддों рд╡ рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдЙрдд्рдеाрди, рджेрд╢ी рдЙрдж्рдпोрдЧों рдФрд░ рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХा рдЙрдд्рдеाрди рд╡ рдкोрд╖рдг, рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХा рдЖंрджोрд▓рди, рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрднिрдпाрди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬреЬрддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╡рд░рдг рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЧрд░िрдоा рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдЖрджि। рд╡ैрд╕े рдЧौрд░ рдХрд░ें рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЗрдирдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рдШрдЯрдХ рдпрдеा - рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕рддी рдк्рд░рдеा, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡ рдирдпी рддрдХрдиीрдХ, рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╡рд░рдг рдЖрджि рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЙрдЪ्рдЪ рднрдж्рд░рд▓ोрдХ рд╕े рдеा, рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧों рдХी рди рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдеी, рди рддो рдЗрд╕рдХी рдХोрдИ рд╕рдордЭ। рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рд╕े рдЙрдирдХा рдХोрдИ рд╡ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рдеा। рд╡рд╣ीं рдордз्рдп рд╡рд░्рдЧ рд▓рдЧाрддाрд░ рджрдмाрд╡ рдоें рд╡िрдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХो рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдеा। рдЪूँрдХि рдпрд╣ рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЙрдкрд░ी рд╕рддрд╣ рдЕрд░्рдеाрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рди рддो рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдмреЭा-рдЪреЭा рдХे рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдЧрдд рд╡िрднिрди्рдирддा рдХे рдХाрд░рдг рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдгрдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдиेрдХ рдЕрди्рддрд░्рдзाрд░ाрдПँ рдеीं। рдХिрди्рддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпे рд╕рднी рдзाрд░ाрдПँ рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी:

1. рдЧुрд╣ा, рд░ाрдордЪंрдж्рд░. 2014. рднाрд░рдд: рдЧांрдзी рдХे рдмाрдж. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी. рдкेंрдЧुрдЗрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ. xi
2. рдЧुрд╣ा, рд░ाрдордЪंрдж्рд░. 2014. рднाрд░рдд: рдЧांрдзी рдХे рдмाрдж. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी. рдкेंрдЧुрдЗрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ. xi
3. рд╕рд░рдХाрд░, рд╕ुрд╢ोрднрди, рдмंрдЧрд▓ा рд░िрдиेрд╕ां рдПंрдб рдЕрджрд░ рдПрд╕ेрдЬ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкीрдкुрд▓्рд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 81
4. рд╕ंрднुрдиाрде, 2004, рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдХрд▓рдХрдд्рддा, рдЖрдиंрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 9
5. рд╢िрд╢िрд░, рдХрд░्рдоेंрджु, 2013, рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрджрд░्рдн, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдХिрддाрдм рдЬीрдПрдЪрдЖрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-75
6. рд╢िрд╢िрд░, рдХрд░्рдоेंрджु, 2013, рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрджрд░्рдн, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдХिрддाрдм рдШрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-81
7. рд╣िрдорд╕ेрде, рдПрдЪ. рдЪाрд░्рд▓्рд╕, 1964, рдЗंрдбिрдпрди рдиेрд╢рдирд▓िрдЬ्рдо рдПंрдб рд╕ोрд╢рд▓ рд░िрдлाрд░्рдорд░, рдк्рд░िंрд╕्рдЯрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-109
8. рд╢рд░्рдоा, рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕, 1977, рдорд╣ाрд╡ीрд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 179
9. рд╕िंрд╣, рдиाрдорд╡рд░, рд╕ंрдкाрджрдХीрдп, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЕंрдХ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1986, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 6
10. рд╕िंрд╣, рдиाрдорд╡рд░, рд╕ंрдкाрджрдХीрдп, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЕंрдХ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░-рджिрд╕ंрдмрд░, 1986 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 6
11. рдбा. рд╕ंрднुрдиाрде, рднाрд░рддेंрджु : рдбेреЭ рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдмाрдж, рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЕंрдХ рдЬрдирд╡рд░ी-рдоाрд░्рдЪ 2001 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा -19