Showing posts with label 201802H. Show all posts
Showing posts with label 201802H. Show all posts

рджोрд╣े: рдЧंрдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा 'рдЧुрдгрд╢ेрдЦрд░'

рдбॉ. рдЧंрдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा 'рдЧुрдгрд╢ेрдЦрд░'

рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рдХुрдЖंрдЧрддोंрдЧ рд╡ैрджेрд╢िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХुрдЖंрдЧрдЪौ, рдХुрдЖंрдЧрддोंрдЧ рдк्рд░ांрдд, рдЪीрди


рд╕рднी рдХेрдоिрдХрд▓, рдХीрдЪ рдХा, рдмреЭрдиे рд▓рдЧा рд░ुрдЖрдм।
рд╣ोрд▓ी рдХे рд╣ुреЬрджंрдЧ рдХा, рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рд╣ै рд╕ाрдм।।

рддाрд░рдХोрд▓,рдХीрдЪреЬ рд╕рдиे, рдЪेрд╣рд░े, рд░ूрдк, рдХुрд░ूрдк।
рд╣ोрд▓ी рдоें рд╕рдм рдПрдХ рд╕े, рд░ंрдХ, рднिрдЦाрд░ी, рднूрдк।।

рд╣ोрд▓ी рдХे рд╣ुреЬрджंрдЧ рдоें, рд░ंрдЧ рдЧрдП рдпूँ рдлैрд▓।
рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рд╣рдо рдШिрд╕рддे рдЧрдП, рдд्рдпों-рдд्рдпों рдмाреЭा рдоैрд▓।।

рд╣ोрд▓ी рдоें рд╣рдо рдк्рд░ेрдо рдХा, рдРрд╕ा рдЦेрд▓ें рд░ंрдЧ।
рдЪреЭे рддो рдлिрд░ рдЙрддрд░े рдирд╣ीं, рдоाрд░े рдк्рд░рдмрд▓ рддрд░ंрдЧ।।

рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХे рднाрд░ рд╕े, рдЪрд▓рдиा рдмрд╣ुрдд рдоोрд╣ाрд▓।
реЮीрдХा рд╣ै рдЗрд╕ рдмाрд░ рднी рд░ंрдЧ, рдЕрдмीрд░, рдЧुрд▓ाрд▓।।

рдлाрдЧुрди рдХो рдРрд╕ी рдЪреЭी, рдЧाреЭी рднंрдЧ-рддрд░ंрдЧ।
рдоाрд░ рд░рд╣ा рдкिрдЪрдХाрд░िрдпाँ, рднрд░-рднрд░ рдиाрдиा рд░ंрдЧ।।

рдорд╣ंрдЧाрдИ рд╣ै рд╣ोрд▓िрдХा, рдФрд░ рдЖрдп рдк्рд░рд╣्рд▓ाрдж ।
рдмрдЪी рд╣ोрд▓िрдХा, рдЬрд▓ рдЧрдП рдЖрдиंрдж рдФрд░ рдЖрд╣्рд▓ाрдж।।

рд╢ीрдд рд▓рд╣рд░ рдХрдм рдХी рдЧрдИ, рдЫाрдИ рдорд▓рдп рдмрдпाрд░ ।
рдШрд░-рдШрд░ рдлाрдЧुрди рдмाँрдЯрддा, рд░ाрдЧ, рдлाрдЧ рдФ рдк्рдпाрд░।।

рднрд░े рдЧрд▓े рддрдХ рдк्рд░ेрдо рдХो , рд╣ोрд▓ी рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░।
рд╣ँрд╕ी-рдЦुрд╢ी рдкрд╣рдиा рд░рд╣ा, рдирд╡ рдЧुрд▓ाрдм рдХा рд╣ाрд░।।

рдХрд╣ीं рди рдХोрдИ рджुрдЦी рд╣ो, рд░рд╣े рди рд░ंрдЬ рдорд▓ाрд▓।
рдлाрдЧुрди рдЛрддु рдХा рдбाрдХिрдпा, рдмाँрдЯे рд░ंрдЧ рдЧुрд▓ाрд▓।।

рдкрд╣рд▓े рдЬो рдмрдЬрддे рд░рд╣े, рддाрд╕ा, рдвोрд▓, рдоृрджंрдЧ।
рдиा рддो рд╡ैрд╕े рд╕ाреЫ рд╣ैं, рдФрд░ рди рд╡ैрд╕े рдвंрдЧ।।

рддрди рд╣ी рддрди рдЭूрдоा рдХिрдП, рдорди рдХी рд▓ुрдк्рдд рддрд░ंрдЧ।
рд░ंрдЧ рдЧрдП рдЦेрд▓े рдмрд╣ुрдд, рдЪреЭे рди рдХुрдЫ рднी рдЕंрдЧ।।

Translation (Marathi Poetry) - рдЕрдиुрд╡ाрдж (рдорд░ाрдаी рдХाрд╡्рдп)

рдорд░ाрдаी рдХрд╡िрддा: рдЖрд░рддी рдк्рд░рднु :: Marathi Poems by Arati Prabhu

English Translation by: Nivedita Bhatte & Harshad Bhatte
рд╣िрди्рджी рдЕрдиुрд╡ाрдж: рдиिрд╡ेрджिрддा рднрдЯ्рдЯे рдПрд╡ं рд╣рд░्рд╖рдж рднрдЯ्рдЯे

Arati Prabhu рдЖрд░рддी рдк्рд░рднु
Chintamani Tryambak Khanolkar
(8 March 1930 – 26 April 1976)
рдХрд╡िрддा 1.

рджु:рдЦ рдиा рдЖрдиंрджрд╣ी рдЕрди рдЕंрдд рдиा рдЖрд░ंрдн рд╣ी,
рдиाрд╡ рдЖрд╣े рдЪाрд▓рд▓ेрд▓ी рдХाрд▓рд╣ी рдЕрди рдЖрдЬрд╣ी।

рдоी рддрд╕ा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдиाрд╣ी, рдиा рд╡िрджेрд╢ी рдоी рдЬрд╕ा,
рдоी рдирд╡्рд╣े рдХी рдмिंрдм рдоाрдЭें, рдоी рди рдоाрдЭा рдЖрд░рд╕ा।

рдПрдХрд▓ा рдоी рдиाрд╣ि рдЬैрд╕ा, рдиाрд╣ि рдиाрд╣ि рдоी рджुрдгा,
рдоी рдирд╡्рд╣ें рд╕्рд╡ाрдоीрд╣ि рдоाрдЭा, рдоी рди рдоाрдЭा рдкाрд╣ुрдгा।

рдк्рд░рд╢्рди рдХी рдЙрдж्рдЧाрд░ рдиाрд╣ी, рдЕрдзिрдХ рдиाрд╣ी рд╡ा рдЙрдгा,
рдЬीрд╡рдиाрд▓ा рдРрд▓ рдиाрд╣ी, рдкैрд▓, рддैрд╕ा рдордз्рдп рдиा।

рдпाрдж рдиाрд╣ी, рд╕ाрдж рдиाрд╣ी, рдиा рд╕рдЦी рд╡ा рд╕ोрдмрддी,
рдиाрдж рдЖрд╣े рдпा рдШрдб्рдпाрд▓ा рдЕрди рдШрдб्рдпाрдЪ्рдпा рднोрд╡рддी।

рд╕ांрдз्рдпрдЫाрдпा рдЖрдгि рдХाрдпा рдЬोрдбुрдиी рдпांрдЪा рджुрд╡ा
рдиाрд╡ рдЖрд╣े рдЪाрд▓рд▓ेрд▓ी, рджूрд░рдЪी рд╣ाрд▓े рд╣рд╡ा।

English Translation

Neither sorrow nor joy, no beginning, no end
The boat moves, yesterday, and today too.

I am not here, before you, nor in a foreign land
I am not the mirror, nor the reflection in it.

I am not alone, nor with someone,
I am not my host, nor my guest.

Neither a question, nor a statement, neither more nor less,
life has no beginning, no end, no center either.

No memory, no call from anyone, no friend, no companion
Just music, inside the pitcher, and around it.

Shadow at evening as an extension of the body is like a blessing
The boat moves, the wind takes it away, far away.

рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж

рджु:рдЦ рди рдЖрдиंрдж рд╣ै, рдЕंрдд рди рдЖрд░рдо्рдн рд╣ै
рдиाрд╡ рд╣ै рд╕реЮрд░ рдоें, рдХрд▓ рднी рдеी, рдЖрдЬ рднी рд╣ै

рди рдоैं рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд рд╣ूँ, рдФрд░ рди рд╣ी рдкрд░рджेрд╕ рдоें
рдоैं рдирд╣ीं рд╣ूँ рдмिрдо्рдм рдЕрдкрдиा, рдФрд░ рди рджрд░्рдкрдг рд╣ूँ рдоैं

рдоैं рдЕрдХेрд▓ा рд╣ूँ рдирд╣ीं, рди рдХोрдИ рдоेрд░े рд╕ंрдЧ рд╣ै,
рдоैं рдирд╣ीं рд╣ूँ рд╕्рд╡ाрдоी рдЕрдкрдиा, рдФрд░ рди рдЕрдкрдиा рдоेрд╣рдоाँ

рдк्рд░рд╢्рди рдпा рдЙрдж्рдЧाрд░ рди рд╣ी, рди рдЕрдзिрдХ рди рдХрдо,
рдЖрджि рди рдЕрдиंрдд рд╣ै, рди рдордз्рдп рд╣ै рдЬीрд╡рди рдХा

рди рд╕्рдоृрддि, рди рдЖрд╣्рд╡ाрди, рди рд╕рдЦि рди рд╕ंрдЧी рдХोрдИ,
рдиाрдж рд╣ी рд╣ै рдХрд▓рд╢ рдоें, рднीрддрд░ рд╡рд╣ी, рдмाрд╣рд░ рд╡рд╣ी

рд╕ांрдз्рдп рдЫाрдпा рдФрд░ рдмрджрди рдпे рд╣ुрдЖ рдПрдХाрдХाрд░ рд╕ा
рдиाрд╡ рд╣ै рд╕реЮрд░ рдоें, рдкрд╡рди рдЪрд▓ाрддा рджूрд░ рд╣ै


рдХрд╡िрддा 2.

рдХрд╕े рдХрд╕े рд╣рд╕ाрдпाрдЪे
рд╣рд╕ाрдпाрдЪे рдЖрд╣े рдорд▓ा
рд╣ाрд╕рддрдЪ рд╡ेрдб्рдпा рдЬीрд╡ा
рдеोрдкрдЯीрдд рдеोрдкрдЯीрдд
рдлुंрдХाрдпाрдЪा рдЖрд╣े рджिрд╡ा
рдХрд╕े рдХрд╕े рд╣рд╕ाрдпाрдЪे
рдХुрдаे? рдХुрдаे рдЖрдгि рдХेрд╡्рд╣ा?
рдХрд╕े рдЖрдгि рдХुрдгाрдкाрд╕?
рдЗрдеे рднोрд│рдпा рдХрд│рдпांрдиाрд╣ी
рдЖрд╕рд╡ांрдЪा рдпेрддो рд╡ाрд╕

English Translation

How to laugh?
I want to laugh
Live with a crazy laugh
With a pat
The lamp is burning out
How to laugh?
Where and when?
How, and with whom?
(When) Innocent buds here
Are covered with tears

рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж

рдХैрд╕े рд╣ँрд╕ूँ?
рд╣ँрд╕рдиे рдХा рдорди рд╣ै
рджीрд╡ाрдиे рд╕ी рдорд╕्рдд рд╣ँрд╕ी
рдердкрдХी рджेрддे-рджेрддे
рджीрдкрдХ рдлुँрдХрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै
рд╣ँрд╕ूँ рдХैрд╕े?
рдХрд╣ाँ рдФрд░ рдХрдм?
рдХैрд╕े рдФрд░ рдХिрд╕рдХे рд╕ाрде?
рдоाрд╕ूрдо рдХрд▓िрдпाँ рднी
рдЖँрд╕ुрдУं рдоें рднीрдЧी рд╣ैं।

рдорд░ाрдаी рдоूрд▓ рдХाрд╡्рдп, рд▓рддा рдоंрдЧेрд╢рдХрд░ рдХे рд╕्рд╡рд░ рдоें :: Lata sings original Marathi poems

Lata Mangeshkar рд▓рддा рдоंрдЧेрд╢рдХрд░

Lata Mangeshkar рд▓рддा рдоंрдЧेрд╢рдХрд░

Orchids :: рдСрд░्рдХिрдб

рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░рдХे рд╕рднी рдЪिрдд्рд░ों рдХा рдмреЬा рд░ूрдк рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
Click on any image to see it in higher resolution.

Photo Feature - реЮोрдЯो реЮीрдЪрд░

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा :: Anurag Sharma
























рд╕ेрддु, реЮрд░рд╡рд░ी 2018 :: рдЪिрдд्рд░ :: Photo Feature :: Setu, February 2018

рдХрд╣ाрдиी: рд╕ुрд╣ाрдЧ

рд╕्рд╡ाрддि рдЧौрддрдо

рднंрд╡рд░ी рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдкрд░ рджрд╕्рддрдХ рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЬेрда рдХी рджुрдкрд╣िрдпा рдоें рдЗрд╕ рд╡рдХ्рдд рдХौрди рдЖрдпा рд╣ोрдЧा? рдШрд░ рдоें рдЗрддрдиी рдЪрд╣рд▓ рдкрд╣рд▓ рд╣ै, рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджрд╕्рддрдХ рд╕ुрдирдиा рддो рдиाрдоुрдордХिрди рд╣ी рдеा। рджो рдмेрдЯी, рджो рдЬрдоाрдИ, рдмрд╣ू рд╕рднी рдХा рдбेрд░ा рдЧрд░्рдоी рдХी рдЫुрдЯ्рдЯिрдпों рдоें рдШрд░ рдкрд░ рд╣ी рд▓рдЧा рд╣ै। рд╣рд░ рддрд░рдл рдХिрд▓рдХाрд░िрдпाँ рдХрд╣ीं рдмрдЪ्рдЪों рдХी, рдХрд╣ीं рдмрдб़ों рдХी рдЙрд╕рдоें рджрд░рд╡ाрдЬे рдХी рджрд╕्рддрдХ। рдмाрд╣рд░ рд╡ाрд▓े рдХрдорд░े рдоें рдмैрдаी рднंрд╡рд░ी рдХे рдХाрдиों рдоें рджрд░рд╡ाрдЬे рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдкрдб़ी, рднंрд╡рд░ी рдиे рд╕ुрдирддे рд╣ी рдЕрдкрдиी рдЫोрдЯी рдмेрдЯी рдиंрджिрдиी рдХो рдХрд╣ा

"рдЬрд░ा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦोрд▓ рдХрд░ рджेрдЦ рддो рд╕рд╣ी, рдоुрдЭे рдЖрд╡ाрдЬ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╢ाрдпрдж рдХोрдИ рджрд░рд╡ाрдЬे рдкрд░ рд╣ै।"

рдиंрджिрдиी рджрд░рд╡ाрдЬा рддो рдЦोрд▓ рдЪुрдХी рдеी рд▓ेрдХिрди рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рдкाрдИ। рдЖрдЧे рдХे рдЯूрдЯे рд╣ुрдП рджो рджाँрдд, рдЯैрд░ीрдХॉрдЯ рдХी рдПрдХ рдзोрддी, рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ рдХрдоीрдЬ рдкूрд░ी рдмाрдЬू рдХी рдФрд░ рд╣ाрде рдоें рдЫोрдЯा рд╕ा рдеैрд▓ा, рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддा рд╣ुрдЖ рдЪेрд╣рд░ा। рдиंрджिрдиी рдЙрд╕े рджेрдЦ рд╣ी рд░рд╣ी рдеी рдХि рдЙрд╕рдиे рдкूрдЫा, "рднंрд╡рд░ी рдЕंрджрд░ рд╣ै рдХ्рдпा?

"рд╣ाँ, рдоाँ рдЕंрджрд░ рд╣ी рд╣ै।" рдиंрджिрдиी рдиे рджрд░рд╡ाрдЬा рд╣рд▓्рдХा рд╕ा рдЦोрд▓рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, "рдоाँ рджेрдЦो рдХोрдИ рдЖрдпा рд╣ै।"

рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рднंрд╡рд░ी рдмाрд╣рд░ рдЖрддी। рд╡ो рдЕंрджрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХी рдеी।" рдЕрд░े, рд╕ुрдЦिрдпा! рдХैрд╕ी рд╣ै? рдмреЬे рд╕ाрд▓ों рдмाрдж рдЖрдИ।"

"рд╣ाँ рдмрд╣ू! рдЖрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा, рдЬрдм рд╕े рдЕрд▓्рдоोреЬा рд░рд╣рдиे рд▓рдЧी рд╣ूँ, рддрдм рд╕े। рдЖрдЬ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдпрд╣ाँ рджिрдЦाрдиे рдЖрдИ рдеी। рд╕ोрдЪा, рддुрдЭрд╕े рднी рдоिрд▓рддी рдЪрд▓ूँ। рд▓реЬрдХे рдХा рдм्рдпाрд╣ рдХрд░ рд▓िрдпा рдХ्рдпा?"

"рд╣ाँ рд╕ुрдЦिрдпा! рджोрдиों рд▓рдб़рдХिрдпों рдХा рдФрд░ рдПрдХ рд▓реЬрдХे рдХा рдм्рдпाрд╣ рдХрд░ рд▓िрдпा। рдЕрдм рдЫोрдЯा рд░рд╣ рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрд╕ рдоेрд░ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рддो рдЦрдд्рдо рд╕ी рд╣ी рд╣ै।"

"рд╣ाँ, рдмрдб़े рд▓реЬрдХे рдХे рдм्рдпाрд╣ рдоें рдЖ рдиा рдкाрдИ рдоैं। рдмрд╣ू, рддुрдо рдХाрд░्рдб рджेрдиे рддो рдЖрдИ рдеीं। рдЫोрд░ा рдиे рдмрддाрдпा। рдоैं рдеी рдиा рдШрд░ рдкрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдФрд░ рдмрд╣ू рдХैрд╕ी рд╣ै?"

рднंрд╡рд░ी рдиे рдЕंрджрд░ рдмрд╣ू рдХो рдЖрд╡ाрдЬ рд▓рдЧाрдИ, "рд░ाрдзिрдХा"। рд░ाрдзिрдХा рдХो рдкрд░िрдЪрдп рджेрддे рд╣ुрдП рднंрд╡рд░ी рдиे рдХрд╣ा, "рдпे рднूрдЖ рдЬी рд╣ैं। рдкैрд░ рдЫूрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдзिрдХा рдЭुрдХी рд╣ी рдеी, рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рд░ोрдХрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, "рдиा, рдиा рд╣рдоें рдкाрдк рдЪреЭाрдУрдЧे? рдкंрдбिрддों рд╕े рд╣рдо рдкैрд░ рдиा рдЫुрдЖрддे।"

"рдЗрд╕рдоें рдХ्рдпा рдмुрд░ाрдИ рд╣ै, рд╕ुрдЦिрдпा। рдмрдб़ी рд╣ो, рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рддो рджे рд╕рдХрддी рд╣ो।" рднंрд╡рд░ी рдиे рджिрдЦाрд╡рдЯी рддाрдиा рдоाрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।

"рдиा рдмрд╣ू, рдкाрдк рдЪрдв़े рдРрд╕े। рддू рдХ्рдпा рдЬाрдиे?" рдмрд╣ू рдХी рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рджुрд▓ाрд░ рд╕े рд╣ाрде рдлेрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рдХрд╣ा, "рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ी рд╣ै। рджाрджी рд╣ोрддी, рдХिрддрдиी рдЦुрд╢ рд╣ोрддी рдЕрдкрдиी рдкोрдд рдмрд╣ू рдХो рджेрдЦрдХрд░।"

рджाрджी рдХी рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ी рд░рд╣ी рдеी, рд╕ुрдЦिрдпा। рджाрджी рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрди рд▓ोрдЧों рд╕े рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдеा। рд╣ो рднी рдХ्рдпों рдиा? рдЬрд╡ाрдиी рдоें рд╡िрдзрд╡ा рд╣ुрдИ рджाрджी рдХी рдкूрд░े рдЧाँрд╡ рдоें рдоिрд╕ाрд▓ рджी рдЬाрддी рдеी। рдордЬाрд▓ рд╣ै, рдЬो рдХрд╣ीं рдХोрдИ, рдЦрдб़ी рд╣ुрдИ рдмрддा рджे। рдЪрд░िрдд्рд░ рдоें рддो рдХोрдИ, рдмрд░ाрдмрд░ी рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा рджाрджी рдХी। рджाрджी рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕्рдиेрд╣ рд░рд╣рддा рдеा рд╕ुрдЦिрдпा рдкрд░। рдХрд╣ीं рдиा рдХрд╣ीं рд╡ो рдЦुрдж рдХो рджेрдЦрддी рдеी рд╕ुрдЦिрдпा рдоें।

рдЬрдм рднंрд╡рд░ी рд╢ाрджी рд╣ो рдХрд░ рдЖрдИ рдеी, рдШрд░ рдХा рдХाрдо рднी рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рдеी। рдмрдб़े рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ рдХी рдмेрдЯी рдеी। рдХрднी рдЧाрдп рднैंрд╕ рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рдирд╣ीं। рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ рдЬी рдиे рджाрджी рдХे рдмेрдЯे рд╕े рднंрд╡рд░ी рдХा рд░िрд╢्рддा рддрдп рдХрд░ рджिрдпा। рдлिрд░ рд╡рд╣ी, рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдоें рддाрд▓рдоेрд▓ рдмिрдаाрдиे рдХी рд╣рд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╡्рдпрдеा, рдФрд░ рднंрд╡рд░ी рдХे рд╕ाрде рддो рдХुрдЫ рдЬ्рдпाрджा рд╣ी рдеी, рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЖ, рдЧाँрд╡ рдХे рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдШुрд▓ рдоिрд▓ рдЬाрдиा рдеोрдб़ा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ी рдеा। рд╡рд╣ рднी рдЗंрдЯрд░ рдкाрд╕ рд▓рдб़рдХी।

 рджाрджी рдиे рд╕ुрдЦिрдпा рд╕े рдХрд╣ рд░рдЦा рдеा, "рдШрд░ рдЖ рдЬाрдпा рдХрд░ो, рдорджрдж рдХрд░ाрдиे, рднंрд╡рд░ी рдХाрдо рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ै।" рднंрд╡рд░ी рднी рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЖрдЬ рддрдХ рд╕ुрдЦिрдпा рдХो рдирд╣ीं рднूрд▓ी। рд╣рд░ рдХाрдо, рдПрдХ рдмрдб़ी рдмрд╣рди рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рд╕िрдЦाрдпा рдеा, рднंрд╡рд░ी рдХो।

¤¤¤¤¤¤¤

рд╕ुрдЦिрдпा рдХे рд▓िрдП рдЖрджрд░ рд╕рдд्рдХाрд░ рдмрдв़ा рди рд╣ोрддा рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕ рджिрди рд╕рдм рдХुрдЫ рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦों рд╕े рди рджेрдЦा рд╣ोрддा। рдЬрдм рдЪौрдзрд░ी рдиे рднрд░ी рдкंрдЪाрдпрдд рдоें рдЧंрдЧा (рд╕ुрдЦिрдпा рдХे рдкрддि) рдХो рдХрд░्рдЬा рдиा рджेрдиे рдкрд░ рдбंрдбों рд╕े рдкिрдЯрд╡ाрдпा рдеा рдФрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рдЬाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ рд▓ेрдЯ рдЧрдИ рдеी।" рдЪौрдзрд░ी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдПрдХ-рдПрдХ рдкाрдИ рдЪुрдХा рджूँрдЧी, рдЗрд╕े рди рдоाрд░ो।" рди рдЬाрдиे рдХ्рдпों рд╕ुрдЦिрдпा рдХो рдРрд╕े рдкрддि рд╕े рдк्рдпाрд░ рдеा? рдЬो рджिрди рднрд░ рдЪौрдкाрд▓ рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдпा рддो рддाрд╢ рдЦेрд▓рддा рдпा рдоुрдл़्рдд рдХी рджाрд░ू рдкीрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рддैрдпाрд░ рд░рд╣рддा। рд╣ाрде рдЙрдаाрдиा рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдмрдб़ी рдмाрдд рдирд╣ीं рдеी। рдХ्рдпों рд╕ुрдЦिрдпा рдЗрд╕ рд░िрд╢्рддे рдХो рдвो рд░рд╣ी рдеी? рднंрд╡рд░ी, рд╕рдордЭ рдХрд░ рднी рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддी। рдк्рд░ेрдо рдХे рдмрджрд▓े рдк्рд░ेрдо рдоिрд▓рддे рддो рджेрдЦा рдеा рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рдкिрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рдХोрдИ рдХिрд╕ी рдХो рдк्рд░ेрдо рдХрд░े, рднंрд╡рд░ी рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣ी рджेрдЦा рдеा।

рдЪाрд╣े рдЬो рд╣ो, рд╕ुрд╣ाрдЧ рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╕िंрджूрд░ рдФрд░ рдмिंрджी рдХрднी рдЙрддрд░рддे рдиा рджेрдЦा рдеा, рд╕ुрдЦिрдпा рдХे рдоाрдеे рд╕े। рдЬрдм рдПрдХ рдмाрд░ рднंрд╡рд░ी, рдмिрдиा рдоाрдеे рдкрд░ рдмिंрджी рд╕рдЬाрдП, рджाрджी рдФрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдИ, рджाрджी рддो рд╕ंрдХोрдЪрд╡рд╢ рдХुрдЫ рдХрд╣ рдиा рдкाрдИं, рдкрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рдЙрдирдХा рдмाрдпाँ рд╣ाрде рдеी, рдмिрдиा рдмोрд▓े рд╣ी рд╕рдордЭрддी рдеी, "рдмрд╣ुрд░िрдпा, рдмिंрджिрдпा рд╕ुрд╣ाрдЧ рднाрдЧ рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкрддि рдХी рдЙрдо्рд░ рдмрдв़рддी рд╣ै। рд▓рдЧрддा рд╣ै, рд▓рдЧाрдиा рднूрд▓ рдЧрдИ рд╣ो।"

рднंрд╡рд░ी рд╕े рд░рд╣ा рди рдЧрдпा рдФрд░ рдЕрдХेрд▓े рдЬाрдирдХрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рд╕े рдкूрдЫ рд╣ी рд▓िрдпा, "рдЬрдм рдЗрддрдиा рдоाрд░рддा рдкीрдЯрддा рд╣ै। рдЗрддрдиा рдирд╢ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЫोрдб़ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рджेрддी? рдХ्рдпा рдкूрд░े рджिрди рд╕ुрд╣ाрдЧ рднाрдЧ рд▓рдЧाрдП рд░рдЦрддी рд╣ो। рдРрд╕े рдкрддि рдХा рдХ्рдпा рд▓ाрдн? рдЬो рдЦुрдж рдХी рдХрдоाрдИ рднी рдЫीрди рдХрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ो।"

"рдмрд╣ुрд░िрдпा, рддुрдо рдмрдб़ी рдиाрджाрди рд╣ो। рддुрдо рдХ्рдпा рдЬाрдиो। рдкрддि рд╕рд░ рдкрд░ рдиा рд╣ो рддो рдХिрддрдиे рджाрд╡ेрджाрд░ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ेрдиे। рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣ी рдХрдоाрдпा рд╣ै рдоैंрдиे। рд╡рд╣ рдмрдиा рд░рд╣े рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рдмुрд░ाрдИ рдирд╣ीं рдФрд░ рдоैं рдРрд╕े рд╣ी рдЬिंрджрдЧी рднрд░ рдЙрд╕рдХी рдиिрд╢ाрдиी рдЕрдкрдиे рдоाрдеे рдкрд░ рд╕рдЬाрддी рд░рд╣ूँ। рдоेрд░े рд▓िрдП рдпрд╣ी рдХाрдлी рд╣ै। рд╕ूрдиी рд╕ाрд░ рд╕े рддो рдорд░рдЦрдиा рдмैрд▓ рдЬ्рдпाрджा рдЕрдЪ्рдЫा।" рднंрд╡рд░ी рдоें рд╢рдм्рджों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдмुрдж्рдзि рди рдеी। рдЕрд▓्рд╣реЬ рдЙрдо्рд░, рдкिрддा рдХा рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рджाрджी рдХी рд╕ाрд░ी рдЬрдоींрджाрд░ी рдХी рдЗрдХрд▓ौрддी рд╡ाрд░िрд╕।

¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤

рдПрдХ рджिрди рдПрдХ рдмрджрд╕ूрд░рдд рд╕ा рдЗंрд╕ाрди рдШрд░ рдЖрдпा। рддрдм рдШृрдгिрдд рддो рджिрдЦрддा рд╣ी рдеा, рд╣ैрд╡ाрдиिрдпрдд рдЙрд╕рдХे рдЪेрд╣рд░े рд╕े рдЭрд▓рдХрддी рдеी। рдЪेрд╣рд░े рд╕े рдЬ्рдпाрджा, рдЙрд╕рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░, рдЧुрд╕्рд╕ा рдЖрдпा рдеा рднंрд╡рд░ी рдХो, рдЬрдм рднंрд╡рд░ी рдХो рд╕ुрдЦिрдпा рдмрдб़ी рддोрдб़рдиा рд╕िрдЦा рд░рд╣ी рдеी।

 рдЪिрд▓्рд▓ाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, "рдХрд▓ेрдК рдиा рдмрдиाрдХрд░ рдЖ рд╕рдХрддी рдеी। рдХрдЫु рдмрдиाрдИ рдирд╣ीं рд╣рдоाрд░े рдЦाрдиे рдЦाрддिрд░। рдЦुрдж рддो рдпрд╣ाँ рдкрдб़ी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдкूрд░ा рджिрди। рд╣рдоाрд░ी рдХौрдиौ рдЪिंрддा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣рд░ाрдордЦोрд░ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдКँрдЪी-рдКँрдЪी рдЖрд╡ाрдЬों рдоें рди рдЬाрдиे рдХैрд╕ी рдЧंрджी-рдЧंрджी рдЧाрд▓ी рджिрдП рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рд╡ो рднी рджाрджी рдХे рдШрд░ рдЖрдХрд░।"

рд╕ुрдЦिрдпा рд╣ाрде рдЬोрдб़ рд░рд╣ी рдеी , "рдЪुрдк рд╣ो рдЬा, рднрдЧрд╡ाрди рдХे рд▓िрдП। рджाрджी рд╕ुрди рд▓ेрдЧी।" рджाрджी рдХा рдЦूрдм рджрдмрджрдмा рдеा рдЧाँрд╡ рднрд░ рдоें। рд░ौрдмрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдеा рдЙрдирдХा, рдЬिрд╕рдХा рдбрд░ рдеा рд╡рд╣ी рд╣ुрдЖ, рдкाрдирджाрдиी рдоें рд╕े рдкाрди рдЪрдмाрддी рд╣ुрдИ рджाрджी рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЖрдИ, "рдХ्рдпा рд╣ै рд░े, рдХрд▓्рд▓ू! рдХाрд╣े рдЪिрд▓्рд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै? рдЕрдЧрд░ рдЬ्рдпाрджा рдЪिрд▓्рд▓рдо рдЪрд▓ी рдордЪाрдИ рдиा, рддो рдоुрдЭрд╕े рдмुрд░ा рдиा рд╣ोрдЧा। рдпे рдХोрдИ рддेрд░े рдмाрдк рдХा рдШрд░ рд╣ै? рд╕ुрдЦिрдпा рддुрдЭे рдЭेрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдК рдХोрдИ рдХрдо рдмрдб़ी рдмाрдд рдирд╣ीं। рдЦрдмрд░рджाрд░ рдЬो рдЕрдкрдиे рдоुँрд╣ рд╕े рдПрдХ рд╢рдм्рдж рдиिрдХाрд▓ा рддो। реЫुрдмाрди рдХрдЯрд╡ाрдХे рд╣ाрде рдоें рджे рджूँрдЧी।"

рдХрд▓्рд▓ू рдЕрдкрдиे рдХाрди рднी рди рдлрдбрдХा рдкाрдпा рдеा, рджाрджी рдХे рд╕ाрдордиे, рджाँрдд рдкीрд╕рддा рд╣ुрдЖ рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рджाрджी рдиे рдХрдб़ी рдирдЬрд░ рд╕े, рд╕ुрдЦिрдпा рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा, рдирдЬрд░ों рдХी рдмाрдд рдеी, рдЬिрд╕े рд╕ुрдЦिрдпा рднी рд╕рдордЭрддी рдеी, рдЖрдЬ рдХे рдмाрдж рдШрд░ рдирд╣ीं рдЖрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдПрдХ рд░ाрдд рдЖрда рдмрдЬे рджाрджी рдХे рдХрдорд░े рд╕े рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рд░ोрдиे рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рднंрд╡рд░ी рдХे рдХрдорд░े рдоें рдкрд╣ुँрдЪी। "рд╕ुрдЦिрдпा" рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рд░ो рд░рд╣ी рдеी। рджाрджी рдЙрд╕े рдЪुрдк рдХрд░ा рд░рд╣ी рдеी, "рдЪрд▓ा рдЧрдпा, рддो рдЪрд▓ा рдЬाрдиे рджे। рдХ्рдпों рдЙрд╕рдХे рдкीрдЫे рдорд░ी рдЬीрддी рд╣ै? рдРрд╕े рдорд░्рдж рдХा рдХोрдИ рдлाрдпрджा рдирд╣ीं। рдорд░рдиे рджे рдЙрд╕े। рдЖрд░ाрдо рд╕े рдоौрдЬ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЬी, рддेрд░े рджो рдмрдЪ्рдЪे рд╣ैं рдЙрдирдХो рджेрдЦ। рдЕрднी рддрдХ рддो рдЙрд╕ рднреЬрд╡े рдХा рднी рдкेрдЯ рдкाрд▓рдиा рдкреЬрддा рдеा рддुрдЭे। рдХрдоाрддा рдзрдоाрддा рддो рдХुрдЫ рдеा рдирд╣ीं ... рдФрд░ рдЪिंрддा рдиा рдХрд░।"

 рджाрджी рдиे рдЦूрдм рд▓ाреЬ рд╕े рдкुрдЪрдХाрд░ा , рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдЕрдкрдиी рд╣ी рдмेрдЯी рдХो рд╕рдордЭा рд░рд╣ा рд╣ो। рднंрд╡рд░ी рдиे рдЗрддрдиा рд╕्рдиेрд╣ рдХрднी рдирд╣ीं рджेрдЦा рдеा, рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╕ рдХा। рд╣рдоेрд╢ा рдХрдаोрд░ рд╣ी рд╕рдордЭрддी рдеी। рджोрдиों рдмрдЪ्рдЪे рд╡рд╣ीं рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рд╕ोрдП рдеे। рд▓рдЧрддा рдеा, рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдЫोрдб़ рдЖрдИ рд╣ै। рдлिрд░, рдЗрддрдиी рд░ाрдд рдХो рджाрджी рдиे рдордиा рдХрд░ рджिрдпा। рдХрд▓ рд╕ुрдмрд╣ рдЪрд▓ी рдЬाрдиा। рд╕ुрдмрд╣ рддрдХ рдпрд╣ीं рдЖрд░ाрдо рдХрд░। рд╕ुрдЦिрдпा рдмेрдЪाрд░ी рджाрджी рдХे рдкाрд╕ рдкрдб़ी рд░рд╣ी, рдФрд░ рдХोрдИ рд╕рд╣ाрд░ा рднी рддो рдирд╣ीं рдеा।

рд╕ुрд╣ाрдЧ рднी рдЫोрдб़ рдХे рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдФрд░ рдЫोрдб़ рдЧрдпा рдоोрдЯा рдХрд░्рдЬ। рдЕрдм рдпрд╣ी рд╕ुрдЦिрдпा рдХा рдЬीрд╡рди рдеा। рд░ाрдд рджिрди рдХрдоाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрджрдоी рдХा рдХрд░्рдЬ рдЪुрдХाрдиा। рд╕ुрдмрд╣ рд╣ोрддे рд╣ी рд╕ुрдЦिрдпा рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдЪрд▓ी рдЧрдИ।

рднंрд╡рд░ी рд╕े рд░рд╣ा рди рдЧрдпा, рдЖрдЬ рддो рдЕрдо्рдоा рдЬी рд╕े рдкूрдЫ рд▓िрдпा рдЬाрдП рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХ्рдпा рд╣ै? рдЖрдЬ рдЕрдо्рдоा рдЬी рдеोрдб़े рдоूрдб рдоें рднी рдеीं। рдмैрда рдЧрдИ, "рдЕрдо्рдоा рдЬी! рдпे рд╕ुрдЦिрдпा, рдЙрд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЗрддрдиा рджुрдЦी рдХ्рдпों рд░рд╣рддी рд╣ै? рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ी рд╣ै рдиा, рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рд╕рди्рдпाрд╕ी рд╣ो рдЧрдпा। рдЬिрдирд╕े рдХрдоाрдпा рдирд╣ीं рдЬाрддा, рд╕рди्рдпाрд╕ी рд╣ी рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдоुрдл्рдд рдХी рд░ोрдЯिрдпाँ рд╣ी рддो рддोрдб़рддा рдеा।"

"рдмेрдЯा! рддू рдиा рд╕рдордЭेрдЧी। рд╕ुрдЦिрдпा рдХी рдоाँ рдиे рдХрднी рдХिрд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХिрдпा рдеा। рдЙрд╕ी рдХे рдк्рд░ेрдо рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╣ै, "рд╕ुрдЦिрдпा" рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдмिрдиा рдм्рдпाрд╣ рдХिрдП, рдЫोрдб़рдХрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдЬिंрджрдЧी рднрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рдХी рдоाँ рдиे рддाрдиे рдЦाрдП। рдмिрдиा рдкिрддा рдХी рдФрд▓ाрдж рдХैрд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै। рджрд░्рдж рджेрдЦा рд╣ै рдЙрд╕рдиे। рд╣рдоेрд╢ा рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХी рд╕ूрдиी рдоाँрдЧ рд╣ी рджेрдЦी। рдЖрдЧे рднрд▓े рд╣ी рдХोрдИ рдиा рдХрд╣рддा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдкीрдЫे рддो рд╕рдм рдиाрдЬाрдпрдЬ рд╣ी рдард╣рд░ाрддे рдеे। рдЖрджрдоी рдХे рдиा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЬो рджुрд░्рдЧрддि рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдзрд╕рдХा рдмैрда рдЧрдпा। рдЕрдм рдпрд╣ी рд╕ोрдЪ рдкाрд▓ рд░рдЦी рд╣ै, рдмाрд╡рд▓ी рдиे, рдЖрджрдоी рд╣ै рддो рдЗрдЬ्рдЬрдд рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП, рдЗрддрдиे рд╕ाрд▓ рд╕े рдЭेрд▓े рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рдпрд╣ी рдХрд╣рдХрд░, рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдЬोрдб़ा рд╣ै рдоेрд░े рд╕ाрде। рдмिрдиा рдиाрдо рдХे рдЬीрд╡рди рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै? рдоैं рдЬाрдирддी рд╣ूँ।"

¤¤¤¤¤¤¤¤¤

рдиंрджिрдиी рдХे рд▓ाрдП рдЧрдП рдЪाрдп рдХे рдЧिрд▓ाрд╕ рдиे, рднंрд╡рд░ी рдХी рдЪुрдк्рдкी рддोрдб़ рджी, "рдоाँ" рдЪाрдп।"

рднंрд╡рд░ी рдиे рд╕ुрдЦिрдпा рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा, рд╡ो рдЕрднी рднी рд░ाрдзिрдХा рдХे рд╣ाрде рдкुрдЪрдХाрд░ рд░рд╣ी рдеी। рд╕рдордп рдХिрддрдиी рдЬрд▓्рджी рдмीрдд рдЬाрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХрд▓ рд╣ी рдХी рдмाрдд рдеी। рднंрд╡рд░ी рдм्рдпाрд╣ рд╣ोрдХрд░ рдЖрдИ рдеी, рд╕ुрдЦिрдпा рдЕрдиुрднрд╡ рдоें рднрд▓े рд╣ी рдмрдб़ी рдеी, рджो рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдоाँ рдеी, рдкрд░ рдЙрдо्рд░ рдХोрдИ рдЬ्рдпाрджा рдиा рдеी, рдЙрд╕рдХी рднंрд╡рд░ी рд╕े। рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдЙрдо्рд░ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдмрдб़ा рдмрдиा рджेрддी рд╣ै।

рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рдЕрдкрдиा рдеैрд▓ा рдЯрдЯोрд▓ा, рдЙрд╕рдоें рд╕े рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдмрдЯुрдЖ рдиिрдХाрд▓рдХрд░ 50 рдХा рдиोрдЯ рдиिрдХाрд▓ा।

рднंрд╡рд░ी рдиे рдЪाрдп рдХा рдЧिрд▓ाрд╕ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, "рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ो?" рд╕ुрдЦिрдпा" рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╣ै। рдкैрд╕ों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै।"

"рдЕрд░े! рддुрдо рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддी рд╣ो? рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоिрд▓ी рд╣ूँ рддो рдмрд╣ू рдХो рдХुрдЫ рдоुँрд╣ рджिрдЦाрдИ рдиा рджूँрдЧी।"

"рддू рдЕрдкрдиी рджрд╡ाрдИ рд▓ेрдиे рдЖрдИ рд╣ै। рдХ्рдпों рдЗрддрдиा рдкैрд╕ा рдЦрд░्рдЪ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рд░ुрдкрдпा рджे рджे рдиा।"

"рджेрдЦ, рднрд░ा рдкрдб़ा рд╣ै рдоेрд░ा рдмрдЯुрдЖ рдиोрдЯों рд╕े।" рдЕрдкрдиे рдмрдЯुрдП рдХो рдЖрдЧे рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднंрд╡рд░ी рд╕े рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рдХрд╣ा।

"рддेрд░े рдЦाрдиे-рдХрдоाрдиे рдХा рднी рддो рдХुрдЫ рд╕ाрдзрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдХ्рдпों рдЗрддрдиे рдкैрд╕े рд▓ुрдЯाрддी рдлिрд░рддी рд╣ै? рдмुрдв़ाрдкे рдоें рдмेрд▓рджाрд░ी рдеोрдб़ी рдХрд░рддी рдлिрд░ेрдЧी।"

"рдпे рдоेрд░ी рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддी?" рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рдмрдиाрд╡рдЯी рдЧुрд╕्рд╕ा рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।" рддू рдЪिंрддा рдиा рдХрд░, рд╕िрд░рдХाрд░ рдиे рд╕рдм рдЗंрддрдЬाрдо рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै। 16 рд╕ौ рд░ुрдкрдП рдкेंрд╢рди рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдоैं рддो рдЭोрд▓ी рдлैрд▓ाрддी рд╣ूँ рдФрд░ рднрд░ рдХрд░ рд▓े рдЖрддी рд╣ूँ। рдЕрдм рдЗрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें, рдХौрди рдоेрд░े рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै?"

рднंрд╡рд░ी рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдеी, рд╕ुрдЦिрдпा рдХी рдЦुрд╢ी рдХो рджेрдЦрдХрд░, рдПрдХ рдмाрд░ рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рднी рдзрди्рдпрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рдХा рджिрд▓ рдХिрдпा рдеा। рдЕрднी рддो рди рдЬाрдиे рдЫोрдЯे рд╕े рдеैрд▓े рдоें рд╕े рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдиिрдХाрд▓рдиा рдмाрдХी рдеा? рдЖрдзा рдХिрд▓ो рдкेрдаे рдХी рдоिрдаाрдИ рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рднंрд╡рд░ी рдХे рд╣ाрде рдкрд░ рд░рдЦ рджी।

"рдЗрд╕рдХी рдХ्рдпा рдЬрд░ूрд░рдд рдеी рд╕ुрдЦिрдпा?"

"рдХ्рдпों? рдЬрд░ूрд░рдд рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдеी? рдЗрддрдиे рджिрди рдХे рдмाрдж рдЖрдИ рд╣ूँ। рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рддो рд▓ाрддी।" рдоाрди-рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдмрдХा рд╕рдд्рдХाрд░ рдк्рд░ेрдо рдХूрдЯ-рдХूрдЯ рдХрд░ рднрд░ा рд╣ै, рдИрд╢्рд╡рд░ рдиे рд╕ुрдЦिрдпा рдоें, рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рддो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕। рдЕрдмрдХी рдмाрд░ рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рдбिрдмिрдпा рдиिрдХाрд▓ी।

"рд▓े, рд░рдЦ рд▓े। рдЕрдкрдиे рдкाрд╕। рдХाрд▓рдХाрдЬी рдЧрдИ рдеी, рд╡рд╣ीं рдХा рд╕िंрджूрд░ рд╣ै। рдмрд╣ुрд░िрдпा рдХे рд▓рдЧा рджीрдпो, рдЕрдкрдиी рдоाँрдЧ рдоें рднी рд╕рдЬा рд▓िрдпो।"

"рдХрд▓्рд▓ू рдХी рдХोрдИ рдЦрдмрд░ рдиा рд╣ै?" рднंрд╡рд░ी рдиे рдоाрдпूрд╕ी рдХे рд╕ाрде рдкूрдЫा।

рд╕рд╡ाрд▓ рдХो рдЯाрд▓рддे рд╣ुрдП рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдирдЬрд░ рджौрдб़ाрддी рд╕ुрдЦिрдпा рдиे рдХрд╣ा, "рдбॉрдХ्рдЯрд░, рдЖ рдЧрдпा рд╣ोрдЧा। 3:00 рдмрдЬे рдмैрда рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрд▓्рджी рдиंрдмрд░ рд▓рдЧाрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдлिрд░, рдЯैрдо्рдкो рдоिрд▓े рдиा рдоिрд▓े। рд╕ांрдЭ рд╣ो рдЬाрдПрдЧी рдШрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे-рдкрд╣ुँрдЪрддे।" рдЬрд▓्рджी-рдЬрд▓्рджी рдоें рдеोрдб़ी рдмрд╣ुрдд рдЪाрдп рдкीрдХрд░ рд╕ुрдЦिрдпा рдЦрдб़ी рд╣ो рдЧрдИ।

рдПрдХ рдЕрдЬीрдм рд╕ा рд░िрд╢्рддा рдФрд░ рдмंрдзрди, рднंрд╡рд░ी рдХा, рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╕ рдХी рддрд░рд╣, рд╕ुрдЦिрдпा рд╕े рдЖрдЬ рднी рдеा। рднंрд╡рд░ी рдХрдм рдЙрда рдХрд░, рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕े рдЫोрдб़рдиे рдж्рд╡ाрд░ рддрдХ рдЪрд▓ी рдЧрдИ рдкрддा рд╣ी рдиा рдЪрд▓ा। рднंрд╡рд░ी рдХी рдирдЬрд░ рдПрдХрдЯрдХ рдЯिрдХी рд╣ुрдИ рдеी рд╕ुрдЦिрдпा рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░। рдЕрдкрдиे рджाँрддों рдХो рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдмрд╣ुрдд рдЬोрд░ рд╕े рд╣ँрд╕ी, "рдХ्рдпा рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै? рд╕िंрджूрд░?”

рднंрд╡рд░ी рдиे рдХुрдЫ рдЬрд╡ाрдм рдирд╣ीं рджिрдпा। рдмрд╕ рд╣рд▓्рдХा рд╕ा рдоुрд╕्рдХुрд░ाрдИ।

"рдпे рддो рдоेрд░े рд╕ाрде рд╣ी рдЬाрдПрдЧा। рд╕ुрд╣ाрдЧрди рд╣ी рдорд░ूंрдЧी। рдк्рд░рдзाрди рдХा рдмेрдЯा рд▓ोрдХेрд╢ рдмрддा рд░рд╣ा рдеा, рджिрд▓्рд▓ी рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдХोрдИ рдХрд▓्рд▓ू рдЬैрд╕ा рджेрдЦा рдеा рдЙрд╕рдиे। рднंрд╡рд░ी рдХी рдЖँрдЦें рдирдо рдеी। рддू рдХाрд╣े рд░ोрддी рд╣ै, рдкрдЧрд▓ी! рд╕ुрд╣ाрдЧ рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЬाрдКँрдЧी।"

рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкाрджрди рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдХे рдЛрдЧ्рд╡ैрджिрдХ рд╕ूрдд्рд░

рдХौрд╢рд▓ेंрдж्рд░

- рдХौрд╢рд▓ेрди्рдж्рд░

рд╡िрдЧрдд рдХुрдЫ рджрд╢рдХों рд╕े рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдХी рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдЬрдЧрдд рдоें рдмрд╣ुрдд рдЪрд░्рдЪा рд╣ै рдХिंрддु рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рд╕ंрддрддि рдЬрдирди, рдЬो рдХि рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдХो рд╣рдордиे рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рдЦा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ंрддрддि рдХे рд▓िрдП рднी рдЙрдд्рддрдо рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд░ूрдк рд▓े рдЪुрдХी рдеी рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЖрдЬ рдХोрдИ рдмाрдд рднी рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे рд╕рдк्рддрдо рдордг्рдбрд▓ рдХा 34 рд╡ाँ рд╕ूрдХ्рдд, рдЬिрд╕рдХे рджेрд╡рддा рд╡िрд╢्рд╡ेрджेрд╡ा рдЕрд╣ि рдФрд░ рдЕрд╣िрд░्рдмुрдз्рди्рдп рд╣ैं, рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╣िрддाрдУं рдХी рдЛрдЪाрдпें рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдп рдоें рддो рдЕрдж्рднुрдд् рд╣ैं рд╣ी, рдХाрдордиा рдФрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдЗрдирдХी рд╡े рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддाрдпें рд╣ैं рдЬो рдЕрди्рдпрдд्рд░ рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпी рдкреЬрддीं। рдпрд╣ाँ рдЙрдкрджेрд╢ рдФрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рд╕рдордЭा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे।

рдЗрд╕ рд╕ूрдХ्рдд рдХी рдк्рд░рдердо рдЛрдЪा рд╢рдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рджृреЭ рдордиीрд╖ा рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЙрдд्рддрдо рд╕ंрддрддि рдХी рдпोрдЬрдиा
рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрдЧ рд╣ै – “рдк्рд░ рд╢ुрдХ्рд░ैрддु рджेрд╡ी рдордиीрд╖ा рдЕрд╕्рдордд्рд╕ुрддрд╖्рдЯो рд░рдеो рди рд╡ाрдЬी” ॥1॥ (рдмрд▓рд╡ाрди рдЕрд╢्рд╡ों рдж्рд╡ाрд░ा
рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╕ुрдЧреЭ рд░рде рдХी рддрд░рд╣ рджेрд╡ी рдордиीрд╖ा рд╣рдоाрд░े рд╕рдоीрдк рдЖрдпें।)

рджूрд╕рд░ी рдЛрдЪा рдкाँрдЪрднौрддिрдХ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХ्рд░рдо рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЧрд░्рдн рдХे рдШрдЯрдХों рдкрд░ рдз्рд╡рдиि рддрд░ंрдЧों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддी
рд╣ै – “рд╡िрджुः рдкृрдеिрд╡्рдпा рджिрд╡ो рдЬрдиिрдд्рд░ं рд╢ृрдг्рд╡ंрдд्рдпाрдкो рдЕрдз рдХ्рд╖рд░ंрддीः ॥2॥ (рдЕрдзोрдЧрддिрдЬ рдХ्рд╖рд░рдгрд╢ीрд▓ рдЬрд▓ рдкृрдеिрд╡ी рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХो
рдЬाрдирдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рд╡े рд╕ुрдирддे рд╣ैं।)

рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдЧрд░्рдн рдз्рд╡рдиि рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рдХाрд╢ рддрд░ंрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ
рдЕрд▓्рдЯ्рд░ाрд╕ोрдиोрдЧ्рд░ाрдлी рдпा рдПрдХ्рд╕-рд░े рдЖрджि рд╕े рджूрд░ рд░рд╣ рдХрд░ рд╡ैрджिрдХ рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ंрддрддि рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпे рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдпे।

рд╣рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдХि рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рдЧрдпा рдХोрдИ рднी рдХाрд░्рдп рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЙрдд्рддрдордлрд▓рджाрдпी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣рдордиे
рд░ाрдЬाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдд्рд░ेрд╖्рдЯि рдпрдЬ्рдЮ рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ुрдиा рдФрд░ рдкреЭा рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрдд्рд░ेрд╖्рдЯि рдпрдЬ्рдЮ рд╕ंрддрддि рдк्рд░рдмрди्рдзрди рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдХुрдЫ
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢рд░्рддों рдоें рдЗрдЪ्рдЫा, рд╣рд░्рд╖, рддीрд╡्рд░ рд╡ेрдЧ рдФрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै – “рдЕрднि рдк्рд░ рд╕्рдеाрддाрд╣ेрд╡ рдпрдЬ्рдЮं
рдпाрддेрд╡ рдкрдд्рдоंрдд्рдордиा рд╣िрдиोрдд ॥5॥ ( рдпрдЬ्рдЮ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдпं рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े, рд╕рд╣рд░्рд╖, рддीрд╡्рд░ рд╡ेрдЧ рд╕े рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдЖрдЧे рдмреЭें।)
рд╡ेрджों рдоें рдд्рд╡рд╖्рдЯा рдХो рджेрд╡рд╢िрд▓्рдкी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдд्рд╡рд╖्рдЯा рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдЕрд░्рде рд╣ै рдмीрдЬрднाрдЧ рдЕрд╡рдпрд╡,
рдЬो рдХि рд╢ुрдХ्рд░ाрдгुрдУं рдоें рдкाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдШрдЯрдХ рд╣ै рдЬो рдЧुрдгों рдХा рд╕ंрд╡рд╣рди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рднाрд╖ा рдоें
рдЗрд╕рдХी рддुрд▓рдиा рдбी.рдПрди.рдП. рд╕े рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ंрддрддि рд╣ेрддु рд╕рдоाрдЧрдо рдХी рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдХे рдЕрдЧрд▓े рдЪрд░рдг рдоें рдЧрд░्рднाрдзाрди рдХे рдЕрдиंрддрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдбी.рдПрди.рдП., рдЙрдирдХे рдбोрдоिрдиेंрдЯ рд╣ोрдиे рдФрд░ рдЧрд░्рдн рдХे рдзाрд░рдг рдХी рдХाрдордиा рдХी рдЧрдпी рд╣ै – “рдЖ рдпрди्рдиः
рдкрдд्рдиीрд░्рдЧрдоंрдд्рдпрдЪ्рдЫा рдд्рд╡рд╖्рдЯा рд╕ुрдкाрдгिрд░्рджрдзाрддु рд╡ीрд░ाрди्” ॥20॥ (рдЬрдм рдкрдд्рдиी рд╣рдоाрд░े рдиिрдХрдЯ рдЖрддी рд╣ै, рддрдм рдд्рд╡рд╖्рдЯा рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмाрд╣ुрдУं рдЕрд░्рдеाрдд् рд╢्рд░ेрд╖्рда рдбी.рдПрди.рдП. рд╕्рдЯ्рд░ेंрдб्рд╕ рд╕े рд╡ीрд░ों рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░ें।)

рдЖрдЧे рдХी рдЛрдЪाрдУं рдоें рдк्рд░ाрдгрд░ूрдк рдзрди (рдЧрд░्рдн) рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдкृрдеिрд╡ी, рдорд░ुрдж्рдЧрдг, рдЗрди्рдж्рд░, рд╡рд░ुрдг, рдж्рдпौः рдПрд╡ं рдУрд╖рдзिрдпों рдХी
рд╢्рд░ेрд╖्рда рдпोрдЬрдиा рдХे рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдХी рдХाрдордиा рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЧрд░्рдн рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдкंрдЪрдорд╣ाрднौрддिрдХ рдШрдЯрдХों рдХे рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╕ंрдпोрдЬрди,
рд╡िрднाрдЬрди рдЖрджि рдоें рд╡ाрдд-рдкिрдд्рдд рдФрд░ рдХрдл рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХाрдоुрдХрддा рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдКрд░्рдЬा рдПрд╡ं рдж्рд░рд╡्рдп рдкृрдеिрд╡ी, рдорд░ुрдж्рдЧрдг, рдЗрди्рдж्рд░,
рд╡рд░ुрдг, рдж्рдпौः, рдУрд╖рдзिрдпों рдЖрджि рд╕े рд╣ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЧрд░्рднिрдгी рдФрд░ рдЧрд░्рдн рдХा рдк्рд░рдмрди्рдзрди рдЕрдм рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ो рдЪрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдЬाрддि рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ंрддрддि рд╕े рддो рд╡ंрдЪिрдд
рд╣ो рд╣ी рд░рд╣ी рд╣ै, рдЧрд░्рднिрдгी рдХो рдЧрд░्рднाрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЙрдкрдж्рд░рд╡ों рдХा рднी рджुःрдЦ рдЭेрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ोрдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╕ंрдЧीрддा рдЧांрдзी рдХी рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ

рд╕ंрдЧीрддा рдЧांрдзी
рд╕ंрдЧीрддा рдЧांрдзी

рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХी рдзрд░ोрд╣рд░

рджрдл्рддрд░ рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕्рдХूрдЯी рдкрд░ рд▓ौрдЯрддी рд╡рд╕ुрдзा рдХो рд╕реЬрдХ рдХे рдЙрд╕ рдкाрд░ рд░ुрдЪि рджिрдЦी। рд░ुрдЪि, рд╡рд╕ुрдзा рдХी рдмрдЪрдкрди рдХी рд╕рд╣ेрд▓ी рдеी। рд╕ाрде -рд╕ाрде рдкреЭे, рдмреЬे рд╣ुрдП। рд╡рд╕ुрдзा рд╕рдоृрдж्рдз рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдеी। рд░ुрдЪि рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧ рдХी рдеी। рдЬाрддीрдп рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕंрддрд░ рдХे рдмाрдж рднी рджोрдиों рдоें рдмрд╣рдиों рд╕ा рдк्рд░ेрдо рдеा। рд╡рд╕ुрдзा рдХे рджाрджा рдЬी, рдордо्рдоी, рдкाрдкा рд░ुрдЪि рдХो рдмेрдЯी рд╣ी рдоाрдирддे рдеे। рд░ुрдЪि рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рднी рджोрдиों рдоें рдХोрдИ рдЕंрддрд░ рди рдХрд░рддा рдеा। рд░िрдХ्рд╢ा рдоें рдЬाрддी рд░ुрдЪि рдХो рд╡рд╕ुрдзा рдиे рдкुрдХाрд░ा। рдЖрд╡ाреЫ рд╢ाрдпрдж рдкрд╣ुँрдЪी рдирд╣ीं! рд╡рд╕ुрдзा рдиे рд╕्рдХूрдЯी рдоोреЬ рдХрд░ рд░ुрдЪि рдХे рд░िрдХ्рд╢े рдХे рдкीрдЫे рд▓рдЧा рджी।
рдЙрд╕े рдпाрдж рдЖ рд░рд╣ा рдеा। рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рд╡ो рдЧुреЬрдЧाँрд╡ рдЖ рдЧрдпी। рд░ुрдЪि рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдкूрдиा рдоें рд╣ुрдЖ। рдХुрдЫ рд╕рдордп рдоेрд▓рдЬोрд▓ рд░рд╣ा рдлिрд░ рддीрди рд╕ाрд▓ рд╕े рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдЦрдд्рдо рд╕ा рд╣ो рдЧрдпा। рд░ुрдЪि рдХे рдоाрддा -рдкिрддा рднी рдмेрдЯे рдХे рд╕ाрде рд╡िрджेрд╢ рдЪрд▓े рдЧрдП। рд░ुрдЪि рдХो рдЧुреЬрдЧाँрд╡ рдоें рджेрдЦ рд╡рд╕ुрдзा рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рд╕рди्рди рдеी। рд╡рд╕ुрдзा рдиे рд╕्рдХूрдЯी рд░ुрдЪि рдХे рд░िрдХ्рд╢ा рдХे рдЖрдЧे рд▓рдЧा рджी। рд░ुрдЪि рдХो рдЙрддाрд░ा рдФрд░ реЫोрд░ рд╕े рдЧрд▓े рдоिрд▓ी, “рдХिрддрдиी рдЖрд╡ाреЫें рджी। рд╕ुрдиी рдирд╣ीं рдХ्рдпा? рдпрд╣ाँ рдХैрд╕े? рдЦрдмрд░ рддो рдХрд░рдиी рдеी। рдХिрддрдиे рдлोрди рдХिрдпे, рдкрд░ рддेрд░ा рдирдо्рдмрд░ рд╣ी рдмрди्рдж рд░рд╣рддा рд╣ै!” рд╡рд╕ुрдзा рдиे рдЧрд▓े рд▓рдЧрдХрд░ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХी рдЭреЬी рд▓рдЧा рджी।
рд░ुрдЪि рдЪुрдк рдеी। рдмрд╣ुрдд рдаंрдбी! рдХोрдИ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдирд╣ीं। “рд╡рд╕ुрдзा рд╕реЬрдХ рдкрд░ рд╕рдм рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЫोреЬो рдоुрдЭे।” рд╡рд╕ुрдзा рдХो рдкрд░े рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░ुрдЪि рдиे рдХрд╣ा।
рд╡рд╕ुрдзा рдиे рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рд░ुрдЪि рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдЦुрд╢ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। рдмाрдд рдХो рд╕ंрднाрд▓рддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ी, “рдЪрд▓ рд░ेрд╕्рддрд░ां рдЪрд▓рддे рд╣ैं। рд╕ाрд░ी рдпाрджें рддाрдЬा рдХрд░ेंрдЧे।”
рд░ुрдЪि рдХे рди рди рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╡рд╕ुрдзा рдЙрд╕े рдЦींрдЪрдХрд░ рдкाрд╕ рдХे рд░ेрд╕्рддрд░ां рдоें рд▓े рдЧрдпी। рд░ुрдЪि рдЪुрдк рдеी। рд╡рд╕ुрдзा рдХुрдЫ рдЖрд░्рдбрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧी। рд░ुрдЪि рдиे рдЪुрдк्рдкी рддोреЬी, “рджेрдЦो, рд╕ाрдл рд╕ाрдл рдХрд╣рддी рд╣ुँ, рдоैं рддुрдорд╕े рдХोрдИ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдирд╣ीं рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддी।”
рд╡рд╕ुрдзा рдЕрд╡ाрдХ рдеी। рдЙрд╕рдХी рдЧрд▓рддी рдХ्рдпा рдеी?
рд░ुрдЪि рдиे рдШूрд░ рдХрд░ рдЙрд╕े рджेрдЦा, рдЖрд╡ाреЫ рдоें рд╡िрддृрд╖्рдгा рдШोрд▓ рдХрд░ рдмोрд▓ी, “рдоैं рдЕрдм рдПрдХ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рд╕рджрд╕्рдп рд╣ूँ। рдЬрд╣ाँ рд╕े рдоुрдЭे рдЬ्рдЮाрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рд╣рдо рдкрд░ рдХिрддрдиे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХिрдпे рдЧрдП рд╣ैं। рддुрдо рднी рдЙрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ो। рддुрдо рд▓ोрдЧों рдиे 5000 рд╕ाрд▓ рд╕े рд╣рдордкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХिрдпे рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рдоुрдЭे рдпे рдкрддा рдирд╣ीं рдеा। рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдЬा рдХрд░, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣ рдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдкреЭा рд╣ै। рдпे рд╕рдм рдЬाрдиा рдХैрд╕े рддुрдо рд▓ोрдЧों рдиे рд╣рдоाрд░े рд╣реШ рдЫीрдиे।”
рд░ुрдЪि рдмोрд▓ рдЪुрдХी рдеी। рд╡рд╕ुрдзा рдХो рдХाрдЯो рддो рдЦूрди рдирд╣ीं рд╡ाрд▓ी рд╕्рдеिрддि рдеी। рд╡рд╕ुрдзा рдиे рд░ुрдЪि рдХा рд╣ाрде рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдоें рд▓िрдпा, “рд░ुрдЪि, рдпे рд╕рдм рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХी рдлेрдХ рдкोрд╕्рдЯ - рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЕрдЦाреЬे рд╣ैं। рдЬिрдирдХा рдордХрд╕рдж рдЬाрддीрдп рд╡िрд╖рдорддा рдмреЭाрдиा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрддीрдп рд╡ैрдордирд╕्рдп рдмреЭा рдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕िрдж्рдзि рдХрд░рдиा рд╣ै рдмрд╕।”
“рд╣рдо рдмрдЪрдкрди рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╕े рд░рд╣े рд╣ैं। рдХ्рдпा рдХрднी рдЬाрддि рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рдЖрдпी? рддो рдлिрд░ рдЕрдм рдпे рдж्рд╡ेрд╖ рдХ्рдпों? рд╣рдо рд╕рднी рдХो рдЗрдирдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдоोрд╣рд░ा рдирд╣ीं рдмрдирдиा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХो рдж्рд╡ेрд╖ рд╕े рдмрдЪाрдиा рд╣ै।”
“рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे। рдЕрдкрдиा рдЙрдкрджेрд╢ рдмрди्рдж рдХрд░ो।”
рдЗрддрдиा рдХрд╣рдХрд░ рд░ुрдЪि рд░ेрд╕्рддрд░ां рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЧрдпी।
рд╡рд╕ुрдзा рдмुрдЭे рджिрд▓ рд╡ рдмोрдЭिрд▓ рдХрджрдоों рд╕े рд╕्рдХूрдЯी рдХे рдкाрд╕ рдЖрдпी। рдЙрд╕े рд╕्рдорд░рдг рдЖ рд░рд╣ा рдеा рд╡рд╣ рджिрди, “рд░ुрдЪि рдмिрдЯिрдпा, рддू рдлिрдХ्рд░ рди рдХрд░। рддेрд░ी рдЯ्рдпूрд╢рди рдХी рд╕ाрд░ी рдлीрд╕ рдоैं рджूंрдЧा। рддू рдмрд╕ рдорди рд▓рдЧा рдХрд░ рдкреЭ।”
рджाрджा рдЬी рдиे рд░ुрдЪि рдХे рд╕िрд░ рдкрд░ рд╣ाрде рдлेрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा। рдХिрддрдиे рдк्рдпाрд░ рд╕े рд░ुрдЪि рдмोрд▓ी рдеी, “рдЖрдк рдоेрд░े рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░े рд╡ाрд▓े рджाрджू рд╣ो!”
рд╡рд╕ुрдзा рдиे рд╕्рдХूрдЯी рд╕्рдЯाрд░्рдЯ рдХрд░ рджी। рдорди рдоें рддूрдлाрдиों рдХे рдЙрдореЬрддे рд╕ाрдпों рдХे рдмीрдЪ рд╡ेрджрдиा рдоें рдврд▓े рд╢рдм्рдж рдЪिрд▓्рд▓ा рд░рд╣े рдеे, “рд╣рдо рд╕рд╡рд░्рдг рд╣ैं! рд╣рдордиे 5,000 рд╕ाрд▓ рд╕े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХिрдпे рд╣ैं! рд╣ाँ рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдкреЭाрдИ рд╣рдоाрд░े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХी рд╣ी рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै!”
“рдЙреЮ рдпे рдоैं рдХ्рдпा рд╕ोрдЪ рд░рд╣ी рд╣ूँ!” рд╡рд╕ुрдзा рдиे рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕ंрднाрд▓ा, “рдирд╣ीं рдирд╣ीं рдоैं рднी рдЙрд╕ी рдж्рд╡ेрд╖ рдоें рдлँрд╕ рд░рд╣ी рд╣ूँ। рдоुрдЭे рдпрд╣ рдирдлрд░рдд рдирд╣ीं рдкाрд▓рдиी। рдоेрд░े рджिрд▓ рдФрд░ рдШрд░ рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рд╣рдоेрд╢ा рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП рдЦुрд▓े рд╣ैं। рдХрднी рднी рд▓ौрдЯ рдЖрдиा рд░ुрдЪि ... рдоेрд░ी рдмрд╣рди!”

рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдиैрддिрдХ рдмрд▓

рд╕ाрд░ा рд░ाрд╕्рддा рдЪрд▓рддे рдЪрд▓рддे рд╕ुрдиीрд▓ рдХा рдорди рдмрд╣ुрдд рдЦिрди्рди рдеा। рдХрдИ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдореЬ рд░рд╣े рдеे।
“рдпे рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рд╡ो рдЗрддрдиा рдЕрд╕рд╣ाрдп рдХैрд╕े рд╣ो рдЧрдпा? рдЙрд╕рдХी рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХी рддो рд▓ोрдЧ рдХрд╕рдоें рдЦाрддे рд╣ैं! рдХрд╣ाँ рдЧрдпी рд╡ो рдмрд╣ाрджुрд░ी!”
рдЖрдЬ рджрдл्рддрд░ рд╕े рд▓ौрдЯрддे рд╣ुрдП рдШрд░ рдЬрд▓्рджी рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рд▓рд▓рдХ рдеी। рдоुрдЦ्рдп рд╕реЬрдХ рдкрд░ рднीреЬ рдеी рддो рдЙрд╕рдиे рдЕंрджрд░ рд╡ाрд▓ा рдХрдЪ्рдЪा рд░ाрд╕्рддा рд▓े рд▓िрдпा।рдпे рд░ाрд╕्рддा рдХुрдЫ рд╕ुрдирд╕ाрди рд░рд╣рддा рд╣ै।
рдпрд╣ीं рдХुрдЫ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдиे рдкрд░ рдпрдХाрдпрдХ рдПрдХ рдЖрджрдоी рд╕ाрдордиे рдЖрдпा। рд╣ाрде рдоें рдЪाрдХू рдкрдХреЬे!
“рдЬो рдХुрдЫ рд╣ै рд╕рдм рдиिрдХाрд▓ рджो рд╡рд░рдиा!”
рд╕ुрдиीрд▓ рд╕рдХрдкрдХाрдпा, рдбрд░ рдХे рдоाрд░े рдЙрд╕рдХी рдШिрдШ्рдШी рдмंрдз рдЧрдпी। рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХे рд╕рдм рджे рджिрдпा। рдкैрд╕े, рдоोрдмाрдЗрд▓, рдШреЬी, рд╕ोрдиे рдХी рдЕंрдЧूрдаी! рд▓ुрдЯेрд░े рдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╕ुрдиीрд▓ рдХी рдЪेрддрдиा рд▓ौрдЯी।
“рдоुрдЭрд╕े рдЖрдзा рдеा। рдоैं рдХुрдЫ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рддो рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा!”
рдЗрди्рд╣ीं рднाрд╡ों рдХो рд▓िрдП рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪा। рдЪाрдЪा рдЬी рдХो рд╕рдм рдмрддाрдпा। рдЪाрдЪा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡ो рд╢рд╣рд░ рдоें рд░рд╣рддा рдеा। рдоाँ, рдкिрддाрдЬी рдЧाँрд╡ рдоें рдеे।
“рд╕ुрдиीрд▓, рддुрдордиे реЫрд░ा рд╕ा рднी рд╡िрд░ोрдз рди рдХिрдпा?” рдЪाрдЪा рдЬी рдХी рдк्рд░рд╢्рдирд╕ूрдЪрдХ рдоुрдж्рд░ा рдЖँрдЦों рдоें рдХрдИ рд╕рд╡ाрд▓ рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдордиे рдеी।
“рдирд╣ीं, рдоैं рдмрд╣ुрдд рдбрд░ рдЧрдпा рдеा।”
“рд╕ुрдиीрд▓, рддुрдо рд╡рд╣ी рд╣ो рди, рдЬिрд╕рдиे 12 рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдЧाँрд╡ рдХे рдШрд░ рдкрд░ рдЖрдпे рдЪाрд░ рдЪोрд░ों рд╕े рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХिрдпा рдеा। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рднी рд╣рдеिрдпाрд░ рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдкрдХреЬрд╡ा рдХрд░ рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЬीрддा рдеा।”
рдЪाрдЪा рдЬी рд╕ुрдиीрд▓ рдХे рдЭुрдХे рд╣ुрдП рд╕िрд░ рдХे рдкीрдЫे рдЫुрдкे рднाрд╡ рдкреЭрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।
рдЖрдЧे рдмोрд▓े, “рд╡ो рджेрдЦो рд╕ाрдордиे рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЪिрдд्рд░। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЬी рд╕े рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд▓ेрддे рд╣ुрдП!”
рд╕ुрдиीрд▓ рдиिрд╢рдм्рдж рдеा। рдЙрд╕рдХे рд╢рдм्рдж рднी рдЙрд╕рдХी рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХी рддрд░рд╣ рд╢ाрдпрдж рдЬрдо рдЧрдП рдеे।
рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рдж рд╕рдоेрдЯрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдиीрд▓ рдмोрд▓ा, “рдЪाрдЪा рдЬी, рдоैं … рдоैं рдмрд╣ुрдд рд▓рдЬ्рдЬिрдд рд╣ूँ। рддрдм рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдиैрддिрдХ рдмрд▓ рдеा। рдкрд░ рдЖрдЬ ... рдЖрдЬ рдЬो рдкैрд╕े рдЧрдП, рдЬो рд╕ोрдиे рдХी рдЕंрдЧूрдаी рд╡ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЧрдпा! рд╡рд╣ рд╕рдм рдоेрд░ी рд░िрд╢्рд╡рдд рдХी рдХрдоाрдИ рдеी!”
рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдпे рд╕ुрдиीрд▓ рдХी рдирдЬрд░ें рдЭुрдХी рд╣ुрдИ рдеीं।
“рд╣рдоाрд░ा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХा рдЦाрдирджाрди рд╣ै। рдЬрдм 12 рд╕ाрд▓ рдХा рдеा рддрдм рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдкрд░ рдмреЬा рдоाрди рдеा। рдЙрд╕ी рдиैрддिрдХ рдмрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЪोрд░ों рд╕े рд▓реЬ рдЧрдпा рдеा।”
рд╕ुрдиीрд▓ рдХुрдЫ рд░ुрдХा рдкрд▓рдХों рдкрд░ рдЙрдореЬे рдЖँрд╕ू рд░ोрдХ рдХрд░ рд░ुंрдзे рдЧрд▓े рд╕े рдмोрд▓ा, “рд░िрд╢्рд╡рдд рдХी рднेंрдЯ рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЪреЭा рдЪुрдХा рдеा। рдкрд░ рдпे рди рдоाрд▓ूрдо рдеा рдХि рдоेрд░ी рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХा рдиैрддिрдХ рдмрд▓ рднी рд░िрд╢्рд╡рдд рдХी рднेंрдЯ рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।”

рд╡рд░ рджे - рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा

рд╡рд░ рджे, рд╡ीрдгाрд╡ाрджिрдиी рд╡рд░ рджे!
рдк्рд░िрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░-рд░рд╡, рдЕрдоृрдд-рдоंрдд्рд░ рдирд╡
рднाрд░рдд рдоें рднрд░ рджे!

рд╡рд░ рджे, рд╡ीрдгाрд╡ाрджिрдиी рд╡рд░ рджे!

рдХाрдЯ рдЕंрдз-рдЙрд░ рдХे рдмंрдзрди-рд╕्рддрд░
рдмрд╣ा рдЬрдирдиि, рдЬ्рдпोрддिрд░्рдордп рдиिрд░्рдЭрд░,
рдХрд▓ुрд╖-рднेрдж-рддрдо рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рднрд░
рдЬрдЧрдордЧ рдЬрдЧ рдХрд░ рджे!

рд╡рд░ рджे, рд╡ीрдгाрд╡ाрджिрдиी рд╡рд░ рджे!

рдирд╡ рдЧрддि, рдирд╡ рд▓рдп, рддाрд▓-рдЫंрдж рдирд╡
рдирд╡рд▓ рдХंрда, рдирд╡ рдЬрд▓рдж-рдорди्рдж्рд░рд░рд╡,
рдирд╡ рдирдн рдХे рдирд╡ рд╡िрд╣рдЧ-рд╡ृंрдж рдХो
рдирд╡ рдкрд░, рдирд╡ рд╕्рд╡рд░ рджे!

рд╡рд░ рджे, рд╡ीрдгाрд╡ाрджिрдиी рд╡рд░ рджे!

рдЧोрджाрди рдХे рд╣ोрд░ी рдХा рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн

рдЖрджिрдд्рдп рдЖंрдЧिрд░рд╕

- рдЖрджिрдд्рдп рдЖंрдЧिрд░рд╕ 

рдЧोрджाрди рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рдХрд▓ा рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдоोрдд्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪी рд╣ै। рдЧोрджाрди рдоें рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди - рдЙрд╕рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा, рдЙрд╕рдХी рдзрд░्рдорднीрд░ुрддा рдФрд░ рднाрд░рддрдкрд░ाрдпрдгрддा рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡ाрд░्рдердкрд░рддा рдУрд░ рдмैрдардХрдмाрдЬी, рдЙрд╕рдХी рдмेрдмрд╕ी рдФрд░ рдиिрд░ीрд╣рддा- рдХा рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рдЪिрдд्рд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдЧрд░्рджрди рдЬिрд╕ рдкैрд░ рдХे рдиीрдЪे рджрдмी рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрд╕ी рдХो рд╕рд╣рд▓ाрддा, рдЕрдкрдиी рдкीреЬा, рдХ्рд▓ेрд╢ рдФрд░ рд╡ेрджрдиा рдХो рдЭुрдард▓ाрддा, 'рдорд░рдЬाрдж' рдХी рднाрд╡рдиा рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХрд░рддा, рдЛрдгрдЧ्рд░рд╕्рддрддा рдХे рдЕрднिрд╢ाрдк рдоें рдкिрд╕рддा, рддिрд▓-рддिрд▓ рд╢ूрд▓ों рднрд░े рдкрде рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдоेрд░ुрджंрдб рдпрд╣ рдХिрд╕ाрди рдХिрддрдиा рд╢िрдеिрд▓ рдФрд░ рдЬрд░्рдЬрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै, рдпрд╣ рдЧोрджाрди рдоें рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЧोрджाрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें, 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рддीрд╕рд░ी рдФрд░ рдЪौрдеी рджрд╢ाрдм्рджिрдпों рдХे рднाрд░рдд рдХा рдРрд╕ा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै рд╡ैрд╕ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХिрд╕ी рднी рдЕрди्рдп рд╢ैрд▓ी рдоें рдоिрд▓рдиा рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै। рдирдЧрд░ों рдХे рдХोрд▓ाрд╣рд▓рдордп рдЪрдХाрдЪौंрдз рдиे рдЧाँрд╡ों рдХी рд╡िрднूрддि рдХो рдХैрд╕े рдвँрдХ рд▓िрдпा рд╣ै, рдЬрдоींрджाрд░, рдоिрд▓ рдоाрд▓िрдХ, рдкрдд्рд░рд╕ंрдкाрджрдХ, рдЕрдз्рдпाрдкрдХ, рдкेрд╢ेрд╡рд░ рд╡рдХीрд▓ рдФрд░ рдбाрдХ्рдЯрд░, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдиेрддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдХрд░्рдордЪाрд░ी рдЬोंрдХ рдмрдиे рдХैрд╕े рдЧाँрд╡ рдХे рдЗрд╕ рдиिрд░ीрд╣ рдХिрд╕ाрди рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдХैрд╕े рдЧाँрд╡ рдХे рд╣ी рдорд╣ाрдЬрди рдФрд░ рдкुрд░ोрд╣िрдд рдЙрдирдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЧोрджाрди рдоें рдпे рд╕рднी рддрдд्рд╡ рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╕्рд╡рддः рд╣ी рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЧोрджाрди рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдмाрддें рдПрдХ рд╕ाрде рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ैं। рдЬाрди рдкрдб़рддा рд╣ै рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХे рд╡्рдпंрдЧ рдФрд░ рд╡िрдиोрдж, рдХрд╕рдХ рдФрд░ рд╡ेрджрдиा, рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп, рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рднी рдХो рдЗрд╕ी рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рднрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै। рдЕрддः рдХрдИ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдпрджि рдЙрд╕рдоें рд╢िрдеिрд▓рддा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╡े рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХा рдХрдеाрдирдХ рд╢िрдеिрд▓, рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдФрд░ рд╕्рдеाрди-рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрддि рдиाрдЯрдХीрдп рдЬाрди рдкрдб़рддा рд╣ै। рдКрдкрд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдкाрдардХрдЧрдг рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ंрддु рдпрджि рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦें рддो рдЧोрджाрди рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕-рдХौрд╢рд▓ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़ेрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрддрдиी рдмाрддें рдХрд╣ीं рд╣ैं рдк्рд░рдЦрд░рддा рд╕े рдЙрдирдХा рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं। рд╕рднी рдмाрддें рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рд╕ंрдЧрдХрд▓्рдкрдиा, рд╕рдоुрдЪिрдд рддрд░्рдХрдЬाрд▓ рдФрд░ рд╕рд╣ी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╡ाрд╣рд╢ीрд▓, рдЪुрд╕्рдд рдФрд░ рджुрд░ुрд╕्рдд рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡рдгрд░्рдирд╢ैрд▓ी рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрд░ рджेрдиा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рдХौрд╢рд▓ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрдирдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХिрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрдХ рдХो рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдоाрди्рдп рддрде्рдп рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рдпुрдЧ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ुреЭिрд╡ाрдж рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдкрд░ाрдзीрди рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рди рдХेрд╡рд▓ рдоूрд▓्рдп рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुреЫрд░ рд░рд╣ा рдеा рдЕрдкिрддु рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдвाँрдЪा рднी рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рдеा рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рдд рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдХृрд╖ि рдХो рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдиीрддिрдпों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा।

рдпрд╣ рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рддрде्рдп рд╣ै рдХि рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рди 1936 рдоें рд░рдЪा рдЧрдпा рдЧोрджाрди рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдРрд╕ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдХृрд╖рдХ рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рдЬो рдЕрдкрдиी рджिрд╢ा рд╡ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпा рддो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрджेрд╢рд╡ाрджी рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░рд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ों рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрди рдЧрдпे рдЕрдерд╡ा рдЧांрдзीрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдкрд░िрдкोрд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрди рдЧрдпे рдеे। рдпे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкाрдардХों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХी рд╣ी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЬिрд╕рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдмреЬे рд╣ी рд╕ुрд▓рдЭे рддрд░ीрдХे рдПрд╡ं рд╡्рдпंрдЬिрдд рднाрд╡ рд╕े рдмाрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рд╕ेрд╡ाрд╕рджрди, рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо, рд░ंрдЧрднूрдоि, рдХाрдпाрдХрд▓्рдк, рдиिрд░्рдорд▓ा, рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा, рдЧрдмрди, рдХрд░्рдорднूрдоि рдЖрджि рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдХрддिрдкрдп рдРрд╕े рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХी рдпрд╣ी рдХрд▓ा рдХा рдЪрд░рдоोрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд░ूрдк рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЧोрджाрди рдоें рд╣ी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡े рдЙрдкрджेрд╢ाрдд्рдордХрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпрдеाрддрде्рдп рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХा рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдФрд░ рдЙрдирдХे рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें - "рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдЖрдЧрдорди рдХो рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।"

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧोрджाрди рдХो рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рджुрдЦों рдФрд░ рдд्рд░ाрд╕рджिрдпों рдХो рдж्рдпोрддिрдд рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рдХрдеा рдоें рдЧाँрд╡ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдХे рдЖрдкрд╕ी рдж्рд╡ंрдж्рд╡, рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рджुрдЦ, рдЧाँрд╡ों рдХे рдмрджрд▓рдиे рдЯूрдЯрдиे рдмिрдЦрд░рдиे рдХे рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдЬрдоींрджाрд░ी рдХे рдЪрдХ्рд░ рдоें рдЙрд▓рдЭ рдХрд░ рдЖрддंрдХिрдд рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдкीреЬा рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╡िрд╖рдж рдЪिрдд्рд░рдг рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╣ै рдЬिрд╕े рдкреЭрдХрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рдкाрдардХ рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХी рд╡िрд╖рдо рд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд░ुрдгाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдХिрд╕ाрди рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рджрд╢ा рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ो рд╕рдХे। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдХрдеा рдХा рдоूрд▓ рд╣ोрд░ी рдиाрдордХ рдХिрд╕ाрди рд╣ै рдЬो рди рддो рдзीрд░ोрджाрдд्рдд рдиाрдпрдХ рд╣ै рди рд╣ी рд╡рд╣ рдзीрд░рд▓рд▓िрдд рдЕрдерд╡ा рдзीрд░рдк्рд░рд╢ाрди्рдд рдЕрдерд╡ा рдзीрд░ोрдж्рдзрдд рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдиाрдпрдХ рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдорд╣ाрдирддा рдЕрдерд╡ा рдЪрдордд्рдХाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрддि рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рд╣ै рдЬो рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдоें рдЕрдиुрд╕्рдпूрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрджि рд╣ोрд░ी рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд╣ो рддो рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдХेрд╡рд▓ рдзूрдк рд╕े рдЭुрд▓рд╕ी, рд╕ांрд╡рд▓ी рдФрд░ рд╕ूрдЦी рдкреЬी рдд्рд╡рдЪा, рдкिрдЪрдХा рд╣ुрдЖ рдоुँрд╣, рд╕िрд░ рдкрд░ рдЕрди्рджрд░ рдХी рдУрд░ рдзंрд╕ी рд╣ुрдИ рдиिрд╕्рддेрдЬ рдЖँрдЦें рдФрд░ рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣ी рдЕрдХाрд░рдг рд╣ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдоाрд░ рд╕े рдоुрд░рдЭाрдпा рд╣ुрдЖ рдоुрдЦ рдХी рдоाрдд्рд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рдиा рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा। рд╣ोрд░ी рдХे рдЗрд╕ рдмिंрдм рд╕े рдХिрд╕ी рднी рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХा рдЪेрд╣рд░ा рдмрд░рдмрд╕ рд╕ाрдордиे рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рджुрд░्рджрд╢ा рдХा рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – "рдШрд░ рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЧिрд░рдиे рдХो рд╣ो рдЧрдпा। рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдмैрд▓ рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рдеा, рд╡рд╣ рднी рдиीрдоाрдЬाрди- рдЕрдм рдЗрд╕ рдШрд░ рдХे рд╕ंрднрд▓рдиे рдХी рдХ्рдпा рдЖрд╢ा рд╣ै- рд╕ाрд░े рдЧाँрд╡ рдкрд░ рдпрд╣ी рд╡िрдкрдд्рддि рдеी। рдРрд╕ा рдПрдХ рднी рдЖрджрдоी рдирд╣ीं рдеा рдЬिрд╕рдХी рд░ोрдиी рд╕ूрд░рдд рди рд╣ो। рдЪрд▓рддे рдлिрд░рддे рдеे, рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे, рдкिрд╕рддे рдеे, рдШुрдЯрддे рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдкिрд╕рдиा рдФрд░ рдШुрдЯрдиा рдЙрдирдХी рддрдХрджीрд░ рдоें рд▓िрдЦा рдеा। рдЬीрд╡рди рдоें рди рдХोрдИ рдЖрд╢ा рдФрд░ рди рдХोрдИ рдЙрдоंрдЧ, рдЬैрд╕े рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ोрддे рд╕ूрдЦ рдЧрдП рд╣ों рдФрд░ рд╕ाрд░ी рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдоुрд░рдЭा рдЧрдИ рд╣ो, рднрд╡िрд╖्рдп рдЕंрдзрдХाрд░ рдХी рднांрддि рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рд╣ै।"

рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХा рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдоें рдЧांрдзीрд╡ाрдж рд╕े рдоोрд╣рднंрдЧ рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЧांрдзीрд╡ाрдж рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣ोрд░ी рдЬैрд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдиिрджाрди рджेрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЧोрджाрди рдоें рдЖрдХрд░ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдирдЧ्рди рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиे рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдХोрдИ рднी рдиेрддा рдХृрд╖рдХों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рди рддो рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдиिрд╡ाрд░рдг рд╣ेрддु рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдмाрдд рднी рдпрд╣ाँ рдмрддाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдиेрддा рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдиिрджाрди рдвूंрдврдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд░рд╣े рд╣ै рдФрд░ рдХृрд╖ि рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдиे рд╡рд░्рддрдоाрди рдпुрдЧ рдоें рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдмाрдзिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

"рдЧोрджाрди" рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖рдХ рдХी рдРрд╕ी рдХрдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХृрд╖рдХ рдЬीрд╡рди рднрд░ рдЕрдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдмेрд╣рддрд░ рд╣ो рд╕рдХे, рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдЕрдиेрдХ рдХрд╖्рдЯ рд╕рд╣рддा рд╣ै рддाрдХि рд╡рд╣ рдорд░्рдпाрджा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░ рд╕рдХे। рд╡рд╣ рджूрд╕рд░ों рдХो рдк्рд░рд╕рди्рди рд░рдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХрд░рддा рд╣ै, рдХिंрддु рдЙрд╕े рдЗрд╕рдХा рдлрд▓ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рд▓ुрдЯрдиे рдХे рд▓िрдпे рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЙрд╕ рдорд░्рдпाрджा рдХो рдмрдЪा рдирд╣ीं рдкाрддा рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рдзрд░рдг рд╡рд╣ рдмाрдд-рдмाрдд рдоें рджेрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдорддः рд╡рд╣ рдЬрдк-рддрдк рдХे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ी "рдорд░рдЬाрдж" рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рд╣ोрдо рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣ोрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдирд╣ीं, рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХे рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рд╣ै।। 'рдЧोрджाрди' рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧ्рд░ाрдо рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдХी рджो рдХрдеाрдУं рдХा рдЗрддрдиा рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдоिрд╢्рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рджोрдиों рдХрдеाрдУं рдХा рд╕ंрдЧрдарди рдЗрддрдиी рдХुрд╢рд▓рддा рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЖрдж्рдпोрдкांрдд рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХрд▓рдо рдХी рдпрд╣ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।

рд╣ोрд░ी рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд░рдг рд╣ैं। рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЕрдкрдиा рдордд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдпे рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि "рдЧोрджाрди рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рд░ूрдк рд╣ी рджूрд╕рд░ा рд╣ै। рд░ाрдпрд╕ाрд╣рдм рдХे рдХाрд░िंрджे рд╕ीрдзे рд╣ोрд░ी рдХा рдШрд░ рд▓ूрдЯрдиे рдирд╣ीं рдЬाрддे, рдордЧрд░ рд╣ोрд░ी рд▓ुрдЯ рдЬाрддा рд╣ै рдХрдЪрд╣рд░ी рдХाрдиूрди рдХे рд╕ीрдзे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рднी рдЙрд╕рдХी рдЬрдоीрди рдЫिрди рдЬाрддी рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдЬैрд╕ा рдХिрд╕ाрди рд╢ोрд╖рдг рдХे рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рддंрдд्рд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдХेрд▓ा рдФрд░ рдиिрд░ीрд╣ рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХрд╣рддा рд╣ै рдЧाँрд╡ рдоें рдЗрддрдиे рдЖрджрдоी рддो рд╣ैं, рдХिрд╕ी рдкрд░ рдмेрджрдЦрд▓ी рдирд╣ीं рдЖрдИ, рдХिрд╕ рдкрд░ рдХुреЬрдХी рдирд╣ीं рдЖрдИ। рдзрдиिрдпा рдХे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХिрддрдиी рднी рдХрддрд░ рдм्рдпोंрдд рдХрд░ो, рд▓рдЧाрди рдмेрдмाрдХ рд╣ोрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдФрд░ рдЕрд╕ंрднрд╡рддा рдХो рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЧोрджाрди рдХा рд╕ाрд░ рдмрдиा рдбाрд▓ा рд╣ै। рдЧोрджाрди рдЕंрддрддः рджो рд╕рдн्‍рдпрддाрдУं рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ै рдПрдХ рдУрд░ рдХिрд╕ाрдиी рд╕рдн्рдпрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्‍рд╡ рд╣ोрд░ी рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्‍рдпрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्‍рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдХि рд╕ाрдоंрддी рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоें рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рд╣ोрд░ी рдкрд░ाрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдорд░рдЬाрдж рдХी рдЬिрдж рдХे рд╕ाрде рд╣ोрд░ी рдХा рдорд░рдиा рдЧोрджाрди рдХे рдЕंрдд рдХो рдПрдХ рдд्рд░ाрд╕рдж рдмिंрджु рдмрдиा рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдиाрдпрдХ рд╣ोрд░ी рдХा рдпрд╣ рдд्рд░ाрд╕рдж рдЕंрдд рдкाрдардХ рдХो рджेрд░ рддрдХ рдФрд░ рджूрд░ рддрдХ рдЕрдкрдиी рдЬрдж рдоें рд▓िрдП рд░рд╣рддा рд╣ै।"

рд╣ोрд░ी рдХिрддрдиे рднी рдХрд╖्рдЯ рд╕рд╣рдХрд░ рдорд░рдЬाрдж рдХा рдоोрд╣ рдирд╣ीं рдЫोреЬ рдкाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрдзाрд░ рдорд░рдЬाрдж рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों, рдиैрддिрдХрддा рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХा рджрдмाрд╡ рднी рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ा рд╣ै। рдПрдХाрдз рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬрдм рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдиैрддिрдХрддा рд╕े рдбрдЧрдордЧाрддा рднी рд╣ै рддрдм рднी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдиैрддिрдХ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдФрд░ рджрд░्рдж рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдЬो рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे рд╡рд╣ рд╡рд╣ी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдХ्рдпों рдХि рд╡рд╣ рд╕рджा рд╕े рд╣ी рджूрд╕рд░ों рдХे рджрдмाрдм рдоें рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдЬैрд╕े рдоाрдоूрд▓ी рд╕े рдХिрд╕ाрди рдХो рднी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдРрд╕ी рдиिрдо्рди рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╢िрдХाрд░ рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рди рддो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै рдФрд░ рди рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХी рдкूрд░्рддि рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХी рдпрд╣ рдиैрддिрдХрддा рдПрдХ рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рдЕрдкрд░िрднाрд╖िрдд рдФрд░ рдУрдвी рд╣ुрдИ рдиैрддिрдХрддा рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рдЬाрдоा рд╣ै рдЬो рднाрд░рддीрдп рдордиुрд╖्рдп рдХो рдзрд░्рдорднीрд░ु рдмрдиाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै рд╣ोрд░ी рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХी рдпрд╣ी рдУреЭी рд╣ुрдИ рдиैрддिрдХрддा рдЬрди्рдп рдиिрдпрддि рдЖрдЬ рднी рдЖрдо рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдиिрдпрддि рдмрди рдЬाрддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рдЧौрд░рд╡рдкूрд░्рдг рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЕрдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд░्рдпाрджा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдмाрдз्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдорд░्рдпाрджा рд╕े рд╕ाрдзाрд░рдг рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдФрд░ рдЬिрдж рдоें рдкिрд╕рддा рд╣ुрдЖ рд╣ोрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдЬ рднी рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрд░े рдЧाँрд╡ рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХो рдкीрдЯрдиे рдоें рдЙрд╕рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдирд╣ीं рдЬाрддी рдФрд░ рдЕрдХाрд░рдг рд╣ी рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХे рдШрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ी рд╕े рдЬाрддी рд╣ै। рдаाрдХुрд░ рдЬी рдХी рдЖрд░рддी рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рдЙрда рд╕рдХрддा рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЪреЭाрд╡े рдХे рд▓िрдП рддांрдмे рдХा рдПрдХ рднी рдкैрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╡рд╣ рд╕рдмрдХी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рд╣ेрдаी рд╣ोрдЧी рдЬрдм рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрд╕рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдкрддा рдЪрд▓ेрдЧा। рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдкрд░ рдЦेрд▓рдХрд░ рдХुрд▓ рдорд░्рдпाрджा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ोрд░ी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं, рд░ुрдвिрдпों рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдХुрд░ीрддिрдпों рдХा рдиिрд░ीрд╣ рд╢िрдХाрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рд╢ोрднा рдж्рд╡ाрд░ा рдкूрдЫे рдЧрдП рд╕рд╡ाрд▓ рдХि рдЗрди рдорд╣ाрдЬрдиों рд╕े рдХрднी рдкीрдЫा рдЫूрдЯेрдЧा рдпा рдирд╣ीं рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рд╣ोрд░ी рдХрд╣рддा рд╣ै "рдЗрд╕ рдЬрдирдо рдоें рддो рдЖрд╢ा рдирд╣ीं рд╣ै рднाрдИ। рд╣рдо рд░ाрдЬ рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे, рднोрдЧ рд╡िрд▓ाрд╕ рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे, рдЦाрд▓ी рдоोрдЯा рдЭोрдЯा рдЦाрдиा рдФрд░ рдорд░рдЬाрдж рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं"। рд╣ोрд░ी рдЧृрд╣рд╕्рде рдХा рдЖрдзाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЬрдоीрди рдХो рдоाрдирддा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рднाрдЗрдпों рд╕े рдФрд░ рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдЧोрдмрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧोрдЭे рдХा рдЖрдШाрдд рднी рдЙрд╕ рдЬैрд╕े рдорд░рдЬाрдж рдкाрд▓рдХ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдЖрдШाрдд рд╣ै।

рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЧोрджाрди рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдЦूрди рдЪूрд╕рдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдХ्рд░ूрд░ рд╢ोрд╖рдг рдЪрдХ्рд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╣ोрд░ी рдФрд░ рдЙрд╕ рдЬैрд╕े рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдЧुрдордиाрдо рдХिрд╕ाрди рд╕ाрдзрди рд╡िрд╣ीрди рдХिрд╕ाрди рдлँрд╕े рд╣ुрдпे рд╣ैं। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╢िрдХाрд░ рдпे рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рдкीреЬा рд╕े рднрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдХो рдорд░-рдорд░ рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЬीрддे рд╣ैं। рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдХो рд╡рд╣ рдЪुрдкрдЪाрдк рд╕рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд▓ंрдмी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рди рдЙрд▓рдЯрддा рд╣ै рдФрд░ рди рдкрд▓рдЯрддा рд╣ै рдХेрд╡рд▓ рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЬिрди рддрд▓рд╡ों рдХे рдиीрдЪे рдЧрд░्рджрди рджрдмी рд╣ो рдЙрдирдХो рд╕рд╣рд▓ाрдиे рдоें рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдХुрд╢рд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЬрдоींрджाрд░, рдЕрдлрд╕рд░,рдкрдЯрд╡ाрд░ी, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░, рдФрд░ рдкुрд░ोрд╣िрдд рдХे рдЖрддंрдХ рдоें рдлँрд╕े рд╣ोрд░ी рдХी рд▓ाрдЪाрд░ी рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдмिंрдм рд╣ै। рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдХ्рд░ूрд░ рдкंрдЬों рдоें рдлँрд╕े рд╣ोрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХिрд╕ी рднी рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рд╢ोрд╖िрдд рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХी рднांрддि рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЧрд░ीрдмी рдХी рдоाрд░, рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдХा рджрд░्рдж, рдХрд░्рдЬ рдХी рдоाрд░ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдмैрд▓ों рдХी рдЬोреЬी рдХे рдмिрдХ рдЬाрдиे рдпा рдорд░ рдЬाрдиे рдХा рд╕рджрдоा, рдЖрдзा рдЦेрдд рд╕ाрдЭे рдХी рдЦेрддी рдХा рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЦेрддों рдХी рдиीрд▓ाрдоी рдХा рджंрд╢ рд╕рд╣рддा рд╣ुрдЖ рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рдХ्рд░ांрддि рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рди рджिрдЦाрдХрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рд╣ोрд░ी рдХो рдПрдХ рдЖрдо рдХिрд╕ाрди рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмрдиाрдП рд░рдЦा рдЬो рдиिрд░्рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рднाрд╡ рд╕े рд╕рднी рдХрд╖्рдЯ рд╕рд╣ рдХрд░ рднी рдЕрдкрдиी рдУреЭी рд╣ुрдИ рдорд░्рдпाрджा рдХो рдк्рд░рдоुрдЦрддा рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдпрд╣ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдирдЬрд░िрдпा рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рд╣ोрд░ी рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдиाрдпрдХ рдирд╣ीं рдмрди рдкाрддा рдЕрдерд╡ा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं рджिрдЦрддा рдХ्рдпोंрдХि рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдоें рдпрджि рдХुрдЫ рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдкैрд╕ा рд╣ै рдЬो рд╣ोрд░ी рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдорд╡рд╢ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдФрдкрди्рдпाрд╕िрдХ рдХрдеा рдХो рджुрдЦांрдд рд░ूрдк рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ोрдЪ рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдПрдХ рдРрд╕ा рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧाрддे рд╣ै рдЬो рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╕рдордп рдоें рднी рд╡ैрдз рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЕрди्рддिрдо рднाрдЧ рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै:
"рдХ्рдпा рдХрд░ें, рдкैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ैं, рдирд╣ीं рдХिрд╕ी рдХो рднेрдЬ рдХрд░ рдбाрдХ्рдЯрд░ рдмुрд▓ाрддी। рд╣ीрд░ा рдиे рд░ोрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा - рднाрднी рджिрд▓ рдХрдб़ा рдХрд░ो। рдЧोрджाрди рдХрд░ा рджो, рджाрджा рдЪрд▓े।“
 рдзрдиिрдпा рдиे рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рддिрд░рд╕्рдХाрд░ рдХी рдЖँрдЦों рд╕े рджेрдЦा। рдЕрдм рд╡рд╣ рджिрд▓ рдХो рдФрд░ рдХिрддрдиा рдХрдаोрд░ рдХрд░े? рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХा рдЬो рдзрд░्рдо рд╣ै, рдХ्рдпा рдпрд╣ рдЙрд╕рдХो рдмрддाрдиा рдкрдб़ेрдЧा? рдЬो рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ंрдЧी рдеा, рдЙрд╕рдХे рдиाрдо рдХो рд░ोрдиा рд╣ी рдХ्рдпा рдЙрд╕рдХा рдзрд░्рдо рд╣ै? рдФрд░ рдХрдИ рдЖрд╡ाрдЬें рдЖрдИं - рд╣ाँ, рдЧोрджाрди рдХрд░ा рджो, рдЕрдм рдпрд╣ी рд╕рдордп рд╣ै। рдзрдиिрдпा рдпंрдд्рд░ рдХी рднाँрддि рдЙрдаी, рдЖрдЬ рдЬो рд╕ुрддрд▓ी рдмेрдЪी рдеी, рдЙрд╕рдХे рдмीрд╕ рдЖрдиे рдкैрд╕े рд▓ाрдИ рдФрд░ рдкрддि рдХे рдаंрдбे рд╣ाрде рдоें рд░рдЦ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЦрдб़े рдоाрддाрджीрди рд╕े рдмोрд▓ी - рдорд╣рд░ाрдЬ, рдШрд░ рдоें рди рдЧाрдп рд╣ै, рди рдмрдЫिрдпा, рди рдкैрд╕ा। рдпрд╣ी рдкैрд╕े рд╣ैं, рдпрд╣ी рдЗрдирдХा рдЧोрджाрди рд╣ै। рдФрд░ рдкрдЫाрдб़ рдЦा рдХрд░ рдЧिрд░ рдкрдб़ी।"

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдпрд╣ рдЕрди्рдд рдкाрдардХों рдХे рдорди рдоें рдЧрд╣рд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рднрд░ рджेрддा рд╣ै। рдХाрд░рдг рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЧौ рд╡ंрд╢ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдеा рдФрд░ рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдЧोрджाрди рдХो рдоोрдХ्рд╖ рдХा рд╕ाрдзрди рдоाрдирддा рд╣ै। рдоाрдорд▓ा рдпрд╣ीं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрддा рддो рдФрд░ рдмाрдд рдеी। рдмрд▓्рдХि рдЙрдд्рддрд░ोрдд्рддрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╡िрдШрдЯрди рдХी рдкीрдб़ा рд╣ोрд░ी рдХो рддोрдб़ рджेрддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЧोрджाрди рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЙрд╕े рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдпрд╣ рдЗрдЪ्рдЫा рдорди рдоें рд▓िрдП рд╣ी рд╡рд╣ рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рд╕े рдХूрдЪ рдХрд░ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░। 'рдЖрдЬीрд╡рди рджुрд░्рдзрд░्рд╖ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрд╕рдХी рдПрдХ рдЧाрдп рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддी'। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЧोрджाрди рдХो рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХी рдкीрдб़ा рдХा рджрд╕्‍рддाрд╡ेреЫ рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣ोрд░ी рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдРрд╕ा рдкाрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХा рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рди рдмрджрд▓ рдкाрдиा рд╣ी рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рдд्рд╡ рдХा рдЕрд╣рдо рдкрдХ्рд╖ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рдпुрдЧ рдоें рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рд╕े рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдХी рдУрд░ рдмрджрд▓рддे рдпुрдЧ рдоें рд╣ोрд░ी рдХा рдмेрдЯा рдЧोрдмрд░ рдХिрд╕ाрди рд╕े рдордЬрджूрд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХि рдпрдж्рдпрдкि рдЧोрдмрд░ рдХा рднी рд╢ोрд╖рдг рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд╕्‍рд╡рд░ рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै рдЕрдд: рд╡рд╣ рдмрдЪ рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдзрдиिрдпा рднी рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдгी рд╣ै, рд╡рд╣ рдЧाँрд╡ рднрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рдмрд╕े рд▓ोрд╣ा рд▓ेрддी рд╣ै। рдХिंрддु рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ोрд░ी рд╣ी рд╣ै рдЬो рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХाрд▓ рдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдкाрддा рд╡рд╣ рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рдк्рд░рдеा рдХे рдоूрд▓्‍рдпों рдХो рд╣ी рдвोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рди рддो рдЕрдкрдиी рдорд░рдЬाрдж рдХो рдЫोрдб़ рдкाрддा рд╣ै рди рд╣ी рдЧाँрд╡ рдХो, рди рдЬрдоीрди рдХो рдФрд░ рди рдХृрд╖ि рдХो। рдЕंрддрдд: рд╡ो рдорд░рддा рднी рд╣ै рдЧाँрд╡ рдХो рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЬोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдб़рдХ рдХो рдмрдиाрддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ी рд╕рдб़рдХ рдЬो рдЕंрддрдд: рдЧाँрд╡ рдкрд░ рд╢рд╣рд░ рдХे рдЕрдзिрдкрдд्‍рдп рдХी рдШोрд╖рдгा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕реЬрдХ рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рдХे рдкрддрди рдХी рдФрд░ рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдХी рдЬीрдд рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдорд░्рдпाрджा рдХे рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдоाрдирдХों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЭोंрдХ рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕рдордп рднी рдЧाрдп рдХे рджाрди рдЬैрд╕े рдХाрдо рдХो рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХे рджुрдЦ рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдпे рддो рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдгी рдзрдиिрдпा рд╣ी рд╣ै рдЬो рдордЬрджूрд░ी рдХे рд╕िрдХ्‍рдХे рдХो рдоृрдд рд╣ोрд░ी рдХे рд╣ाрде рдоें рджрдмा рдШोрд╖рдгा рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдпрд╣ी рд╣ोрд░ी рдХा рдЧोрджाрди рд╣ै।

рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЧोрджाрди рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдЦूрди рдЪूрд╕рдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдХ्рд░ूрд░ рд╢ोрд╖рдг рдЪрдХ्рд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЪрдХ्рд░ рдоें рдлंрд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ोрд░ी рд╕ाрдзрдирд╡िрд╣ीрди рд╣ैं рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ाрдорди्рддрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд░рд╣рдо рдирд╣ीं рдХрд░рддी рдФрд░ рди рд╣ी рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХ्рдпोंрдХि рджोрдиों рдХा рдЖрдзाрд░ рдЕрд░्рде рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╢िрдХाрд░ рдпे рдХिрд╕ाрди рднिрди्рди-рднिрди्рди рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рддाреЬिрдд, рдЕрдкрдоाрдиिрдд рдФрд░ рдкीреЬा рд╕े рднрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдХो рдорд░-рдорд░рдХрд░ рдЬीрддे рд╣ैं рдкрд░ рдЙрди рдкрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдХрд░ुрдгा рдирд╣ीं рдЖрддी। рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдХो рдЪुрдкрдЪाрдк рд╕рд╣рддे рдЬाрдиे рдХी рдЗрд╕ рд▓ंрдмी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╣ोрд░ी рди рдЙрд▓рдЯрддा рд╣ै рдФрд░ рди рдкрд▓рдЯрддा рд╣ै рдХेрд╡рд▓ рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЬिрди рддрд▓рд╡ों рдХे рдиीрдЪे рдЧрд░्рджрди рджрдмी рд╣ो рдЙрдирдХो рд╕рд╣рд▓ाрдиे рдоें рд╣ी рдХुрд╢рд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЬрдоीрджाрд░, рдЕрдлрд╕рд░, рдкрдЯрд╡ाрд░ी, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░, рдкुрд░ोрд╣िрдд рдХे рдЖрддंрдХ рдоें рдлँрд╕े рд╣ोрд░ी рдХी рд▓ाрдЪाрд░ी рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдмिंрдм рд╣ै। рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдХ्рд░ूрд░ рдкंрдЬों рдоें рдлँрд╕े рд╣ोрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХिрд╕ी рднी рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рд╢ोрд╖िрдд рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХी рднाँрддि рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЧрд░ीрдмी рдХी рдоाрд░, рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдХा рджрд░्рдж, рдХрд░्рдЬ рдХी рдоाрд░, рдмैрд▓ों рдХी рдЬोреЬी рдХे рдмिрдХ рдЬाрдиे рдпा рдорд░ рдЬाрдиे рдХा рд╕рджрдоा, рдЖрдзा рдЦेрдд, рд╕ाрдЭे рдХी рдЦेрддी рдХा рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЦेрддों рдХी рдиीрд▓ाрдоी рдХा рджंрд╢ рд╕рд╣рддा рд╣ुрдЖ рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рдХ्рд░ांрддि рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рди рджिрдЦाрдХрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рд╣ोрд░ी рдХो рдПрдХ рдЖрдо рдХिрд╕ाрди рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмрдиाрдП рд░рдЦा।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкाрдд्рд░ों рдПрд╡ं рдЪрд░िрдд्рд░ рдЪिрдд्рд░рдг рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдЗрд╕рд▓िрдпे рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЬीрд╡рди рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд░ूрдк рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХो рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рдпрд╣ рдХрдЯु рдЖрднाрд╕ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╕ाрдорди्рддрд╡ाрджी рдЕрдерд╡ा рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдмреЬी-рдмреЬी рд╕рднी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХी рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рдЕрд░्рдеाрднाрд╡ рд╣ै। рд╣ोрд░ी рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоाрдорд▓ा рдзрди рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ै। рдоुंрдмрдИ рдоें рд░рд╣рддे рд╡рдХ्рдд рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЕрдкрдиा рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЬैрдиेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдпे рдкрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиा рдпрд╣ рдХрдЯु рдЬीрд╡рди рдЕрдиुрднрд╡ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै "рдХрд░्реЫрджाрд░ рд╣ो рдЧрдпा рдеा, рдХрд░्реЫ рдкреЬा рджूँрдЧा, рдордЧрд░ рдФрд░ рдХोрдИ рд▓ाрдн рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ (рдЧोрджाрди) рдХे рдЕंрддिрдо рдкृрд╖्рда рд▓िрдЦрдиे рдмाрдХी рд╣ै। рдЙрдзрд░ рдорди рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрддा। (рдЬी рдЪाрд╣рддा рд╣ै) рдпрд╣ाँ рд╕े рдЫुрдЯ्рдЯी рдкाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкुрд░ाрдиे рдЕрдб्рдбे рдкрд░ рдЬा рдмैрдаूँ। рд╡рд╣ाँ рдзрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдордЧрд░ рд╕рди्рддोрд╖ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддो рдЬाрди рдкрдб़рддा рд╣ै рдХि рдЬीрд╡рди рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ।" рдЕрдкрдиा рдпрд╣ рдХрд░्реЫ рдЕрджा рдХрд░рдиे рдХा рдФрд░ 'рдЬीрд╡рди рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे' рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рдЕрдкрдиा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЧोрджाрди рдХे рд╣ोрд░ी рдХो рд╣рдоाрд░ी рдзрд░्рдо рд╕े, рдЕрд░्рде рд╕े рдФрд░ рдХाрдо рд╕े рддрдиिрдХ рднी рдоोрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдпे рдХेрд╡рд▓ рдЖрд▓ंрдХाрд░िрдХ рд╢рдм्рдж рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдбॉ. рдорд╣ेрди्рдж्рд░ рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдХрд╣рддे рд╣ै, "рд╣ोрд░ी рдХे рджрдпрдиीрдп рдЪिрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪुрдиौрддी рджी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрди рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡-рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рджोрд░ाрд╣े рдкрд░ рдЦрдбा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЖрдЧे рдпा рддो рдЖрдд्рдо-рд╕ंрд╣ाрд░ рдХी рдЕрддुрд▓ рдЬрд▓рд░ाрд╢ि рд╣ै рдпा рд╕्рд╡рдд्рд╡ рдЫीрди рдХрд░ рдЗрди्рд╕ाрди рдХी рддрд░рд╣ рдЬी рдЬाрдиे рдХे рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХी рдХрдаोрд░-рд╡िрд╖рдо-рднूрдоि рд╡िрдиाрд╢ рд╣ै рдпा рдХ्рд░ाँрддि।" рдпрд╣ рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░рдХृрддिрдЧрдд рдиिрдпрдоों рд╕े рдмंрдзी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрднी рдХрднी рддрд▓рд╡ाрд░ рдХे рд╕рдоाрди рдЙрдирдХे рд╕िрд░ рдХे рдКрдкрд░ рд░рд╣рддे рд╣ै рдЬो рд╕ाрдзрдирд╣ीрди рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднी рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЙрдд्рддрд░ोрдд्рддрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХрдореЫोрд░िрдпाँ рдкैрджा рдХрд░рдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдЬिрд╕рдХा реЮрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХो рднुрдЧрддрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╣рдо рдЧोрджाрди рдХी рд╣ोрд░ी рдоें рдпрд╣ рдХрдореЫोрд░ी рджेрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣рд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдФрд░ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд╕рдоाрди рдпрд╣ाँ рднी рд░ाрдп рд╕ाрд╣рдм рд╣ोрд░ी рдХा рдиाрдЬाрдпрдЬ рд▓ाрдн рдЙрдаाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें рд╣ोрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдоाрдирд╡ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рд╢ूрди्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЙрдирдХा рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрд░ी рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि "рднрдЧрд╡ाрди рд╕рдмрдХो рдмрд░ाрдмрд░ рдмрдиाрддे рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЬिрд╕рдХे рд╣ाрде рдоें рд▓ाрдаी рд╣ै, рд╡рд╣ рдЧрд░ीрдмों рдХो рдХुрдЪрд▓рдХрд░ рдмрдбा рдЖрджрдоी рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।" рд╣ोрд░ी рдЧँрд╡ाрд░ рдеा। рд▓ाрд▓ рдкрдЧрдб़ी рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ाрдг рдиिрдХрд▓ рдЬाрддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рдорд╕्рдд рд╕ाँрдб рдкрд░ рд▓ाрдаी рд▓ेрдХрд░ рдкिрд▓ рдкрдб़рддा рдеा। рд╡рд╣ рдХाрдпрд░ рди рдеा, рдоाрд░рдиा рдФрд░ рдорд░рдиा рджोрдиों рд╣ी рдЬाрдирддा рдеा, рдордЧрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╣рдердХрдг्рдбों рдХे рд╕ाрдордиे рдЙрд╕рдХी рдПрдХ рди рдЪрд▓рддी рдеी। рдмँрдзे-рдмँрдзे рдХौрди рдлिрд░े, рд░िрд╢्рд╡рдд рдХे рд░ुрдкрдпे рдХрд╣ाँ рд╕े рд▓ाрдпे, рдмाрд▓-рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХिрд╕ рдкрд░ рдЫोреЬे, рдордЧрд░ рдЬрдм рдоाрд▓िрдХ рд▓рд▓рдХाрд░рддे рд╣ै, рддो рдлिрд░ рдХिрд╕рдХा рдбрд░? рддрдм рддो рд╡рд╣ рдоौрдд рдХे рдоुँрд╣ рдоें рднी рдХूрдж рд╕рдХрддा рд╣ै।" рдЕрдд: рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ोрд░ी рдЬрд╣ाँ рдкाрдардХ рдХी рдХрд░ुрдгा рдХा рдкाрдд्рд░ рдмрдирддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рд╕рд╣ृрджрдп рдкाрдардХ рдпрд╣ рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे рддाрдХि рд╕ाрдзрдирд╣ीрди рд╡्рдпрдХ्рддि рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ुрдЦрдкूрд░्рд╡рдХ рд░рд╣ рд╕рдХे। рд╕ाреЮ рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ा рдЬाрдпे рддो рдЧोрджाрди рдоें рд╢ोрд╖рдг рдХे рдЕрдмाрдз рдЪрдХ्рд░ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХो рд╕ाрд╡рдзाрди рдХрд░рддे рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рд╡рд░्рдЧрд╣ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХा рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рддाрдХि рдЬिрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрд╡ाрджी рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рд╣рдоाрд░े рдкुрд░рдЦों рдиे рдЭेрд▓ा рд╣ै рд╡े рд╣рдоाрд░ी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рди्рддाрдиों рдХो рди рдЭेрд▓рдиे рдкреЬें।

рднाрд░рдд рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг

рдк्рд░िрдпंрдХा рд╢рд░्рдоा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рдПрд╡ं рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрднाрдЧ, рдо. рдЧां. рдЕं. рд╣िं. рд╡ि. рд╡рд░्рдзा, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░। 
‘рдЬрдирдХृрддि’ рдПрд╡ं ‘рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЕрдХाрджрдоी’ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।


рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рд╕े рд╣ी рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рдЕрдХ्рд╕рд░ рджोрд╣рд░ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा – рднाрд░рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдмрдирдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╣ै –‘INDIA IS IN THE PROCESS OF BECOMING A NATION’ рдпा рднाрд░рдд рдХे рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣ैं –‘NATION WITHIN NATION’ рд╕рд░ рдЬॉрди рд╕्рдЯ्рд░ेрдЪी, рдЕрдкрдиी ‘рдЗрдг्рдбिрдпा’ рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдХुрдЫ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднो рдоें рдЕрдкрдиी рдмाрддों рдХो рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдпी рджेрддे рд╣ै - “рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдорд╣рдЬ рдПрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рдиाрдо рдеा, рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдеा рдЬिрд╕рдоें рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ाрде-рд╕ाрде рд░рд╣ рд░рд╣े рдеे।”1 рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпूрд░ोрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рдЖрдкрд╕ी рдлрд░्рдХ рдЬिрддрдиा рдЬ्рдпाрджा рдирд╣ीं рдеा рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдлрд░्рдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдЗрд▓ाрдХों рдХे рдмीрдЪ рдеा। рд╕्рдЯ्рд░ेрдЪी рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि, “рдкंрдЬाрдм рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕्рдХाрдЯрд▓ैंрдб рдФрд░ рд╕्рдкेрди рдЬ्рдпाрджा рдирдЬрджीрдХ рд╣ैं।”2 рдЕрддः рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рдЪाрд╣े рдкंрдЬाрдм рд╣ो рдпा рдмंрдЧाрд▓, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣ो рдпा рдордж्рд░ाрд╕ рдЗрди्рд╣ें рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЕрд░्рдеाрдд् рднाрд░рдд рдХो рднाрд░рдд рдмрдирдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХрдИ рдЪрд░рдгों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиा рдкреЬा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдпрд╣ाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдПрдХ рд▓рд╣рд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рдмाрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी рдЬो рдЖрдЬ 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рднी рдк्рд░рд╡ाрд╣рдоाрди рд╣ै।

рд╕рд░्рд╡-рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдИрд╕्рдЯ рдЗрдг्рдбिрдпा рдХрдо्рдкрдиी рдиे рдЕрдкрдиे рдШृрдгिрдд рд╡्рдпाрдкाрд░рд╡ाрдж рдХी рдЖреЬ рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдПрд╡ं рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рдзीрд░े-рдзीрд░े рднाрд░рдд рдХो рдЧुрд▓ाрдоी рдХी рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдЬрдХреЬ рджिрдпा। рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░, рдЬाрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░, рд▓िंрдЧ рднेрдж рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЬिрддрдиी рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддी рдеी, рд╡рд╣ рд╕рдм рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдИ। рдкрд░िрдгाрдорддः рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдиिрд░ंрдХुрд╢ рд╢ाрд╕рди, рдиाрдЬाрдпрдЬ рддौрд░-рддрд░ीрдХों, рдЫрд▓-рдмрд▓, рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рдвाрдП рдЧрдП рдЬुрд▓्рдоो-рд╕िрддрдо рдПрд╡ं рдлूрдЯ рдбाрд▓ो рд░ाрдЬ्рдп рдХрд░ो рдЬैрд╕ी рдХुрдд्рд╕िрдд рдиीрддिрдпों рдиे рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕ोрдпे рдпрд╣ाँ рдХे рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджिрдпा, рдЙрди्рд╣ें рджेрд╢ рдХी рджрд╢ा рдФрд░ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджिрдпा। рдЕंрддрддः рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों, рдЪिंрддрдХो, рдирд╡рд╢िрдХ्рд╖िрддों, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों, рд╕ेрдиाрдиिрдпों, рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдЖрджि рдиे рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХो рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрджी рд╕рдд्рддा рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЗрд░ाрджों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдпा। рдпрд╣ рд╡рд╣ рджौрд░ рдеा рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рджेрд╢ рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдФрд░ рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд▓िрдП рдЪिंрддिрдд рд╣ो рдЙрдаा рдеा। рдЕрдм рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ोрд╖рдг, рджрдордирдХाрд░ी рдиीрддिрдпों, рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрд╡ांрдЫрдиीрдп рдк्рд░рднाрд╡ों, рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ूреЭिрдЧ्рд░рд╕्рдд, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЧрддिрд╣ीрдирддा рдФрд░ рдЗрди рд╕рдмрдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рдд рдХो рдЧुрд▓ाрдо рдмрдиाрдПं рд░рдЦрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рдЙрдирдХे реЩिрд▓ाрдл рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдпрд╣ ‘рдирдпी рдЪेрддрдиा’ рдм्рд░िрдЯрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рджрдордирдХाрд░ी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдеी, рдЬिрд╕े рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें ‘1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि’ рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। 1857 рдХे рдЗрд╕ рдк्рд░рдердо рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдЕрдкрдиा рд╕ाрд░ा рдорддрднेрдж рджрд░рдХिрдиाрд░ рдХрд░ рджेрд╢ рдХी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рд▓िрдП рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХा ‘рд╕्рдХ्рд░ू’ рдвीрд▓ा рдХрд░рдиे рдХो рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдЙрдаी। 1857 рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рдкैрджा рд╣ुрдИ рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХो рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдиे рднाрд░рддीрдп-рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЧोрдоुрдЦ рдоाрдиा рдеा। рдХ्рдпोंрдХि рджेрдЦा рдЬाрдП рддो 1857 рдоें рдШрдЯिрдд, рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдирдЬрд░िрдпा рдмрджрд▓ рджिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдЬрдирддा рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХो рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЪрд░िрдд्рд░ рднी рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा।

рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें ‘рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг’ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдеी। рдЬो рднाрд░рдд рдоें 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджрдмाрд╡ों рдпा рдпों рдХрд╣ें рдХि рдкрд░рддंрдд्рд░рддा рдХे рдХрдЯु рдпрдеाрд░्рде рд╕े рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдпा рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдоूрд▓्рдпों рдкрд░, рдЙрдирдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдкрд░ рдЕрдиेрдХों рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рдЦреЬे рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ, рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬреЬрддा рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рднाрд░рддीрдп рдЬрди-рдЬीрд╡рди рдХे рдоाрдирд╕ рдкрдЯрд▓ рдкрд░, рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ुंрджрд░ рд╕рдкрдиों рдХे рдмीрдЬ рдмिрдЦेрд░ рдЧрдпा।

рд╡рд╕्рддुрддः рджेрдЦा рдЬाрдП рддो 19рд╡ीं рд╕рджी, рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╡рд╣ рдХाрд▓-рдЦрдг्рдб рд╣ै, рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХрдИ рдоूрд▓्рдпों, рдЕрдиेрдХ рдЖрд╕्рдеाрдУं рдПрд╡ं рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдЯрдХрд░ाрд╡ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा, рддрдм рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХृрдд-рд╕ंрдХрд▓्рдк рдЕрдиेрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рдзाрд░ाрдПँ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрддी рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рд░ूрдкрдЧрдд рднिрди्рдирддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрдирдХे рдоूрд▓ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдмрджрд╣ाрд▓ी рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдиिрд╣िрдд рдеी। рдЗрди рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдзाрд░ाрдУं рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े Renaissance рдпा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдЕрднिрд╕िंрдЪिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рднाрд░рдд рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ुрдИ рдФрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдиे рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдХुрдЫ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдпी рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдпूрд░ोрдкीрдп ‘рд░िрдиेрд╕ाँ’ рдоें рдЗрдЯрд▓ी рдиे। рдХिрди्рддु рдРрд╕ा рдЕрдХाрд░рдг рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдаोрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░рдг рдеे। рдХ्рдпोंрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди, рдмुрд░्рдЬुрдЖ рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпे рдЧрдП рдЕрддः рдПрдХ рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдмेंрдЧाрд▓ рд░िрдиेрд╕ाँ рдПंрдб рдЕрджрд░ рдПрд╕ेрдЬ’ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी рд╕ुрд╢ोрднрди рд╕рд░рдХाрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- “рдмंрдЧाрд▓ рдХो рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ, рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕рдиे рдРрд╕ी рдЬाрдЧृрддि рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा, рдЬिрд╕े рд╕ाрдзाрд░рдгрддः ‘рдмंрдЧрд▓ा рд░िрдиेрд╕ाँ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдирдП рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХी рдЬिрддрдиी рд╕рдЪेрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдмंрдЧाрд▓ рдХो рдеी, рджेрд╢ рдХे рджूрд╕рд░े рдХिрд╕ी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдирд╣ीं рдеी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рдд рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдмंрдЧाрд▓ рдХी рднूрдоिрдХा рдпूрд░ोрдкीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг-рдЧाрдеा рдоें рдЗрдЯрд▓ी рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рддुрд▓рдиीрдп рд╣ै।”3 рдЕрддः рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╕्рд╡рднाрд╡िрдХ рдеी ।рдХ्рдпोंрдХि рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рддрдд्рд╡ рд╣ै। рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рдк्рд░ाрдЪ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд╡ाрдж рдЕрд░्рдеाрдд рдУрд░िрдПрдг्рдЯрд▓िрдЬ्рдо рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд░िрдиेрд╕ाँ рдХी рд▓рд╣рд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдЬैрд╕े- рдзрд░्рдо, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ुрдзाрд░, рдЕрддीрдд рдХा рдоिрдердХीрдп рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░рд╢्рди (рд╡िрдзрд╡ा рд╡िрд╡ाрд╣, рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, рд╕рддी рдк्рд░рдеा, рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा), рдЖрджि рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рдХेрд░рд▓, рдЧुрдЬрд░ाрдд, рдкंрдЬाрдм рдФрд░ рдЕंрддрддः рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрд╣ुрдЪрддी рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рдХिрди्рддु рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╖рдорддा рдПрд╡ं рд╕рднी рдк्рд░ाрди्рддों рдХी рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдХे рд╕ाрде рдШрдЯिрдд рдЗрд╕ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рднी рдЕрдкрдиे- рдЕрдкрдиे рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдз рдеे, рд╣ां рдПрдХ рдмाрдд рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै рдХि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдоें рд╕рднी рдк्рд░ांрдд рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рдеे। рдЗрди рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рд╕ंрднुрдиाрде рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि’ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдФрд░ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- “рднाрд░рдд рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдмрд╣ुрд╡рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдПрдХ рдвंрдЧ рдХा, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рджूрд╕рд░े рдвंрдЧ рдХा рдФрд░ рд╣िंрджी рдкрдЯ्рдЯी рдоें рдПрдХ рдЕрди्рдп рдвंрдЧ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдк्рд░рдмрд▓ рдеा। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЙрдирдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдЦूрдмिрдпाँ рдирд╣ीं рдеीं рдпा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХा рднाрд╡ рдеा।”4 рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдмाрдд рдЬो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рд╣ै рдХि, рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЕрдкрдиे рдпрд╣ाँ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдУं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рдХिрдпा рдХी рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзी рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдЙрдкрдЬ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рдХिрди्рддु рднिрди्рди рд╕рдоाрдЬिрдХ- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि, рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХрддा рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрднिрди्рдирддाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдПрдХ рд╣ी рдвंрдЧ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХा рдпा рдпों рдХрд╣ें рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвाँрдЪे, рд╕ाрдордЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рд╡िрднिрди्рдирддा рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдХрд╣ीं рдзрд░्рдо рддो рдХрд╣ीं рд╕्рдд्рд░ी, рддो рдХрд╣ीं рдХिрд╕ाрди рддो рдХрд╣ीं рджрд▓िрдд, рддो рдХрд╣ीं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдеे। рдХिрди्рддु рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдд्рдоाрдкрд╣рдЪाрди рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕рднी рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеा।

рдпрджि рд╣рдо рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рджрдХ्рд╖िрдг рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХो рдЦреЬा рдХрд░े рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЕрди्рдп рд╕्рд╡рд░ рдЬाрддीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд╕ाрдордиे рдЧौрдг рдкреЬ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рджрдХ्рд╖िрдг рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдПрдХ рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрдЦंрдбрди рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рдеा। рдмेрд╢рдХ рд╡рд╣ाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ुрдХूрдордд рдХा рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХी рдоांрдЧ рднी рдПрдХ рдоुрдж्рджा рдеा, рдХिрди्рддु рдЬाрддीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджрдХ्рд╖िрдг рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЖрдд्рдоा рдеी।

рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдПрдХ рдРрд╕ा рдХोреЭ рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕े рд╕рджैрд╡ рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рдЧрд░्рдд рдоें рджрдмाрдПँ рд░рдЦрддी рд╣ैं। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рдЬреЬ рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдиे рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдгрдкрдг рд╕े рдмрдиाрдпे рд░рдЦा। рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХाрд▓ीрди рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рднी рдЕрдиेрдХ рдЕंрддрд░рдзाрд░ाрдПँ рдЪрд▓ рд░рд╣ीं рдеी। рдПрдХ рддрд░рдл рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдкрд░ंрдкрд░ा рдеी, рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рднी рдк्рд░рд╡ाрд╣рдоाрди рдеी। рдХिрди्рддु рд╡рд░्рдгрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдиे рдЗрд╕рдоें рдирдП рдЖрдпाрдо рдЧреЭें। рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддाрдУं рдоें рд╡िрдЦ्рдпाрдд рддेрд▓ुрдЧू рд╡िрдж्рд╡ाрди ‘рдХंрджुрдХुрд░ी рд╡ीрд░ेрд╢рд▓िंрдЧрдо’ рдХा рдиाрдо рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। ‘рд░ाрдЬाрдоुрди्рдж्рд░ी рд╕ोрд╢рд▓ рд░िрдлॉрд░्рдо рдПрд╢ोрд╕िрдПрд╢рди’ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд╡ीрд░ेрд╢рд▓िंрдЧрдо рдиे рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмुрд░ाрдИрдпों рдХे рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЬिрд╕рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рджрдорди рдФрд░ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХे рдкाँрдЪ рдХाрд░рдгों рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХिрдпा। рдкрд╣рд▓ा рдмाрд▓-рд╡िрд╡ाрд╣, рджूрд╕рд░ा рд╡िрдзрд╡ाрдУं рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рддीрд╕рд░ा рдмрд╣ुрдкрдд्рдиीрдд्рд╡ рдк्рд░рдеा, рдЪौрдеा рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкाँрдЪрд╡ाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХा рдЕрднाрд╡। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि- “рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд╣ो, рдШрд░ рдХी рдЪрд╣ाрд░рджीрд╡ाрд░ी рдоें рдХैрдж рд╣ोрдХрд░, рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдХुрдЫ рднी рди рджेрдЦрдХрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдЬाрдиे рдмिрдиा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдоें рдбूрдмे рд╣ुрдП, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдкीреЬिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ुрдИ, рд╣рдоाрд░ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддрд▓ाрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рд╢рд░्рдо рдХी рдмाрдд рд╣ै-рд╡े рдЧुрд▓ाрдоों рд╕े рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХрдо рдирд╣ी।।”5 рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рд╡िрд░ेрд╢рд▓िंрдЧрдо рдЬी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдордЬिрдХ- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдПрдХ рдкूрд░ा рдЦाрдХा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджेрдЦрдиे рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा।

рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЬाрддिрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдгेрддा ‘рдиाрд░ाрдпрдг рдЧुрд░ु’ рдеे। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрднेрдж рдХो рдирдХाрд░рдХрд░ рд╕рднी рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕ंрддाрди рдмрддाрдпा рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓े рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдкрд░ рдХрд░ाрд░ा рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा। рдмрдХौрд▓ рдХрд░्рдоेрди्рджु рд╢िрд╢िрд░- рд╡े рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдиों рдоें рд╕ाрдл рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рди рддो рдХिрд╕ी рдХी рдЬाрддि рдкूрдЫो, рди рдмрддाрдУ, рди рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪो।”6 рдХिрди्рддु рдЧौрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╕ुрдзाрд░ों рдХो рд╡рд╣ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдЬो рдмंрдЧाрд▓ рд╡ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдПрдЪ рд╣िрдорд╕ाрде рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рднाрд░рдд рдХी рдЬाрддि рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдеी рдЬрд╣ाँ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдиिрдо्рдирдЬाрддीрдп рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдмाрд╣्рдордгों рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоुрдЦрддा рдеी।”7 рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ ‘рд░ाрдоाрд╕्рд╡ाрдоी рдиाрдпрдХрд░ рдкेрд░िрдпाрд░’ рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें, ‘рд▓ौрд╣ рдХрдкाрдЯ’ рдХी рднाрддि рдоौрдЬूрдж рдЗрд╕ рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдоुрдХ्рддि рджिрд▓ाрдиे рдоें рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рдЙрдирдХे рдЕрднिрдпाрди рдХा рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ рдЬाрддि, рд╡рд░्рдг, рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдоुрдХ्рдд рдПрдХ рд╕рдорд░рд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдеी।рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें, рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХा рдкुрдирд░ाрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиा рдеा।

рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рднाрдЧों рдоें рдЙрдардиे рд╡ाрд▓ी рдЗрд╕ рд▓рд╣рд░ рд╕े рд╣рдоाрд░ा рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рднी рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдмंрдЧाрд▓ рд╡ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЙрдд्рддрд░ी рднाрд░рдд рдпा рдпों рдХрд╣ें рдХि ‘рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░’ рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рджेрд░ рд╕े рдЖрдпी, рдХ्рдпोंрдХि рди рддो рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдеे, рдЬिрд╕рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдкрдирдкрддी, рди рд╣ी рдпрд╣ाँ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХी рд╡ैрд╕ी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдеी, рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХिрдпा рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрдИ рдк्рд░ेрд░рдгा рдкैрджा рдХрд░ рдкाрддी। рдХिрди्рддु рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХा рддीрдЦा рдФрд░ 1857 рдХी рд░ाрдЬ्рдпрдХ्рд░ांрддि рдХा рд╣рдорд▓ाрд╡рд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдЕрдХेрд▓ी рдРрд╕ी рдШрдЯрдиा рдеी, рдЬिрд╕рдиे рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЖрд▓ोреЬिрдд рдХिрдпा рдеा। рдЕрддः рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЬो рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрднрд░ा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╕рдоाрдирддा рд╡ рддुрд▓рдиा рдмंрдЧाрд▓, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡ рджрдХ्рд╖िрдг-рднाрд░рдд рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рд╕े рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдмрдХौрд▓ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा “рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоूрд▓рддः рдмुрдж्рдзिрд╡ाрджी рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рд░рд╣ा рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╕्рд░ोрдд рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╣ै।”8 рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдмंрдЧрд▓ा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ाрд░рддрдд्рд╡ рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдеा, рд╡рд╣ीं рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рдеा।

рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ूреЭिрд╡ाрдж рдФрд░ рдХрд▓рд╣рд╡ाрдж рдХी рдЬреЬें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧрд╣рд░ी рдеी। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдШрдирдШोрд░ рдЧрд░ीрдмी, рднुрдЦрдорд░ी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдоें рдШुрдЯ рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпी рдеी। рдЙрд╕ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूреЭिрдпों рдФрд░ рдЬреЬрддाрдУं рдХो рдФрд░ рднी рдЕрдзिрдХ рдкोрд╖िрдд рдХрд░ рдРрд╕ा рдорд╣ीрди рдЬाрд▓ рдмुрдиा рдХि рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдоें рдирдП рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╣ी рдмंрдж рд╣ो рдЬाрдП। рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рдХ рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдзрд░्рдо рдХे рдШрдирдШोрд░ рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों, рдЕрд▓рдЧाрд╡ों, рдкिрдЫреЬेрдкрди рдФрд░ рдкाрдЦंрдбों рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаा рд░рд╣े рдеे, рддो рдкूрд░ा рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рд░ाрдЬ्рдпрднрдХ्рддि рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддि рдХे рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рдеा। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдРрд╕ी рд╡िрд╖рдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдмंрдЧाрд▓ рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдХ्рд░ांрддि рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдпी। рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рд╕рдХा। рдмрдХौрд▓ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ - “рд╣िंрджी-рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдХाрд░्рдп рдоुрдЦ्рдпрддः рд╕्рд╡рдпं рд▓ेрдЦрдХों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╣ी рдХрд░рдиा рдкреЬा рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдЦрд░ рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░рдХ рдЕрдЧुрдЖрдИ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдоिрд▓े।”9 рднाрд░рддेंрджु рдЗрд╕ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЕрдЧ्рд░рджूрдд рдеे। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рднाрд░рддेंрджु рдЬी рдХा рд╕ीрдзा рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдИрд╢्рд╡рд░рдЪंрдж्рд░ рд╡िрдж्рдпाрд╕ाрдЧрд░, рдХेрд╢рд╡рдЪрди्рдж्рд░ рд╕ेрди, рдмंрдХिрдордЪрди्рдж्рд░, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░рдиाрде рдмैрдирд░्рдЬी рдЖрджि рд╕े рдеा рдЕрддः рдмंрдЧрд▓ा рдХी рдЙрд╕ рдирд╡ीрди-рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрди рдкрд░ рдкреЬрдиा рд╕्рд╡рднाрд╡िрдХ рдеा।

рд╣िंрджी-рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рднाрд░рддेंрджु рдПрд╡ं рднाрд░рддेंрджु рдоंрдбрд▓ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдкूрд░े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдХिрдпा। рдЪूँрдХि 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдиे рдЙрдд्рддрд░ी рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдЕрддः рднाрд░рддेंрджु рдФрд░ рднाрд░рддेंрджु рдоंрдбрд▓ рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдиा। рдЗрди рд╕рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╡рд╕्рддुрдУं, рдЙрдж्рдпोрдЧ-рдзंрдзों рдПрд╡ं рд╕्рд╡рджेрд╢ी рднाрд╖ा рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी। рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдзाрд░्рдоिрдХ-рд░ूреЭिрдпों рдПрд╡ं рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡िрдзрд╡ा-рд╡िрд╡ाрд╣, рдмाрд▓-рд╡िрд╡ाрд╣, рд╡िрджेрд╢-рдЧрдорди, рдЬाрддिрдЧрдд рднेрджрднाрд╡, рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЖрджि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЙрджाрд░рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдпा। рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдПрдХ рдЕрд╣рдо рдмिंрджु рдЙрд╕рдХी рд╕ंрдХुрдЪिрдд рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣िंрджी рдФрд░ рд╣िрди्рджू рд╣ैं। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЖрдиुрд╕ाрд░- “рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рд╣िрди्рджू- рдоुрд╕्рд▓िрдо рджो рдзाрд░ाрдУं рдоें рдХ्рдпों рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ो рдЧрдпा? рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЗрд╕ рд▓िрдП рднी рдЧंрднीрд░ рд╣ै рдХि рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрднрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рд╣ैрд░ाрдиी рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣िंрджी-рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдзрд░्рдо, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднाрд╖ा рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдкрд░, рджो рдЯुрдХреЬों рдоें рдмँрдЯ рдЧрдпा।”10 рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХे рдЙрдж्рдзрд░рдг рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЙрдд्рддрд░-рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рджो рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░ी рднाрд░рдд рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдеीं। рдкрд░िрдгाрдорддः рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рднाрд╖ाрдИ рдж्рд╡ंрдж्рд╡, рд╣िंрджी-рдЙрд░्рджू рд╡िрд╡ाрдж, рдиाрдЧрд░ी рд╕ुрдзाрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдХुрдЫ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рднाрд░рддेрди्рджुрдХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╣рд╡ाрд▓ा рджेрддे рд╣ुрдП рдбा.рд╕ंрднुрдиाрде рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд░ाрд╖्рдЯ-рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдирд╣ीं рдеी। рд╣िрди्рджू рдХрдЯ्рдЯрд░рддाрд╡ाрджी рдФрд░ рдирд╡-рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдкрд╢्рдЪिрдорд╡ाрджी рджोрдиों рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рд░ाрдЬ-рд░ाрдЬेрд╢्рд╡рд░ी рдХी рдЬрдп-рдЬрдпрдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।”11

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рддрде्рдпाрди्рд╡ेрд╖्рдг рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдордп рдХी рдЙрдкрдЬ рд╣ै, рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдордЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрдХ्рд░ांрддि рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ рд╡рд╣ рд╕рдордп рдеा, рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рдоाрдирд╕ рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдХी рдЧрд╣рд░ी рдХрд╢рдордХрд╢ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд╡ рдЖрдХ्рд░ांрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рдеी। рднाрд░рддीрдп рдоाрдирд╕ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рдХрдаोрд░ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдирдпी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рджрд╡ाрдмों рд╡ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рд╡рдХ рдЭेрд▓рдиे рд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╣рдоाрд░ा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдШрдирдШोрд░ рд╕ाрдорди्рддी рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдЬрд░्рдЬрд░ рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдШрдЯрди рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рднाрд░рдд рдХी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдпрд╣ рд▓рд╣рд░ рдПрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рднाँрддि рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕрд╡рдпрд╡ рдеे - рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд▓ूрдЯ рдХा рд╡िрд░ोрдз, рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз, рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूреЭिрдпों-рдкाрдЦंрдбों рдХा рдкрд░्рджाрдлाрд╢, рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕рд▓िрдо рдПрдХрддा, рд╕्рдд्рд░िрдпों-рджрд▓िрддों рд╡ рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдЙрдд्рдеाрди, рджेрд╢ी рдЙрдж्рдпोрдЧों рдФрд░ рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХा рдЙрдд्рдеाрди рд╡ рдкोрд╖рдг, рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХा рдЖंрджोрд▓рди, рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрднिрдпाрди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬреЬрддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╡рд░рдг рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЧрд░िрдоा рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдЖрджि। рд╡ैрд╕े рдЧौрд░ рдХрд░ें рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЗрдирдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рдШрдЯрдХ рдпрдеा - рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕рддी рдк्рд░рдеा, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡ рдирдпी рддрдХрдиीрдХ, рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╡рд░рдг рдЖрджि рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЙрдЪ्рдЪ рднрдж्рд░рд▓ोрдХ рд╕े рдеा, рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧों рдХी рди рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдеी, рди рддो рдЗрд╕рдХी рдХोрдИ рд╕рдордЭ। рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рд╕े рдЙрдирдХा рдХोрдИ рд╡ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рдеा। рд╡рд╣ीं рдордз्рдп рд╡рд░्рдЧ рд▓рдЧाрддाрд░ рджрдмाрд╡ рдоें рд╡िрдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХो рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдеा। рдЪूँрдХि рдпрд╣ рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЙрдкрд░ी рд╕рддрд╣ рдЕрд░्рдеाрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рди рддो рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдмреЭा-рдЪреЭा рдХे рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдЧрдд рд╡िрднिрди्рдирддा рдХे рдХाрд░рдг рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдгрдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдиेрдХ рдЕрди्рддрд░्рдзाрд░ाрдПँ рдеीं। рдХिрди्рддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпे рд╕рднी рдзाрд░ाрдПँ рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी:

1. рдЧुрд╣ा, рд░ाрдордЪंрдж्рд░. 2014. рднाрд░рдд: рдЧांрдзी рдХे рдмाрдж. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी. рдкेंрдЧुрдЗрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ. xi
2. рдЧुрд╣ा, рд░ाрдордЪंрдж्рд░. 2014. рднाрд░рдд: рдЧांрдзी рдХे рдмाрдж. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी. рдкेंрдЧुрдЗрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ. xi
3. рд╕рд░рдХाрд░, рд╕ुрд╢ोрднрди, рдмंрдЧрд▓ा рд░िрдиेрд╕ां рдПंрдб рдЕрджрд░ рдПрд╕ेрдЬ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкीрдкुрд▓्рд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 81
4. рд╕ंрднुрдиाрде, 2004, рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдХрд▓рдХрдд्рддा, рдЖрдиंрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 9
5. рд╢िрд╢िрд░, рдХрд░्рдоेंрджु, 2013, рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрджрд░्рдн, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдХिрддाрдм рдЬीрдПрдЪрдЖрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-75
6. рд╢िрд╢िрд░, рдХрд░्рдоेंрджु, 2013, рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрджрд░्рдн, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдХिрддाрдм рдШрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-81
7. рд╣िрдорд╕ेрде, рдПрдЪ. рдЪाрд░्рд▓्рд╕, 1964, рдЗंрдбिрдпрди рдиेрд╢рдирд▓िрдЬ्рдо рдПंрдб рд╕ोрд╢рд▓ рд░िрдлाрд░्рдорд░, рдк्рд░िंрд╕्рдЯрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-109
8. рд╢рд░्рдоा, рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕, 1977, рдорд╣ाрд╡ीрд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 179
9. рд╕िंрд╣, рдиाрдорд╡рд░, рд╕ंрдкाрджрдХीрдп, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЕंрдХ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1986, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 6
10. рд╕िंрд╣, рдиाрдорд╡рд░, рд╕ंрдкाрджрдХीрдп, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЕंрдХ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░-рджिрд╕ंрдмрд░, 1986 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 6
11. рдбा. рд╕ंрднुрдиाрде, рднाрд░рддेंрджु : рдбेреЭ рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдмाрдж, рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЕंрдХ рдЬрдирд╡рд░ी-рдоाрд░्рдЪ 2001 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा -19

рд╡рд╕्рдд्рд░рдо рдпाрдиि рдЦाрджी: рд╡рд╕्рдд्рд░ рдпाрдиी рдЦाрджी рдФрд░ рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो

рдЕрдкрд░्рдгा рдЭा

рдЕрдкрд░्рдгा рдЭा

рдХрдкреЬा рдмुрдирдиे рдХी рдХрд▓ा рдпाрдиी рд╡рд╕्рдд्рд░рдо् рдЬिрд╕े рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рджौрд░ाрди рд▓ोрдЧों рдХो рдПрдХ рдирдИ рдкрд╣рдЪाрди рд╕े рдЬोреЬा рдеा рдФрд░ рдЬिрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рднाрд░рддीрдпों рдиे рд╕्рд╡ाрдмрд▓ंрдмी рд╣ोрдХрд░ рдоैрдирдЪेрд╕्рдЯрд░ рдХो рд▓рд▓рдХाрд░ा рдеा, рд╡рд╣ рдкрд╣рдЪाрди 'рдЦाрджी' рдХी рдеी। рдЪрд░рдЦे рдХी рдорджрдж рд╕े рд╣ाрде рд╕े рдмрдиाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХрдкреЬे рднाрд░рдд рдХे рд╣рд░ рдШрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиे। рдХрдкреЬा рдмुрдирдиे рдХी рдХрд▓ा рдПрд╡ं рдкрд░рдо्рдкрд░ा рднाрд░рдд рдХे рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рднाрд░рдд рдХी рджेрди рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЙрддрдиी рд╣ी рдкुрд░ाрдиी рд╣ै рдЬिрддрдиी рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा।

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рд╣ाрде рд╕े рдмुрдиे рдХрдкреЬों рдХा рдиाрдо рд╣ै; рд╡рд╕्рдд्рд░ - рдЬो рдХि рдХрдкाрд╕ рдХी рд░ुрдИ рд╕े рд╕ूрддी рдзाрдЧा рдХाрдд рдХрд░ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рдеा। рдкुрд░ुрд╖ рдЦेрддीрдмाреЬी рдФрд░ рдмाрд╣рд░ी рдХाрд░्рдпों рдХो рд╕рдо्рдкрди्рди рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдШрд░ेрд▓ू рдХाрд░्рдпों рдХे рд╕ाрде рд╡рд╕्рдд्рд░ рдмुрдирдиे рдХा рдХाрд░्рдп рднी рдХрд░рддी рдеीं рдФрд░ рд╕ंрдЧ рд╣ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЬ्рдЮाрди рднी рджेрддी рдеी। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी 'рд╡рд╕्рдд्рд░' рдХрдкреЬा 'рдмुрдирдиा' рд╣ी рдирд╣ीं рдПрдХ' рд╡िрдЪाрд░' рднी рдоाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ 'рд╡рд╕्рдд्рд░' рдЬो рдХि рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдеा, рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡ाрд░ों рд╕े рдиिрдХрд▓ рд╕рдЬाрдпाрдл्рддा рдХैрджिрдпों, рд╡िрдзрд╡ाрдУं, рдкрд░िрдд्рдпрдХ्рддाрдУं рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеाрди्рддрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдЬुрд▓ाрд╣े рдЬाрддि-рд╡рд░्рдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдпा। рд░ाрдоाрдпрдг рдХाрд▓ рдоें рддो рд░ेрд╢рдо рдХे рдХрдкреЬों рдХा рд░िрд╡ाреЫ рдеा। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬा рд░ाрдиी рдХे рд╡рд╕्рдд्рд░ рддो рд░ेрд╢рдо рдХे рд╣ोрддे рд╣ी рдеे, рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рджाрд╕िрдпाँ рднी рд░ेрд╢рдо рд╣ी рдкрд╣рдиा рдХрд░рддी рдеीं। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рджिрдиों рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЬिрд╕ 'рдЦाрджी' рдпाрдиि рдШрд░ों рдоें рдЪрд░рдЦा рдХाрддрдиा рдФрд░ рдХрдкреЬे рдмुрдирдиे рдХो рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдИ рдеी рдЙрд╕े 13-14рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдп рдоें рднी рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो рдиे рд╢ाрд╣ी рджрд░рдмाрд░ рдФрд░ рдлौрдЬ рдХी рджुрдиिрдпा рдХो рдмрд╣ुрдд рдХрд░ीрдм рд╕े рджेрдЦा рдеा рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рдЕрдЪ्рдЫे-рдмुрд░े рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдЬिрдпा рдеा। рдЕрдкрдиे рдЗрди्рд╣ीं рдЕрдиुрднрд╡ों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкреЬाрд╡ों рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╕ंрддाрдиों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░рд╡ाрди рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рдорд╕рдирд╡िрдпाँ рд▓िрдЦी рдЬिрд╕рдоें 'рдЖрдЗрдиे рд╕िрдХंрджрд░ी' рдФрд░ 'рдордЬрдиूं рд╡ рд▓ैрд▓ा' рдЕрдкрдиे рджो рдмेрдЯों рдХे рд▓िрдП, рддрдеा 'рдорддрд▓ा рдЙрд▓ рдЕрдирд╡ाрд░' рдпाрдиी ‘рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕्рд░ोрдд’ рдпा ‘рдЙрдЬाрд▓े рдХी рдУрд░’, рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦा рдеा।

'рдЦाрджी' рдПрдХ реЮाрд░рд╕ी рд╢рдм्рдж рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╕ौрднाрдЧ्рдпрдо् рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो рдХी рдмेрдЯी рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुंрджрд░ рдеी рдФрд░ рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рдеे। рд╡рд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕рдордп рдеा рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рднी рдШрд░ рдХी рдмрд╣ू-рдмेрдЯिрдпाँ, рдоाँ рдпा рдкрдд्рдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ी рдеीं। рд╢ाрд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдпा рдлौрдЬी рдЬрд╣ाँ рд╕े рднी рдЧुрдЬрд░рддे, рдХिрд╕ी рдХी рднी рд╕्рдд्рд░ी рдкрд░ рдиिрдЧाрд╣ рдкреЬрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░рд╡ाрд▓ों рдХो рдЙрд╕ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рд╢ाрд╣ी рд╣рд░рдо рдоें рднेрдЬ рджेрдиे рдХा рдлрд░рдоाрди рдЬाрд░ी рд╣ो рдЬाрддा рдеा। рдлिрд░ рд╡рд╣ рд╕्рдд्рд░ी рдХैрджी, рд╕ेрд╡िрдХा рдпा рд╣рд░рдо рдХी рд░рдЦैрд▓ рдмрдиा рджी рдЬाрддी рдеी। рдЪूँрдХि рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो рд╢ाрд╣ी рджрд░рдмाрд░ों рдФрд░ рдлौрдЬ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдРрд╕े рдХрдИ рджрд░्рдж рднрд░े рджृрд╢्рдп рджेрдЦ рдЪुрдХे рдеे рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдЕрдкрдиी рдЗрдХрд▓ौрддी рдмेрдЯी рдХो рд╡िрджा рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╕ुрдЦрдж рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдХाрдордиा рдоें рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╕े рдоिрд▓े рдЕрдиुрднрд╡ों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрдИ рдЬीрд╡рдиोрдкрдпोрдЧी рдмाрддें рд╕рдордЭाрдИं। рдпрд╣ी рдмाрддें 'рдорддрд▓ा рдЙрд▓ рдЕрдирд╡ाрд░' рдорд╕рдирд╡ी рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИं। рдпрд╣ рдорд╕рдирд╡ी рдХो 15 рджिрдиों рдХे рдЕंрддрд░ाрд▓ рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें 3324 рдкрдж рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрд╖рдп рдиैрддिрдХрддा рдФрд░ рд╕ूрдлी рдордд рдХा рд╣ै। рдлाрд░рд╕ी рдоें рд▓िрдЦे рдЧрдП рдПрдХ рдкрдж рдоें рд╡рд╕्рдд्рд░ рдмुрдирдиे рдХी рдЕрд╣рдоिрдпрдд рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा -

"рджो рдХो рддोрдЬрди рдЧुреЫाрд╢्рдд рди рдкрд▓ рдЕрд╕्рдд,
рд╣ाрд▓рддे-рдкрд░्рджा рдкोрдХिंрд╢्рд╢े рдмрджрди рдЕрд╕्рдд।
рдкाрдХ рджाрдоाрдиे рдЖреЮिрдпрдд рддрдж рдХुрди, рд░ुрдм рдм рджीрд╡ाрд░ों рдкुрд╖्рдЯ рдмрд░ рджрд░ рдХुрди।
рдЧрд░ рддрдоाрд╢ाрдП-рд░ोрдЬрдирдд рд╣рд╡рд╕ рдЕрд╕्рдд,
рд░ोрдЬрдирдд рдЪрд╢्рдоे-рддोреЫрдиे рддो рдмрд╕ рдЕрд╕्рдд।"*

рднाрд╡ाрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै рдХि, "рдмेрдЯी! рдЪрд░рдЦा рдХाрддрдиा рддрдеा рд╕ीрдиा-рдкिрд░ोрдиा рди рдЫोреЬрдиा। рдЗрд╕े рдЫोреЬрдиा рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдкрд░рджाрдкोрд╢ी рдХा, рдЬिрд╕्рдо рдвँрдХрдиे рдХा рдЕрдЪ्рдЫा рддрд░ीреШा рд╣ै। рдФрд░рддों рдХो рдпрд╣ी рдаीрдХ рд╣ै рдХि рд╡े рдШрд░ рдкрд░ рджрд░рд╡ाреЫे рдХी рдУрд░ рдкीрда рдХрд░ рдХे рдШрд░ рдоें рд╕ुрдХूрди рд╕े рдмैрдаें। рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рддाрдХ-рдЭाँрдХ рди рдХрд░ें। рдЭрд░ोрдЦे рдоें рд╕े рдЭाँрдХрдиे рдХी рд╕ाрдз рдХो 'рд╕ुрдИ' рдХी рдирдХुрдП рд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдкूрд░ी рдХрд░ो। рд╣рдоेрд╢ा рдкрд░рджे рдоें рд░рд╣ा рдХрд░ो рддाрдХि рддुрдо्рд╣ें рдХोрдИ рджेрдЦ рди рд╕рдХे। рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рдердо рдкंрдХ्рддि рдоें рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рдеा рдХि рдЬрдм рдХрднी рдЖрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдорди рдХрд░े рддो рдКрдкрд░ी рдоंреЫिрд▓ рдоें рдкрд░рджा рдбाрд▓рдХрд░ рд╕ुрдИ рдХे рдзाрдЧा рдбाрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдЫेрдж рдХो рдЖँрдЦ рдкрд░ рд▓рдЧाрдХрд░ рдмाреЫाрд░ рдХा рдиреЫाрд░ा рджेрдЦा рдХрд░ो। рдЪрд░рдЦा рдХाрддрдиा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдШрд░ рдоें рдЬो рд╕ूрдд рдХाрддा рдЬाрдП рдЙрд╕рд╕े рдХреЭे рдпा рдЧाрдв़ा (рдоोрдЯा рдХрдкреЬा) рдмुрдирд╡ाрдХрд░ рдШрд░ рдХे рд╕рднी рдорд░्рдж рддрдеा рдФрд░рддें рдкрд╣рдиा рдХрд░ें।"
(*реЮाрд░рд╕ी рдоूрд▓ рдПрд╡ं рднाрд╡ाрд░्рде рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓ рд╕े рд▓िрдпे рдЧрдпे рд╣ै)

рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो рдХी рдЗрд╕ рд╕ोрдЪ рдХे рдкीрдЫे рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди рдПрд╡ं рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдЫिрдкी рд╣ै। рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЙрдо्рд░ рдкрд░्рджे рдоें рд░рд╣ рдХрд░ рд╡्рдпрд░्рде рди рдХрд░ рджे рдФрд░ рдЦुрдж рдХो рдПрдХ рдЦूँрдЯे рдоें рдмंрдзे рдорд╡ेрд╢ी рдХे рдЬैрд╕ा рди рд╕рдордЭे; рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдЦाрд▓ी рд╕рдордп рдоें рд╡рд╕्рдд्рд░ рдмुрдирдиे рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा рдЬिрд╕рд╕े рдШрд░ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рднी рд╣ो рдФрд░ рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рднी рджिрдЦाрдИ рдЬा рд╕рдХे।

рдпрджि рднाрд░рдд рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдХрдкреЬों рдХी рдиреЫрд░िрдпे рд╕े рджेрдЦें рддो рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХрд╣ीं рдпрд╣ рд╕рдоाрдирддा рдХो рджिрдЦाрддी рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рд╕рдо्рдкрди्рдирддा, рдХрд╣ीं рд╡िрдкрди्рдирддा, рдХрд╣ीं рдзाрд░्рдоिрдХрддा рддो рдХрд╣ीं рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди, рдХрд╣ीं рдкрд░्рджा, рдХрд╣ीं рдн्рд░ांрддि рддो рдХрд╣ीं рдХ्рд░ांрддि рдХी рд▓рд╣рд░। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рдоें рд╡рд╕्рдд्рд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХी рджेрди рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдЬ рднी рднाрд░рддीрдп рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдХी рдоांрдЧ рд╡िрд╢्рд╡рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╣рдоें рдЧрд░्рд╡ाрди्рд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдоें рдЬाрддि рд╡िрдорд░्рд╢

рдЬрдЧрджीрд╢ рдиाрд░ाрдпрдг рддिрд╡ाрд░ी

рдЬрдЧрджीрд╢ рдиाрд░ाрдпрдг рддिрд╡ाрд░ी

рд╢ोрдз рдЫाрдд्рд░, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ,рдкांрдбिрдЪेрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп 605014  
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 830 016 0297
рдИрдоेрд▓: jagdishnarrayan@gmail.com 


 рдиिрд╢्рдЪिрдд рддौрд░ рдкрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдПрд╡ं рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЭрд▓рдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдмीрдЪ рдХा рдпрд╣ рд╕ंрдмंрдз рдШрдиिрд╖्рда рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рд▓рдб़рддे-рдЭрдЧрдб़рддे рдПрд╡ं рдЙрд╕рд╕े рд╕ीрдЦ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд░рдЪрдиा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдЖрддी рдЬाрддी рд╣ै। рдХрднी рд╕рдоाрдЬ рд░рдЪрдиा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдХрднी рд▓ेрдЦрдХ рдпा рд░рдЪрдиा рд╕рдоाрдЬ рд╕े। рдРрд╕े рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЕрдЫूрддा рдХैрд╕े рд░рд╣ рд╕рдХрддा рдеा। рдиिрд░ाрд▓ा рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдеे рдЬो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрддे рдеे। рдФрд░ рдмंрдзрдиों рдоें рд░рд╣рдХрд░ рддो рдЬीрдиा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ीрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं। рдЬрд╣ाँ рдХрд╡िрддा рдоें рд╡े рдЫंрджों рд╕े рдЙрд╕рдХी рдоुрдХ्рддि рдЪाрд╣рддे рдеे рд╡рд╣ीं рджीрди-рджुрдЦिрдпों рд╕े рд╡े рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ीрдзे рдЬुрдб़рдХрд░  рдЕрдкрдиा рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ंрдмंрдз рдмрдиा рд▓ेрддे рдеे। рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдв़िрдпों рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдЬрдордХрд░ рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдИ рддрдеा рдЕрдкрдиा рд╡िрд░ोрдз рднी рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा। рдиिрд░ाрд▓ा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдЙрд╕ рдпुрдЧ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЙрд╕рд╕े рдмाрдж рдХे рдпुрдЧों рдоें рд╕рдордЭा рдЧрдпा рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЕрдирд╡рд░рдд рд░ूрдк рд╕े рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╡िрд░рд▓े рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╣рд░ рдпुрдЧ рдПрд╡ं рдХाрд▓ рдоें рдкрдв़ा рд╡ рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।

            рдиिрд░ाрд▓ा рдХो рдХिрд╕ी рдиे рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдХрд╣ा рддो рдХोрдИ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд░ुрдж्рдзों рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХрд╣рддा। рдХोрдИ рдлрдХ्рдХрдб़ рдХрд╣рддा рддो рдХोрдИ рдЕрдХ्рдЦрдб़। рдпрд╣ рд╕рдм рдЙрдкाрдзिрдпाँ рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИं। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмंрдзрдиों рдХा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЦुрд▓рдХрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рд╡े рдХрджрдо-рдХрджрдо рдкрд░ рд╕рдмрдХो рдЪुрдиौрддी рджेрддे рдЪрд▓рддे рдеे। рдиिрд░ाрд▓ा рдХाрди्рдпрдХुрдм्рдЬ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдеे рдбॉ рд╢िрд╡рдЧोрдкाрд▓ рдоिрд╢्рд░ рдмрддाрддे рд╣ैं рд╡े рдХрд╣рддे – рдХाрди्рдпрдХुрдм्рдЬ рдХुрд▓ рдоें рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ рддрдеा рд╢рд░ाрдм рдкीрдиा рд╡ैрдж्рдп рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдЦुрд▓рдХрд░ рдоांрд╕ рддрдеा рдордж्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे। рдЬो рд▓ोрдЧ рдЪिрдв़рддे рдЙрди्рд╣ें рдЪिрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоांрд╕-рдордж्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░рддे।1  рдЕрдкрдиी рд╣ी рддрд░рд╣ рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдХो рднी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рд╡े рдЪाрд╣рддे рдеे рдХि рди рдХिрд╕ी рдЬाрддि рдХा рдмंрдзрди рд╣ो рдФрд░ рди рдЧрд░ीрдмी। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрдирдХी рд╕ोрдЪ рдПрдХрджрдо рдЕрд▓рдЧ рдеी – рд╕рдоाрдЬ рдЬрдм рддрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ै рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдиिрдпрдоों рдоें рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рддрдм рддрдХ рд╡рд╣ рдиिрд╖्рдХрд▓ुрд╖ рдирд╣ीं, рдХाрд░рдг рд╡рд╣ी рд╕ृрд╖्рдЯि рд╕рджोрд╖ рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЪूँрдХि рд╕рдоाрдЬ рдиिрд░्рдорд▓рдд्рд╡ рдХी рдУрд░ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рдЕंрдЧो рд╕े рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХे рдХрд▓ुрд╖ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯाрдПँ рдХी рдЧрдИ। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рд╡िрдзाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕े рдмрдЪाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा।2 

            рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рд╣िंрджू рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдиेрдХ рд░ूрдв़िрдпों рдХो рд╡े рдоिрдЯाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे рдЬिрд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд╡े рдХрд╣рддे рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рд╕рдмрдХुрдЫ рдоिрдЯा рджिрдпा рдЕрдм рдЬो рд╣ै рд╡ो рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ै – рдпрд╣ाँ рдХी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╡ृрдд्рддि рдоें рд╢ूрдж्рд░рдд्рд╡, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХрд░्рдо рдоें рд╢ूрдж्рд░рдд्рд╡ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпी рдЬो рд╡िрджेрд╢ों рдХा рдоाрд▓ рдмेрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं рдХुрдЫ рдФрд░ рдмрдв़рдХрд░ рд╢ूрдж्рд░рдд्рд╡ рдЕрдЦ्рддिрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдФрд░ рдЪांрдбाрд▓ рдХी рдПрдХ рд╣ी рд╣ैрд╕िрдпрдд, рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдеाрди, рдПрдХ рд╣ी рдиिрд░्рдгрдп। рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рдРंрдардиे рдХे рд▓िрдП рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдФрд░ рд╡ैрд╢्рдп рд░рд╣ рдЧрдП। рдмाрд╣рд░ी рдк्рд░рддिрдШाрддों рдиे рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХे рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ-рд╢рд░ीрд░ рдХो, рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो, рд╕рдоूрд▓ рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा; рдмाрд╣्рдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рди рд░рд╣ рдЧрдпा।3  

 рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдмрддाрдпा рдХि рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдХिрд╕ рдХрджрд░ рд░ूрдв़िрдпों рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै рд▓ोрдЧों рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╕рдмрдХे рд╕рдм рд▓ाрд▓рдЪी рд╣ैं, рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рджोрд╖ाрд░ोрдкрдг рдХрд░рдиा рдЙрдирдХी рдЖрджрдд рд╕ी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै –рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдХो рддो рдЧाрд▓िрдпाँ рд╕рднी рджेрддे рд╣ैं, рдкрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдмрдирдиे рдХा рдЗрд░ाрджा рдХोрдИ рднी рдирд╡ीрди рд╕ंрдЧрдаिрдд рдЬाрддि рдирд╣ीं рдЫोрдб़рддी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдмрдв़рддी рд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдоें рдЬैрд╕े рдм्рд░ाрд╣्рдордгрдд्рд╡ рдХा рд▓ाрд▓рдЪ рдмрдв़ рдЧрдпा рд╣ो।4   рдиिрд░ाрд▓ा рд░ाрдордХृрд╖्рдг рдоिрд╢рди рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдХा рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рдкрдб़ा। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рдХрд╣ा рд╣ै – рдпे рднाрд░рдд рдХे рдЙрдЪ्рдЪрд╡рд░्рдг рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों, рддुрдо्рд╣ें рджेрдЦрддा рд╣ूँ рддो рдЬाрди рдкрдб़рддा рд╣ै, рдЪिрдд्рд░рд╢ाрд▓ा рдоें рддрд╕्рд╡ीрд░ें рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рддुрдо рд▓ोрдЧ рдЫाрдпाрдоूрд░्рддिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╡िрд▓ीрди рд╣ो рдЬाрдУ, рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो (рд╢ूрдж्рд░ों рдХो) рдЕрдкрдиी рддрдоाрдо рд╡िрднूрддिрдпाँ рд╕ौंрдк рджो, рдирдпा рднाрд░рдд рдЬрдЧ рдкрдб़े।”5

            рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЬрд╣ाँ рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрддों рд╢ोрд╖िрддों рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХा рдкрдХ्рд╖ рд▓िрдпा рд╡рд╣ीं рдЧрдж्рдп рдоें рднी рдЬрдоींрджाрд░ों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдХृрд╖рдХों рдХी рджрдпрдиीрдп рд╕्рдеिрддि, рдмेрдХाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрднाрд░ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЙрдкेрдХ्рд╖िрддों рдЕрдкрдиे рдиिрдХрдЯ рдмैрдаाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЧुрдгों рдХो рдкрд░рдЦा рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрдпрдХ рдФрд░ рдиाрдпिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджेрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЖрджрд░्рд╢ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рд╣ै।6  рдЬрдоींрджाрд░ рдХिрд╕-рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдирдЬрджीрдХ рд╕े рджेрдЦा рдЧрдпा рд╡िрд╖рдп рдеा। рдЬिрд╕े рдЙрдирдХी рддीрд╡्рд░ рдПрд╡ं рдкैрдиी рдирдЬрд░ों рдиे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा – рдкिрдЫрдб़ी рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдХ्рд░ूрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЗрди рд╕рд╡рд░्рдгों рдХो рднी рдЬрдоींрджाрд░ рдХे рдЦेрдд рдоें рд╣рд▓ рдЬोрддрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ाрдЪाрд░ рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рдеा। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрддे рд╣ुрдП рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдиिрд░ुрдкрдоा рдоें рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рд╡िрд╡рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै – рдЧुрд░ुрджीрди рддिрд╡ाрд░ी, рд╢ीрддрд▓ рдкाрдардХ, рдорди्рдиी рд╕ुрдХुрд▓, рд▓рд▓рдпी рдоिрд╢िрд░, рдХाрдорддा рджूрдмे рдЖрджि рдоुрдЦ्рдп рд╕рдм рдХे рд╕рдм рдЬрди рдЬोрдд рд░рд╣े рдеे। рд╕ुрд░ेрд╢ рдХे рдЧाँрд╡ рдЖрдиे рдкрд░ рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрдП рдеे। рд╣рд▓ी рдХे рд▓िрдП рдкрдХрдб़ рд▓िрдП рдЧрдП। рдХुрдЫ рдФрд░ рднी рдХिрд╕ाрди рдеे। рдЬрдоींрджाрд░ рдХे рдЦेрдд рдкрд╣рд▓े рдмोрдпे рдЬाрддे рд╣ैं, рдХाрдпрджा рд╣ै, рдмुрд▓ाрдиे рдкрд░ рд▓ोрдЧ рдЪрд▓े рдЧрдП।”7 

            рдиिрд░ाрд▓ा рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╡рд╣िрд╖्рдХृрдд рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рдеे рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрдпрдоों рдХो рд╕рджा рддोрдб़рддे рд░рд╣рддे рдеे। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рдеा। рдЬिрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा – рд╡े рдЕрдкрдиे рдХो рдЖрдЙрдЯрдб्рд░ॉрдк рд╕рдордЭрддे рдеे – рдоैं рдмाрд╣рд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ूँ, рднीрддрд░ рднрд░ рджिрдпा рд╣ूँ, рд╡े рдЪाрд╣рддे рддो рдмрдб़े рдордЬे рд╕े рдкुрд░ोрд╣ीрдд рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЕंрдЧ рдмрдирдХрд░ рдпा рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдЦ рдХे рд╕ाрде рдЬी рд╕рдХрддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬो рд░ाрд╕्рддा рдЪुрдиा, рд╡рд╣ рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ी рджрд╢ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХрддा рдеा – рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕рдоाрдЬ рдЬ्рдпों рдЕрдЫूрдд8  рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЙрдирдоें рд╣ी рдкрдирдк рд╕рдХрддा рдеा рдЬिрд╕рдХे рдЕंрджрд░ рдХ्рд╖рдорддा рд╣ो। рдЬिрд╕рдиे рд╕рдмрдХुрдЫ рд╕рд╣ा рд╣ो рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдорд░्рдо рдХो рдЬाрдиा рд╣ो। рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдЬिрддрдиी рд╡िрд╕्рддृрдд рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╣ै, рдЙрдирдХी рднाрд╖िрдХ рдЪेрддрдиा рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиे рдХрд╡िрдд्рд╡ рдХो, рдХрдеाрдХाрд░рдд्рд╡ рдХो рднी рд╣िंрджी рдХे рд╕рдоूрдЪे рдлैрд▓ाрд╡ рдоें рдзрдб़рдХрддे рд╣ुрдП рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे।9

            рдиिрд░ाрд▓ा рд╕िрд░्рдл рд╕рддрд╣ी рддौрд░ рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे рд╡े рдЙрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЦुрдж рдХрд░рддे рдеे рддाрдХि рд▓ोрдЧों рдХो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХे рдХि рдРрд╕ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै – рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी рдХी рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдПрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЙрдж्рдШोрд╖рдгा рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рдХрд░्рдоाрдиुрд╕ाрд░ рд╢ूрдж्рд░ рднी рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдпрд╣ рдордд рд░рд╣ा рдХि рдЬाрддि-рдкाँрддि рдХा рдЙрди्рдоूрд▓рди рддрднी рд╣ोрдЧा рдЬрдм рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдврд╣ рдЬाрдПрдЧी। рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╡рд░्рдЧ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ूрдж्рд░ों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХो рджेрдЦा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдеा рдХि рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд░рдЦा рдеा рдХिंрддु рд╢ूрдж्рд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рдКрдЬрд╕्рд╡िрддा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмрдиाрдпा। рд░ैрджाрд╕ рдПрдХ рдРрд╕े рд╣ी рд╢ूрдж्рд░ рдеे। рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдФрд░ рд╢ूрдж्рд░ рдХे рд╡िрднेрджों рд╕े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдеा, рд╡े рдЪрдоाрд░, рдзोрдмी рд╕рднी рдХे рдоिрдд्рд░ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЬिрд╕ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा, рд╡рд╣ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ै। рдЪрддुрд░ी-рдкुрдд्рд░ рдЕрд░्рдЬुрди рдХो рд╡े рдЕрдкрдиे рдкौрдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдоाрдирддे рдеे। рдЕрд░्рдЬुрди рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рд╢рдм्рдж рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै।10  рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдв़िрдпों рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рддोреЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЗрд╕े рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕्рдкрд╖्рддः рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी рдХुрд▓्рд▓ीрднाрдЯ рдРрд╕ी рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡े рдоंрдд्рд░ рднी рдЦुрдж рд╣ी рдкрдв़рддे рд╣ैं рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдзрд░्рдо рдХा рдкाрд▓рди рднी рдЦुрдж рд╣ी – рдХुрд▓्рд▓ीрднाрдЯ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЙрдкрд╕ंрд╣ाрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ी рдЬो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдФрд░ рдкрд░ोрдХ्рд╖, рдЕрднिрдзा рдФрд░ рд╡्рдпंрдЬрдиा, рд╡рд░्рдгрди рдФрд░ рдЯीрдХा, рдоंрдЪ рдФрд░ рдиेрдкрде्рдп рдПрдХрд╕ाрде рд╣ैः рдЙрд╕ рдЦाрд╕ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкाрддाрд▓ी рд░िрд╢्рддे рдХी рдж्рд╡ंрджाрдд्рдордХ рдФрд░ рдлिрд░ рднी рдЕрдж्рд╡ैрдд рд░िрд╢्рддे рдХी рд╕рдордЭ рдХा рдЪрд░рдо рд╡िрд╕्рдлोрдЯ рдоंрдд्рд░ рдкрдв़рддे рд╡рдХ्рдд рдмाрд░-рдмाрд░ рдЕрдЯрдХрддा рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдкंрдбिрддाрдК рд╕्рд╡рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдХुрдЫ рджेрд░ рд╕ोрдЪрддा рд░рд╣ा, рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХाрд▓ рдоें рд╣ूँ, рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХा рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рдФрд░ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рд░ाрдоाрдпрдг рдкрдв़ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдРрд╕ा рд╣ी рдордиोрдоंрдбрд▓ рдмрди рдЧрдпा рдлिрд░ рдХ्рдпा, рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢ुрд░ू рдХी। рд▓ोрдЧ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рдЧрдП। рдЦрдб़े рдЬो рдЬैрд╕े рд░рд╣े, рд░рд╣ рдЧрдП, рдЬैрд╕े рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдХрд╡िрддा рдкрдв़рддे рд╡рдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। ... рджूрд╕рд░े рджिрди рд╕рдмेрд░े, рдЬैрд╕ी рдЖрджрдд рдеी, рдЪिрдХрд╡े рдХे рдпрд╣ाँ рд╕े рдЧोрд╢्рдд рд▓े рдЖрдП। рджेрдЦрдХрд░ рд╕ाрд╕ु рдЬी рдиे рдХрд╣ा рднैрдпा рдЖрдЬ рдкूрдбी рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддे рдеे। рдоैंрдиे рдХрд╣ा рдХुрд▓्рд▓ी рдХी рд╕्рдд्рд░ी рдоुрд╕्рд▓рдоाрдиिрди рдеी; рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдиे рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоुрдЭे рдЧोрд╢्рдд рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕рдоें рджोрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै।11

            рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рд╕рдорд╕्рдд рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рддрднी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं рдЬрдм рдордиुрд╖्рдпрддा рдХा рдЧुрдг рдордиुрд╖्рдп рдоें рдЖ рдЬाрдП। рд╡े рдмрддाрддे рд╣ैं – рдордиुрд╖्рдпрддा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдеाрддी рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдПрдХ рднूрдЦंрдб рдоें рдЖрд╕рди рдоाрд░рдХрд░ рдмैрдаी рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддी, рд╡рд╣ рддो рд╕рд░्рд╡рджेрд╢ी рд╣ै рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдзрд░्рдоाрд╡рд▓ंрдмी рд╣ै। рдЗрд╕ी рднाрд╡рдиा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпрд╡ाрдж рдФрд░ рдЬाрддिрд╡ाрдж рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рдЕрд░्рдЪрдиा рдХी। рдЙрдирдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЕрд╕рдд्рдп рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдЕंрддрддः рд╕рдд्рдп рдХी рд╡िрдЬрдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै।12  

            рдиिрд░ाрд▓ा рдХрднी рдЬाрдирд╡рд░ों рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рдеे рддो рдХрднी рд░ाрд╣ рдЪрд▓рддे рд▓ोрдЧों рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рди рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдмाрдд рдХी рдЪिंрддा рд░рд╣рддी рдеी рдФрд░ рди рдХिрд╕ी рд╕े рднрдп рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ी рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдЪрд▓рддे рд╡े рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдиिрд╖्рдХाрд╖िрдд рд╣ी рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рдеे। рдЬिрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि – рд╡ेрджांрдд рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдмेрдЧाрдиेрдкрди рдиे рдиिрд░ाрд▓ा рдХो рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╡ाрд▓्рддेрдпрд░ рдмрдиा рджिрдпा। ... рд╡े рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рджिрд▓ рдоें рджрд▓िрддों рдХी рдкीрдб़ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рдеे рдмрд▓्рдХि рдорд░्рдо рдХी рддрд╣ों рддрдХ рдЬाрддे рдеे।13  
                         
рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХैрд╕ा рдеा рдФрд░ рдЙрд╕े рдХैрд╕ा рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрд╕рдоें рдХ्рдпा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпा рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХैрд╕ै рд╕рдм рд▓ोрдЧों рдоें рд╕рдоाрдирддा рдЖрдП, рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो। рдЗрд╕े рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдЦूрдмी рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै – рд╕्рдд्рд░ी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░  рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЪрдоेрд▓ी рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджोрдиों рд╡рд░्рдгों рд╢ूрдж्рд░ рдФрд░ рд╕рд╡рд░्рдг рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╕्рдеिрддि рдХे рд╕ंрдХेрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкैрдиी рдХे рддрд░ाрд╢ рдХे рд╕ाрде рдЙрднрд░े рд╣ैं – рдПрдХ рдУрд░ рдЪрдоेрд▓ी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиी рддेрдЬрд╕्рд╡िрддा рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓े рдХो рд╣рддрдк्рд░рдн рдХрд░рддी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдкंрдбिрдд рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рд╣ैं рдЬो рд╡्рдпрднिрдЪाрд░ рдХो рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рдоाрдирдХрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं।14  рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд░ूрдв़िрдпों рдПрд╡ं рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддाрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рдХो рдпे рдмिрд▓्рд▓ेрд╕ुрд░ рдмрдХрд░िрд╣ा рдоें рдЪुрдиौрддी рджेрддे рд╣ैं। рдФрд░ рд╡े рдЙрд╕े рджूрд╕рд░े рдвंрдЧ рд╕े рддोрдб़рддे рднी рд╣ैं। рдЬो рдХाрдо рдХाрди्рдпрдХुрдм्рдЬों рдХे рд▓िрдП рдиिрд╖िрдж्рдз рдФрд░ рдШृрдгिрдд рдеा। рдЙрд╕े рдмिрд▓्рд▓ेрд╕ुрд░ рд╕े рдХрд░рд╡ाрдХे рд╡े рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдХुрдЯिрд▓рддा рдПрд╡ं рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдоिрдЯाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдЬो рдХि рдоाрдирд╡ीрдп рдХрд░ुрдгा рд╕े рднрд░ी рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдоूрд▓्рдп рджृрд╖्рдЯि рдХो рдмрддाрддी рд╣ै। рдЬाрддि-рдкाँрддि рд╕ंрдмंрдзी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╡े рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХुрд▓्рд▓ी рдоें рдХुрд▓्рд▓ीрднाрдЯ рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рдХुрд▓्рд▓ी рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓рдб़рдХों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд╢ुрд░ू рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕ рджृрд╢्рдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиिрд░ाрд▓ा рдХрд╣рддे рд╣ैं – рдЧрдб़рд╣े рдХिрдиाрд░े рдКँрдЪी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рдордХाрди рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдЪौрдХोрд░ рдЬрдЧрд╣ рд╣ै, рдХुрдЫ рдкेрдб़ рд╣ैं...। рдЙрд╕ рдкрд░ рдЕрдЫूрдд рд▓рдб़рдХे рд╢्рд░рдж्рдзा рдХी рдоूрд░्рддि рдмрдиे рдмैрдаे рд╣ैं ... рдпे рдкुрд╢्рдд рджрд░ рдкुрд╢्рдд рд╕े рд╕рдо्рдоाрди рджेрдХрд░ рдирддрдорд╕्рддрдХ рд╣ी рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдЪрд▓े рдЧрдП рд╣ैं। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдоें рдЗрдирдХा рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдпे рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे, рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡ рдХрд╢्рдпрдк, рднाрд░рдж्рд╡ाрдЬ, рдХрдкिрд▓, рдХрдгाрдж рдеे, рд░ाрдоाрдпрдг рдорд╣ाрднाрд░рдд рдЗрдирдХी рдХृрдд्рддिрдпाँ рд╣ैं; рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдХाрдорд╕ूрдд्рд░ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦे рд╣ैं; рдЕрд╢ोрдХ, рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп, рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди, рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЗрдирдХे рд╡ंрд╢ рд╣ैं। рдлिрд░ рднी рдпे рдеे рдФрд░ рд╣ैं।15... рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕ाрд░ा рд╡िрд░ोрдз рд╕рд╣рдХрд░ рдХुрд▓्рд▓ी рдиे рдЬो рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ी рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдиाрдпрдХ рдХा рдЧौрд░рд╡ рджेрддा рд╣ै  рдЕрд▓рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╡े рдПрдХ рдХिрд╕ाрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд▓рдХ्рдЦु рдХी рд╣ाрд▓рдд рдкाрд▓े рд╕े рдоुрд░рдЭाрдпे рд╣ुрдП рдкेрдб़ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдмрдзुрдЖ рдХृрдкाрдиाрде рдХी рдШुрдб़рдХी рд╕ुрдирдХрд░ рдХाँрдкрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै – рдЬो рд░ुрдкрдпे рди рд░рд╣рдиे рдХा рд░ोंрдпे-рд░ोंрдпे рд╕े рджिрдпा рд╣ुрдЖ рдЙрдд्рддрд░ рдеा।16  рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рджो рд▓ोрдЧों рдХे рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдкрд░ рдЙрдирдХे рдЦाрдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрдХ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХे рдпрд╣ाँ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрд╕ рдШрд░ рдХी рд╕्рдд्рд░ी рдкूрдЫрддी рд╣ै рдпे рд▓ोрдЧ рдХिрд╕ рдЬाрддि рдХे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдкрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХрд╣рддा рд╣ै – рдХोрдИ рдЬाрдд рд╣ै рдЗрдирдХे? ... рд░ंрдЧे рд╕्рдпाрд░ рд╣ैं, рдкेрдЯ рдХा рдзंрдзा рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╡े рдЬाрддि рдПрд╡ं рд╢ोрд╖рдг рдЖрджि рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрдаाрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рдмрдиाрддा рд╣ै рддрдеा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХो рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕ рд░ूрдмрд░ू рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд░ाрдордЦेрд▓ाрд╡рди рдЪौрдзрд░ी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै – рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рддीрдиों рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдХрдеाрдПँ рдиाрд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдЕрдк्рд╕рд░ा рдоें рд╡ेрд╢्рдпा рдкुрдд्рд░ी рдХрдирдХ рдХो рдЕрдкрдиे рдЬрди्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै.... рдЕрд▓рдХा рдоें рдиिрд░ाрд╢्рд░िрддा рд╢ोрднा рдЧाँрд╡ рдоें рдЬрдоींрджाрд░ рдХे рдХुрдЪрдХ्рд░ рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै... рдиिрд░ुрдкрдоा рдоें рдПрдХ рдХोрдорд▓ाँрдЧी рд╕ुрд╢िрдХ्рд╖िрдХा рдФрд░ рд╕рдЪ्рдЪрд░िрдд्рд░ा рдмंрдЧाрд▓ी рдмाрд▓ा рдХी рдХрдеा рд╣ै, рдЬो рдШрд░ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рдЕрдкрдиे рдоाрдоा рдФрд░ рднाрдИ рдХे рдХुрдЪрдХ्рд░ рдПрд╡ं рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै.... рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдШрдЯрдиाрдУं рдкрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдиिрд░ाрд▓ा рдкрд░ рджो рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦрд▓ाрдИ рдкрдб़рддे рд╣ैं – рдПрдХ рд╣ै рдмंрдЧрд▓ा рдХे рдпрд╢рд╕्рд╡ी рд▓ेрдЦрдХ рд╢рд░рддрдЪंрдж्рд░ рдЬी рдХा рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рд╣ै рд╣िंрджी рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬी рдХा।17

            рдиिрд░ाрд▓ा рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдЪाрд╣рддे рдеे рдЗрд╕ рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓рддे рд╣ुрдП рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं – рдЬाрддीрдпрддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЬाрддीрдп рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХा рд╡िрд░ोрдз, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди, рдпे рджोрдиों рдмाрддें рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдиाрде рдаाрдХुрд░ рдоें рд╣ैं рдФрд░ рдиिрд░ाрд▓ा рдоें рднी рд╣ैं। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдЬाрддीрдп рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдаाрдХुрд░ рдиे рдХिрдпा рдеा рд╡рд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрдордиे рднी рдеा рдФрд░ рдпрд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा।18 рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рд╕े рдЖрдЧे рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрддिрдкрдп рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╡े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдПрдХ рдЪрд░рдг рдоाрдирддे рд╣ैं। рдФрд░ рд╡िрдзрд╡ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЬाрддिрдЧрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рднी рд╡े рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं – рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдкूрд░्рдг рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрджाрд░ рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рд╡िрд╡ाрд╣ рдЖрджि рдоें рдЬो рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЬो рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं рд╡े рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╢ुрднрдЪिрд╣्рди рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। ... рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдирд╡ीрди рднाрд░рдд рдХा рд░ूрдк рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрддा рдЬाрдПрдЧा, рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдмрд╕े рдордЬрдмूрдд рд╢ृंрдЦрд▓ा рд╣ोрдЧी।19  рд╡े рджрд▓िрддों рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд╡рд░्рдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕िрд░्рдл рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдирд╣ीं рд░рдЦрддे рдЕрдкिрддु рдЙрдирдХे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рднी рд╣ोрддे рдеे, рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЦाрдд-рдкीрддे рднी рдеे। “рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд▓ोрдз, рдкाрд╕ी, рдзोрдмी рдФрд░ рдЪрдоाрд░ों рдХा рдм्рд░рд╣्рдо рднोрдЬ рднी рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा | рдШृрддрдкрдХ्рд╡ рдорд╕ाрд▓ेрджाрд░рд▓ाрд░ рдоांрд╕ рдХे рдЦुрд╢рдмू рд╕े рдЬिрд╕рдХी рднी рд▓ाрд░ рдЯрдкрдХी, рдЖрдк рдиिрдоंрдд्рд░िрдд рд╣ोрдиे рдХो рдкूрдЫा | рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоेрд░ा рдордХाрди рд╕ाрдзाрд░рдг рдЬрдиों рдХा рдЕрдб्рдбा, рдмрд▓्рдХि house of commons рд╣ो рдЧрдпा |”20 рдЙрдирдХे рдХрдерди рдПрд╡ं рдХрд░्рдо рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рдеा। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЬрдм рдирдП рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोंрдЧे рддो рд╕्рд╡рдпं рдкुрд░ाрдиी рдЪीрдЬें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рдЬाрдПँрдЧी। рд╡े рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕рдЪ्рдЪा рд╣ोрдиे рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддे рдеे। рд╕ुрд╡िрдзाрдпुрдХ्рдд рдЬीрд╡рди рд╕े рдЙрдирдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдирд╣ीं рдмैрдарддा рдеा – рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЪेрддрдиा рд╕े рд╡्рдпाрдк्рдд рдЙрдирдХा рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рдХी рд╕рддрд╣ों рдХो рднेрджрдиे рд╡ाрд▓ी рджृрд╖्рдЯि рджेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЕрди्рдп рдХाрд╡्рдпрд░ूрдкों рдоें рдЙрдирдХे рдк्рд░рдЦрд░ рдкांрдбिрдд्рдп, рдХрд▓ाрдорд░्рдордЬ्рдЮрддा рддрдеा рдЧрд╣рд░ी рд╕ूрдЭ-рдмूрдЭ рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдЕрддिрд╢рдпрддा рдеी। рдк्рд░рдЦрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рд╢рдХ्рддि рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдХा рд╕рдмрд▓ рдЖрдзाрд░ рджिрдпा рдеा।21 

                        рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рд╡ाрдгी рдоें рдУрдЬ рдПрд╡ं рдФрджाрдд्рдп рдеा рддो рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдеा। рд╣ृрджрдп рдоें рдХрд░ुрдгा рдПрд╡ं рдордорддा рдеी рддो рдЙрдирдХा рд╢рд░ीрд░ рд╕рджैрд╡ рджूрд╕рд░ों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рдеा। рдЪाрд╣े рд╡ рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░ рдХा рд▓рдб़рдХा рдЕрд░्рдЬुрди рд╣ो рдпा рджेрд╡ी рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╡рд╣ рджुрдЦिрдпा рд╕्рдд्рд░ी рд╣ो, рдЪाрд╣े рд╕ुрдХुрд▓ рдХी рдмीрдмी рд╣ो рдпा рдЬ्рдпोрддрд░्рдордпी। рд╕рдоाрдЬ рдХे рджुрдЦ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджेрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं рднोрдЧा рднी рдеा। рдПрдХ рдУрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдеा рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдеा। рджुрдЦिрдпों рддрдеा рджрд▓िрддों рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХा рднी рдд्рдпाрдЧ рдХिрдпा рддрдеा рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рд╡рд░्рдЧ рд╕े рдк्рд░рддिрд░ोрдз рднी рдХिрдпा। рдпे рд╕рдм рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдиिрд░ाрд▓ा рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рдеीं рдЬो рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рджेрдЦрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рддрд╣ рддрдХ рдЬाрдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рдеी। рдФрд░ рд╡े рд╡рд╣ाँ рддрдХ рдЧрдП рднी। рдХुрд▓्рд▓ी рдПрд╡ं рдмिрд▓्рд▓ेрд╕ुрд░ рдХे рд╕ाрде рд╡े рд╕ुрд░ рдоें рд╕ुрд░ рдоिрд▓ाрддे рдеे рддो рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░ рдХो рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдкрдж рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рдеे। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде рдЙрдардиा-рдмैрдардиा рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рд╣ी рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै। рдЕंрдд рдоें рдбॉ. рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдХे рдЙрд╕ рдХрдерди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдоैं рдЗрд╕े рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдЬो рдХрднी рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं – рдирдП рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрдкрдХ рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдордиुрд╖्рдп рд╡ीрд░, рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी, рдпोрдж्рдзा, рдХрд╡ि, рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд╕ाрде рд╣ी рдЕंрддрд░рдж्рд╡ंрдж, рдЧрд▓ाрдиि рдФрд░ рдкрд░ाрдЬрдп рд╕े рдкीрдб़िрдд рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рднी рд╣ै।22 рдиिрд░ाрд▓ा рдРрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЪाрд╣рддे рдеे рдЬрд╣ाँ рд╣рд░ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдПрд╡ं рд╕рдоाрдирддा рд╣ो।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде
1. рдРрд╕े рдеे рд╣рдоाрд░े рдиिрд░ाрд▓ा, рдбॉ. рд╢िрд╡рдЧोрдкाрд▓ рдоिрд╢्рд░, рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рдк्рд░рдХाрд╢рди рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2002, рдкृ. рд╕ं.-75
2. рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा, рд╕ं., рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2001, рдкृ.рд╕.-324
3. рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा, рд╕ं., рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2001, рдкृ.рд╕.-319
4. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं.- 319
5. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं.- 327
6. рдХрдеा-рд╢िрд▓्рдкी: рдиिрд░ाрд▓ा, рдбॉ. рдмрд▓рджेрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рдоेрд╣рд░ोрдд्рд░ा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1984, рдкृ.рд╕ं.-39
7. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं.-41
8. рдиिрд░ाрд▓ा рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рд╕ं. рдП.рдЕрд░рд╡िंрджाрдХ्рд╖рди, рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкंрдЪрдХूрд▓ा рд╣рд░िрдпाрдгा, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2006, рдкृ.рд╕ं.-152
9. рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा, рд╕ं., рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2001, рдкृ.рд╕.-12
10. рдХрдеा-рд╢िрд▓्рдкी: рдиिрд░ाрд▓ा, рдбॉ. рдмрд▓рджेрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рдоेрд╣рд░ोрдд्рд░ा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1984, рдкृ.рд╕ं.- 41,42
11. рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा, рд╕ं., рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2001, рдкृ.рд╕.- 23,24
12. рдХрдеा-рд╢िрд▓्рдкी: рдиिрд░ाрд▓ा, рдбॉ. рдмрд▓рджेрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рдоेрд╣рд░ोрдд्рд░ा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1984, рдкृ.рд╕ं.- 43
13. рдиिрд░ाрд▓ा рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рд╕ं. рдП.рдЕрд░рд╡िंрджाрдХ्рд╖рди, рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкंрдЪрдХूрд▓ा рд╣рд░िрдпाрдгा, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2006, рдкृ.рд╕ं.-151
14. рдиिрд░ाрд▓ा рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рд╕ं. рдП.рдЕрд░рд╡िंрджाрдХ्рд╖рди, рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкंрдЪрдХूрд▓ा рд╣рд░िрдпाрдгा, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2006, рдкृ.рд╕ं.-175
15. рдХुрд▓्рд▓ीрднाрдЯ,рдиिрд░ाрд▓ा,рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि.,рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी,рдЪौрдеा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2015, рдкृ.рд╕ं.-79
16. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं. – 171
17. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं.- 165
18. рдХрдеा-рд╢िрд▓्рдкी: рдиिрд░ाрд▓ा, рдбॉ. рдмрд▓рджेрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рдоेрд╣рд░ोрдд्рд░ा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1984, рдкृ.рд╕ं.- 54
19. рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा, рд╕ं., рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг -2001, рдкृ.рд╕.- 26
20. рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░: рдиिрд░ाрд▓ा рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ं. 2014 рдкृ.рд╕ं.- 16
21. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं.- 198

22. рд╡рд╣ी, рдкृ.рд╕ं.- 349