рдордзु рд╕ंрдзु
рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ,рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ рджेрд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдкंрдЬाрдм।рдХрд╣рди рд╕ुрдирди (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)рд▓ेрдЦिрдХा: рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоाрдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╡рдиिрдХा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीрд╡рд░्рд╖: 2025, 169 рдкृрд╖्рда, рдкेрдкрд░рдмैрдХрдоूрд▓्рдп: ₹ 211 рд░ुрдкрдпे
‘рдХрд╣рди рд╕ुрдирди’ рд╡рдиिрдХा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рд╕े 2025 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХा рдЪौрдмीрд╕рд╡ाँ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। ‘рдХрд╣рди рд╕ुрдирди’ рдоें 27 рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдХрд╣рддी рд╣ैं- “рд░рд╣िрдорди рдмाрдд рдЕрдЧрдо्рдп рдХी рдХрд╣рди рд╕ुрдирди рдХी рдиाрд╣िं, рдЬे рдЬाрдирдд рд╕ो реШрд╣рдд рдирд╣िं реШрд╣рдд рд╕ो рдЬाрдирдд рдиाрд╣िं।”
рд╡े рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- “рдХрд╣ाрдиी рдоेрд░े рдкाрд╕ рдХрдИ рд░ाрд╕्рддों рд╕े рдЖрддी рд╣ै- рдХрд╣ा-рдХрд╣ी рд╕े, рд╕ुрдиे-рд╕ुрдиाрдпे рд╕े, рдкреЭा-рд▓िрдЦी рд╕े рдФрд░ рдоेрд░े рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдкрд░ рдоुрдЭрд╕े рдЕрдкрдиा рд░ाрд╕्рддा рдкूрдЫрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै- рдоेрд░ी рд░рдЧ-рд░рдЧ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рд░рдЪाрддी рд╣ुрдИ, рдХрднी рд╕рд╣рдЬ рдоें, рддो рдХрднी рдмрд▓ рдкूрд░्рд╡рдХ---рдХрднी рдордЪрд▓ рдХрд░ рддो рдХрднी рдбрдкрдЯ рдХрд░— рдХрднी рдоंрдерд░ рдЧрддि рд╕े рддो рдХрднी рдмिрдЬрд▓ी рдХी рддेрдЬी рд╕े।”[1]
рджीрдкрдХ рдмрд╣ुрдкрдаिрдд, рдЕрддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦिрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдкंрдЬाрдмी, рд╣िрди्рджी, рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рднाрд╖ाрдУं рдкрд░ рд╕рдоाрдиाрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдПрдХ рдиреЫрд░ рдоें рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рджुрд░рднिрд╕ंрдзिрдпों, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рдиाрд░ी рдЙрдд्рдкीреЬрди, рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдкिрддाрдУं рдХी рдоुँрд╣ рдмोрд▓рддी рддрд╕्рд╡ीрд░ рд▓рдЧрддी рд╣ैं।
рджीрдкрдХ
рдХे
рдкाрдд्рд░
рд╢िрдХ्рд╖िрдд
рдФрд░
рдЙрдЪ्рдЪ
рд╢िрдХ्рд╖िрдд
рд╣ैं।
‘рджूрд╕рд░ा рдкрддा’
рдХे
рд╣рд░ीрд╢
рдФрд░
рдиाрдпिрдХा
рд╕рд░рдХाрд░ी
рдХॉрд▓ेрдЬ
рдоें
рдкреЭाрддे
рд╣ैं।
‘рдЖंрдзी рдкाрдиी’
рдХी
рд╕ंрдкूрд░्рдгा
рдФрд░
‘рдк्рд░рдпाрдг рдкрдеिрдХा’
рдХी
рдоाँ
рд╕्рдХूрд▓
рдоें
рдкреЭाрддी
рд╣ै।
‘рдиिрдХ्рдХी’
рдХी
рдиाрдпिрдХा
рдХॉрд▓ेрдЬ
рдоें
рд░ाрдЬрдиीрддि
рд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдХी
рдк्рд░рд╡рдХ्рддा
рд╣ै
рдФрд░
рдиाрдпрдХ
рдЖрдИ
рдП
рдПрд╕
рдЕрдзिрдХाрд░ी।
‘рдХрд╣рди рд╕ुрдирди’
рдоें
рдкिрддा
рдХॉрд▓ेрдЬ
рдоें
рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी
рд╡िрднाрдЧ
рдХे
рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖
рд╣ैं
рдФрд░
рднाрдИ
рджрд░्рд╢рдирд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдХा
рдк्рд░рд╡рдХ्рддा।
‘рдиाрдЯ्рдп рдиौрдХा’
рдХी
рджिрдиेрд╢
рдиंрджिрдиी
рдФрд░
рд╡рд╕ंрддрдХुрдоाрд░
рджोрдиों
рд╣ी
рд╕िрд╡िрд▓
рд╕рд░्рд╡िрд╕ेрд╕
рдХी
рддैрдпाрд░ी
рдХрд░
рд░рд╣े
рдеे।
‘рдЕрддुрд▓्рдпा’
рдоें
рдкूंрдЬीрдкрддि
рдиाрдпрдХ
рд░ाрдЬрдиीрддि
рд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдоें
рдПрдо.
рдП.
рд╣ै
рдФрд░
рдиाрдпिрдХा
рдХा
рдкिрддा
рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी
рд╡िрдЪाрд░рдХ
рд╣ै।
рд╕рдорд╕्рдд
рд╡िрд╢्рд╡
рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ
рдХा
рдкोрд╖рдХ
рдФрд░
рд╕рдорд░्рдердХ
рд╣ैं।
рднрд░рдд
рдоुрдиि
рдХा
рдиाрдЯ्рдп
рд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдФрд░
рдЕрд░рд╕्рддू
рдХा
рдкोрдПрдЯिрдХ्рд╕
рдиेрддा
рдФрд░
рдЪрд░िрдд्рд░-рдЪिрдд्рд░рдг
рдХी
рдмाрдд
рд╣ी
рдЦुрд▓рдХрд░
рдХрд░рддे
рд╣ैं।
рдиाрдпिрдХा
рднेрдж
рддो
рдордиोрд░ंрдЬрди
рдХा
рд╡िрд╖рдп
рд░рд╣े
рд╣ैं।
рдЖрдЬ
рдХी,
рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं
рд╢рддी
рдХी
рд▓ेрдЦिрдХा
рджीрдкрдХ
рд╢рд░्рдоा
рдХी
рдХрд╣ाрдиिрдпों
рдоें
рдкुрд░ुрд╖
рдЙрдд्рдкीреЬрдХ
рдХी
рддрд░рд╣,
рдорди:
рд░ोрдЧी
рдХी
рддрд░рд╣,
рдиिрд╕्рдкृрд╣
рдФрд░
рдкрдд्рдиी
рд╣ंрддा
рдХी
рддрд░рд╣
рдЖрдпा
рд╣ै।
рдпрд╣
рдЙрдд्рдкीреЬрди
рд╕ाрд░ी
рд╕ीрдоाрдПँ
рд▓ांрдШ
рд░рд╣ा
рд╣ै।
рд╣рд░
рдУрд░
рджрд╣рд▓ा
рджेрдиे
рд╡ाрд▓ा
рд╕ंрддाрдк
рд╡िрдХीрд░्рдг
рд╣ै।
‘рджूрд╕рд░ा
рдкрддा’
рдХे
рд╢рд░ाрдмी,
рдорджोрди्рдордд्рдд,
рд╣рд░
рд╕рдордп
рдЧाрд▓िрдпाँ
рдмрдХрдиे
рд╡ाрд▓े
рдкिрддा
рдХे
рдХोрдк
рд╕े
рдмрдЪाрдиे
рдХे
рд▓िрдП
рдмेрдЯी
рдоाँ
рдХो
рддाрд▓े
рдоें
рдмंрдж
рд░рдЦрддी
рд╣ै।
рдХ्рдпोंрдХि
рдЕрдаाрд░рд╣
рдЙрди्рдиीрд╕
рд╡рд░्рд╖
рдкрд╣рд▓े
рдЗрд╕
рд╢рд░ाрдмी
рдкिрддा
рдиे
рдоाँ
рдХी
рдЖँрдЦ
рд╣ी
рдлोреЬ
рджी
рдеी-
“рдоाँ рдХी
рдЙрд╕
рдЖँрдЦ
рдоें
рдЕрдкрдиे
рд╣ाрде
рдХी
рд╕ुрд▓рдЧ
рд░рд╣ी
рд╕िрдЧрд░ेрдЯ
рдХुрдЫ
рдЗрд╕
рдХ्рд░рдо
рдоें
рдЪुрднोрдИ
рдХि
рдЖँрдЦ
рдХा
рдХोрдпा
рдХ्рдпा,
рдкрдкोрдЯा
рдХ्рдпा,
рдмिрд░ौрдиी
рдХ्рдпा,
рднृрдХुрдЯी
рдХ्рдпा,
рдкूрд░े
рдХा
рдкूрд░ा
рдиेрдд्рд░рдХोрдЯрдХ
рд╣ी
рдЪुрдЪрдХ
рдЧрдпा।”[2] ‘рдЖрдбंрдмрд░’,
‘рд▓ुрдХाрд╡’, ‘рд░ंрдЧ
рдоंрдбрдк’
рдХрд╣ाрдиिрдпाँ
рднी
рд╕्рдд्рд░ी
/рдкрдд्рдиी рдХा
рдд्рд░ाрд╕рдж
рдЬीрд╡рди
рд▓िрдП
рд╣ैं।
рдЖрдбрдо्рдмрд░ рдХी
рд░ेрд╡рддी
рдЧृрд╣
рд╢ांрддि
рдХे
рд▓िрдП,
рдЕрдкрдиे
рдмрдЪाрд╡
рдХे
рд▓िрдП,
рдЕрд╣ं
рдХुрдЪрд▓,
рд╡िрдирдп
рднाрд╡
рд╕े
рдПрдХ
рджाрд╕ी
рдХी
рддрд░рд╣
рдкрддि-рджрд░рдмाрд░
рдоें
рдмिрдЫ-рдмिрдЫ
рдЬाрддी
рд╣ै।
рдЧрд░्рдордоिрдЬाрдЬ,
рдХुंрдаिрдд
рдкрддिрдпों
рдХा
рд╣рд░
рдкрд▓
рдЕрдкрдоाрдиिрдд
рдФрд░
рдЖрддंрдХिрдд
рдХрд░рдиे
рд╡ाрд▓ा
рдХ्рд░ोрдз
рдкрдд्рдиिрдпों
рдХो
рдбिрдк्рд░ेрд╢рди
рдоें
рд▓े
рдЬा
рдоाрдирд╕िрдХ
рд░ोрдЧी
рдмрдиा
рд░рд╣ा
рд╣ै,
рдЙрдирдХी
рдЭोрд▓ी
рдоें
рдЯी.
рдмी.
рдЬैрд╕ी
рдмीрдоाрд░िрдпों
рдХी
рд╕ौрдЧाрдд
рдбाрд▓
рд░рд╣ा
рд╣ै।
рддрдм
рдЙрдкрдЪाрд░
рдХी
рдмрдЬाрдп
рдЙрдирдХो
рдкाрдЧрд▓
рдШोрд╖िрдд
рдХрд░рддे
рдЫрдд
рдХे
рдПрдХ
рдХрдорд░े
рдоें
рдмाрд╣рд░
рд╕े
рддाрд▓ा
рд▓рдЧा
рдЖрдЗрд╕ोрд▓ेрдЯ
рдХрд░
рджिрдпा
рдЬाрддा
рд╣ै
рдЕрдерд╡ा
рдЙрдкрдЪाрд░
рдХे
рдиाрдо
рдкрд░
рдмिрдЬрд▓ी
рдХे
рдЬाрдирд▓ेрд╡ा
рдЭрдЯрдХे
рдЙрдирдХी
рдиिрдпрддि
рдмрди
рдЬाрддे
рд╣ैं।
‘рд▓ाрд▓ рдоिрд░्рдЪ’
рдХा
рдбॉрдХ्рдЯрд░
рдЪाрдЪा
рднाрдИ-рднाрднी
рдХी
рдоृрдд्рдпुрдкрд░ाрди्рдд
рдЙрдирдХी
рдЪौрджрд╣
рд╡рд░्рд╖ीрдп
рдмेрдЯी
рдк्рд░рднा
рдХो
рдХाрдиूрдиी
рддौрд░
рдкрд░
рдЧोрдж
рд▓ेрддा
рд╣ै
рдФрд░
рдлिрд░
рдЙрд╕ी
рдХो
рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░
рдХा
рд╢िрдХाрд░
рдмрдиा
рдЙрд╕े
рд╕्рдХिрдЬोреЮ्рд░ेрдиिрдХ
рдХрд╣
рдкाрдЧрд▓рдЦाрдиे
рдоें
рдЫोреЬ
рджेрддा
рд╣ै
рдФрд░
рдЙрд╕рдХे
рдмेрдЯे
рдХो
рдЧोрдж
рд▓े
рд▓ेрддा
рд╣ै।
рдордиीрд╖ा
рд▓िрдЦрддी
рд╣ैं-
“рдкрддि рд╕्рдд्рд░ी
рджेрд╣
рдХो
рд╢рдХ्рддि
рдк्рд░рджрд░्рд╢рди
рдХा
рд╕ुрд▓рдн
рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдоाрдирддा
рд╣ै।
---рдкреЭी рд▓िрдЦी
рд╕рдо्рдкрди्рди
рдФрд░рдд
рд╣ो
рдпा
рдЧрд░ीрдм
рд╢्рд░рдоिрдХ-рд╕рдмрдХे
рдкрддि
рд▓ाрдд-рдШूंрд╕े
рдЪрд▓ाрдиे
рдХे
рдоौрдХे
рддрд▓ाрд╢рддे
рд░рд╣рддे
рд╣ैं।---рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓
рд╕ेंрдЯрд░
рдлॉрд░
рд░िрд╕рд░्рдЪ
рдСрди
рд╡ुрдоेрди
рдиाрдо
рдХी
рд╕ंрд╕्рдеा
рдХा
рдоाрдирдиा
рд╣ै
рдХि
рдШрд░ेрд▓ू
рд╣िंрд╕ा
рд╕े
рдЬिрддрдиी
рдФрд░рддें
рджुрдиिрдпा
рднрд░
рдоें
рдоाрд░рддी
рд╣ैं,
рдЙрддрдиी
рддो
рдХैंрд╕рд░
рд╕े
рднी
рдирд╣ीं
рдоाрд░рддी।”[3]
рдпрд╣ाँ
рдкрдд्рдиी
рдШрд░
рдоें,
рдк्рд░ेрдпрд╕ी
рдорди
рдоें
рд╡ाрд▓ी
рд╕्рдеिрддि
рдирд╣ीं
рд╣ै।
рджीрдкрдХ
рдХे
рдкुрд░ुрд╖
рди
рдХाрдиूрди
рд╕े
рдбрд░рддे
рд╣ैं,
рди
рд╕рдоाрдЬ
рд╕े।
рдПрдХ
рдкрдд्рдиी
рдФрд░
рдмрдЪ्рдЪों
рдХे
рдмाрд╡рдЬूрдж
рджूрд╕рд░े
рд╢рд╣рд░
рдоें
рдПрдХ
рдФрд░
рдкрдд्рдиी-рдмрдЪ्рдЪों
рдХे
рд╕ाрде
рдкूрд░ा
рдЧृрд╣рд╕्рде
рд╕ुрдЦ
рдЬुрдЯा
рд░рд╣े
рд╣ैं।
рдХрд▓
рдХा
рдИрд╡рд▓
рдЖрдЬ
рд▓िрд╡
рдмрди
рдЧрдпा
рд╣ै।
рдРрд╕ा
рдкрд░рд╕्рдд्рд░ीрдЧाрдоी,
рд╡िрд╡ाрд╣िрдд,
рдЖрдд्рдорд░рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд,
рдЪाрд▓ाрдХ,
рдзूрд░्рдд,
рдкрддि
рдкुрд░ुрд╖
‘рджांрд╡-рдкेंрдЪ’
рдоें
рджेрдЦ
рд╕рдХрддे
рд╣ैं।
рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा
рдкрдд्рдиी
рдФрд░
рдмेрдЯा
рдХрд╕рдмाрдкुрд░
рдоें
рд╣ै
рдФрд░
рд╡рд╣
рд▓рдЦрдирдК
рдоें
рдЕрд▓рдЧ
рдЧृрд╣рд╕्рдеी
рдмрд╕ाрдпे
рд╣ै।
рддрд▓ाрдХ
рдЗрд╕рд▓िрдП
рдирд╣ीं
рд▓ेрддा,
рдХ्рдпोंрдХि
рдЙрд╕рдХे
рд▓िрдП
рднी
рдХोрдИ
рд╕्рдеूрд▓
рдХाрд░рдг
рдЪाрд╣िрдП।
рдмрд╕
рдЕрдм
рдмेрдЯे
рдХे
рд▓िрдП
рджो
рд╕ौ
рд░ुрдкрдП
рдорд╣ीрдиा
рднेрдЬ
рджेрддा
рд╣ै।
‘рджांрд╡ рдкेंрдЪ’
рдХे
рдкुрдд्рд░
рдХी
рдорди:
рдЪेрддрдиा,
рдЕрдзिрдХाрд░
рдЪेрддрдиा
рдзूрд░्рдд
рдФрд░
рдЪाрд▓рдХ
рдкिрддाрдУं
рдХी
рдиिрд░рдХुंрд╢рддाрдУं,
рдордирдоाрдиिрдпों
рдкрд░
рдЕंрдХुрд╢
рд▓рдЧाрдиे,
рдоाँ
рдХी
рдд्рд░ाрд╕рджिрдпों
рдХो
рд╕рдордЭрдиे
рдоें
рд╕рдХ्рд╖рдо
рд╣ैं।
рд╕ोрд▓рд╣
рдХी
рдЙрдо्рд░
рддрдХ
рдЖрддे-рдЖрддे
рд╡рд╣
рдЦुрд╢рд╣ाрд▓
рдкिрддा
рдХा
рдмрджрд╣ाрд▓
рдмेрдЯा
рд╣ोрдиे
рд╕े
рд╡िрдж्рд░ोрд╣
рд╣ी
рдирд╣ीं
рдХрд░рддा,
рдоाँ
рдХे
рдЕрдзिрдХाрд░
рдЪेрддрдиा
рдХो
рднी
рдЬाрдЧृрдд
рдХрд░рддा
рд╕рд░рдХाрд░ी
рдиौрдХрд░ी
рдоें
рд╣ोрдиे
рдкрд░
рднी
рджो
рдкрдд्рдиिрдпाँ
рд░рдЦрдиे
рдХे
рдЕрдкрд░ाрдз
рдХा
рд▓ीрдЧрд▓
рдиोрдЯिрд╕
рдоाँ
рд╕े
рджिрд▓рд╡ा
рджेрддा
рд╣ै।
рдХрд╣рддा
рд╣ै-
“рдЕрдкрдиी рдкाрд▓
рд╣рдоें
рдЦुрдж
рд▓рдЧाрдиी
рдФрд░
рдЙрддाрд░рдиी
рдЪाрд╣िрдП।
рдмрд╕
рднिрдЦाрд░िрдпों
рдХी
рдоाрдиिंрдж
рд▓ंрдЧрд░
рдкрд░
рдоंрдбрд░ाрдиे
рд╕े
рдХोрдИ
рдлाрдпрджा
рдирд╣ीं।
рдХрдЪрд╣рд░ी
рдоें
рддो
рд╣рдоें
рдЕрдм
рдЬाрдиा
рд╣ी
рд╣ै...
рдЕрдкрдиे
рд▓िрдП
... рди्рдпाрдп рдХे
рд▓िрдП...
рдЖрди
рдХे
рд▓िрдП...
рдЖрдд्рдорд░рдХ्рд╖ा
рдХे
рд▓िрдП।”
[4]
рд╡рд╣ рдХैрд╕े
рд╕्рд╡ीрдХाрд░
рд▓े
рдХि
рдЕрд▓рдЧ
рд╣ोрдиे
рдХा
рджुрдЦ
рдоाँ
рдФрд░
рд╡рд╣
рдЭेрд▓े
рдФрд░
рдирдИ
рдЧृрд╣рд╕्рдеी
рдмрд╕ा
рдХрд░
рдЕрд▓рдЧ
рд╣ोрдиे
рдХा
рд╕ुрдЦ
рдкिрддा
рдЭेрд▓े।
рд╕ौрддेрд▓ी
рдоाँрдУं
рдХे
рд╕्рд╡ाрд░्рде
рд╕ौрддेрд▓े
рдмрдЪ्рдЪों
рдХे
рдЬीрд╡рди
рдХो
рджूрднрд░
рднी
рдмрдиा
рд░рд╣े
рд╣ैं
рдФрд░
рдЙрдирдХा
рдЬी
рднрд░
рдХрд░
рдлाрдпрджा
рднी
рдЙрдаा
рд░рд╣े
рд╣ैं।
‘рдХрд▓ैрдпा’
рдХी
рд╕ौрддेрд▓ी
рдоाँ
рдХрд╣рдиा
рди
рдоाрдирдиे
рдкрд░
рдмेрдЯी
рдХो
рдЦाрдиा
рдмंрдж
рдХрд░рдиे
рдХी
рдзрдордХी
рджिрдпा
рдХрд░рддी
рд╣ै।
рдЙрд╕рдХे
рдЖрддंрдХ
рд╕े
рдмрдЪाрдиे
рдХे
рд▓िрдП
рдмेрдЯी
рдХो
рдоाрдоा-рдоाрдоी
рдХे
рдпрд╣ाँ
рдЫोреЬрдиा
рдкреЬрддा
рд╣ै।
‘рд▓ाрд▓рдоिрд░्рдЪ’
рдоें
рд╡рд╣
рдЧुрд╕्рд╕ा
рдЖрдиे
рдкрд░
рдЧोрдж
рд▓िрдП
рдмрдЪ्рдЪों
рдХे
рдоुँрд╣
рдоें
рд▓ाрд▓
рдоिрд░्рдЪ
рдХा
рдЪрдо्рдордЪ
рдаूँрд╕
рджिрдпा
рдХрд░рддी
рд╣ै।
‘рджूрд╕рд░ा рдкрддा’
рдХी
рд╕ौрддेрд▓ी
рдоाँ
рдирд╣ी
рдЪाрд╣рддी
рдХि
рдХрдоाрдК
рдмेрдЯी
рдХी
рд╢ाрджी
рд╣ो
рдФрд░
рдЙрд╕рдХे
рдкाँрдЪ
рдмрдЪ्рдЪों
рдХे
рд▓िрдП
рдХोрдИ
рдЕрд░्рде
рд╕ंрдХрдЯ
рдЖрдП।
рдпрд╣ी
рд╕्рдеिрддि
‘рд░ंрдЧ рдоंрдбрдк’
рдоें
рд╣ै।
‘рд▓िрд╡-рд▓िрд╡-рд▓िрд╡’
рдоें
рдиाрдпिрдХा
рдХी
рд╕ाрд╕
рднी
рд╕ौрддेрд▓ी
рд╣ै
рдФрд░
рдоाँ
рднी।
рджोрдиों
рд╕рдЧी
рдмрд╣рдиें
рд╣ैं।
рд╡े
рдЙрд╕рдХे
рдЧрд░्рднрдкाрддों
рдХा
рдХाрд░рдг
рднी
рд╣ैं
рдФрд░
рд╡ेрддрди
рдкрд░
рдЕрдзिрдХाрд░
рд░рдЦрдиे
рдХा
рднी।
рдХुрдЫ
рдХрд╣ाрдиिрдпों
рдоें
рджीрдкрдХ
рд╢рд░्рдоा
рдХी
рдЕрд░्рде
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░
рд╕्рдд्рд░ी
рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕
рдФрд░
рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди
рд▓िрдП
рд╣ै।
‘рдЕрддुрд▓्рдпा’
рдоें
рдкूंрдЬीрдкрддि
рдиाрдпрдХ
рд░ाрдЬрдиीрддि
рд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдоें
рдПрдо
рдП
рд╣ै
рдФрд░
рдиाрдпिрдХा
рдХा
рдкिрддा
рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी
рд╡िрдЪाрд░рдХ
рд╣ै।
рдк्рд░ेрдо
рд╡िрд╡ाрд╣
рд╣ो
рдЬाрддा
рд╣ै।
рдмाрд╣्рдп
рддौрд░
рдкрд░
рд╡рд╣
рдЗрд╕
рдкрд░िрд╡ाрд░
рдХे
рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди,
рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ
рднрд▓े
рд╣ी
рдЕрдкрдиा
рд▓ेрддी
рд╣ै,
рд▓ेрдХिрди
рдорди
рд╕े
рдЖрдпु
рдкрд░्рдпंрдд
рдкिрддा-рднाрдИ
рдХे
рд╕्рдиेрд╣
рдФрд░
рдЬीрд╡рди
рджрд░्рд╢рди
рдХो
рд╣ी
рдЬीрддी
рд╣ै।
рдоाрдпрдХे
рдХे
рдк्рдпाрд░
рдХी
рддрд░рд╣
рдоाрдпрдХे
рдХे
рд╕ंрд╕्рдХाрд░
рднी
рд╕्рдд्рд░ी
рдХे
рдЕंрджрд░
рдЧрд╣рд░े
рд╕рдоाрдпे
рд░рд╣рддे
рд╣ैं।
рдкिрддा
рдХрд╣рддे
рд╣ै-
“рддुрдорд╕े рдоिрд▓рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рдПрдХ рдкूрд░्рдгांрдХ рдеी, рдПрдХ рдкूрд░ी рдЗрдХाрдИ। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЪाрдХрд░ी рдиे рдЙрд╕े рд╢ूрди्рдп рдмрдиाрдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा।”[5]
рдпाрдиी
рдЪुрдкрдЪाрдк
рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी
рдмрдирдиे
рд╡ाрд▓ी
рд╕्рдд्рд░ी
рд╢ूрди्рдп
рд╣ोрддी
рд╣ै
рдФрд░
рдЕрдкрдиी
рдорди:рд╢्рдЪेрддрдиा
рдоें
рдЬीрдиे
рд╡ाрд▓ी
рдкूрд░्рдгांрдХ।
‘рдиिрдХ्рдХी’
рдЕрд╕рдлрд▓
рдк्рд░ेрдо
рдХрд╣ाрдиी
рд╣ै
рдФрд░
рдЕрд╕рдлрд▓
рдк्рд░ेрдо
рдХा
рдХाрд░рдг
рдиाрдпिрдХा
рдХी
рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा
рд╣ै।
рддीрди
рдорд╣ीрдиे
рдмाрдж
рдЙрдЪ्рдЪ
рдкрджрд╕्рде,
рд░рдИрд╕
рдк्рд░ेрдоी
рд▓ौрдЯ
рдХрд░
рдЖрддा
рд╣ै
рддो
рдкрддा
рдЪрд▓рддा
рд╣ै
рдХि
рдк्рд░ेрдоिрдХा
рдиिрдХ्рдХी
рдЙрд╕
рдпुрд╡рдХ
рд╕े
рд╢ाрджी
рдХрд░
рдЪुрдХी
рд╣ै
рдЬो
рдЙрд╕ी
рдХी
рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी
рд╡िрдЪाрд░
рдзाрд░ा
рдХा
рдеा।
рдЗрди
рдХрд╣ाрдиिрдпों
рдоें
рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी
рддुрд░्рдЧрдиेрд╡,
рдмैрдЬोрд░ोрд╡,
рдХाрд░рд▓ाрдЗрд╡
рд╣ी
рдирд╣ीं,
рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрджी
рд╣ैрдбेрдЧрд░
рдХा
рднी
рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ
рдоिрд▓рддा
рд╣ै।
рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдмेрдЯी рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рдпाрд░ рдкिрддा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдмेрдЯी рдкाрдкा рдХी рдкрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдкिрддा рдкुрдд्рд░ी рдХा рд╕्рдиेрд╣, рдЪिंрддा, рд╕рдо्рдоाрди, рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдЕрдиेрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ै। ‘рдкिрддा рдХी рд╡िрджाрдИ’ рдоें рдмेрдЯी рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдкिрддा рддो рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕िрд░्рдл рдкैрд╕े рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЪीрд░-рдлाреЬ рдкрд░ рдЖрдоाрджा рд╣ैं। рд╡рд╣ рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдкिрддा рдЖрдкрд░ेрд╢рди рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдЪрд▓े рдЬाрдПँ-
“рдоृрдд्рдпु
рдЙрди्рд╣ें
рдРрд╕े
рд▓ेрдХрд░
рдЬाрдпे,
рдЬैрд╕े
рдХोрдИ
рдоाँ
рдЕрдкрдиे
рдмीрдоाрд░
рдмрдЪ्рдЪे
рдХो
рдЕрдкрдиी
рдЧोрджी
рдоें
рд▓ेрддी
рд╣ै---рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди,
рд╢ांрддрдЪिрдд,
рд╕рдЧुрдгीрдп
рдиींрдж
рдХी
рддрд░рд╣,
рд╢ाрдордХ
рдорд░рд╣рдо
рдХी
рддрд░рд╣।”[6]
рджेрдЦрддी
рд╣ै
рдХि
рднाрдИ
рдиे
рдоाँ
рдФрд░
рдкिрддा
рдХा
рд╣рд░
рд╕्рдеिрддि
рдоें
рджाрдпिрдд्рд╡
рдХैрд╕े
рдиिрднाрдпा।
рдЗрд╕рд▓िрдП
рд╡рд╣
рдХोрдИ
рд╣िрд╕्рд╕ा
рдирд╣ीं
рдЪाрд╣рддी।
‘рдЖंрдзी рдкाрдиी’
рдоें
рдХा
рдкिрддा
рдмेрдЯी
рдХो
рд╕्рдХूрд▓
рдоें
рджेрд░
рд╣ो
рдЬाрдиे
рдкрд░
рдЖंрдзी-рдкाрдиी
рдоें
рд╣ी
рдЙрд╕े
рдвूँрдврдиे
рдЪрд▓
рдкреЬрддा
рд╣ै।
‘рджूрд╕рд░ा рдкрддा’
рдоें
рдд्рдпाрдЧ
рдХी
рд╕ंрд╡ेрджрдиा
рдмेрдЯिрдпों
рдмрд╣рдиों
рд╕े
рдЬुреЬी
рд╣ै।
рдкिрддा-рдЬीрд╡िрдд
рдпा
рдоृрдд,
рдмेрдЯी
рдХा
рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ
рд╣ी
рд░рд╣рддा
рд╣ै।
‘рдЕрджृрд╖्рдЯ’
рдХी
19 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЗрди्рджु
рдорд░рддे
рджрдо
рддрдХ
рдкिрддा
рдХी
рджेрдЦрднाрд▓
рдХी
рдЪिंрддा
рд▓िрдП
рд╣ै।
‘рдбाрдХрдЦाрдиे’
рдоें
рд╢ाрджी
рдХे
рд╕рдд्рддाрдИрд╕
рд╡рд░्рд╖
рдмाрдж
рднी
рдкिрддा-рдкुрдд्рд░ी
рдоें
рдиिрд░ंрддрд░
рдкрдд्рд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░
рдЪрд▓рддा
рд╣ै।
рдмेрдЯी
рдХा
рдкрдд्рд░
рди
рдЖрдиा
рдЕрд╕्рд╕ी
рд╡рд░्рд╖ीрдп
рдкिрддा
рдордгिрд░ाрдо
рдХो
рдмेрдЪैрди
рдХрд░рддा
рд╣ै
рдФрд░
рдЙрд╕рдХी
рдоृрдд्рдпु
рдХी
рд╕ूрдЪрдиा
рдкिрддा
рдХे
рдк्рд░ाрдг
рд▓े
рд▓ेрддी
рд╣ै।
‘рд░рдХ्рд╖рдг’
рдоें
рдмेрдЯी,
рд░ेрд╕्рддрд░ां
рдоें
рдЬाрдпे,
рдкिрдХрдиिрдХ
рдкрд░
рдпा
рдХिрд╕ी
рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा
рдоें-
рдкिрддा
рд╕рджैрд╡
рдЙрд╕рдХे
рдЖрд╕рдкाрд╕
рдмрдиे
рд░рд╣рддे
рд╣ैं।
рдпрд╣ाँ
рддрдХ
рдХि
рдоृрдд्рдпु
рдХे
рдмाрдж
рднी
рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ
рдкिрддा
рдХी
рдЫाрдпा
рдЙрд╕рдХे
рдЖрд╕-рдкाрд╕
рдмрдиी
рд░рд╣рддी
рд╣ै।
‘рджрд░िрдпाрджिрд▓’
рдХी
рд╡ेрджрдмाрд▓ा
рдкрд░िрд╡ाрд░
рдХे
рд╡िрд░ोрдз
рдХे
рдмाрд╡рдЬूрдж
рдПрдХ
рдЕрдиाрде
рдмрдЪ्рдЪी
рдХो
рдЧोрдж
рд▓ेрддी
рд╣ै।
рдЙрд╕े
рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ,
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ,
рдЖрд░्рдеिрдХ
рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рджेрддी
рд╣ैं,
рдХिрди्рддु
рдмрдЪ्рдЪी
рдХो
рднाрд╡ाрдд्рдордХ
рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рд╕्рдиेрд╣िрд▓
рдкिрддा
рдмрдирдХрд░
рдЙрд╕рдХा
рдкрддि
рд╣ी
рджेрддा
рд╣ै।
рдЗрд╕ीрд▓िрдП
рдмрдЪ्рдЪी
рд╣рд░
рд╕рдордп
рдкाрдкा-рдкाрдкा
рд╣ी
рдХрд░рддी
рд░рд╣рддी
рд╣ै।
‘рдХрд╣рди рд╕ुрдирди’
рдХी
рдиाрдпिрдХा
12 рд╡рд░्рд╖ рд╕े
рд▓िрд╡-рдЗрди
рдоें
рд░рд╣
рд░рд╣ी
рд╣ै।
рджो
рдмрдЪ्рдЪे
рднी
рд╣ैं,
рд▓ेрдХिрди
рд╡рд╣
рдмीрдоाрд░
рдоाँ
рдХे
рд▓िрдП,
рдЕрдХेрд▓े
рд╣ो
рд░рд╣े
рдкिрддा
рдХे
рд▓िрдП,
рд╣рд░
рдоाрд╣
рд▓ंрдмा
рд╕рдлрд░
рддрдп
рдХрд░рдХे
рдЖрддी
рд╣ै,
рд╣ाрд▓ांрдХि
рднाрднी
рдЙрд░्рд╡рд╢ी
рдХो
рд▓рдЧрддा
рд╣ै
рдХि
рд╡рд╣
рд░िрдпрд▓िрдЯी
рд╢ो
рдоें
рдЖрдП
рдЯी
рд╡ी
рдЖрд░्рдЯिрд╕्рдЯ
рдХी
рддрд░рд╣
рд╕िрд░्рдл
рд╡ाрд╣
рд╡ाрд╣ी
рдмрдЯोрд░рдиे
рд╣ी
рдЖрддी
рд╣ै।
рдЗрди
рдХрд╣ाрдиिрдпों
рдоें
рдЖрдИ
рдоेрдбिрдХрд▓
рдЯрд░्рдо्рд╕
рдмрддाрддी
рд╣ैं
рдХि
рд▓ेрдЦिрдХा
рдЪिрдХिрдд्рд╕ा
рд╡िрдЬ्рдЮाрди
рд╕े
рдЧрд╣рд░े
рд╕े
рдЬुреЬी
рд╣ै।
‘рджूрд╕рд░ा рдкрддा’
рдоें
рдХрд╣рддी
рд╣ैं
рдХि
рдпрджि
рджрд╕ेрдХ
рджिрди
рдХे
рдЕंрджрд░
рдЪोрдЯ
рдЦाрдИ
рдЖँрдЦ
рдкрд░
рдСрдкрд░ेрд╢рди
рд╣ोрдиे
рд╕े
рд░рд╣
рдЬाрдпे
рддो
рджूрд╕рд░ी
рдЖँрдЦ
рднी
рд╕िंрдкैрдеेрдЯिрдХ
рдФрдкрдеेрд▓рдоाрдЗрдЯिрд╕
рдХे
рдХाрд░рдг
рдЕрдкрдиी
рдЬ्рдпोрддि
рдЦो
рдмैрдарддी
рд╣ै।
‘рдЖрдбрдо्рдмрд░’
рдХा
рдиाрдпрдХ
рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु
рдХे
рдиिрдорд╣ाँрд╕
рдоें
рдоाрдирд╕िрдХ
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп
рдкрд░
рдФрд░
рдиाрдпिрдХा
рддंрдд्рд░िрдХा
рд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдкрд░
рд╢ोрдз
рдХрд░
рд░рд╣ी
рд╣ै।
рдХрд╣рддी
рд╣ै-
“рдоाрдирд╕िрдХ
рджрдмाрд╡
рдХी
рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрд╕्рд╡рд░ूрдк
рдЬो
рдл़ाрдЗрдЯ,
рдл़्рд▓ाрдЗрдЯ,
рдл़्рд░ीрдЬ़
(Fight flight freeze) рдХे
рд╕ाрде
рдЕрдм
рдл़ौрди
(fawn) рдЖрди рдЬुрдб़ा
рд╣ै
рддो
рдЗрди
рдЬैрд╕े
рд▓ोрдЧों
рдХे
рдХाрд░рдг
рд╣ी,
рдЬो
рдЭрдЧрдб़рдиे
рдпा
рднाрдЧрдиे
рдпा
рдаिрдаुрд░рдиे
рдХे
рд╕्рдеाрди
рдкрд░
рд▓рд▓्рд▓ो-рдЪрдк्рдкो
рдХी
рдпुрдХ्рддि
рдк्рд░рдпोрдЧ
рдоें
рд▓ाрдпा
рдХрд░рддे
рд╣ैं।
рдЕрдкрдиे
рдХो
рдмрдЪाрдП
рд░рдЦрдиे
рдХे
рд▓िрдП,
рдЕрдкрдиे
рдХो
рдмрдиाрдП
рд░рдЦрдиे
рдХे
рд▓िрдП।[7]
‘рдХрд▓ैрдпा’
рдХे
рд╕ुрд╣ाрд╕
рдХी
“рдк्рд▓ुрд░िрд╕ी рдЕрдм
рдЕрдкрдиे
рдЙрддाрд░
рдкрд░
рд╣ै।
рдЙрд╕рдХे
рдлेрдлреЬों
рдХो
рдЖреЬ
рджेрдиे
рд╡ाрд▓ी
рдЙрд╕рдХी
рдк्рд▓ुрдпाрд░
рдХैрд╡िрдЯी,
рдЭिрд▓ीрджाрд░
рдХोрдЯрд░िрдХा
рдоें
рдЬрдоा
рд╣ो
рдЪुрдХे
рдмрд╣ाрд╡
рдХो
рдиिрдХाрд▓рдиे
рдХे
рд▓िрдП
рдЬो
рдХैрдеीрдЯрд░
рдЯ्рдпूрдм,
рдиाрд▓
рд╢्рд▓ाрдХा,
рдЙрд╕рдХी
рдЫाрддी
рдоें
рдлिрдЯ
рдХрд░
рджी
рдЧрдИ
рдеी,
рдЙрд╕े
рдЕрдм
рд╣рдЯाрдпा
рдЬा
рдЪुрдХा
рд╣ै।”[8]
‘рдЕрджृрд╖्рдЯ’
рдХी
19 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЗрди्рджु
рдХे
рджिрд▓
рдХे
рдЕंрджрд░
рд▓рд╣ू
рд░िрд╕рддा
рд╣ै।
рджिрд▓
рдХे
рдЕंрджрд░
рдХा
рд╡ाрд▓्рд╡
рдЦूрди
рдХो
рдЙрд▓्рдЯी
рджिрд╢ा
рд▓े
рдЬा
рд░рд╣ा
рд╣ै।
рдбाрдХ्рдЯрд░ी
рднाрд╖ा
рдоें
рдЗрд╕े
рд░िрдЧрд░рдЬिрдЯेрд╢рди
рдХрд╣рддे
рд╣ैं।
рдкाрдЧрд▓рдкрди
рдХी
рдмीрдоाрд░ी
рдоाँ
рдХो
рд╣ो
рддो
рдмрдЪ्рдЪों
рдоें
рднी
рдЖ
рдЬाрддी
рд╣ै।
‘рдкिрддा рдХी
рд╡िрджाрдИ’
рдоें
рдкिрддा
рдХो
рдмреЬी
рдЖंрдд
рдХे
рдиिрдЪрд▓े
рд╣िрд╕्рд╕े
рдпाрдиी
рдХोрд▓ोрди
рдХी
рд╕рдорд╕्рдпा
рд╣ै।
рдкिрддा
рдЕрд╕्рдкрддाрд▓
рдоें
рдмाрд░-рдмाрд░
рдкाрдиी
рдоांрдЧ
рд░рд╣े
рд╣ैं
рдФрд░
рдЙрди्рд╣ें
рдЪрдо्рдордЪ-рдЪрдо्рдордЪ
рдкाрдиी
рджिрдпा
рдЬाрддा
рд╣ै।
рдЙрди्рд╣ें
“рдкौрд▓िрдк्рд╕ рдирд╣ीं,
рдЬाрдЗंрдЯ
рд╕िрдЧ्рдоोрдПрдЯ
рдбाрдпрд╡рд░рдЯिрдХुрд▓рдо
рд╣ै।
рдбॉ
рдХрд╣рддा
рд╣ै
рдХि
рдЗрд╕рдХा
рд╕рд░्рдЬिрдХрд▓
рд░िрд╕ेрдХ्рд╖рдг
рдЬрд░ूрд░ी
рд╣ै।
рдХोрд▓ोрди
рдХी
рдЕंрджрд░ूрдиी
рдЬांрдЪ
рдХे
рд▓िрдП
рдПрдХ्рд╕-рд░े
рддрдиिрдХ
рднी
рдХाрд░рдЧाрд░
рдирд╣ीं।
рдХोрд▓ोрдирд╕्рдХोрдкी
рдпा
рдмोрд░ीрдпрдо
рдПрдиीрдоा
рдмेрд╣рддрд░
рд░рд╣рддा
рд╣ै—рдЗрди
рдЖ
рдХेрд╕
рдСрдл
рдбाрдпрд╡рд░्рдЯिрдХ्рдпूрд▓ाрдЗрдЯрд╕
рдЕ
рдХोрд▓ोрдиोрд╕्рдХोрдк
рдФрд░
рдмेрд░िрдпрдо
рдХैрди
рд▓ीрдб
рдЯू
рдкрд░реЮोрд░ेрд╢рди
109 рджрд░िрдпाрджिрд▓ी рдоें
рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпрд▓
рдоैрдиिрдирдЬाрдЗрдЯрд╕
рдХा
рдХेрд╕
рд╣ै।
рд╕्рдпुрдкूрд░ेрдЯिрд╡।”[9]
рд╢ोрд╖рдг
рдХे
рдЪिрдд्рд░
рднी
рдоिрд▓
рдЬाрддे
рд╣ैं।
‘рдЕрджृрд╖्рдЯ’
рдХрд▓ा
рдХे
рдмाреЫाрд░
рдоें
рд╣ो
рд░рд╣े
рд╢ोрд╖рдг
рдХा
рдЪिрдд्рд░
рд▓िрдП
рд╣ै।
рдПрдХ
рд╕рдо्рдкрди्рди
рд╕्рдд्рд░ी
рдЕрдкрдиे
рдмंрдЧрд▓े
рдХा
рд╕्рдЯुрдбिрдпो
рдФрд░
рдЙрд╕рд╕े
рд╕ंрд▓рдЧ्рди
рд╕्рдЯोрд░рдиुрдоा
рдПрдХ
рдХрдорд░ा
рдЕрдкрдиे
рдиाрдо
рдХुрдЫ
рдЪिрдд्рд░
рдмрдиाрдиे
рдХे
рдПрд╡рдЬ
рдоें
рдХुрдЫ
рджेрд░
рдк्рд░рдпोрдЧ
рдХे
рд▓िрдП
рджेрддी
рд╣ै।
рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓िрдХ
рдиौрдХрд░ी
рдоें
рд╣ोрдиे
рд╡ाрд▓ा
рд╢ोрд╖рдг
‘рд▓िрд╡-рд▓िрд╡-рд▓िрд╡’
рдоें
рдЪिрдд्рд░िрдд
рд╣ै।
рдкрдХ्рдХा
рд╣ोрдиे
рдХे
рд▓िрдП
рд╡рд╣
рдвेрд░ों
рдкाрдкреЬ
рдмेрд▓рддी
рд╣ै।
рд╡рд╣
рдЕрд╕्рд╡рд╕्рде
рд╣ोрддे
рд╣ुрдпे
рднी
рд╡िрднाрдЧाрдз्рдпрдХ्рд╖
рдФрд░
рдЙрд╕рдХे
рдкрддि
рдХे
рд▓िрдП
рдвेрд░ों
рдкेрдкрд░
рджेрдЦрддी
рд╣ै।
рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп
рдХी
рд╕ूрдЪिрдпाँ
рдмрдиाрддी
рд╣ै।
‘рдХрд╣рди рд╕ुрдирди’
рдоें
рд▓िрд╡-рдЗрди
рдХे
рдЕрд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рд╕ंрдмंрдзो
рдХी
рдЕрд╕्рдеिрд░рддा
рдЙрд╕
рдХी
рдЖрдд्рдо
рд╣рдд्рдпा
рдХा
рдХाрд░рдг
рдмрдирддी
рд╣ै।
‘рдЖрддिрд╢ी рд╢ीрд╢ा’
рдХे
рдЖрд░्рдЯिрд╕्рдЯ
рдХा
рд╣ाрде
рдк्рд░िंрдЯिंрдЧ
рдк्рд░ैрд╕
рдоें
рдЙрд▓рдЭ
рдХрд░
рдХрдЯ
рдЬाрддा
рд╣ै
рдФрд░
рдоाрд▓िрдХ
рдоुрдЖрд╡рдЬे
рдХे
рдкрдЪ्рдЪाрд╕
рд╣рдЬाрд░
рджेрдХрд░
рдЕрдкрдиे
рдХрд░्рддрд╡्рдп
рдХी
рдЗрддिрд╢्рд░ी
рдоाрди
рд▓ेрддा
рд╣ै।
рдЬрдмрдХि
рдЖрд░्рдЯिрд╕्рдЯ
рдХे
рд▓िрдП
рдпрд╣
рдЖрдШाрдд
рд╢ाрд░ीрд░िрдХ
рднी
рд╣ै
рдФрд░
рдоाрдирд╕िрдХ
рднी।
рдПрдХ
рдЪिрдд्рд░рдХाрд░
рдХे
рд▓िрдП
рдЕрдкрдиा
рд╣ाрде рдЧँрд╡ाрдиा
рдмिрд▓рдХुрд▓
рд╡ैрд╕ा
рд╣ी
рд╣ै
рдЬैрд╕ा
рдПрдХ
рдзाрд╡рдХ
рдХे
рд▓िрдП
рдЕрдкрдиा
рдкैрд░
рдЧрд╡ाрдиा
рдпा
рдПрдХ
рдЧाрдпрдХ
рдХे
рд▓िрдП
рдЕрдкрдиी
рдЖрд╡ाреЫ।
‘рдкिрддा рдХी
рд╡िрджाрдИ’
рдоें
рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ी
рдмिрдЬрдиेрд╕
рдХी
рдЪрд░्рдЪा
рд╣ै।
рдХрдм्рдЬ
рдХी
рд╕рдорд╕्рдпा
рдХे
рдХाрд░рдг
рдкिрддा
рдХा
рдЖрдкрд░ेрд╢рди
рд╣ोрдиा
рд╣ै।
рдСрдкрд░ेрд╢рди
рдХрд░рдиे
рд╡ाрд▓े
рдбॉрдХ्рдЯрд░
рдХे
рдЕрддिрд░िрдХ्рдд
рддीрди
рдЕрди्рдп
рдбॉрдХ्рдЯрд░ों
рдХी
рдлीрд╕
рд▓ी
рдЬाрддी
рд╣ै।
рдзाрдЧे,
рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди,
рд▓ोрд╢рди,
рдЖрдХ्рд╕ीрдЬрди,
рддाрдЬे
рдЦूрди
рдХे
рдк्рд░рдмंрдз
рдХे
рд▓िрдП
рдХрд╣ा
рдЬाрддा
рд╣ै।
рдЖрдкрд░ेрд╢рди
рдХे
рд╕рдлрд▓
рд╣ोрдиे
рдХी
рдмाрдд
рдХрд╣ी
рдЬाрддी
рд╣ै
рдФрд░
рдкрддा
рдЪрд▓рддा
рд╣ै
рдХि
рдкिрддा
рддो
рдЖрдкрд░ेрд╢рди
рд╕े
рдкрд╣рд▓े
рд╣ी
рдЗрд╣рд▓ोрдХ
рд╕े
рдк्рд░рд╕्рдеाрди
рдХрд░
рдЪुрдХे
рдеे।
рдпрд╣
рдХрд╣ाрдиिрдпाँ
рд╣рдоें
рдЕрддीрдд
рдХी
рдпाрдд्рд░ा
рдкрд░
рд▓े
рдЬाрддी
рд╣ैं।
‘рдЕрддुрд▓्рдпा’
рдФрд░
‘рдиिрдХ्рдХी’
рдХा
рд╕рдордп
1970 рд╣ै рдФрд░
‘рд▓ाрд▓рдоिрд░्рдЪ’
рдХा
1979। ‘рдЖрдбрдо्рдмрд░’
рдоें
1990 рдХे рдордг्рдбрд▓
рдХрдоिрд╢рди
рдХे
рдЙрдЧ्рд░
рдЖंрджोрд▓рди
рдХा
рдЬिрдХ्рд░
рд╣ै।
‘рдмрд▓ा’
рдоें
рднाрд░рдд-рдкाрдХ
рд╡िрднाрдЬрди
рдХे
рдмाрдж
рдХा
1948 рдХा рд╕рдордп।
‘рдмृрдЬрд▓ाрд▓ рдХी
реЫिрдж्рдж’
1951 рдФрд░ ‘рдиाрдЯ्рдп
рдиौрдХा’
2010
рдХा
рд╕рдордп
рд▓िрдП
рд╣ै।
рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ
рдк्рд░рд╕ंрдЧ
рднी
рдЖрдП
рд╣ैं।
‘рдмрд▓ा’
рдоें
рднाрд░рдд-рдкाрдХ
рд╡िрднाрдЬрди
рдХे
рд╕рдордп
рдкिрддा
рдЕрдкрдиी
рдмेрдЯी
рдЖрдПрд╢ा
рдХो
рдлрд╕ाрдж
рдХी
рджрд╣рд╢рдд
рдФрд░
рддрдирд╣ाрдИ
рдХी
рддреЬрдк
рдХो
рдЭेрд▓рдиे
рдХे
рд▓िрдП
рдЫोреЬ
рдкाрдХिрд╕्рддाрди
рдЪрд▓े
рдЬाрддे
рд╣ैं
рдФрд░
рдлिрд░
рдХрднी
рдоुреЬ
рдХрд░
рдирд╣ीं
рджेрдЦрддे।
рдЬрд╣ाँ
рдмेрдЧाрдиे
рд╢рд╣рд░ों
рдоें
рдзрдХिрдпाрдП
рд▓ोрдЧ
рдмेрдШрд░
рд╣ो
рдЬाрддे
рд╣ैं,
рдЕрдкрдиों
рдХो
рдЦो
рджेрддे
рд╣ैं।
рдЬिрд╕े
рдХрд▓
рддрдХ
рдЕрдкрдиा
рдШрд░,
рдЕрдкрдиा
рдоुрд╣рд▓्рд▓ा,
рдЕрдкрдиा
рдЗрд▓ाрдХा,
рдЕрдкрдиा
рд╢рд╣рд░
рдХрд╣ा
рдЬाрддा
рдеा-
рд╕рдм
рдЫूрдЯ
рдЬाрддा
рд╣ै-
“13 рдЕрдЧрд╕्рдд
рдХो
рдоिрд▓ी
рд░ैрдбрдХ्рд▓िреЮ
рдХी
рд░िрдкोрд░्рдЯ
рдоाрдЙंрдЯрдмैрдЯрди
рдиे
рджрдмाрдиे
рдХी
рдмрдЬाрдп
рдЬрдЧ-рдЬाрд╣िрд░
рдХрд░
рджी
рд╣ोрддी
рддो
рдРрд╕ी
рдоाрд░-рдХाрдЯ।”[10] ‘рдЖрдбрдо्рдмрд░’
рдоें
1990 рдХे рдордг्рдбрд▓
рдХрдоिрд╢рди
рдХे
рдЙрдЧ्рд░
рдЖंрджोрд▓рди
рдХा
рдЬिрдХ्рд░
рд╣ै।
рдЬрдм
рд╡ी.
рдкी.
рд╕िंрд╣
рдк्рд░рдзाрди
рдоंрдд्рд░ी
рдеे
рдФрд░
рджрд▓िрдд
рдЬाрддि
рд╡
рджрд▓िрдд
рдЬрдирдЬाрддि
рдХे
рд▓िрдпे
рджिрдпे
рдЧрдпे
рдЖрд░рдХ्рд╖рдг
рдХे
рд╕ाрде-рд╕ाрде
‘рдЕрди्рдп рдкिрдЫреЬे
рд╡рд░्рдЧ’
рдХे
рд▓िрдП
рдирдпा
рдЖрд░рдХ्рд╖рдг
рджेрдХрд░
рдХुрд▓
рдЖрд░рдХ्рд╖рдг
рдХो
рд╕ाреЭे
рдЙрдирдЪाрд╕
рдк्рд░рддिрд╢рдд
рдХрд░рдиे
рдХी
рдоांрдЧ
рдеी
рдФрд░
рдЫाрдд्рд░
рд░ाрдЬीрд╡
рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी
рдиे
рдЖрдд्рдорджाрд╣
рдХा
рдк्рд░рдпाрд╕
рдХिрдпा
рдеा।
‘рдк्рд░рдпाрдг
рдкрдеिрдХा’
рдоें
рдкрд░ाрдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдХी
рджिрд╡्рдп
рдЕрдиुрднूрддिрдпों
рдХा
рдЕंрдХрди
рд╣ै।
рдм्рд░рдЬेрд╢्рд╡рд░ी
рдХी
рд╕ाрд╕
рдЙрд╕рд╕े
рддंрдЧ
рдЖрдХрд░
рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा
рдХрд░
рд▓ेрддी
рд╣ै।
рдЬिрд╕
рд╕рдордп
рдЕрд╕्рдкрддाрд▓
рдоें
рд╡рд╣
рдк्рд░ाрдг
рдд्рдпाрдЧрддी
рд╣ै,
рдЙрд╕ी
рд╕рдордп
рдм्рд░рдЬेрд╢्рд╡рд░ी
рдЙрд╕े
рдЕрдкрдиे
рдХрдорд░े
рдоें
рдкाрддी
рд╣ै
рдФрд░
рдЙрд╕ी
рдкрд▓
рд╕ाрд╕
рдХे
рдХрдорд░े
рдХी
рдШреЬी
рд░ुрдХ
рдЬाрддी
рд╣ै।
‘рдХрд▓ैрдпा’
рдХी
рдмिрд▓ौрд░ी
рджिрд╡ाрд╕्рд╡рдк्рди
рдоें
рдЕрдкрдиे
рдШрд░
рдХी
рдЫрдд
рд╕े
рдЕрдкрдиे
рдХो
рдиीрдЪे
рдЧिрд░рддे
рджेрдЦрддी
рд╣ै
рдФрд░
рдлिрд░
рд╡рд╣
рд╕рдЪрдоुрдЪ
рдЧिрд░
рдЬाрддी
рд╣ै।
рд▓ेрдЦिрдХा
рдХी
рд╕ूрдд्рд░ाрдд्рдордХ
рдкंрдХ्рддिрдпाँ
рднी
рдпрд╣ाँ-рд╡рд╣ाँ
рдоिрд▓
рдЬाрддी
рд╣ैं।
рдЬैрд╕े
-
1.
‘рдоी реЮрд░्рд╕्рдЯ’
рдоें
рдпрдХीрди
рд░рдЦрдиे
рд╡ाрд▓ी
рд▓реЬрдХिрдпाँ
рд╡िрдирдпрд╢ीрд▓рддा
рдЬैрд╕े
рдЧुрдг
рдХा
рдоूрд▓्рдп
рдирд╣ीं
рдЖंрдХ
рд╕рдХрддी।[11]
2.
рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी
рдФрд░
рдмुрд░ी
рдЧृрд╣िрдгी
рдоें
рдХेрд╡рд▓
рдПрдХ
рдШंрдЯे
рдХा
рдЕंрддрд░
рд╣ोрддा
рд╣ै।[12]
3.
рдоुँрд╣ рдоें
рдЦूрди
рд▓рдЧ
рдЬाрдпे
рддो
рдЖрджрдоी
рджोрдмाрд░ा
рд╢िрдХाрд░
рдХрд░рдиे
рдЬрд░ूрд░
рдЖрддा
рд╣ै।[13]
рдоेрд░े
рджेрд╢
рдХे
рдбी.
рдПрди.
рдП.
рдоें
рдЧрд╣рд░े
рдШुрд╕े
рдЙрдд्рдкीреЬрди,
рд╢ोрд╖рдг,
рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░
рдХे
рдЧрд░्рднрдкाрддी
рд╡ाрддाрд╡рд░рдг
рд╕े
рдоुрд▓ाреШाрдд
рдХрд░рдиी
рд╣ो,
рд╕्рдд्рд░ी
рдХे
рджुрдЦों
рдХी
рдЦाрдИ-рдЧрд╣рд░ाрдИ
рдоें
рдЙрддрд░рдиा
рд╣ो,
рддो
рджीрдкрдХ
рд╢рд░्рдоा
рдХो
рдЕрд╡рд╢्рдп
рдкреЭिрдпे।
рдЙрдирдХी
рдЖрдд्рдо
рд╕рдо्рдоाрди
рд╕рдЬрдЧ
рд╕्рдд्рд░ी
рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी
рдирд╣ीं
рд╕рд╣рдЧाрдоिрдиी
рд╣ोрдиा
рдЪाрд╣рддी
рд╣ै।
рдпрд╣ाँ
рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ,
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ,
рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ
рдкрд░िрд╡ेрд╢
1948 рд╕े рдЖрдЬ
рддрдХ
рдлैрд▓ा
рд╣ुрдЖ
рд╣ै।
рдкрд░ाрдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдХी
рджिрд╡्рдп
рдЕрдиुрднूрддिрдпाँ
рдФрд░
рдн्рд░рд╖्рдЯ
рддंрдд्рд░
рдПрдХ
рд╕ाрде
рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि
рдкा
рд░рд╣े
рд╣ैं।
рдЗрди
рдХрд╣ाрдиिрдпों
рдХा
рд╣рд░
рд╢рдм्рдж
рдз्рд╡рди्рдпाрдд्рдордХ
рд╣ै,
рд╣рд░
рд╡ाрдХ्рдп
рджूрд░рдЧाрдоी
рд╕ंрдХेрдд
рд▓िрдП
рд╣ै,
рд╣рд░
рдШрдЯрдиा
рдПрдХ
рдЗрддिрд╣ाрд╕
рдЦोрд▓рддी
рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн
- рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा, рдХрд╣рди рд╕ुрдирди, рд╡рдиिрдХा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2025, рд░ैрдкрд░ 2
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 13
- рдордиीрд╖ा, рд╣рдо рд╕рдн्рдп рдФрд░рддें, рдкृрд╖्рда 24
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 166
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 161
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 110
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15-16
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 48
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 90
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 39
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 78
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 151

