Showing posts with label рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░. Show all posts
Showing posts with label рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░. Show all posts

рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХों рдоें рд╕рдоाрдЬ-рджрд░्рд╢рди

рдХрд▓ा рдПрд╡ं рднाрд╖ा рд╕ंрдХाрдп, рд▓рд╡рд▓ी рдк्рд░ोреЮैрд╢рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдлрдЧрд╡ाреЬा (рдкंрдЬाрдм), рдоोрдмाрдЗрд▓: 9876758830
рд╕ाрд░:
рдбॉ. рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░
рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдХे рдЬрди्рдо рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди рд╣ी рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдЬрди-рдорди рдоें рдЬाрдЧृрддि рд▓ाрдиा рдеा। рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмूреЭे, рдкреЭे-рд▓िрдЦे рдФрд░ рдЕрдирдкреЭ рд╕рднी рдкрд░ рдиाрдЯрдХ рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рд╢्рди, рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд╣рд▓ू рдХो рд╕рдЬीрд╡ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдиे рд╕рд░्рд╡рджा рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕्рдеिрд░рддा рдЕрдерд╡ा рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХो, рд░ूреЭिрдпों рдЕрдерд╡ा рд╕рдордпाрдиुрдХूрд▓ рдирд╡ीрдирддा рдХो рдЬीрд╡рди्рдд рдХрд░ рдЬрди-рдЬрди рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдЬрдЧाрдиे рдХे рдХाрдо рдХो рдмрдЦूрдмी рдЕрди्рдЬाрдо рджिрдпा рд╣ै। рдЬреЬ рд╣ो рдЪुрдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХा рдкрд░िрд╣ाрд░ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рд╕рдордп рдХी рдоाँрдЧ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдирдИ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рд╕्рд╡ीрдХाрд░, рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдмोрдз рдХी рдиिрд░рд░्рдердХ рдХेंрдЪुрд▓ рдХो рдд्рдпाрдЧ рдЖрдзुрдиिрдХ рдмोрдз рдХे рдирд╡ीрди рдмाрдиे рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा; рдпрд╣ рд╕рдм рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░рдиे рдХा рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрдиे рдХा рдЙрдкрдХ्рд░рдо рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдиे рдиिрд░рди्рддрд░ рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдХिрдпा рд╣ै।          

рдкрд░िрдЪрдп:
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рдЬो рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░ рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै рд╕рдоाрдЬ। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХрд▓, рдЖрдЬ рдФрд░ рдХрд▓ рдЕрд░्рдеाрдд्  рднूрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдХो рдЙрд╕рдХी рд╕рдЬीрд╡рддा, рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдгрд╡рдд्рддा рдХे рд╕ाрде рдпрджि рдХрд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдоें рдиाрдЯрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдмрд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдк्рд░рддिрдХृрддि рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░ी рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиे рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдиिрдХрдЯ рд╣ोрдиे рдХा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдиाрдЯрдХ рдоें рдкाрда्рдп рдФрд░ рджृрд╢्рдп рджोрдиों рд╣ोрддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╕ा рдШрдЯрдиा-рдЧुрдо्рдлрди, рдиिрдмрди्рдз рдХी рд╕ी рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рдХी рд╕ी рднाрд╡рдордпрддा рдПрдХ рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдиाрдЯрдХ рдХो рдЬीрд╡рди рдХा рдк्рд░рддिрд░ूрдк рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।                      
рд╕рдоीрдХ्рд╖ा:
рд╣िрди्рджी рдоें рдиाрдЯ्рдп-рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдЧрдо्рднीрд░рддा рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЬрдирд╡рдд्рддा рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддेрди्рджु рдЬी рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд░рддेрди्рджु рдХे рд╕рдордп рдХा рд╕рдоाрдЬ рдЕрдиेрдХ рд░ूреЭिрдпों, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं, рдЖрдбрдо्рдмрд░ों рдФрд░ рджुрд╖्рдк्рд░рд╡ृрддिрдпों рд╕े рд╕рдиा рд╣ुрдЖ рдеा। рдзрд░्рдо, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЕрд░्рде рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдмेреЬिрдпां рд╕рдорд╕्рдд рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬрдХреЬे рд╣ुрдП рдеीं। рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬाрдЧृрддि рдХा рдЬो рдмीреЬा рд╕्рд╡ाрдоी рджрдпाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж, рд░ाрдЬा рд░ाрдордоोрд╣рди рд░ाрдп, рддिрд▓рдХ рдЖрджि рдиे рдЙрдаाрдпा рдеा; рдЙрд╕ी рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рднी рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдЗрд╕ी рдкुрдиीрдд рдХाрд░्рдп рдХा рд╕ाрдзрди рдмрдиाрдпा। рднाрд░рддेрди्рджु рдиे рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдЕрди्рдзेрд░рдирдЧрд░ी, рднाрд░рдд-рджुрд░्рджрд╢ा рдЖрджि рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░рдиे  рдХा рдФрд░ рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдж्‍рднुрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддेрди्рджु рдпुрдЧ рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рднी рдЗрд╕ी рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЬреЬ-рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं, рд░ूреЭिрдпों рдкрд░ рдХुрдаाрд░ाрдШाрдд рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдЬिрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा рдЙрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪрди्рдж्рд░ рдиे рдЙрд╕рдХी рдЙрдж्рдпोрди्рдоुрдЦी рд╢рдХ्рддि рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиे рдоें рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी рд╢рдХ्рддि рд▓рдЧा рджी।1

рдбॉ. рджрд╢рд░рде рдУрдЭा рдХा рдХрдерди рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рднाрд░рддेрди्рджु рдиे рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдоें рд╕рдордпाрдиुрдХूрд▓ рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╖рдп рдХो рдЪुрдирдХрд░ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЕрдкрдиी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд░рдЦा рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪेрддрдиा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрдзрди рдмрдиाрдпा।2

рдЪрди्рдж्рд░ाрд╡рд▓ी, рдиीрд▓рджेрд╡ी, рдЕрди्рдзेрд░-рдирдЧрд░ी, рд╡ैрджिрдХी рд╣िंрд╕ा рд╣िंрд╕ा рди рднрд╡рддि. рдк्рд░ेрдордпोрдЧिрдиी рдЖрджि рдиाрдЯрдХ рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрди्рдпрди्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। ‘рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдоौрд▓िрдХ рдиाрдЯрдХों- рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ- рдоें рдпुрдЧीрди рдЬीрд╡рди рдХो рдЬी рднрд░рдХрд░ рдЙрднाрд░ा рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЬीрддी рдЬाрдЧрддी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрди рдиाрдЯрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।’3 

рдиीрд▓рджेрд╡ी рдоें рдиाрд░ी рдЬाрдЧрд░рдг, рдЕрди्рдзेрд░ рдирдЧрд░ी рдоें рд╢ाрд╕рди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рднाрд░рдд рджुрд░्рджрд╢ा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдХे рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░ рдЕंрдХिрдд рдХिрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рднी рдиाрдЯрдХों рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдк्рд░рддि рд▓ोрдЧों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рдЬाрдЧрдиे рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддेрди्рджु рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХ рдЕрди्рдп рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рднी рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै।

рднाрд░рддेрди्рджु рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдк्рд░рд╕ाрдж рдпुрдЧ рдЖрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХाрдлी рдЪेрддрдирддा рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдирдИ рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। ‘рдк्рд░рд╕ाрдж рдХा рдпुрдЧ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдпुрдЧ рдеा рдЬिрд╕рдоें рджेрд╢ рдЙрдардХрд░ рдЙрд╕ рднाрд╡рднूрдоि рдкрд░ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬрд╣ाँ рдк्рд░ाрдЪीрди рдирд╡ीрди рдФрд░ рдирд╡ीрди рдк्рд░ाрдЪीрди рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд╖рдо рдеा।4

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдкुрд░ाрдг рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдк्рд░рд╕ाрдж рдХो рдЕрдд्рдпрди्рдд рдк्рд░िрдп рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдирдХे рдмрд╣ुрдзा рдиाрдЯрдХ рдЗрд╕ी рдзрд░рддрд▓ рдкрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдиाрдЯ्рдп рдХृрддि ‘рд╕рдЬ्рдЬрди’ рдоें рдпुрдзिрд╖्рдаिрд░, ‘рдк्рд░ाрдпрд╢्рдЪिрдд’ рдоें рдЬрдпрдЪрди्рдж, ‘рдХрд▓्рдпाрдгी рдкрд░िрдгрдп’ рдоें рдЪाрдгрдХ्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдирд╕े рджो рдЪाрд░ рд╣ोрдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдЬрдЧाрдиे рдХा рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдХिрдпा рд╣ै। ‘рд╡िрд╢ाрдЦ’ рдЬрд╣ाँ рднाрд░рддीрдп рдЬрди-рдЬрди рдХी рдЬाрдЧृрддि рдХा рд╕рди्рджेрд╢ рд╣ै рддो ‘рдЕрдЬाрддрд╢рдд्рд░ु’ рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ंрддрдк्рддрддा рдХा рдЬीрд╡рди्рдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। ‘рдХाрдордиा’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд░्рдерд╡рдд्рддा рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рд╣ै, ‘рдЬिрд╕рдоें рд╕ंрддोрд╖, рд╡िрдиोрдж, рд╡िрд╡ेрдХ, рд▓ीрд▓ा, рд▓ाрд▓рд╕ा рдЖрджि рдкाрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाँрдзी рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рд░ूрдИ рдУрдЯрдиा, рдЪрд░्рдЦा рдХाрддрдиा, рд╕ंрдпрдо рдФрд░ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдЖрджि рдк्рд░рд╡ृрддिрдпों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै।’5

рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдоें рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░, рд╣рд░िрдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдоी, рдЙрджрдпрд╢ंрдХрд░ рднрдЯ्рдЯ, рдЧोрд╡िрди्рдж рд╡рд▓्рд▓рдн рдкंрдд, рд╡ृंрджाрд╡рди рд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рдЖрджि рдоें рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рд╕ाрджोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХों рдоें рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдФрд░ рддीрд╡्рд░ рдЕрдиुрднूрддि рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖ рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрд╡ों рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЬो рддрд╕्рд╡ीрд░ рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рдеी; рдЦाрди рдкाрди, рд░рд╣рди рд╕рд╣рди рдФрд░ рд░ीрддिрд░िрд╡ाрдЬों рдоें рдЬो рдирд╡ीрдирддा рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे, рдЙрдирдХी рдЭрд▓рдХ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдиाрдЯрдХों рдоें рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣рд░िрдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдоी, рд╕ेрда рдЧोрд╡िрди्рдж рджाрд╕, рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рд╡िрдж्рдпाрд▓ंрдХाрд░, рдмेрдЪрди рд╢рд░्рдоा рдЙрдЧ्рд░, рдЙрдкेрди्рдж्рд░ рдиाрде рдЕрд╢्рдХ рдЖрджि рдХे рдиाрдо рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рдмрд╣ुрдд рд╕े рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦрддा рджी, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдеोреЬी рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрддी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ ‘рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдУрд░ рд▓ेрдЦрдХों рдХा рдЕрдзिрдХ рдЭुрдХाрд╡ рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рддрдеा рдЙрд▓рдЭрдиों рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдХो рдЧौрдг рд╕рдордЭрдХрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХो рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ рдЧрдИ।’6 рд▓ेрдХिрди рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рд╣ी рдПрдХ рд░ूрдк рдЕрдерд╡ा рдкрдХ्рд╖ рд╣ी рд╣ै। рд╣рд░िрдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдоी рдХे рдиाрдЯрдХों ‘рд░рдХ्рд╖ा рдмрди्рдзрди’ ‘рд╢िрд╡рд╕ाрдзрдиा’, ‘рдк्рд░рддिрд╢ोрдз’, ‘рд╕्рд╡рдк्рдирднंрдЧ’ рддрдеा рдЖрд╣ुрддि рдХुрдЫ рдРрд╕े рдиाрдЯрдХ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдХрддा рдХो рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрддीрдд рд╕े рдЬ्рдЮाрди рд▓े рд╡рд░्рддрдоाрди рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХी рдмाрдд рдЙрдирдХे рдиाрдЯрдХों рдоें рднрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै।  рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рд╡िрдж्рдпाрд▓ंрдХाрд░ рдХे ‘рд░ेрд╡ा’ рдФрд░ рдЕрд╢ोрдХ, рд╕ेрда рдЧोрд╡िрди्рдж рджाрд╕ рдХा ‘рдЕрди्рдирджाрддा, рдЙрджрдпрд╢ंрдХрд░ рднрдЯ्рдЯ рдХे ‘рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдиाрдЯрдХों рдоें рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рдЧрдо्рднीрд░ рд╕्рд╡рд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ ‘рдЧрд░ुреЬ рдз्рд╡рдЬ, рд╡рдд्рд╕рд░ाрдЬ, рдиाрд░рдж рдХी рд╡ीрдгा, рд╕рди्рдпाрд╕ी рдФрд░ рд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХा рдорди्рджिрд░ рдЖрджि рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं।  

рдЕрд╢्рдХ рдЬी рдХा рдиाрдо рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрд╢्рдХ рдЬी  рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд╡ рдмोрдз рд╕े рдЬोреЬрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╣рд▓े рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं।7 рдЙрдирдХे рдиाрдЯрдХों рдоें ‘рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЭрд▓рдХ’, ‘рдЫрдЯा рдмेрдЯा’, ‘рдХैрдж рдФрд░ рдЙреЬाрди’ ‘рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ाрд╕्рддे’ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпрди्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХौрд╢िрдХ рдЬी рдХे ‘рдкрд░िрдгाрдо рдФрд░ рд╣िрди्рджु рд╡िрдзрд╡ा рдиाрдЯрдХ, рдЧोрд╡िрди्рдж рд╡рд▓्рд▓рдн рдкंрдд рдХे рдХрди्рдЬूрд╕ рдХी рдЦोрдкреЬी рддрдеा рдЕंрдЧूрд░ рдХी рдмेрдЯी рдФрд░ рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдХा рдиाрдЯрдХ рдУрдирд░ेрд░ी рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рднी рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░рднूрдоि рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдЧрд▓े рдЪрд░рдг рдЕрд░्рдеाрдд् рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рдпुрдЧीрди рдиाрдЯрдХों рдоें рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХी рдпрд╣ рднрд╡рдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдирдИ рдЙрдо्рдоीрджें, рдирдпे рд╕्рд╡рдк्рди, рдирдИ рд╕рд░рдХाрд░, рдирдИ рдиीрддिрдпां рд╣рд░ рдУрд░ рд╕े рдирдИ рдЙрдо्рдоीрджें рдмреЭी рд╣ुрдИ рдеीं। рд▓ेрдХिрди рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд░ंрдЧ рдЙрддрд░рдиे рд▓рдЧा рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдмрджрд░ंрдЧ рд░ंрдЧ рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧा। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдкрдХрд░्рд╖ рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ाрдл рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдЪूंрдХि ‘рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдг्рдп рд╡िрд╖рдп рдФрд░ рднाрд╡ рдмोрдз рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдпрдеाрд░्рде рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै।8 рдЕрдд: рдиाрдЯрдХों рдиे рднी рд╕рдЪ्рдЪी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдХो рдЖрд╢ा рдХो рдиिрд░ाрд╢ा рдоें рдмрджрд▓рддी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा рдХा рдХрдерди рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕рдЯीрдХ рд╣ै рдХि ‘рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕рдЪेрддрди рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рдХा рдоाрдирд╕िрдХ рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдмреЭा рдФрд░ рд╡рд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рдзाрди рдиाрдЯрдХों рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдЙрд╕рдиे рдЬिрд╕ рдЬीрд╡рди-рдпрдеाрд░्рде рдХो рднोрдЧा, рдЬो рдХुрдЫ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рд╕े рджेрдЦा рдПрд╡ं рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдЙрд╕рдиे рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рдоिрдЬाрдЬ рд╣ी рдмрджрд▓ рджिрдпा। рдЕрдд: рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдХी рднाрди्рддि рдиाрдЯрдХ рдиे рднी рдирдпी рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдкूрд░े рджाрдпिрдд्рд╡ рдХे рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣рди рдХिрдпा। рд╕рди् 1950 рд╕े рд╕рди् 1975 рдИ. рдХे рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдоें рдФрд░ рдЕрдм рд╕рди् 1980-81 рддрдХ рдЬिрддрдиा рднी рдиाрдЯрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕рдордХाрд▓ीрдирддा рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рдиाрдЯрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдЦрдг्рдб рдХे рдиाрдЯрдХों рдоें 25-30 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЬीрд╡рди рдХो рд╡िрднिрди्рди рдХोрдгों рд╕े рджेрдЦा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।9

рдЕрдм рдордиुрд╖्рдп рддрд░्рдХ рдПрд╡ं рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдЖрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХा рдвंрдЧ рдХुрдЫ рдмрджрд▓ рд▓िрдпा। рдЕрдм рд╡рд╣ рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдХो рдЕрди्рдзाрдиुрдХрд░рдг рдХрд░ рдирд╣ीं рдЕрдкрдиाрддा। рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा рдХा рдХрдерди рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рдд्рдп рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рдоाрдирд╡ рдХो рдирдпा рдоाрдирд╡ рд╣ोрдиे рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рд╣ै। рдирдпे рдпुрдЧ-рдмोрдз рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╡्рдпрдХ्рддि рдиे рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рдЪреЭी рд╣ुрдИ рдзрд░्рдоाрди्рдзрддा рдХो рд╣ी рдирд╣ीं, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдкрд░рддों рдХो рднी рдЦुрд░рдЪрдХрд░ рдФрд░ рдоाрдирд╡ोрдкрд░ि рд╕рдд्рддा рдХी рдЫाрдпा рд╣рдЯाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдПрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЧрд░िрдоा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै।10 рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдоें рдХрд╣ीं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╡िрд░ाрд╕рдд рднी рдЦрдг्рдбिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЬिрд╕рдХा рдЕंрдХрди рднी рдиाрдЯрдХों рдоें рджिрдЦрд▓ाрдИ рдкреЬрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╕рдордп рдоें рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд░рдЪрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░, рдЬрдЧрджीрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдоाрдеुрд░, рдоोрд╣рди рд░ाрдХेрд╢, рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓, рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी, рдЬ्рдЮाрдирджेрд╡ рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी, рд░рдоेрд╢ рдмрдЦ्рд╢ी, рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░, рд╕рд░्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рджрдпाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдорди्рдиु рднрдг्рдбाрд░ी, рдоृрджुрд▓ा рдЧрд░्рдЧ, рд╢рд░рдж рдЬोрд╢ी рдЖрджि рдХा рдиाрдо рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। ‘рдЗрд╕ рдиाрдЯ्рдп рдзाрд░ा рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд╡े рдХृрддिрдпां рдЖрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕्рд╡ाрддрди्рдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рддрдеा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ोрд╖рдг рдоूрд▓рдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╢ोрд╖िрдд рдЬрди рдЬीрд╡рди рдХो рд╡िрд╡िрдз рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдПрд╡ं рд╕рд╢рдХ्рдд рдЕंрдХрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рд╢ोрд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рдЬрди рдЪेрддрдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ुрдИ рд╣ै।’11

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рд╣ेрдп рджृрд╖्рдЯि рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ु рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓ рдХी рдиाрдЯ्рдпрдХृрддि ‘рдЕрди्рдзा рдХुंрдЖ’ рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। рдпрд╣ ‘рдиाрд░ी-рдЬाрддि рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдПрд╡ं рдкुрд░ुрд╖ рдж्рд╡ाрд░ा рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рд╣ो рд░рд╣े рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдирдпी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рдиाрдЯрдХ рд╣ै।’12  рдиाрд░ी рдХी рдоुрдХ्рддि рдкрд░ рдпрд╣ рд╕ंрд╡ाрдж рдХिрддрдиा рдк्рд░рдпोрдЬрдиीрдп рд╣ै- ‘рдЗрди рд░рд╕्рд╕िрдпों рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЗрдирд╕े рдЧांрдаे рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдм рддрдХ рд╡े рд╣ाрде рдоौрдЬूрдж рд╣ैं, рддрдм рддрдХ рдХेрд╡рд▓ рд░рд╕्рд╕िрдпों рдХो рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।’13

рд▓рд╣рд░ों рдХे рд░ाрдЬрд╣ंрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоोрд╣рди рд░ाрдХेрд╢ рднी рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдкрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдирд░-рдиाрд░ी рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЕрдиिрд░्рдгрдп рдЕрдиिрд╢्рдЪрдп рдФрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдоाрдирд╡-рдЬीрд╡рди рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдХे рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।14

‘рд░ुрдкрдпा рддुрдо्рд╣े рдЦा рдЧрдпा’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡рд░्рдоा рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрднीрд╖िрдХा рдоें рдкिрд╕рддे рдЬा рд░рд╣े рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЭांрдХी рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдпрд╣ рджिрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЕрд░्рдердкिрд╢ाрдЪ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдордорддा, рджрдпा, рдк्рд░ेрдо рдЖрджि рдХोрдорд▓ рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдЧрд▓ा рдШोंрдЯ рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХी рдоाрдирд╡рддा рдХो рдЦा рдЬाрддा рд╣ै।15

‘рдЖंрдзी рдФрд░ рдШрд░’ рдоोрд╣рди рдЪोрдкреЬा рдХृрдд ‘рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों, рд╡िрд╖рдорддाрдУं рдХी рдШुрдЯрди, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрд╡ाрджी, рд░ूреЭीрдЧ्рд░рд╕्рдд рдЬрд░्рдЬрд░ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХी рдЯूрдЯрди рддрдеा рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рдирдпे рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕рдорди्рд╡рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдиाрдЯрдХ рд╣ै।16
рдЖрдзुрдиिрдХ рдпांрдд्рд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рддрд░्рдЧрдд рдоाрдирд╡ рдХे рдЦрдг्рдбिрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдЯूрдЯрддे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдЬीрд╡рди-рд╡्рдпाрдкी рдШुрддрди рдФрд░ рддрдиाрд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдиाрдЯ्рдпрдХृрддि’ рд╕िрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рдХृрдд рдж्рд░ौрдкрджी рд╣ै।

рд╣рдоीрджुрд▓्рд▓ा рдХी рд░рдЪрдиा ‘рдЙрд▓рдЭी рдЖрдХृрддिрдпां’ рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдХो рд╕рдЬीрд╡рддा рд╕े рдмрдпाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдорд╢ीрдиीрдХрд░рдг рдХे рднрдпाрд╡рд╣ рдкрд░िрдгाрдоों, рджेрд╢ рдХे рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдПрд╡ं рдмрд╣ुрдоुрдЦी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░, рд╡्рдпрдХ्рддि-рдЬीрд╡рди рдХी рдордЬрдмूрд░िрдпों рддрдеा рдоाрдирд╡-рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╣्рд▓ाрд╕ рдХा рдЪिрдд्рд░ рдЙрд╣ेрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं।17  рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рдХा ‘рдЕрди्рдзा рдпुрдЧ’ рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХाрдУं рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЪिрди्рддा рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рдпुрдж्рдзों рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдгों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░рд╡ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдПрд╡ं рдЖрдзुрдиिрдХрддा-рдмोрдз рдХोрдЧрд╣рд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдиाрдЯ्рдпрдХृрддि рд╣ै।18 рдЬрд╣ाँ рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдХा рдоूрд▓ рдХрдерди рдФрд░ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдЪेрддाрд╡рдиी рднी рд╣ै- рдпрджि рдпрд╣ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдУ рдирд░рдкрд╢ु!/ рддो рдЖрдЧे рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рджिрдпों рддрдХ/ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░/ рд░рд╕рдордп рд╡рдирд╕्рдкрддि рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी/ рд╢िрд╢ु рд╣ोंрдЧे рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдФрд░ рдХुрдг्рдаाрдЧ्рд░рд╕्рдд/ рд╕ाрд░ी рдордиुрд╖्рдп рдЬाрддि рдмौрдиी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी।19

рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХों рдоें рдзрд░्рдо-рднेрдж, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рд╣िрд╖рдгुрддा, рдкрд░рдо्рдкрд░िрдд рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдШрдЯрди, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпрди, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░, рдиैрддिрдХ рдкрддрди, рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдХे рдЙрдЪ्рдЫृंрдЦрд▓ рдЖрдЪрд░рдг, рдпौрди рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдЖрджि рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдгों рдХी рдЦोрдЬ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं।20


рдирдпे рдпुрдЧ рдоें рдирдпे рдиाрдЯрдХ рдоें рдпрдеाрд░्рде рдХी рдаोрд╕ рднूрдоि рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдЕрдзिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рдиाрдЯрдХ рдкрд╣рд▓े рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпрдеाрд░्рде-рдмोрдз рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░ाрдиे рдХा рдиाрдЯрдХ рд╣ै। рдЬрдЧрджीрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдоाрдеुрд░, рджुрд╖्рдпрди्рдд рдХुрдоाрд░, рдоोрд╣рди рдЪोрдкреЬा, рдоोрд╣рди рд░ाрдХेрд╢, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी, рд╕рд░्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рджрдпाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рд╢ंрдХрд░ рд╢ेрд╖, рд╕ुрд╢ीрд▓ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдиाрдЯрдХ рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЦ्рдпाрдд рд╣ैं।21 рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЬिрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдХे рд╕ंрдХेрдд рдпрд╣ाँ рджिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдоाрджा рдХैрдХ्рдЯрд╕ (рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓), рдПрдХ рдХрдг्рда рд╡िрд╖्рдкाрдпी (рджुрд╖्рдпрди्рдд рдХुрдоाрд░), рд╢ुрддुрд░्рдоुрд░्рдЧ (рдЬ्рдЮाрдирджेрд╡ рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी), рдлंрджी (рд╢ंрдХрд░ рд╢ेрд╖), рджेрд╡рдпाрдиी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै (рд░рдоेрд╢ рдмрдЦ्рд╢ी), рддिрд▓рдЪрдЯ्рдЯा (рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕), рдд्рд░िрд╢ंрдХु (рдмृрдЬрдоोрд╣рди рд╢ाрд╣), рдЯूрдЯрддे рдкрд░िрд╡ेрд╢ (рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░), рджрд░िрди्рджे (рд╣рдоीрджुрд▓्рд▓ा), рд╢рдо्рдмूрдХ рдХी рд╣рдд्рдпा (рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी), рдк्рд░рдЬा рд╣ी рд░рд╣рдиे рджो (рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░)। рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪिрди्рддрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдиाрдЯрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рднाрд░рдж्рд╡ाрдЬ рдЕрдкрдиा рдордд рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдпुрдЧ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдоाрдЬ рдЬीрд╡рди рдХी рдирд╡ीрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ुрдП। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрди्рдзрдиों рддрдеा рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рдк्рд░рддि рдЬो рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╕्рд╡рд░ рдиाрдЯрдХों рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЗрд╕ी рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдЬीрд╡рди рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдХी рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЗрди рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╣ुрдИ рд╣ै।22 

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рднрд▓िрднाрди्рддि рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рднрд╡рди рдмрдиेрдЧा, рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП; рдЗрд╕ рддрде्рдпों рдкрд░ рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЧрдо्рднीрд░рддा рд╕े рдЪिрди्рддрди рдХрд░рддा рдФрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрднी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рджрд░्рд╢рди рдХрд░ाрддा рд╣ै рддो рдХрднी рдЙрд╕े рднाрд╡ी рдЖрд╢ंрдХाрдУं рд╕े рдЪेрддрди्рди рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХे рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдЙрддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХो рдмрдЦूрдмी рдиिрднाрдпा рд╣ै। рджेрд╢рдХाрд▓ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ुрди्рджрд░ рдФрд░ рд╡ीрднрдд्рд╕ рджोрдиों рд╣ी рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдЕрдкрдиी рддुрд▓िрдХा рд╕े рд╕ंрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╕рдордп рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕рди्рджрд░्рднों рдХो рдХрднी рдкौрд░ाрдгिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддो рдХрднी рд╡рд░्рддрдоाрди рдХрдеाрдкрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рджेрдЦें рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЙрд▓рдЭрдиों рдХो рджिрдЦाрдиे рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬो рд╕рдордп рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдФрд░ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। 
<><><> 

рд╕ंрджрд░्рдн:     
1. рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.36
2. рдбॉ. рджрд╢рд░рде рдУрдЭा, рдЖрдЬ рдХा рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ-рдк्рд░рдЧрддि рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡, рдкृ.128
3. рдбॉ. рджрд╢рд░рде рдУрдЭा, рдЖрдЬ рдХा рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ-рдк्рд░рдЧрддि рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡, рдкृ.128
4. рдЧोрд╡िрди्рдж рдЪाрддрдХ, рдк्рд░рд╕ाрдж рдиाрдЯ्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд░ंрдЧ рд╢िрд▓्рдк, рдкृ.11
5. рд╢्рд░ीрдорддी рд╡िрдиोрдж рдЬैрди, рд╣िрди्рджी рдорд╣िрд▓ा рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा, рдкृ.32
6. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░, рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.388
7. рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.251
8. рдбॉ. рджिрдиेрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा, рд╕्рд╡ाрддрди्рдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ: рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди, рдкृ.31
9. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.11
10. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.137
11. рдбॉ. рдоाрдзрд╡ рд╕ोрдирдЯрдХ्рдХे, рд╕рдордХाрд▓ीрди рдиाрдЯ्рдп рд╡िрд╡ेрдЪрди, рдкृ.11
12. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.158
13. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓, рдЕрди्рдзा рдХुंрдЖ, рдкृ.68
14. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.173
15. рджрд╢рд░рде рдУрдЭा, рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ рдЙрдж्‍рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕, рдкृ.282
16. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.196
17. рд╣рдоीрджुрд▓्рд▓ा, рдЙрд▓рдЭी рдЖрдХृрддिрдпां, рдкृ.34
18. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.153
19. рдзрд░्рдорд╡ीрд░, рдЕрди्рдзाрдпुрдЧ,рдкृ.93
20. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.138
21. рд╢ेрдЦрд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ, рдкृ.139
22. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рднाрд░рдж्рд╡ाрдЬ, рдиाрдЯрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдкрд░िрд╡ेрд╢,рдкृ. 18

рдХिрд╕ाрди рдХा рдЬीрд╡рди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдмрдиाрдо рднाрд░рддीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоॉрдбрд▓: рдПрдХ рджृрд╖्рдЯि

- рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░

рдЙрдд्рддрдо рдЦेрддी-рдордз्рдпрдо рдмाрди/ рдиिрд╖िрдж्рдз рдЪाрдХрд░ी рднीрдЦ рд╕рдоाрди/ рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рд╕рдЪ рдХрднी рдпे рдЧाрди/ рд▓рд╣рд▓рд╣ाрдпेंрдЧे рдЦेрдд рдФрд░ рдЦрд▓िрд╣ाрди /рдЙрдж्рдпोрдЧ рджेрд╢ рдХे рдХрд░्рдгрдзाрд░ рдЕрдм, рдордЧрд░ рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं/ рд╣рд▓рдзрд░ों рдХो рдХрд░्рдЬ рдХे рдЕрдЬрдЧрд░ рдиिрдЧрд▓рддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं/ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕्рд╡рдпंрднू рдаेрдХेрджाрд░/ рдЬрдирддा-рдЬрдиाрд░्рджрди рдХे /рдмрди рдмैрдаे рд╣ैं рд░िрд╢्рддेрджाрд░/ рдЭोंрдкреЬी рдХे рджрд░्рдж рдХो рд╕рдоेрдЯрдиे рдХा рд╕ाрд░े рджाрд╡ा рдЬрддाрддे рд╣ैं/ рд╕рдд्рддा-рд╢рдХ्рддि-рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдкाрдХрд░/ рдХिрд╕ाрди рдХी рд░ोрдЯी рд╕े рдЪिрдкрдХ рдЬाрддे рд╣ैं/ рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рдХेрд░рд▓ рдФрд░ рдкंрдЬाрдм рд╕े рдмंрдЧाрд▓ рд╣ै / рдкूрд░े рджेрд╢ рдХा рд╣ी рдХिрд╕ाрди рдмрджрд╣ाрд▓ рд╣ै/ рд╣рдб्рдбिрдпों рд╕े рдЦрд░ोंрдЪ рдбाрд▓ी рд╣ै рдЦाрд▓/ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдмрдЪा рд╣ै рд╕िрд░्рдл рдХंрдХाрд▓/ рдЕрдкрдиा рдкрд░ाрдпा рдХौрди рдЕрдм/ рдХिрд╕рдХा рднрд░ोрд╕ा рдХрд░ें / рд╣реЬрдк рдХрд░ рдЬрдоीрди ‘рдХाрддिрд▓’ рдЗрдХ рдЧाँрда рдкрд░ोрд╕ा рдХрд░ें/ рдЕрдкрдиी рдоाрдЯी рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди/ рдиीрд▓ाрдо рд╣ुрдЖ рдЬाрддा рд╣ै/ рджेрд╢ рдХा рдЕрди्рдирджाрддा рдлिрд░ рд╕े/ рдЧुрд▓ाрдо рд╣ुрдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣ै рдЗрддрдиा рдЕंрдзрдХाрд░ рддो / рдХрд▓ рдЬाрдиे рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा / рдкрд▓ рдкрд▓ рднाрд░ी рд╕ाँрд╕ рд╣ुрдИ рд╣ै/ рдЕрдЧрд▓े рдкрд▓ рдЬाрдиे рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा / рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдирд╣ीं рд╕рдоाрдзाрди/ рдЕрдм рдЦुрдж рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдзрдиु-рд╕рди्рдзाрди/ рд╕рдЪ рдкूрдЫो рддो рдХृрд╖рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХा / рдХрд╣ीं рди рдаौрд░ рдаिрдХाрдиा рд╣ै/ рд╕рднी рднрд░ोрд╕े рдЫोреЬ рдХे рдЦुрдж рд╣ी/ рдЕрдкрдиा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдмрдЪाрдиा рд╣ै। 

рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рдЪाрди рджो рд░ूрдкों рдоें рд╣ै; рдПрдХ рддो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рд▓ोрдХрддрди्рдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдХृрд╖ि-рдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें। рдЗрди рджोрдиों рд╣ी рд░ूрдкों рдоें рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдХोрдИ рднी рджेрд╢ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдорддा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХा рд╣ै। рдХृрд╖ि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рддो рднाрд░рдд рдХी рдПрдХ рдЕрддिрджीрд░्рдШ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рдХाрд▓-рдЦрдг्рдбों рдХी рд╕рдо-рд╡िрд╖рдо рдкрд░िрд╕्рдеिрдпों рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рд▓ौрдХिрдХ-рдЕрд▓ौрдХिрдХ рджैрд╡ीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рдХी рдХृрдкा рдФрд░ рдХोрдк рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдкрдиी рдЫрд╡ि рдХो рдиिрд░рди्рддрд░рддा рдХे рд╕ाрде рдмрдиाрдП рдФрд░ рдмрдЪाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рднाрд░рдд рдиे рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдПрдХ рдоिрд╕ाрд▓ рдЕрд╡рд╢्рдп рдкेрд╢ рдХी рд╣ै; рдХिрди्рддु рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рджрд╢рдХों рд╕े рдХुрдЫ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓ौрдХिрдХ рджेрд╡рддाрдУं рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЯेреЭी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЬाрдиे рдХ्рдпों рдЙрдирдХे рд╡рд░рдж्‍-рд╣рд╕्рдд-рдк्рд░рджрдд्рдд рд╡рд░рджाрди рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрднिрд╢ाрдк рдмрди рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рднрдпंрдХрд░ рд╡ृрдж्рдзि, рдиिрд░рди्рддрд░ рдШрдЯрддी рд╣ुрдИ рдкैрджाрд╡ाрд░, рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╕िрдХुреЬрддे рд╣ुрдП рдЦेрдд рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдпрд╣ рд╕рдм рдЗрди्рд╣ीं рддрдеाрдХрдеिрдд рд▓ौрдХिрдХ рджेрд╡рддाрдУं рдХे рд╣ी рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। 

‘рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоॉрдбрд▓’рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕ी рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиा рд░ंрдЧ-рд░ूрдк рдФрд░ рдЖрдХाрд░ рдмреЭाрддा рд░рд╣ा рддो рдЗрд╕рдоें рд▓ेрд╢рдоाрдд्рд░ рднी рд╕рди्рджेрд╣ рдирд╣ीं рдХि рджो-рдЪाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдкूрд░े рдХा рдкूрд░ा рджेрд╢ рдЕрдХाрд▓ рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдЬैрд╕ी рдЖрдкрджाрдУं рдХा рдЧ्рд░ाрд╕ рдмрди рдЬाрдпेрдЧा। рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ाрди्рддि рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдХुрдЫ рд▓ाрдн рддो рд╣ुрдЖ рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╕ुрдЦрдж рдЕрд╣рд╕ाрд╕ ‘рдЪाрд░ рджिрди рдХी рдЪाँрджрдиी’ рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдП। 1980 рдХे рдЖрддे-рдЖрддे рднाрд░рдд рдоें рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ाрди्рддि рдХी рдЪрдордХ рдлीрдХी рдкреЬрдиे рд▓рдЧी рдеी; рдЗрд╕рдХा рд╣рд░ा рд░ंрдЧ рдкीрд▓ा рдкреЬ рдЧрдпा рдеा।[1] 

рджेрд╢ рдХे рдХрд░्рдгрдзाрд░ рдЬिрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬो ‘рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоॉрдбрд▓’ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै; рдЙрд╕рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рднाрд░рдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╕рд▓ी рдзुрд░ी рдпाрдиि рдХिрд╕ाрди рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЗрд╕ рдоॉрдбрд▓-рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рдоें рдЕрднिрдорди्рдпु рдмрдирдХрд░ рдиृрд╢ंрд╕ рд╡िрдкрд░ीрдд рддाрдХрддों рд╕े рдШिрд░ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдпрд╣ рдоॉрдбрд▓ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд░ूрдк рдоें рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рдЕрди्рддрдд: рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдпाрд╣ рд╡िрдиाрд╢ рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै।

рдм्рд░рд╣्рдорджेрд╡ рд╢рд░्рдоा  рдХा рдХрдерди рд╣ै рдХि ‘рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╕рд╡ाрд▓ рдеा рдЗрд╕ рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ рдХे рдирд╡рдиिрд░्рдоाрдг рдХा। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рднाрд░рдд рдХी рдЖрдЬाрдж рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХो рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд▓ीрдбिंрдЧ рд╕ेрдХ्рдЯрд░ рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕े рдПрдХ рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рд╣ी рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा рдХि рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдХी рдЕрд╕्рд╕ी рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирддा рдЦेрддी рдХрд░рддी рд╣ै рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЗंрдЬрди рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдоाрдиा рдЧрдпा।’[2] 

рдЕрдЧ्рд░рдгी рдЬрд░्рдирд▓ рдХрд░ेंрдЯ рд╕ाрдЗंрд╕ рдХे рдордИ рдЕंрдХ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕ुрдЦрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд╢्рд░ुрддि рднोрдЧрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдбीрдкीрдЬेंрдЯाрдЗрдЬेрд╢рди рдЗрди рдкंрдЬाрдм: рд╕्рдЯेрдЯрд╕् рдСрдл рдлाрд░्рдорд░्рд╕ рд╣ूрд▓ेрдл्рдЯ рдлाрд░्рдоिंрдЧ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЦेрддी-рдХिрд╕ाрдиी рдЫोрдб़рдХрд░ рдордЬрджूрд░ी рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХिрд╕ाрди рдЫोрдЯे рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рджрд░्рдЬे рдХे рд╣ैं।

рдпрд╣ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрд▓ 2012-13 рдоें рдкंрдЬाрдм рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЦेрддिрд╣рд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╡ाрд▓े 6 рдЬिрд▓ों рдХे 12 рдЧाँрд╡ों рдоें 288 рдХिрд╕ाрдиों рдкрд░ рдХिрдП рдЧрдП рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдпे рдХिрд╕ाрди 1990 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдХाрд░рдгों рд╕े рдХिрд╕ाрдиी рдЫोрдб़рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ुрдП।рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЦेрддी рдЫोрдб़рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖िрдд рдХुрд▓ 288 рдХिрд╕ाрдиों рдоें 111  (38.54%) рд╕ीрдоांрдд рджрд░्рдЬे рдХे рдХिрд╕ाрди рдеे рдЬрдмрдХि 125 (43.40%) рдЫोрдЯे рджрд░्рдЬे рдХे। рдХिрд╕ाрдиी рдЫोрдб़рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрдиों рдоें рдоंрдЭोрд▓े рджрд░्рдЬे рдХे рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 6 рдк्рд░рддिрд╢рдд (рдХुрд▓ 17) рд╕े рдХрдо рдеी рдФрд░ рдмрдб़े рдХिрд╕ाрдиों рдоें рдпрд╣ рддाрджाрдж рдорд╣рдЬ 3 рдлीрд╕рджी (рдХुрд▓ 6) рдкाрдпी рдЧрдИ। рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рддрде्рдпों рдмрддाрддे рд╣ैं рдЦेрддी рдЫोрдб़рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрдиों рдоें рдордЬрджूрд░ рдмрдирдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдХिрд╕ाрди рдЫोрдЯे (23.02 рдк्рд░рддिрд╢рдд) рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рджрд░्рдЬे (39.20 рдк्рд░рддिрд╢рдд) рдХे рд╣ैं।[3] 

рднाрд░рддीрдп рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЪिрди्рддाрдЬрдирдХ рд╣ै। рдиेрд╢рдирд▓ рдХ्рд░ाрдЗрдо рд░िрдХाрд░्рдб рдм्рдпूрд░ो рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдирд╡ीрдирддрдо рдЖँрдХрдб़े рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि 2015 рдоें рджेрд╢ рдоें 3000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХिрд╕ाрдиों рдиे рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рдеी। рд╡рд╣ीं 19 рдЕрдЧрд╕्рдд 2016 рдоें рдПрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдЦрдмाрд░ рдХे рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдЖँрдХрдб़े рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि 2014 рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 2015 рдоें 41.7 рдлीрд╕рдж рдХी рдмрдв़ोрддрд░ी рд╣ुрдИ।[4]

рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдк्рд░рдХрд░рдгों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╣рдоें рдЗрд╕ рдирддीрдЬे рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрдиों рдкрд░ рдХрд░्рдЬ рдХा рджрдмाрд╡ рдеा। рдлрд╕рд▓ рдХा рдЙрдЪिрдд рджाрдо рдирд╣ीं рдоिрд▓рдиा, рдШрдЯрддा рдЙрдд्рдкाрджрди, рдмिрдЬрд▓ी рдирд╣ीं рдоिрд▓рдиा рдкрд░рди्рддु рдмिрд▓ рдХा рдмрдв़рддे рдЬाрдиा, рд╕рдордпрдкрд░ рдЦाрдж, рдмीрдЬ рдирд╣ीं рдоिрд▓рдиा рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрдо рд╣ोрдиा। рдо.рдк्рд░. рдХे рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓े рдЖंрдХрдб़े рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдк्рд░рджेрд╢  рдХे рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рдкрд░ рдФрд╕рддрди 14 рд╣рдЬाрд░ 218 рд░ुрдкрдпे рдХा рдХрд░्рдЬ рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рдХрд░्рдЬ рдоें рдбूрдмे рдХिрд╕ाрди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рднी рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा 32,11,000 рд╣ै। рдо.рдк्рд░. рдХे рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдоें 23 рдлीрд╕рджी рдХिрд╕ाрди рдРрд╕े рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ 2 рд╕े 4 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рднूрдоि рд╡ाрд▓े рдХृрд╖рдХों рдкрд░ 23,456 рд░ुрдкрдпे рдХрд░्рдЬ рдЪрдв़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХृрд╖ि рдоाрдорд▓ों рдХे рдЬाрдирдХाрд░ों рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдк्рд░рджेрд╢  рдХे 50 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХिрд╕ाрдиों рдкрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдХрд░्рдЬ рдЪрдв़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдХрд░्рдЬ рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖंрдХрдб़ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдХिрд╕ाрди рдиाрддे/рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों, рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдФрд░ рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा  рд╕े рднी рдХрд░्рдЬ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдк्рд░рджेрд╢ рдоें 80 рд╕े 90 рдк्рд░рддिрд╖рдд рдХिрд╕ाрди рдХрд░्рдЬ рдХे рдмोрдЭ рддрд▓े рджрдмे рд╣ैं। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрдиी рдзीрд░े-рдзीрд░े рдШाрдЯे рдХा рд╕ौрджा рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдмिрдЬрд▓ी рдХे рдмिрдЧрдб़рддे рд╣ाрд▓, рдмीрдЬ рдХा рди рдоिрд▓рдиा, рдХрд░्рдЬ рдХा рджрд╡ाрдм, рд▓ाрдЧрдд рдХा рдмрдв़рдиा рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рди्рдпूрдирддрдо рд╕рд░्рдордерди рдоूрд▓्рдп рдХा рди рдоिрд▓рдиा рдЖрджि рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░े рд╣ैं। [5] 

рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░  рдоें рдПрдирд╕ीрдЖрд░рдмी рдХे рдбेрдЯा рдиे рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЦुрд▓ाрд╕ा рдХिрдпा рд╣ै। рдбेрдЯा рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдпрд╣ рдмाрдд рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ै рдХि рдЬिрди рдХिрд╕ाрдиों рдиे рдХрд░्рдЬ рди рдЪुрдХा рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЦुрджрдХुрд╢ी рдХी рдЙрдирдоें рд╕े 80 рдлीрд╕рдж рдХिрд╕ाрдиों рдиे рдмैंрдХों рд╕े рдХрд░्рдЬ рд▓िрдпा рдеा рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा 2014 рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े 2015 рдоें 41.7 рдлीрд╕рдж рддрдХ рдмрдв़ी рд╣ै। 2014 рдоें рдЖंрдХрдб़ा 5,650 рдФрд░ рдЬो 2015 рдоें рдмрдв़рдХрд░ 8,007 рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा। [6] 

рдЙрд╕ рдкрд░ рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ी рд╕рд░рдХाрд░ें рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕्рд╡рдпं рдЛрдг рди рджेрдХрд░ рдмैंрдХों рд╕े рджिрд▓рд╡ाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдмैंрдХ рдХिрд╕ाрдиों рд╕े рдЪрдХ्рд░рд╡ृрдж्рдзि рдм्рдпाрдЬ рд╡рд╕ूрд▓рддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╣рдЬाрд░ рдЕрдерд╡ा рдХुрдЫ рд▓ाрдЦ рдХी рд░ाрд╢ि рдХा рдЛрдг рди рдЪुрдХा рдкाрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЬрдоीрди рдХो рдиीрд▓ाрдоी рдХрд░ рджी рдЬाрддी рд╣ै,  рдЬрдмрдХि рдХрд░ोреЬों рдХा рдЧрдмрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдкрд░ рдХोрдИ рд╕рдЦ्рдд рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рд╣ोрддे рдХрднी рдирд╣ीं рд╕ुрдиी рдЧрдИ; рдпрд╣ рд╕рдм рдЧрд░ीрдм рдордЬрджूрд░ рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХ्рдпों рд╣ोрддा рд╣ै, рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХा рджौрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдкिрдЫрд▓े рдмीрд╕ рдмрд░рд╕ рд╕े рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдХिрд╕ाрди рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рддीрди рд▓ाрдЦ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рддो рд╕рд░рдХाрд░ी рд░िрдХॉрд░्рдб рдоें рджрд░्рдЬ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдкंрдЬाрдм, рд╣рд░िрдпाрдгा, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди, рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЖрджि рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╕िрд░ рдкрд░ рдХрд░्рдЬ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬीрд╡рди-рд▓ीрд▓ा рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рджुрдЦрдж рдШрдЯрдиाрдПँ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдПрдирдПрд╕рдПрд╕рдУ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдоें 58 рдлीрд╕рджी рдХिрд╕ाрди рднूрдЦे рдкेрдЯ рд╕ोрддे рд╣ैं। рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдФрд╕рдд рдЖрдп 3078 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рд╣ै рдЬрдмрдХि рдордирд░ेрдЧा рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рджिрд╣ाрдб़ी рдордЬрджूрд░ 6000 рдоाрд╣рд╡ाрд░ рдХрдоाрддा рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╣рдордиे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЬो рдоाрдбрд▓ рдЕрдкрдиाрдпा, рдЙрд╕рдХे рдЫрд╣ рджрд╢рдХ рдХा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХाрд░्рдб рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдкाрддे рд╣ैं рдХि рдЧाँрд╡ों рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдХोрдИ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬोрддों рдХे рдЖрдХाрд░ рдШрдЯрддे рдЧрдП, рдХृрд╖ि рддрдХрдиीрдХ рдЖрдИ, рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдХрдо рд╢рд░्рдо рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд░рд╣ рдЧрдИ, рдЬрдмрдХि рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХा рд╕ृрдЬрди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा।[7]

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдПрдХीрдХрд░рдг рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдеोрдкा рдЧрдпा рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдХे рддрд╣рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордЭौрддे, рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕рдордЭौрддा рддрдеा рдЕрди्рдп рдж्рд╡िрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ंрдЧрдардиों рдХो рдХिрд╕ाрдиों рдоें рд╕्рдеाрдиाрди्рддрд░िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЬाрдЬрдд рдирд╣ीं рджी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдЖрдпाрддрдХрд░рдиे рдХा рдЕрд░्рде, рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдЖрдпाрдд рдХрд░рдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХो рдЖрдпाрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рднाрд░рдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХिрд╕ाрди, рдЦेрддी рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЕрдЬीрдм рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл рдмреЬे-рдмреЬे рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ рдХृрд╖ि рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╕рдм्рд╕िрдбी рдмреЭाрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдХृрд╖ि-рд╕рдм्рд╕िрдбी рдШрдЯाрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ुрдмोрдз рдиाрд░ाрдпрдг рдоाрд▓ाрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд▓ेрдЦ ‘рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЦेрддी рдХिрд╕ाрди’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрдордиे рдХृрд╖िрдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рдпрд╣ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рджुрдиिрдпा рдХी рджूрд╕рд░ी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдХौрди рд╕ा рдоॉрдбрд▓ рдЕрдкрдиाрдП?[8] ‘рдЬрдоीрди рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХी рдоौрдЬूрджा рдмрд╣рд╕ рдкрд░’ рдПрд╕.рдкी. рд╢ुрдХ्рд▓ा рдХा рдХрдерди рд╣ै рдХि рдЬрдоीрди рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдпрджि рдмाрдЬाрд░ рдХे рд╣ाрде рдоें рдЪрд▓ा рдЧрдпा рддो рд╡рд╣ рдЬрдоीрди рдХो рдЦрд░ीрджी-рдмेрдЪी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдХी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭेрдЧा।[9] 

рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी рдХी рдЬрд░ूрд░рдд’ рдкрд░ рдмोрд▓рддे рд╣ुрдП рдШрдирд╢्рдпाрдо рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि ‘рдЬрд╣рд░ीрд▓े рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों рдФрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрджों рдХे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдиे рди рд╕िрд░्рдл рдЦेрддी рдХा рд╕рд░्рд╡рдиाрд╢ рдХिрдпा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рдмिрдоाрд░िрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдоृрдд्рдпु рдХा рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓ рджिрдпा рд╣ै।[10] 

‘рдЦेрддी рдирд╣ीं рд╕рдн्рдпрддा рдХा рднी рд╕ंрдХрдЯ’ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдХा рдХрдерди рд╣ै рдХि рджुрдЦрдж рд╡िрд╖рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж рдоें рдХृрд╖ि рдХा рдпोрдЧрджाрди рд▓рдЧрднрдЧ рдкрдЪाрд╕ рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдШрдЯрдХрд░ рдЕрдм рдоाрдд्рд░ рдмीрд╕ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै।[11] рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЬो рдвाँрдЪा рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рдкूँрдЬी рдФрд░ рдоुрдиाрдлे рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоाрдирд╡-рд╢्рд░рдо рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै।[12]

‘рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ाрди्рддि рдХे рдЬрд░िрдпे рдорд╢ीрдиीрдХрд░рдг рд╣ुрдЖ рд╕ाрде рд╣ी рд░рд╕ाрдпрдиीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ीрдХрд░рдг рднी рд╣ुрдЖ। рдЙрдд्рдкाрджрди рдкрд╣рд▓े рд╕े рдмреЭा рдкрд░рди्рддु рдЕрди्рддрдд: рд╕ाрдордиे рджीрдЦ рд░рд╣े рдкрд░िрдгाрдоों рд╕े рдирдЬрд░ рдЪुрд░ाрдиा рдЖँрдЦों рдкрд░ рдкрдЯ्рдЯी рдмांрдзे рд░рдЦрдиे рдЬैрд╕ा рд╣ै।рдмреЬा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдХि рдзрд░рддी, рдкाрдиी рдФрд░ рд╣рд╡ा рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рдХ्рдпों рд╣ो рдЧрдИ? [13]

рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рджेрд╢ рдХी рд╕рдд्рддрд░ рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирддा рд╕рди्рддाрдк рдФрд░ рд╕рди्рдд्рд░ाрд╕ рд╕े рдЕрднिрд╢рдк्рдд рд╣ो рдЬीрд╡рди рдЧुрдЬाрд░ рд░рд╣ी рд╣ो, рддрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рди рдХрд░े рддो рдпрд╣ рди рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рди рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╢ुрдн рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд╢ाрд╕рди рдиे рдХिрд╕ाрди рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рдХा рд╣рдХрджाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдбाрд▓ рджिрдпा, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдЬрдЧрдд рдиे рднी рджेрд╢рднрд░ рдХा рдкेрдЯ рдкाрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрди рдХो рдЕрднी рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рдЙрд╕ рддрд░рд╣ рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрд╕े рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЙрдкрд╕ंрд╣ाрд░ рдФрд░ рд╕ाрд░ рд░ूрдк рдоें рдЗрддрдиा рд╣ी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрдиों рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдЕрднी рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд╣ुрдИ рдШрдЯрдиाрдПँ, рдЪाрд╣े рд╡े рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╣ों, рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рд╣ों рдЕрдерд╡ा рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд╕рднी рдХे рдХाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдЕрдд्рдпрди्рдд рдХрд╖्рдЯрджाрдпрдХ рдФрд░ рд╢рд░्рдорд╕ाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рд╣рдоें рдЪेрддрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╣рдо рдХрд╣ाँ рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдпрд╣ рдХौрди рд╕ा рдкрде рд╣ै рдЬिрд╕рдкрд░ рд╕рд░рдкрдЯ рджौреЬрддे рд╣ुрдП рдмीрдЪ рдоाрд░्рдЧ рдоें рд╣ी  рдЬीрд╡рди рдкीрдЫे рдЫूрдЯा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдЗрд╕ рдкрд░िрдгрддि рдХो рдЕрдЧрд░ рд╣рдоें рд╕рдЪ рдоें рд░ोрдХрдиा рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рджेрд╢ рдХो рд╕िрд░ рдКँрдЪा рдХрд░рдХे рдЦреЬा рд╣ोрдиा рд╣ै рддो рдЧाँрд╡ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдХी рджूрд░ी рдХो рдоिрдЯाрдиा рд╣ोрдЧा।рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЧाँрд╡ рддрдХ рд▓ेрдХрд░ рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा। рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕िрдпों рдХो рд╕्рд╡ाрд╡рд▓рдо्рдмी, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी, рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдХौрд╢рд▓рдпुрдХ्рдд рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा рддाрдХि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рдд рдХा  рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд╕рдХे। рд╕ाрд░्рдердХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоॉрдбрд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХो рдоूрд▓ाрдзाрд░ рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╕рдд्рддा-рд╢ाрд╕рди рдХोрд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХे рд╣िрдоाрдпрддिрдпों рдХे рджुрд╖्рдЪрдХ्рд░ों рдХो рдз्рд╡рд╕्рдд рдХрд░ рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рд▓ोрдЧों рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рд░рдЦ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдХोрдИ рдРрд╕ा рдоॉрдбрд▓ рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा, рдЬрд╣ाँ рд╕рднी рдХो рдЙрдирдХे рдмрдирддा рд▓ाрднांрд╢ рджिрдпा рдЬा рд╕рдХे।

рд╕рди्рджрд░्рдн: 
1. [рдирд░рд╕िंрд╣ рджрдпाрд▓, рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдХी рджрд╢ा рдФрд░ рджिрд╢ा, рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг, рдХрдеाрджेрд╢,рдЕंрдХ 3, рдордИ 2012, рдкृ.62]
2. [рдм्рд░рд╣्рдорджेрд╡ рд╢рд░्рдоा,рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд╢ोрд╖рдг рд╣िрди्рджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЬ्рд╡рд▓рди्рдд рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ,рдЬрдп рдиाрд░ाрдпрдг, рдХрд▓ рдХे рд▓िрдП, рдЕंрдХ 47, рд╕िрдд. 2004, рдкृ.41
3. [http://www.im4change.org/hindi/A8-7026.html]
4. [http://www.newstracklive.com/news/1109838-1.html]
5. [http://www.mediaforrights.org/poverty/hindi-articles/221]
6. [headline24.in/national]
7. [http://m.haribhoomi.com/news/24060-blog-at-vikas-modal-for-farmers.html]
8. [рдХिрд╢рди рдХाрд▓рдЬрдпी, рд╕рдмрд▓ोрдЧ, рдкृ.6]
9. [рдХिрд╢рди рдХाрд▓рдЬрдпी, рд╕рдмрд▓ोрдЧ, рдкृ.12]
10. [рдХिрд╢рди рдХाрд▓рдЬрдпी, рд╕рдмрд▓ोрдЧ, рдкृ.16]
11. рдХिрд╢рди рдХाрд▓рдЬрдпी, рд╕рдмрд▓ोрдЧ, рдкृ.37]
12. [рддрд░рд╕ेрдордЧुрдЬрд░ाрд▓, рдХिрд╕ाрди рдХी рдЬрдоीрди/рднूрдд рдмंрдЧрд▓ा, рдХिрд╢рди рдХाрд▓рдЬрдпी, рд╕рдмрд▓ोрдЧ, рдкृ.41]
13. [рддрд░рд╕ेрдордЧुрдЬрд░ाрд▓, рдХिрд╕ाрди рдХी рдЬрдоीрди/рднूрдд рдмंрдЧрд▓ा, рдХिрд╢рди рдХाрд▓рдЬрдпी, рд╕рдмрд▓ोрдЧ, рдкृ.41]

......................................

рдХрд▓ा рдПрд╡ं рднाрд╖ा рд╕ंрдХाрдп
рд▓рд╡рд▓ी рдк्рд░ोреЮैрд╢рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी (рдкंрдЬाрдм)

рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдордгीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рднूрдоिрдХा

рдХрд▓ा рдПрд╡ं рднाрд╖ा рд╕ंрдХाрдп, рд╡рд▓ी рдк्рд░ोреЮैрд╢рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдлрдЧрд╡ाреЬा (рдкंрдЬाрдм), рдоोрдмाрдЗрд▓: 9876758830
рд╕ाрд░:
рдбॉ. рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░
         рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рд╢ेрд╖ рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕्рд╡ाрддाрди्рдд्рд░्рдп рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдоि рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि  рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдФрд░ рдХाрд▓ рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдПँ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдХिрддрдиा рдЕрд╡рд╕рд░, рд╕ुрд╡िрдзा рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै, рдпрд╣ी рдЙрд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░  рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдФрд░ рдкрд░िрдоाрдк рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा, рд╕рдо्рдк्рд░рднुрддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕े рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдмрдЪाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиा рдЬाрдЧृрдд рд╣ै।
рджो рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдХी рдЖंрдЧ्рд▓ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рдкाрдк-рдкुंрдЬ рд╕े рдЖрдХ्рд░ाрди्рдд рдЬрдирддा рдХे рдЖрд░्рддрдиाрдж рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рдоुрдХ्рддि рдХे рд╢ंрдЦрдиाрдж рдХे рд▓िрдП рдм्рд░ाрд╣्рдордгीрдп рддрдд्рдд्рд╡ों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдк्рд░рдпाрд╕ рд▓िрдЦिрдд рд╡ рдЕрд▓िрдЦिрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмрди्рдж рдкрди्рдиों рдоें рд╡िрд╕्рдорд░рдг рднрд▓े рд╣ी рдХрд░ рджिрдП рдЬाрдПँ, рд▓ेрдХिрди рдоिрдЯाрдП рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддे рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдкрд░рдо рдПрд╡ं рд╡िрдХрдЯ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рдХрдо рд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдкрд░िрдЪрдп:
                        рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рдЬрдирддा-рдЬрдиाрд░्рджрди рдХी рдЖрд╢ाрдПँ, рдЖрдХाрдХ्рд╖ाрдПँ рдФрд░ рд╢ाрд╕рди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдПँ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рд╣ी рд╕рдо्рдкрди्рди рдХिрдпा। рджाрд╕рддा рдХी рдмेреЬिрдпों рдоें рдЬрдХреЬी рдЬрдирддा рдХो рдЬрдм рдпрд╣ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ो рдЧрдпा рдХि рджрдордирдХाрд░ी рдиीрддि рдХे рд░рде рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рдЖंрдЧ्рд▓ рд╕рдд्рддा рдЙрдирдХे рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рди рджेрдиे рдХो рд╕ंрдХрд▓्рдкिрдд рд╣ै, рддрдм рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ाрдУं  рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдПрдХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдХрд░ोреЬों рднाрд░рддीрдпों рдХे рджिрд▓ों рдоें рджрдмी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдЕрдЧ्рдиि рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрдг्рдб рд╣ो рдЧрдИ, рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рдд рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рджो рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рд▓рдо्рдмी рджाрд╕рддा рдХो рдз्рд╡рд╕्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрда рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдкрд░िрдгाрд╕्рд╡рд░ूрдк 15 рдЕрдЧрд╕्рдд 1947 рдХा рд╡рд╣ рджिрди рдЖрдпा рдЬрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рднाрд░рдд рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░ рд╡ाрдкिрд╕ рд▓ौрдЯрдиा рдкреЬा।

            рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди  рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЗрд╕ рдЕрдЪूрдХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдордгीрдп рддрдд्рдд्рд╡ों рдЕрд░्рдеाрдд рдм्рд░ाрд╣्рдордгीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрд╢्рдЪрдпेрдг рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдПрд╡ं рдЕрддुрд▓рдиीрдп рд╣ै।       
                       
рд╕рдоीрдХ्рд╖ा:
            рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЪेрддрдиा рдХो рд▓ोрдХрдЪिрдд्рдд рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдЪाрд░-рднूрдоिрдХा рдХे рд╕ाрде рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╢рдХ्рдд рдвंрдЧ рд╕े рдХिрдпा। рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдиिрдбрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рднीрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдХे рдЕрдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЬрди-рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬрди-рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЕрдоोрдШ рдЕрд╕्рдд्рд░ рднी рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдИ ।

рднाрд░рддीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЬрдЧрдд рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдЕрдк्рд░рддिрдо рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХाрд▓ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рддो рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рддीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдкрд░्рдпाрдп рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╢्рд░ीрдЧрдгेрд╢ рдХा рд╢्рд░ेрдп рдЬुрдЧрд▓рдХिрд╢ोрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиाрдордХ рдПрдХ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХो рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдиे рд╕рд░рдХाрд░ी рд╡िрд░ोрдз, рджрдорди, рд╢ोрд╖рдг рдХे рдмीрдЪ 30 рдордИ 1826 рдХो рд╣िрди्рджी рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдкрдд्рд░ ‘рдЙрджрди्рдд рдоाрд░्рддрдг्рдб’ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा।

рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЖрдзुрдиिрдХрддा рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдердо рдкрдд्рд░ рд╕े рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХो рдЖрд▓ोрдХिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдердо рдЕंрдХ рдоें рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै-
рдпुрдЧुрд▓ рдХिрд╢ोрд░: рдХрде्рдпрддि рдзीрд░: рд╕рд╡िрдирдпрдоेрддрдд्‍рд╕ुрдХुрд▓рдЬ рд╡ंрд╢:।
 рдЙрджिрддे рджिрдирдХृрдд рд╕рддि рдоाрд░्рддрдг्рдбे рддрдж्рд╡рдд्‍рд╡िрд▓рд╕рддि рд▓िрдХ рдЙрджрди्рддे॥1

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддे рд╣ुрдП рдкрдд्рд░ांрдХिрдд рдпे рдкंрдХ्рддिрдпाँ рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं- рд╕ूрд░्рдп рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдмिрдиा рдЕрди्рдзрдХाрд░ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкреЭ рд╕рдоाрдЬ рднी рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╕рдоाрдЪाрд░ (рдкрдд्рд░) рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рдмिрдиा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЕрдд: рдпрд╣ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ।

рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХाрд╢ी рдирдЧрд░ी рд╕े рдЬрдирд╡рд░ी 1845 рдХो рд░ाрдЬा рд╢िрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िрди्рдж’ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдкрдд्рд░ ‘рдмрдиाрд░рд╕-рдЕрдЦрдмाрд░’ рдиिрдХाрд▓ा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рдкं. рдЧोрд╡िрди्рдж рд░рдШुрдиाрде рдердд्рддे рдХो рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрди्рджौрд░ рд╕े 1848 рдоें рдкं. рдк्рд░ेрдордиाрд░ाрдпрдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдоाрд▓рд╡ा-рдЕрдЦрдмाрд░’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣िрди्рджी-рдЙрд░्рджू рдоें рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдХो рдкं. рдк्рд░ेрдордиाрд░ाрдпрдг рдмрддाрддे рд╣ैं।

рд╕рди 1850 рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рднीрд╖्рдордкिрддाрдорд╣ рдкं. рдпुрдЧुрд▓ рдХिрд╢ूрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдкрдд्рд░ ‘рдЙрджрди्рдд рдоाрд░्рддрдг्рдб’ рдХी рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рдоाрдиी рдФрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╕े рд╣ी рдирдпे рдЬोрд╢ рдХे рд╕ाрде рдкुрди: ‘рд╕ाрдо्рдпрджрдг्рдб-рдоाрд░्рддрдг्рдб’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рднाрд╡рдиा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा।

рднाрд░рдд рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХा ‘рд╣िрди्рджू рдкेрдЯ्рд░िрдпрдЯ‘ рдоुрдЦ्рдп рдеा, рдЬिрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 1853 рдоें рд▓ेрдЦрдХ рд╡ рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд╢्рд░ी рдЧिрд░ीрд╢рдЪंрдж्рд░ рдШोрд╖ рдиे рдХी рдеी рдФрд░ рдЬो рд╢्рд░ी рд╣рд░ीрд╢рдЪंрдж्рд░ рдоुрдЦрд░्рдЬी рдиे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдЧрдпा। рд╕рди् 1861 рдоें рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдоें рдиाрдЯрдХ ‘рдиीрд▓ рджрд░्рдкрдг‘ рдиिрдХрд▓ा рдЬिрд╕рдиे рдиिрд▓рд╣े рдЧोрд░े рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдиीрд▓ рдХी рдЦेрддी рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖंрджोрд▓рди рдЪрд▓ाрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрдХ рдиीрд▓ рдХрдоीрд╢рди рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рд╣ो рдЧрдпी। рдмाрдж рдоें рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рд╢्рд░ी рдИрд╢्рд╡рд░рдЪंрдж्рд░ рд╡िрдж्рдпाрд╕ाрдЧрд░ рдХे рд╣ाрде рдоें рдЖ рдЧрдпा

1 рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1877 рдоें рдкं. рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рднрдЯ्рдЯ рдиे ‘рд╣िрди्рджी-рдк्рд░рджीрдк’ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рд╣िрди्рджी рдк्рд░рд╡рд░्рдзрдиी рд╕рднा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрдХाрд▓ी। рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें ‘рд╣िрди्рджी-рдк्рд░рджीрдк’ рдХा рдЬрди्рдо рдПрдХ рдпुрдЧाрди्рддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।2

33 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЪрд▓ी рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд░ूрдк рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдиीрддिрдпों рдкрд░ рддीрдХ्рд╖्рдг рд▓ेрдЦрди рдХिрдпा। рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдкрдд्рд░िрдХा рдоाрдирддे рдеे। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХी рдХрдеिрдд рднреЬрдХाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрдЧ्рд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдкрд░ рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧाрдиे рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдФрд░ рдЕрди्рддрдд: рдЗрд╕े рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рдмрди्рдж рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓ेрдЦ рд╡ рдЕрди्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░िрдпां рдЫрдкा рдХрд░рддी рдеीं। 1908 рдоें рдоाрдзрд╡ рдХी рдПрдХ рд░рдЪрдиा рдмрди्рджрд░ рд╕рднा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ, рдЬिрд╕рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рдмрди्рджрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╢ाрд╕рдХ рдХुрдкिрдд рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдХी рдиोрдЯिрд╕ рджे рдбाрд▓ी। рднрдЯ्рдЯ рдЬी рдиे рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬрд╡ाрдм рджेрдХрд░ ‘рд╣िрди्рджी рдк्рд░рджीрдк’ рдХो рдоुрдХ्рдд рдХрд░ाрдпा।  рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдЕрдк्рд░ैрд▓ рдЕंрдХ рдоें ‘рдмрдо рдХ्рдпा рд╣ै’ рдХрд╡िрддा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢-рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдиींрдж рд╣рд░ाрдо рдХрд░ рджी। рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХो рдмैрди рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рднрдЯ्рдЯ рдЬी рдиे рдЗрд╕े рджुрдмाрд░ा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рдЕंрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा, рд▓ेрдХिрди 1910 рдоे рдкुрди: рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕े рдмрди्рдж рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।3

1877 рдоें рд╣ी рд▓ाрд╣ौрд░ рд╕े рднी рд╣िрди्рджी рдк्рд░ेрдоी рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкंрдбिрдд рдоुрдХुрди्рджрд░ाрдп рдиे ‘рдоिрдЬрд╡िрд▓ाрд╕’ рдиाрдордХ рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा।4

1878 рдоें рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╕े рдПрдХ рдкрдд्рд░ ‘рднाрд░рдд-рдоिрдд्рд░’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкं. рдЫोрдЯू рд▓ाрд▓ рдоिрд╢्рд░ рддрдеा рдкं. рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ рдХे рд╕рдж्‍рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдХी рдХाрдлी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рд╣ुрдИ рдФрд░ рдпрд╣ рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдПрд╡ं рдЙрдд्рддрдо рдкрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рдПрдХ рддाрд░рддрдо्рдп рд╕ा рдмрди рдЧрдпा।5

рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд╡ाрдХ्рдп рдеा-рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рддु рд╕рдд्рдпрдиिрд╖्рдаां рджेрд╖ां рд╕рд░्рд╡ рдордиोрд░рдеा:’ рдЬिрд╕े рдмрджрд▓ рдХрд░ рдмाрдж рдоें рдЗрд╕े ‘рд╕рдЧुрдг рдЦрдиिрдЬ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдЕрддि рдЦोрд▓े рд╕рдмрдХे рдЪिрдд्рд░, рд╢ोрдзे рдирд░ рдЪрд░िрдд्рд░’ рдпрд╣ рднाрд░рдд рдкрд╡िрдд्рд░। рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।

‘рднाрд░рдд рдоिрдд्рд░’ рдиे рдЬрдирддा рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЕрдиेрдХ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХिрдП। рдЫोрдЯू рд▓ाрд▓ рдоिрд╢्рд░, рдкं. рд╣рд░рдоुрдХुрди्рдж рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी, рдкं. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рджुрд░्рдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░, рдкं, рд░ुрдж्рд░рджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा, рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЖрджि рдХा рд╕ाрде рдкाрдХрд░ рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдиेрдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдЬीрд╡рди्рдд-рдЪेрддрдиा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा।

‘рдЙрдЪिрдд рд╡рдХ्рддा’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкं. рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ рдиें рдЬрди-рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдмीреЬा рдЙрдаाрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдиिрд░्рднрдпрддा рд╕े рдЙрдЪिрдд рд╡рдХ्рддा рдмрдиा। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдоें рдЫрдкрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣рд░ рд╢рдм्рдж рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдкोрд▓ рдЦोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдФрд░ рддीрд░ рдХे рд╕рдоाрди рддीрдЦा рд╣ोрддा рдеा।

1878 рдоें рд╣ी рдХाрд╢ी рд╕े рд╣рд░िрдХृрд╖्рдг рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХрдд्рд╡ рдоें ‘рдЖрд░्рдпрдоिрдд्рд░’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рдФрд░ рдкं. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ैрдж्рдп рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдпाрдЧ рд╕े ‘рдЖрд░ोрдЧ्рдп рджрд░्рдкрдг’ рддрдеा рдкं. рдмрджрд░ीрдиाрд░ाрдпрдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЖрдирди्рдж-рдХाрджрдо्рдмिрдиी’ рдХा рднी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЧрдпा।6

1882 рдоें рднी рдХрдИ рдирдП рдкрдд्рд░ों рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдоें рдкंрдбिрдд рджेрд╡рдХी рдирди्рджрди рддिрд╡ाрд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдк्рд░рдпाрдЧ-рд╕рдоाрдЪाрд░’, рдЧौрд░ी рджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें рдоेрд░рда рд╕े ‘рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी-рдк्рд░рдЪाрд░рдХ’ рддрдеा рд╡ृंрджाрд╡рди рд╕े рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬ्рд╡ाрд▓ाрджрдд्рдд рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡ाрд░ा ‘рднाрд░рддेрди्рджु’ рдиाрдордХ рдкाрдХ्рд╖िрдХ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा।7

1883 рдоें рджो рдирдП рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдФрд░ рдкाँрдЪ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП рдЬिрдирдоें рд╕े рдЬрдпрди्рддी рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрд▓्рд▓ी рд╕े ‘рдЗрди्рдж्рд░рдк्рд░рд╕्рде рдк्рд░рдХाрд╢’ рддрдеा рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХा рд╕рдмрд╕े рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдкрдд्рд░ 'рдм्рд░ाрд╣्рдордг’ рдкंрдбिрдд рдк्рд░рддाрдкрдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрдирдкुрд░ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।8

рдпрд╣ рдкрдд्рд░  рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рдмुрд▓рди्рдж рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХो рджेрддा рд░рд╣ा рд╣ाрд╕्рдп рдХे рд╕ाрде рдЬрди-рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧृрддि рдХा рдЕрдиोрдЦा рдХाрд░्рдп рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЕрдиेрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрдХрдЯों рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рднी рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдиे рдХрднी рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рд╣िрдд рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд░рд╣ा।

1890 рдоें рдкं. рдорджрди рдоोрд╣рди рдоाрд▓рд╡ीрдп рдЬी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджोрд╕्рдеाрди’ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░िрдп рдЪेрддрдиा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕рд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рдкрдд्рд░ рдеा рдЬिрд╕рдиे рдХंрд╕ेрдЯ рдмिрд▓ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ рдеी।
рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдХрд░рдиे рдоें рдХाрдлी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी। рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдХी рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░ाрд╖्рдЯ्рд░िрдп рдЪेрддрдиा рдХे рд▓िрдП рдЬो рдХाрдо рдХिрдпा, рд╡рд╣ рдЕрддुрд▓рдиीрдп рд╣ै।9

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдирдИ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 1900 рдоें рдЗрдг्рдбिрдпрди рдк्рд░ेрд╕ рдк्рд░рдпाрдЧ рд╕े рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдердо рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдЬिрд╕े 1903 рдоें рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдХा рд╕рдо्рдкाрджрди рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдиे рдирдП рдЖрдпाрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдП।10

1901 рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкрдд्рд░ों рдоें рдкं. рдЪрди्рдж्рд░рдзрд░ рд╢рд░्рдоा рдЧुрд▓ेрд░ी рдЬी рдХे ‘рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ’ рдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рдЦ्рдпाрддि рдЕрд░्рдЬिрдд рдХी।  1903 рдоें рдкं. рдмाрдмुрд░ाрд╡ рд╡िрд╖्рдгु рдкрд░ाреЬрдХрд░ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╕े ‘рд╣िрддрд╡ाрд░्рддा’ рдХा рдЖрдЧाреЫ рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рдоें рдЫрдкे рд▓ेрдЦ ‘рд╡िрднрдХ्рддि-рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрдд-рд╡िрдЪाрд░’ рдХे рдХाрд░рдг рдкं. рдЧोрд╡िрди्рджрдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░ рд╣िрди्рджी рдЬрдЧрдд рдоें рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ुрдП।11
рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧीрди рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиे рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд▓рд╣рд░ рдХो рдзाрд░ рджेрдиे рдХा рдХाрдо рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЦूрдмी рд╕े рдХिрдпा-
рдЕрдкрдиा рдмोрдпा рдЖрдк рд╣ी рдЦाрд╡ें।
рдЕрдкрдиा рдХрдкреЬा рдЖрдк рдмрдиाрд╡ें।12

рдмाрд▓ рдЧंрдЧाрдзрд░ рдЯिрд│рдХ рдиे ‘рдХेрд╕рд░ी’ рдкрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдРрд╕े рдЕंрдЧाрд░े рдЙрдЧрд▓े рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╢ैрдпा рддрдХ рдЬрд▓ рдЙрдаी рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддिрд▓рдХ рдкрд░ рд░ाрдЬрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдоुрдХрдж्рджрдоा рдеोрдк рджिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЫ: рд╕ाрд▓ рдХी рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдХा рджрдг्рдб рджिрдпा рдЧрдпा।13
рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ी рдЧिрд░реЮ्рддाрд░ी рдеी।14

‘рдХेрд╕рд░ी’ рдФрд░ ‘рдорд░ाрдаा’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рдЯिрд│рдХ рдиे рдЕрдкрдиी рдиिрд░्рднीрдХ рд╡ाрдгी рдФрд░ рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЬреЬрддा рдХो рддोреЬा рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рддीрд╡्рд░ рд▓рд▓рдХ рдХो рдЬрди-рдЬрди рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдк्рд░рдЬ्рдЬ्рд╡рд▓рд▓िрдд рдХिрдпा। рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рджрдордирдХाрд░ी рдиीрддिрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз ‘рдХेрд╕рд░ी’ рдоें рдиिрдд्рдп рд╣ी рдЫрдкрддा рд░рд╣рддा рдеा।

рдЯिрд│рдХ рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдкं. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдиे 1907 рдоें ‘рдиृрд╕िंрд╣’ рдиाрдордХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдХाрд▓ी।15

‘рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рд╣рдоाрд░ा рдЬрди्рдорд╕िрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░’ рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╢рдХ्рддि рд▓рдЧा рджी। рдЙрд╕рдиे рджेрд╢ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рднрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдЖрдУ рд╕рдорд╕्рдд рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпो, рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдкिрдЯ्рдаु рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░े, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЬाрди рдкреЬे рдХि рд╣िрди्рджिрд╕्рддाрдиी рдирд░ рдоुрд░्рджे рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╣рдо рд▓ोрдЧ рджिрдЦा рджें рдХि рд╣рдо рдЖрдд्рдоाрднिрдоाрдиी рд╣ैं рдФрд░ рддुрдо्рд╣ें рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкाрдк рдХрд░्рдоों рдХा рдлрд▓ рдЪрдЦाрдиे рдХो рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рд╣ैं।

1909 рдоें рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╕े рдкं. рд╕ुрди्рджрд░рд▓ाрд▓ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХрдд्рд╡ рдоें ‘рдХрд░्рдордпोрдЧी’ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдЧрдпा,16 рдЬो рдЕрдкрдиी рдЙрдЧ्рд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓्рдж рд╣ी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ो рдЧрдпा। рдЬрдирддा рдХे рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдФрд░ рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдлैрд▓ाрдиे рдХे рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдП рдЧрдП। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХो рдкреЭрдиे рдоाрдд्рд░ рдХे рджोрд╖ рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рдХॉрд▓ेрдЬों рд╕े рдиिрд╖्рдХाрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।17 рдоाрдд्рд░ рдиौ рдоाрд╕ рддрдХ рдЫрдкрдиे рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдиे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдпрдЬ्рдЮ рдоें рдЕрдкрдиा рд╢рддрдк्рд░рддिрд╢рдд рдпोрдЧрджाрди рдбाрд▓ा। рдЬिрд╕рдоें рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдШोрд╖ рдХे ‘рдХрд░्рдордпोрдЧी‘ рддрдеा рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рддिрд▓рдХ рдХे ‘рдХेрд╕рд░ी‘ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓ेрдЦ рднी рдЫрдкрддे рдеे। рдмрд╣ुрдд рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рджрд╕ рд╣реЫाрд░ рдк्рд░рддिрдпाँ рд╣ो рдЧрдпीं рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджрдордирдХाрд░ी рдХाрдиूрдиों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЗрд╕े рдмंрдж рдХрд░ा рджिрдпा। рд╢्рд░ी рд╕ुрди्рджрд░рд▓ाрд▓ рдЬी рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╢्рд░ी рд╢िрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдиे рдЙрд░्рджू рдХा ‘рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп‘ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдЬिрд╕рдХे рдиौ рд╕рдо्рдкाрджрдХों рдХो рд░ाрдЬрдж्рд░ोрд╣ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕реЫा рд╣ुрдИ рдФрд░ рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рдЬेрд▓ рднेрдЬे рдЧрдпे, рдХрдИ рдХो рдХाрд▓े рдкाрдиी рдХी рд╕рдЬा рд╣ुрдИ। рдмाрдж рдоें рдк्рд░ेрд╕ рдХाрдиूрдиों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдпрд╣ рднी рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпा। рд╢्рд░ी рд╕ुंрджрд░рд▓ाрд▓ рдиे рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ ‘рднрд╡िрд╖्рдп‘ рднी рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдЙрд╕рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░рд╣े। рдЙрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдмреЬा рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा।

рдЗрд╕ी рд╕рдордп рдкं. рдорджрди рдоोрд╣рди рдоाрд▓рд╡ीрдп рдЬी рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рд╕े рдкं. рдХृрд╖्рдгрдХाрди्рдд рдоाрд▓рд╡ीрдп рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдорд░्рдпाрджा’ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдЬрди-рдЪेрддрдиा рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा।18 1913 рдоें рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдФрд░ рдХाрд▓ूрд░ाрдо рдЧंрдЧрд░ाреЬे рдиे ‘рдк्рд░рднा’ рдиाрдордХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा, рдЬो рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдЬрди-рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि  рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрди рдЧрдпा।19

рдорджрди рдоोрд╣рди рдоाрд▓рд╡ीрдп рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЕрдн्рдпुрджрдп’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЦुрд▓рдХрд░ рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрддी рдеी। рд╕рд░рджाрд░ рднрдЧрдд рд╕िंрд╣ рдХी рдлाँрд╕ी рдХे рдмाрдж ‘рдлाँрд╕ी рдЕंрдХ’ рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдиे рдпрд╣ рджिрдЦрд▓ा рджिрдпा рдХि рд╣рдо рди рдбрд░े рд╣ैं рдФрд░ рди рдбрд░ेंрдЧे।

1919 рдоें рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рд╕े рдкं. рджрд╢рд░рде рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╕्рд╡рджेрд╢’ рдиाрдо рд╕े рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдЬो 1939 рддрдХ рдЪрд▓ा। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡ाрдХ्рдп рдеा-
рд╕्рд╡рд░्рдЧाрд▓рдп рдХे рд▓िрдП рдЖрдд्рдордмрд▓ि рд╣рдо рди рдХрд░ेंрдЧे।
рдЬिрд╕ ‘рд╕्рд╡рджेрд╢’ рдоें рдЬिрдП рдЙрд╕ी рдкрд░ рд╕рджा рдорд░ेंрдЧे॥
рдЗрд╕ी рд╡ाрдХ्рдп рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕рдорд╕्рдд рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдЬाрдЧृрддि рдХी рд▓рд╣рд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо ‘рд╕्рд╡рджेрд╢’ рдиे рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЦूрдм рдХिрдпा।1924 рдоें рдкं. рдкाрдг्рдбेрдп рдмेрдЪрди рд╢рд░्рдоा ‘рдЙрдЧ्рд░’ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдкाрджिрдд ‘рджрд╢рд╣рд░ा рдЕंрдХ’ рд╡िрд╕्рдлोрдЯрдХ рдЖрдЧ्рдиेрдп рдЕрд╕्рдд्рд░ों рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдк्рд░ेрд╕, рдЬрд╣ाँ рдпрд╣ рдЕंрдХ рдЫрдкा рдеा рдЫाрдкा рдоाрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЕंрдХ рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।

рд╕्рд╡рджेрд╢ рдХा рдоूрд▓ рднाрд╡ рд╕рднी рдЕंрдХों рдоें рдоुрдЦ рдкृрд╖्рда рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा-
рдЬो рднрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै рднाрд╡ों рд╕े, рдмрд╣рддी рдЬिрд╕рдоें рд░рд╕рдзाрд░ рдирд╣ीं।
рд╡рд╣ рд╣ृрджрдп рдирд╣ीं рдкрдд्рдерд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕्рд╡рджेрд╢ рдХा рдк्рдпाрд░ рдирд╣ीं।।

1920 рдоें рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдП ‘рдЖрдЬ’ рдЬिрд╕े рдмाрдмू рд╢िрд╡рд░ाрдо рдЧुрдк्рдд рдиे рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा, рдХा рд╕рдо्рдкाрджрди рднाрд░ рдмाрдмूрд░ाрд╡ рдкрд░ाреЬрдХрд░ рдиे рд╕ंрднाрд▓ा рдФрд░ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ांрдХ рдоें рд╣ी рдкрд░ाреЬрдХрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рд╕рдм рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕्рд╡ाрддрди्рдд्рд░्рдп рдЙрдкाрд░्рдЬрди рд╣ै। рд╣рдо рд╣рд░ рдмाрдд рдоें рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХा рдЧौрд░рд╡ рдмреЭाрд╡ें, рдЕрдкрдиे рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ें, рдЙрдирдХो рдРрд╕ा рдмрдиाрд╡ें рдХि рднाрд░рддीрдп рд╣ोрдиे рдХा рдЙрди्рд╣ें рдЕрднिрдоाрди рд╣ो, рд╕ंрдХोрдЪ рди рд╣ो।20 рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा рдЧांрдзी рдХे рдкрджрдЪिрд╣्рдиों рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рднाрд░рдд рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдХрд░ाрдиा| рдпрд╣ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЖंрдЦों рдХा рдЫрд░्рд░ा рдеा| 1930 рдХे рдирдордХ рдЖंрджोрд▓рди, 1942 рдоें рднाрд░рдд рдЫोреЬो рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХрдИ рдоौрдХों рдкрд░ рдЗрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмंрдж рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдХुрджृрд╖्рдЯि рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा। рдкं. рд░ाрдордЧोрд╡िрди्рдж рдд्рд░िрд╡ेрджी рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें ‘рд╕ेрдиाрдкрддि’ рдиाрдордХ рдПрдХ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХो рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдиे рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдЖрд░्рдп-рдЬाрддि рдоें рд╡ीрд░-рднाрд╡ рдХा рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╢рдХ्рддि рдХा рд╕ुрд╕ंрдШрдарди। рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдХी рдЯिрдк्рдкрдгी рджेрдЦрдХрд░ рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪ्рдпेрдг рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рдХि рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬाрдЧृрддि рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрддाрди्рдд्рд░्рдп рд╕рдорд░ рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рдд्рд░िрдкाрдаी ‘рдиिрд░ाрд▓ा’ рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдпोрдЧिрдпों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ ‘рдорддрд╡ाрд▓ा’ рдиाрдо рд╕े рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди 1923 рдоे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдпрдж्рдпрдкि рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдеा, рддрдеाрдкि рдиिрд░ाрд▓ा рдЬैрд╕े рдк्рд░рдЦрд░ рдПрд╡ं рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рдд्рд╡ рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдХैрд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддा рдХि рд╕्рд╡ाрддाрди्рдд्рд░्рдп рдФрд░ рд╕्рд╡рдЫрди्рджрддा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рди рд╣ो। рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрд░ाрд▓ा рд╕рджैрд╡ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрдиाрдЪाрд░ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдоुрдХ्рддि рдХे рд╕्рд╡рд░  рд╕े рдЬрди-рдЬрди рдХो рдХे рд╣ृрджрдп рдХो ‘рдорддрд╡ाрд▓ा’ рдХрд░ рджेрддे рдеे। рдкрдд्рд░ рдХे рддीрд╕рд░े рдЕंрдХ рдоें рдЫрдкी рдПрдХ рдХрд╡िрддा рдХा рдЕंрд╢ рджेрдЦिрдпे-
рдЪूрдо рдЪрд░рдг рдордд рдЪोрд░ों рдХे рддू, рдЧрд▓े рд▓िрдкрдЯ рдкрд░ рдЧोрд░ों рдХे рддू,
рдЭрдЯрдХ рдкрдЯрдХ рдЭंрдЭрдЯ рдХो рдЭрдЯрдкрдЯ рдЭाँрдХे рдЭाреЬ рдоें рдоाрди।
рдоिрдЯी рдоोрд╣-рдоाрдпा рдХी рдиिрдж्рд░ा рдЧрдП рд░ूрдк рдкрд╣рдЪाрди
рдЖрдк рдЖрдк рдХрд░ рдЕрдм рди рдЕрдорд░ рдХो, рдмрдиा рдмाрдк рди рд╡ंрдЪрдХ рдирд░ рдХो,
рдЕрдЧрд░ рдЙрддрд░рдиा рдкाрд░ рдЪाрд╣рддा рджिрдЦा рд╢рдХ्рддि рдмрд▓рд╡ाрди।
рдоिрдЯी рдоोрд╣-рдоाрдпा рдХी рдиिрдж्рд░ा рдЧрдП рд░ूрдк рдкрд╣рдЪाрди।

‘рдиिрд░ाрд▓ा’ рдХे рдЗрд╕ ‘рдорддрд╡ाрд▓ा’ рдкрдд्рд░ рдХे рджूрд╕рд░े рдкृрд╖्рда рдкрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдпрд╣ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдЫрдкी рд░рд╣рддी рдеीं, рдЬो рдХрд▓рдо рдХी рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рд╕ुрди्рджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддी рдеीं рдФрд░ рд╡ो рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдеी-
рдЦींрдЪों рди рдХрдоाрдиों рдХो  рди  рддрд▓рд╡ाрд░  рдиिрдХाрд▓ो।
рдЬрдм рддोрдк рдоुрдХाрдмिрд▓ рд╣ो рддो рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХाрд▓ो॥

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
            рднाрд░рдд рдХे рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ैрдиिрдХ рдмрдирдХрд░ рд▓реЬे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рдд рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣рд░ рд╡рд░्рдЧ рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рд▓реЬाрдИ рд▓реЬी, рдЬिрд╕рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рднूрдоिрдХा рднी рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ी рд╣ै। рдиिрд░्рднीрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдиे рдЬрдирддा рдХो рдЬрдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдгों рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджेрд╢ рдкрд░ рдорд░ рдоिрдЯрдиे рд╡ाрд▓े рдЬрд╡ाрдиों рдХे рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдФрд░ рд╕рди्рджेрд╢ рдЬрди-рдЬрди рдХे рдорди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдП рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдмрдЪ्рдЪे-рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХी рдмेреЬिрдпों рдХो рддोреЬ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рд╣ोрдо рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рджृреЭ рд╣ो рдЧрдпा।

рднाрд░рддीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╡िрд╢ेрд╖рдд: рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЭाँрдХ рдХрд░ рджेрдЦрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдЗрд╕ рддрде्рдп рдоें рд╢рддांрд╢ рднी рд╕рди्рджेрд╣ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрддा рдХि рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдоें рдЕрдкрдиी рд╕рдоिрдзा рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рджेрд╢рднрдХ्рдд рдЖрджрд░्рд╢ рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдордгीрдп рддрдд्рдд्рд╡ рдЕрдЧ्рд░рдгीрдп рднूрдоिрдХा рдоें рд░рд╣े рд╣ैं। рдм्рд░ाрд╣्рдордгीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЦрд░ рдк्рд░рддिрднा рдФрд░ рдФрдЬрд╕्рд╡ी рд╡ाрдгी-рд╡िрдЪाрд░ рдХो рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЖрд╣ाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╢ाрд╕рди рдХे рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХो рд╕рдд्рдпрдиिрд╖्рдаा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдоूрд▓ рд╕рди्рджेрд╢ рдмрдиाрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдХрдг-рдХрдг рдХो рд╢ंрдХрд░ рдмрди рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╡िрдк्рд▓рд╡ рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдзрд░्рдо рдиिрднाрдпा, рдЬिрд╕े рд╣рдо рд╕рднी рдХो рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиे рдФрд░  рдкुрди: рдоूрд▓्рдпाँрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा-рдЪेрддाрдУं рдХे рд╕рд╣ी рдоूрд▓्рдп рдХो рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХे।
<><><> 
рд╕ंрджрд░्рдн:     
1. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी,рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृ. 93
2. рдбॉ. рд╢्рд░ीрдкाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рдиिрд░्рднीрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдкं. рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рднрдЯ्рдЯ, рдЬрдпрдорд╣ाрдордиा рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा, рдЬुрд▓ाрдИ 1976
3. рдбॉ. рд╡ेрдж рдк्рд░рддाрдк рд╡ैрджिрдХ, рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо, рдкृ. 122
4. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृ. 149
5. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृ. 152
6. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृ. 184
7. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृ. 185-86
8. рд░ाрдорд░рддрди рднрдЯрдиाрдЧрд░, рджि рд░ाрдЗрдЬ рдЧ्рд░ोрде рдСрдл рд╣िрди्рджी рдЬрд░्рдирд▓िрдЬ्рдо,рдкृ. 113
9. рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж, рдЙ.рдк्рд░. рдХी рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдкृ. 43
10. рд╡िрдирдп, рдЕрдЦिрд▓ рдПрд╡ं рдЧीрдг्рдбाрд░ाрдо рд╡рд░्рдоा, рдЪंрдЪрд▓, рд╣िрди्рджी рдХी рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ, рдкृ. 22
11. рдоाрдзुрд░ी, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1943, рдкृ. 229
12. рдоाрдзुрд░ी, рдЬुрд▓ाрдИ 1903
13. рдП.рдЬी.рдиूрд░ाрдиी,рдЗंрдбिрдпрди рдкोрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдЯ्рд░ाрдпрд▓्рд╕, рдкृ. 122-23
14. рд░рд╡िрд╢ंрдХрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЕрднिрдирди्рджрди рдЧ्рд░рди्рде, рдкृ. 121
15. рдоाрдзुрд░ी, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1943, рдкृ. 229
16. рдкं. рдЕрдо्рдмिрдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдХрд▓ा, рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ-8, рдкृ. 261
17. рдбॉ. рд╢्рд░ीрдоाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдирд╡ рдЙрдж्‍рдмोрдзрди, рдкृ. 107
18. рдоाрдзुрд░ी,рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1943, рдкृ. 229
19. рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рджूрдмे рд░ाрдЬिрдо, рдорд╣ाрдХौрд╢рд▓ рдХी рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдЬैрди, рднाрд░рдд рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдкृ. 174
20. рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдХृрд╖्рдгрдмिрд╣ाрд░ी рдоिрд╢्рд░, рдкृ. 343

рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░

рдмрд╣ुрд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдмрд╣ुрднाрд╖ाрдпी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕рддрдд рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े, рдбॉ. рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░ рдПрдХ рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕ाрдзрдХ рд╣ैं, рдЬो рдЕрдкрдиी рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдоि рдкрд░ рдордЬрдмूрддी рд╕े рдкैрд░ рдЯिрдХाрдП, рдЕрдкрдиी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рдЪ्рдпुрдд рди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЕрдкрдиी рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд╖рдпрдХ рд╡िрдЪाрд░-рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдирдП рдХ्рд╖िрддिрдЬ рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рдиे рдХो рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рд╣ैं।

‘рд╕्рдЯ्рд░ैрд╕ рдПрдг्рдб рдПрдЬुрдХेрд╢рди’ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдЧोрд▓्рдб рдоैрдбрд▓ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдбॉ. рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░ рдЕрдм рддрдХ рд╢рддाрдзिрдХ рдЕрди्рддрд░-рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпों рдоें рд╡िрд╡िрдз рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпाँ рджे рдЪुрдХे рд╣ैं। рдкрдЪाрд╕ рд╕े рдЕрдзिрдХ  рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдПрд╡ं рдЖрд▓ेрдЦ рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं।

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд▓рд╡рд▓ी рдк्рд░ोреЮैрд╢рдирд▓ рдпुрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी (рдкंрдЬाрдм) рдХे рдХрд▓ा рдПрд╡ं рднाрд╖ा рд╕ंрдХाрдп рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╕ाрде рд╣ी рд╢ोрдзाрд░्рдеिрдпों рдХो рдПрдо.рдлिрд▓. рддрдеा рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рджेрд╢рди рджे рд░рд╣े рд╣ैं।

рдХрд▓ा рдПрд╡ं рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд▓рд╡рд▓ी рдк्рд░ोреЮैрд╢рдирд▓ рдпुрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी (рдкंрдЬाрдм)
рдЪрд▓рднाрд╖: 09876758830
рдИрдоेрд▓: mrvinodsharma750@gmail.com