![]() |
| рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा |
рдЪрд▓рднाрд╖: 981 093 7130
рдИрдоेрд▓: sharmaangel748@gmail.com
рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдПрдХ рдРрд╕े рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣рдоेрд╢ा рд╕рдЬрдЧ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЪрд░ाрдЪрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рд╡рд╣ рд╕рднी рдШрдЯрдХ рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдЬो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕े рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЧ्рд░рддा рдХा рдмोрдз рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдкाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдкों рдХा рдж्рд░рд╖्рдЯा рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рдЖрдд्рдордж्рд░рд╖्рдЯा рднी рд╣ै рдЬो рдмाрд╣рд░ рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рд╕े рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рджेрдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдкाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рдЧрддि рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рд▓рдЧाрд╡ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рдиा рдФрд░ рдпрд╣ рдмोрдз рд╣ोрдиा рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЕрдкрдиी рд╕рдд्рддा рд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рднी рдХोрдИ рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЬो рдЙрд╕рдХे рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХो рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рддी рд╣ै- рдпрд╣ी ‘рдзрд░्рдо’ рдФрд░ ‘рдИрд╢्рд╡рд░’ рд╕े рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै- “рд╕рдм рдзрд░्рдо-рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХे рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдордЧ्рд░ंрде рд╣ैं, рдХिंрддु рдордиुрд╖्рдп рдХा рдзрд░्рдордЧ्рд░ंрде рд╕िрд░्рдл рдпрд╣ рд╕ृрд╖्рдЯि рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдмिрдиा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддी।” 1 рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдзрд░्рдо рдХो рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рдЕрд░्рде рдоें рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЦрдб़े рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЙрд╕рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рди рдХि рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे ‘рд░िрд▓ीрдЬрди’ рдХे рдЕрд░्рде рдоें।
рднाрд░рдд рдоें ‘рдзрд░्рдо’, ‘рд░िрд▓ीрдЬрди’ рдХे рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा7 рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдзрд░्рдо рдФрд░ рд░िрд▓ीрдЬрди рдХे рдЕрд░्рде рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд░ूрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдзрд░्рдо рдХा рдЕрд░्рде рд░िрд▓ीрдЬрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдзрд░्рдо рд╢рдм्рдж рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। ‘рдзрд░्рдо’ рд╢рдм्рдж рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे ‘рдзृ’ рдзाрддु рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै ‘рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा’।
“рдзाрд░рдгाрдж् рдзрд░्рдордоिрдд्рдпाрд╣ुрдзрд░्рдоेрдг рд╡िрдзृрддाः рдк्рд░рдЬ्рдЮाः।
рдпः рд╕्рдпाрдж् рдзाрд░рдгрд╕ंрдпुрдХ्рддः рд╕ рдзрд░्рдо рдЗрддि рдиिрд╢्рдЪрдпः॥” 2 - рдпрд╣ рдзрд░्рдо рдХा рдЕрд░्рде рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЙрдХ्рддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЬो рд╕рднी рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ो рдФрд░ рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ो, рд╡рд╣ рдзрд░्рдо рд╣ै। рдордиु рдиे рдзрд░्рдо рдХे 10 рд▓рдХ्рд╖рдг рдмрддाрдП рд╣ैं –
“рдзृрддिः рдХ्рд╖рдоा рджрдоोsрд╕्рддेрдпं рд╢ौрдЪрдоिрди्рдж्рд░िрдпрдиिрдЧ्рд░рд╣ः।
рдзीрд░्рд╡िрдж्рдпा рд╕рдд्рдпрдордХ्рд░ोрдзो, рджрд╢рдХं рдзрд░्рдорд▓рдХ्рд╖рдгрдо्”॥ (рдордиुрд╕्рдоृрддि 6.92)
рдЕрд░्рдеाрдд् “рдзृрддिः (рдзैрд░्рдп), рдХ्рд╖рдоा (рдХ्рд╖рдоाрд╢ीрд▓ рд╣ोрдиा), рджрдо (рдЕрдкрдиी рд╡ाрд╕рдиाрдУं рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг), рдЕрд╕्рддेрдп (рдЪोрд░ी рди рдХрд░рдиा), рд╢ौрдЪ (рдмाрд╣्рдп рдФрд░ рдЕंрддрд░ंрдЧ рд╢ुрдЪिрддा), рдЗंрдж्рд░िрдп рдиिрдЧ्рд░рд╣ (рдЗंрдж्рд░िрдпों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг), рдзी (рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ), рд╡िрдж्рдпा, рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЕрдХ्рд░ोрдз (рдХ्рд░ोрдз рди рдХрд░рдиा) - рдпрд╣ рдзрд░्рдо рдХे 10 рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ैं।”3
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдФрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦें рддो рд╣рдо рд╕рдордЭ рдкाрдПंрдЧे рдХि рдзрд░्рдо рдХोрдИ рдмंрдзी-рдмंрдзाрдИ рдкрд░िрдкाрдЯी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдм рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рдкрд░рд╣िрдд рд╕рд░िрд╕ рдзрд░्рдо рдирд╣िं рднाрдИ” рдФрд░ рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд ‘рдЬрдпрдж्рд░рде-рд╡рдз’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –
“рдЕрдзिрдХाрд░ рдЦोрдХрд░ рдмैрда рд░рд╣рдиा рдпрд╣ рдорд╣ा рджुрд╖्рдХрд░्рдо рд╣ै,
рди्рдпाрдпाрд░्рде рдЕрдкрдиे рдмंрдзु рдХो рднी рджंрдб рджेрдиा рдзрд░्рдо рд╣ै।”
рдЗрди рджोрдиों рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдоें ‘рдкрд░ोрдкрдХाрд░’ рдФрд░ ‘рди्рдпाрдпोрдЪिрдд рдиिрд░्рдгрдп’ рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рдХिрддрдиा рд╣ी рдХрдаिрди рдХ्рдпों рди рд╣ो - рдХो рдзрд░्рдо рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдзрд░्рдо рд╡рд╣ рд╣ै рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдЕрдзिрдХ рдЕрд░्рдерд╡ाрди, рд╕ंрддुрд▓िрдд рдФрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕िрдд рдмрдиाрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдЧुрдгों рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै рдЬो рдЧुрдг-рджुрд░्рдЧुрдг, рдиैрддिрдХ-рдЕрдиैрддिрдХ рдоें рдЕंрддрд░ рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдзрд░्рдо рдоें рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рди्рдпाрдп, рд╕рджाрдЪाрд░ рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиे рдпोрдЧ्рдп рддрдд्рд╡ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं, рд╡рд╣ीं ‘рд░िрд▓ीрдЬрди’ рдХा рдЕрд░्рде рджेрдЦें рддो рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ – “The belief in and worship of a superhuman controlling power, especially a personal God or Gods”.4 рдпрд╣ाँ рдзрд░्рдо рдФрд░ рд░िрд▓ीрдЬрди рдХे рдордз्рдп рд╣рдо рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЕंрддрд░ рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рднाрд░рдд рдоें рдзрд░्рдо рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╕рдоूрдЪे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдоें рдмрд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं, “... рдпрд╣ाँ (рднाрд░рдд) рдзрд░्рдо рдХा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ी рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдеा рдЬो рдпूрд░ोрдк рдоें рдеा। рдпрд╣ाँ рдзрд░्рдо рдХा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕ंрдмंрдз рдмिрдаाрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдеा, рдЬो рдпूрд░ोрдк рдоें рдеा। рдзрд░्рдо рд╡рд╣ рдПрдХ рдкूрд░ी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдеी, рдЬो рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдиिрднाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмाँрдзрддी рдеी। рдзрд░्рдо рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдордиुрд╖्рдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднी рдЕрдкрдиा рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд░ोрд▓ рдЕрджा рдХрд░рддा рдеा, рдЬैрд╕े рд░ाрдЬा рдХा рд░ोрд▓ рд╣ोрддा рдеा। рдзрд░्рдо рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдоूрдЪे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдоें рд░рдЪा-рдмрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдХрдЯा рд╣ुрдЖ рдЕंрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдЬैрд╕ा рдХि рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”5
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдзрд░्рдо рд░рдЪा-рдмрд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкाрдиी рдоें рдЪीрдиी рдХे рдШुрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рджोрдиों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдзрд░्рдо рдХो рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рд╡рд╣ рдЙрд╕े рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд▓ौрдХिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिंрддु рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдпूрд░ोрдк рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕рдк्рддाрд╣ рдоें рд░рд╡िрд╡ाрд░ рдХा рджिрди рдЬीрд╕рд╕ рдХ्рд░ाрдЗрд╕्рдЯ рдХो рдпाрдж рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП, рдЪрд░्рдЪ рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдмाрдХी рдХे рдЫрд╣ рджिрди рджुрдиिрдпा рдХे рд▓िрдП рд╣ैं।
рдзрд░्рдо рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬрдм рднी рдмाрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рддो рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें ‘рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░िреЫ्рдо’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░िреЫ्рдо рдХा рдпूрд░ोрдк рдоें рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ै। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдирдХाрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рд╕рднी рдзрд░्рдо-рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдпूрд░ोрдкीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоाрдирддे рд╣ैं। рд╡े рдпूрд░ोрдк рдоें рдзрд░्рдо рдХी рдкूрд░ी рднूрдоिрдХा рдХो рд╣ी рджो рдЯूрдХ рд╢рдм्рджों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं, “рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рднी рдЖрдпाрддिрдд рдеी рдпूрд░ोрдк рд╕े рдЬрд╣ाँ рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░िреЫ्рдо рдХा рдЕрдкрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдеा। рдпूрд░ोрдк рдоें рдЪрд░्рдЪ рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдеा рд╕рдоाрдЬ рдкрд░, рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдкрд░, рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░, рд░ाрдЬ्рдп рдкрд░। рдЪाрд░ рд╕ौ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЪрд░्рдЪ рдХे рдЗрд╕ рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдоूрдЪे рдпूрд░ोрдк рдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा। ... рджूрд╕рд░ा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднी рдеा рдХि рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдиेрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рдИрд╢्рд╡рд░, рдзрд░्рдо, рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдХ्рд╖рдп рд╣ुрдЖ, рдЙрд╕рд╕े рдЖрдд्рдоाрднिрдоाрди рдХी рдЬो рдмрдкौрддी рдоिрд▓ी, рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдг - рдордиुрд╖्рдп рдоें рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рджрд░्рдк рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдХि рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╣ै, рдХि рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╣ै, рдХि рдЕрдЧрд░ рд╕рдм рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХा рдХोрдИ рдоाрдкрджंрдб рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдордиुрд╖्рдп рд╣ै।”6
рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░िреЫ्рдо рдХा рдХोрд╢рдЧрдд рдЕрд░्рде рд╣ै “рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХि рд╕рд░рдХाрд░, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕рдоाрдЬ рдЖрджि рдкрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।” рдФрд░ рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै, “рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рди рд╣ोрдиा।” рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╣рдо рджेрдЦें рддो рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдХोрдИ рднी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╡рд╣ рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рди рдХрд░े, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ो। рдкрд░ंрддु рдЖрдЬ рд╣рд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ рдХे рд▓िрдП рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдоाрдд्рд░ рд╡ोрдЯ-рдмैंрдХ рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी-рди- рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо-рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд▓ुрднाрдиे рдХा рд╕ाрдзрди рдоाрдд्рд░ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै – “рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рд╕िрд░्рдл рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХो рдЖрддंрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╕्рдд्рд░ рдмрди рдЧрдИ рд╣ै, рддाрдХि рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдЙрдирдХे рд╡ोрдЯ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХिрдП рдЬा рд╕рдХें।”7 рдкрд╣рд▓े рддो рдХोрдИ рджрд▓ рдЕрдкрдиी рдиिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рдЕрдерд╡ा рд╕рдоुрджाрдп-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ें рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХो рдЖрджрд░्рд╢ рдоाрдирдХрд░ рдЕрди्рдп рджрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ेрд╖ рд╡рд░्рдЧों рдХो рдЕрдкрдиा рд╢िрдХाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдкрдж्рдзрддि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЬिрддрдиी рдкुрд░ाрдиी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрд╕рд░рджाрд░ рднी। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рд╕рдоूрдЪे рдХ्рд░рдо рдоें рдЬрдирддा рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеाрдУं рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рджुрдЦрдж рд╣ै।
рдпрд╣ीं рд╕े рдзрд░्рдо рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рдЦेрд▓ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдУрд░-рдЫोрд░ рдкрдХрдб़ рдкाрдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдаिрди рд╣ै। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдХрднी рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╣ो рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा рдХ्рдпोंрдХि рдзрд░्рдо рднाрд░рддीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै। рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХा рдЪोंрдЧा рдпूрд░ोрдк рдХी рдирдХ़рд▓ рдХрд░рдиे рдоाрдд्рд░ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдзрд░्рдо рдЬрд╣ाँ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдмाрд╣्рдп рдФрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ेрддु рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдеा, рдЖрдЬ рд╡рд╣ीं рдзрд░्рдо рдХी рдЕрд▓्рдкрдЬ्рдЮрддा рд╕े ‘рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा’ рдХी рдЖрдЧ рдиे рдЬрди्рдо рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै – “рдпрд╣ рдЬो рд╣рдо рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХी рдирдХрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖ा, рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा, рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╕े рдХрд╣ीं рдоेрд▓ рдирд╣ीं рдЦाрддा... рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░िреЫ्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣рдо рдЬिрди рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХो рджрд░рд╡ाрдЬे рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджेрддे рд╣ैं, рд╡े рд╣ी рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рдмрдирдХрд░ рдкिрдЫрд▓ी рдЦिрдб़рдХी рд╕े рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХी рдЧंрджрдЧी рдХे рд░ूрдк рдоें рднीрддрд░ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं।”8
рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХी рдЕрдкрдиी рдоाрди्рдпрддाрдПँ, рдмिрдо्рдм-рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं, рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рдЙрди рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдПрдХ рд╣ी рдЧीрдд рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХी рдЕрдкрдиी рдкрдж्рдзрддिрдпों рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдУं рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрдирдХे рдоूрд▓ рдоें рдПрдХ рд╣ी рдЕрд░्рде рдиिрд╣िрдд рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ृрд╖्рдЯि рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЗрд╕ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡ैрд╖рдо्рдп рдХे рд╕ंрдХрдЯ рдХो рднी рднрд▓ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдкрд╣рдЪाрдирддे рд╣ैं- “рдзрд░्рдо рдХी рдпрд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдбंрдмрдиा рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдИрд╕ाрдИ, рдоुрд╕рд▓рдоाрди, рд╣िंрджुрдУं рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рдЧिрд░рдЬों, рдорд╕्рдЬिрджों, рдоंрджिрд░ों рдоें рдЬाрддे рд╣ैं - рдХिंрддु рднीрддрд░ рдЬाрдХрд░ рд╡े рдЬिрд╕ рдзрд░्рдо рдХी рдЖрджिрдо рд╕्рдоृрддि рдХो рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдоें рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рджेрд╣рд░ी рдХे рдмाрд╣рд░ рдЖрддे рд╣ी рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рд╕рдордп рдХे рдЙрдЬाрд▓े (рдпा рдЕंрдзेрд░े) рдоें рдзूрдоिрд▓ рдкрдб़ рдЬाрддी рд╣ै।... рдПрдХ рдзрд░्рдоाрд╡рд▓ंрдмी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рджрдпрдиीрдпрддा рдЙрд╕рдХी рдХрдЯ्рдЯрд░рддा рдоें рдирд╣ीं, рд╡िрд╕्рдоृрддि рдоें рд╣ै; рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдХी рднाрд╖ा рддो рдкреЭрддा рд╣ै, рдХिंрддु рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддीрдХों рдФрд░ рд╕ंрдХेрддों рдХे рдЕрд░्рде рдХो рднूрд▓ рдЧрдпा рд╣ै।”9
рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЬрдм рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рдзрд░्рдорддंрдд्рд░ों рдХे рдоूрд▓ рдоें рдПрдХ рд╣ी рд╕рдд्рдп рд░ूрдкाрдпिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рд╕рдорд╕्рдд рдзрд░्рдоाрд╡рд▓ंрдмी рд╕рдоुрджाрдп рдХ्рдпों рд╡ैрд╖рдо्рдп рдоें рдЬीрддे рд╣ैं? рдордиुрд╖्рдп рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиाрдУं рдФрд░ рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЬो рдЕрдЦंрдбिрдд рдФрд░ рдЕрд╡िрднाрдЬ्рдп рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рд╣ै, рд╡рд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдХрд░ рдХ्рдпों рд╡िрдХृрдд рдФрд░ рдЦंрдбिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै? рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдХा рд╕ाрдордиा рдРрд╕े рддंрдд्рд░ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдзрд░्рдо рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЗрд╕ рдЦेрд▓ рдХो рдпрджि рдиिрдХрдЯрддा рд╕े рджेрдЦें рддो рдЗрд╕рдоें рдоाрдд्рд░ рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рд╣ी рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рдмрд▓्рдХि рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдФрд░ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рддрдЯрд╕्рде рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें рддो рдЖрдЦिрд░ рдпрд╣ рдХैрд╕ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╢ंрд╕рдиीрдп рд╣ै, рдХिंрддु рдЬрдм рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕рдоुрджाрдп рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рддो рдЙрд╕े ‘рдХрдо्рдпुрдирд▓’ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдзрдХेрд▓ рджिрдпा рдЬाрдП। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдРрд╕े рдоुрдж्рджे рдХो рдЫूрддे рд╣ैं рдЬिрд╕ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдХрдИ рд▓ोрдЧ рдХрддрд░ाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╣ै рдХि рдпрджि рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдПрдЧी рддो рджूрд╕рд░ा рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдХрд░ेрдЧा, рдпрджि рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдоाрди्рдпрддा рджी рдЧрдИ рддो рджूрд╕рд░े рдХो рднी рди्рдпाрдпोрдЪिрдд рд╕рдо्рдоाрди рджेрдиा рд╣ोрдЧा, “рдЖрдЬ рдЬрдм рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХा рд╕рдорд░्рдердХ рдХрд╣рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╢ेрд╖ рджрд░्рдЬा рджेрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрди्рдпрддा рджेрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рддो рдЬो рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╡рд░्рдЧ рд╣ै рдЙрд╕े рднी рдоाрди्рдпрддा рджेрдиी рд╣ोрдЧी। рд╡рд╣ рдЕрд╕्рд╕ी рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рднी рдПрдХ рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдиाрдЬाрдпрдЬ рд▓ाрдн рдЙрдаा рд╕рдХрддे рд╣ैं рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ।... рдЬрдм рд╣рдо рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рд╡िрднाрдЬрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдоाрдЗрдиॉрд░िрдЯी рдФрд░ рдоेрдЬॉрд░िрдЯी рдХे рдиाрдо рдкрд░, рддो рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрди рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХो рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рдХो рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХा рд╕рдорд░्рдердХ рдоाрдирддी рд╣ैं। рдЖрдк рдЙрди्рд╣ें рджोрд╖ рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддे।”10
рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдиे рдпрд╣ рджेрдЦा рдХि рдПрдХ рдмрдб़े рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рдХो рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдЧрд▓рдд рдл्рд░ेрдо рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд╣िंрджू рдзрд░्рдо рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрдиेрдХ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХो рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рджूрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрди рдкрд░ рдХрдИ рдмाрд░ ‘рд╣िंрджूрд╡ाрджी’, ‘рдмाрдмाрд╡ाрджी’ рд╣ोрдиे рдХा рдЖрд░ोрдк рднी рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рдкाрд░्рдЯी рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ोрдиे рдХे рдЖрд░ोрдкों рдкрд░ рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рджो рдЯूрдХ рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╣ैं, “... рдЬ्рдЮाрди рдЬो рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЕрдкрдиी рдкрд░ंрдкрд░ा, рдЕрдкрдиी рдЕрд╕्рдоिрддा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдеा, рд╡рд╣ рдХोрдИ рдкाрд░्рдЯी рдХी рдмрдкौрддी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░ी рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдкрд░ рд╣рд░ рдкाрд░्рдЯी рдХो рдЧрд░्рд╡ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣рд░ рдкाрд░्рдЯी рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा, рднाрд░рддीрдп рдЕрд╕्рдоिрддा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдзрд░ोрд╣рд░ рдХो рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХा рдордд рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै? рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдкाрд░्рдЯी рдкрд░ рдХ्рдпों рдЫोрдб़ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै?”11
рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдмрдирддे рд╣ैं рдХिंрддु рдиिрдЬी рдЬीрд╡рди рдоें рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдоें рдЬीрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдЧांрдзीрдЬी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं, “рдпрд╣ рдЕрдЪाрдирдХ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рд╢рдм्рдж рдХрднी рдЧांрдзीрдЬी рдиे рднी рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдеा। рдЧांрдзीрдЬी рдХा рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рд╣рд░ рд╣िंрджू рд╣рд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рджेрд╢ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рддрднी рдпोрдЧ рджे рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╡рд╣ рдЕрдЪ्рдЫा рд╣िंрджू рдЕрдЪ्рдЫा рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдиे। рд╡рд╣ рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХрд╣рддे рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рд╣िंрджुрдд्рд╡ рдЫोрдб़ рджे рдпा рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдпрдд рдЫोрдб़ рджे рдЬो рдХि рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╣рдорд╕े рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рд╣рдорд╕े рд╡рд╣ рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЬाрддा рд╣ै।”12
рдЕंрдд рдоें рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдзрд░्рдо рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЕрд╡िрднाрдЬ्рдп рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдзрд░्рдо рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХा। рдзрд░्рдо рдХी рдзीрдоी рдЖँрдЪ рдХो рднрдб़рдХा рдХрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХी рд░ोрдЯिрдпाँ рд╕ेंрдХрдиे рдХा рдХाрдо рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрд░рддी рд╣ै। рдзрд░्рдо рдЖрдЬ рдЕрдкрдиा рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЦोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХी рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХी рдЖрдЧ рдоें рдЬрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдЙрдкाрдп рдпрд╣ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХी рдоूрд▓ рдмाрддों рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा рдЬाрдП, рдЬिрд╕рд╕े рдзрд░्рдо рд╕ंрдмंрдзी рдн्рд░рдо рджूрд░ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаा рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рд╕ुрдзीрд╢ рдкрдЪौрд░ी рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдиिрд░्рдорд▓ рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рдХो рдЙрд╕рдХी рднाрд░рддीрдпрддा рд▓ौрдЯाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╕ेрдХ्рдпुрд▓рд░ рд╕ूрдЦे рдоें рдиिрд░्рдорд▓ рдЖрдд्рдо рдиिрд░्рд╡ाрд╕рди рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।”13
рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдЖрдпी рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХी рдЖंрдзी рдоें рдЙрдб़рддी рднाрд░рддीрдпрддा рдХे рдоूрд▓ рдХो рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдмрдЪाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ рдХुрдЪрдХ्рд░ рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рднрдпाрд╡рд╣ рд░ूрдк рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ों рдХी рдиिंрджा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े ‘рдзрд░्рдо’ рдФрд░ ‘рд░िрд▓ीрдЬрди’ рдоें рдЕंрддрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдзрд░्рдо рдХी рдЬ्рдЮाрди-рдЬ्рдпोрддि рд╕े рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХे рдЕंрдзрдХाрд░ рдХो рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рдоिрдЯाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддाрдХि рдХिрд╕ी рднी рднाрд░рддीрдп рдХो рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдмोрдз рд╕े рдиिрд░्рд╡ाрд╕िрдд рдиा рд╣ोрдиा рдкрдб़े। рддрднी рд╣рд░ рдПрдХ рдзрд░्рдо рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рдеों рдоें рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ-рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░, рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рдмрдирдХрд░ ‘рднाрд░рддीрдпрддा’ рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा।
рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
- рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдврд▓рддे рд╡рд░्рд╖ों рдоें, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 188
- рдорд╣ाрднाрд░рдд, рд╢ाрди्рддिрдкрд░्рд╡, рдЕрдз्рдпाрдп 9/11
- рдордиुрд╕्рдоृрддि, рд╕ंрдкाрджрдХ- рд░ाрдЬрд╡ीрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी
- www.lexico.com/uk-english/definition/religion
- рдоेрд░े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 118
- рдоेрд░े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 117-118
- рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдврд▓рддे рд╡рд░्рд╖ों рдоें, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 119
- рдзрд░्рдо, рдзрд░्рдо-рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा (рд▓ेрдЦ)
- рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдврд▓рддे рд╡рд░्рд╖ों рдоें, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 241
- рдХрд▓ा рдХा рдЬोрдЦिрдо, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда 119
- рдзрд░्рдо, рдзрд░्рдо-рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा (рд▓ेрдЦ)
- рдоेрд░े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда118
- рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░-рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж, рд╕ुрдзीрд╢ рдкрдЪौрд░ी, рдкृрд╖्рда 23
