-рд╕ंрдЬрдп рдХुрдоाрд░
рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдкीрдПрдЪрдбी (рд╣िंрджी), рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीрд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬреЬे рдЪाрд╣े рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдлैрд▓ी рдоिрд▓े рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣ी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рд╕े рдкрд╣рд▓े рднी рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕्рд░ोрдд рдоौрдЬूрдж рдеे, рдкрд░рди्рддु рдпा рддो рд╡े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдоौрдЦिрдХ рд░ूрдк рдоें рдоौрдЬूрдж рдеे рдпा рдХिрд╡рджрди्рддिрдпों рдПрд╡ं рдЧрд▓्рдкों рдХे рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рдоें рд░рдЪी рдЧрдИ рдкोрдеिрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдЬрд░ूрд░ рд╣िрди्рджी рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХрд╡िрдпों рдХे рдЬीрд╡рдирд╡ृрдд्рдд рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡ृрдд्рддांрдд рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рдкрд░рди्рддु рдЗрди рдкрд░िрдЪाрд▓рдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा।
рдЪौрд░ाрд╕ी рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдХी рд╡ाрд░्рддा, рднрдХ्рддрдоाрд▓, рдХрд╡िрдоाрд▓ा, рдХाрд▓िрджाрд╕ рд╣рдЬाрд░ा, рдЕрд▓ंрдХाрд░ рд░рдд्рдиाрдХрд░, рд╕ाрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рд░рд╕ рдЪंрдж्рд░ोрджрдп рдЖрджि рдРрд╕ी рд╣ी рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдпुрдЧीрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рд╕ीрдоिрдд рдЭрд▓рдХ рддрдеा рд╢्рд▓ाрдзाрдд्рдордХ рдХрд╡ि рд╡ृрдд्рддांрдд рдХे рд▓рдо्рдмे рдЪौреЬे рд╡ृрдд्рддांрдд рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЗрди рдкрд░िрдЪाрд▓рдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рд╣िрди्рджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкुрдЦ्рддा рдХिрддाрдм рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рдХ्рдпोंрдХि рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдПрд╡ं рд╕рди рд╕ंрд╡рдд् рдХा рдЕрднाрд╡ рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै।
19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдорд╣िрдоाрдЧाрди, рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рддрдеा рдПрдХрд░рд╕рддा рдХा рдЕрднाрд╡ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкुрд╕्рддрдХ рдирд╣ीं рдмрди рдкाрдпी। рдбॉ. рд░ाрдордХुрдоाрд░ рд╡рд░्рдоा рдиे рднी рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ- “рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХ्рд░рдоाрдЧрдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं, рдФрд░ рдХрд╡ि рд╡िрд╡рд░рдгों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрдХ्рд░рдо рдХी рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा।“1
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдпाрд╕ ‘рдЧाрд░्рд╕ा рдж рддाрд╕ी’ рдХे рдл्рд░ेंрдЪ рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЗрд╕्рддрд╡ाрд░ рдж рд▓ा рд▓िрддेрд░ाрдд्рдпूрд░ рдРрди्рджुрдИ рдРрди्рджुрд╕्рддाрдиी’’1 рдЧ्рд░рди्рде рдХो рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╣िрди्рджी рдПрд╡ं рдЙрд░्рджू рдХे рдЕрдиेрдХ рдХрд╡िрдпों рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдердо рднाрдЧ 1839 рдоें рддрдеा рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ 1847 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। “рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдЗрд╕ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдХा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рддрдеा рдХрд╡िрдпों рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдХा рднी рдиिрд░्рджेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЕрди्рдпрдеा рдХрд╡िрдпों рдХो рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡рд░्рдгрдХ्рд░рдо рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा, рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдпुрдЧीрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХा рдХोрдИ рдк्рд░рдпाрд╕ рди рдХрд░рдиा, рд╣िрди्рджी рдХे рдХрд╡िрдпों рдоें рдЗрддрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХो рдШुрд▓ाрдоिрд▓ा рджेрдиा рдЖрджि рдРрд╕ी рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рд╣ै, рдЬिрдирдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоाрдирдиे рдоें рд╕ंрдХोрдЪ рд╣ोрддा рд╣ै।”2
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рджूрд╕рд░ा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ंрде ‘рдорд╣ेрд╢рджрдд्рдд рд╢ुрдХ्рд▓’ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд ’рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣’ рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╣िрди्рджी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдкрд╣рд▓ा рдЧ्рд░ंрде рдЗрд╕े рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдкрд╣рд▓े рдХुрдЫ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрд╡िрддाрдПं рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХी рд╣ै рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХрд╡िрдпों рдХा рдЬीрд╡рди-рдЪрд░िрдд्рд░ рддрдеा рд╕рдордп рдХा рд╕ंрдХ्рд╖ेрдкीрдХрд░рдг рджिрдпा рд╣ै। рдЕрди्рдд рдоें рдХрдаिрди рд╢рдм्рджों рдХा рдХोрд╢ рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдирд╡рд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдк्рд░ेрд╕, рд▓рдЦрдирдК рд╕े рд╕ंрд╡рдд् 1930 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдоें рднी рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдпुрдЧीрди рд╕ंрджрд░्рднों рдХा рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
рдорд╣ेрд╢рджрдд्рдд рд╢ुрдХ्рд▓ рддрдеा рддाрд╕ी рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕ेंрдЧрд░’ рдХो рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕рд░ोрдЬ’ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рдХрд╡िрдпों рдХे рдЬीрд╡рдирд╡ृрдд्рддों рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा। рдХрд╡िрдпों рдХे рдЬрди्рдордХाрд▓, рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рд╕ंрдХेрдд рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЖрдЬ рд╡े рд╕ंрджिрдЧ्рдз рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕ेंрдЧрд░ рдиे рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрд╡िрдпों рдХा рдПрдХ рдмреЬा рд╡ृрдд्рдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╣ुрдЖ।
1888 рдоें рдПрд╢िрдпाрдЯिрдХ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдСреЮ рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрд░्рдЬ рдЧिрдпрд░्рд╕рди рдиे ‘рдж рдоाрд░्рдбрди рд╡рд░्рдиाрдХ्рдпूрд▓рд░ рд▓िрдЯ्рд░ेрдЪрд░ рдСреЮ рд╣िрди्рджोрд╕्рддाрди’ рдиाрдордХ рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рдиिрдмрди्рдз рд▓िрдЦा। “рдЬो рдиाрдо рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рде рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।“3 рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ 12 рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╡िрдпों рдХे рдХ्рд░рдо рдХा рднी рдЗрд╕рдоें рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдкिрддु рдпрд╣ рдоूрд▓рддः рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╡िрднिрди्рди рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдЗрд╕рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдЖ рдкाрдИ। рдлिрд░ рднी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХा рдпрд╣ рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдкрде рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рд╢ीрд░्рд╖рддрдо рдХौрд╢рд▓ рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзुрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‘рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзु рд╡िрдиोрдж’ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрде рдЪाрд░ рднाрдЧों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдердо рддीрди рднाрдЧ 1913 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП рддрдеा рдЪрддुрд░्рде рднाрдЧ 1934 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рдЗрд╕рдХी рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХрддा рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдЗрд╕ी рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдкांрдЪ рд╣рдЬाрд░ рдХрд╡िрдпों рддрдеा рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕рдоेрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕े ‘рд╣िрди्рджी рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рднाрд╡ी рд╡ृрдд्рдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣’ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рд╕ीрдзे рдЗрд╕ी рдЧ्рд░рди्рде рд╕े рд▓िрдП рдеे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рдпं рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ै рдХि “рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рджो рдмाрддें рдФрд░ рдХрд╣рдиी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХे рдкрд░िрдЪрдпाрдд्рдордХ рд╡ृрдд्рддों рдХी рдЫाрдирдмीрди рдоें, рдоैं рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ूँ, рдХ्рдпोंрдХि рдоेрд░ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдПрдХ рдкрдХ्рдХा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдвाँрдЪा рдЦреЬा рдХрд░рдиा рдеा рди рдХि рдХрд╡ि рдХीрд░्рддрди рдХрд░рдиा। рдЕрддः рдХрд╡िрдпों рдХे рдкрд░िрдЪрдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╡рд░рдг рдоैंрдиे рдк्рд░ाрдпः рдоिрд╢्рд░рдмंрдзु рд╡िрдиोрдж рд╕े рд▓िрдпे рд╣ै।”4 рдЖрда рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдЗрд╕ рднाрд░ी рднрд░рдХрдо рдЧ्рд░ंрде рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдХрд╡िрдпों рдХे рд╡िрд╡рд░рдгों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╡िрдз рднाрдЧों рдкрд░ рднी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХрд╡िрдпों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрдиे, рдХाрд▓ рдЦрдг्рдбों рдХा рд╕рдЯीрдХ рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдиाрдордХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рддрдеा рдХाрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдоें рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдФрд░ рдкрдж्рдзрддिрдпो рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рдиा ‘рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзु рд╡िрдиोрдж’ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдлрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдЧ्рд░рди्рде рднрд▓े рд╣ी рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХ рдЧ्рд░ंрде рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ो рдкрд░рди्рддु, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै।
рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзु рд╡िрдиोрдж рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЙрд╕ी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЕрди्рдп рдЫिрдЯрдкुрдЯ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдХाрд░्рдп рд╣ुрдП рдЬैрд╕े-рд╣िрди्рджी рдирд╡рд░рдд्рди рдХрд╡िрддा рдХौрдоुрджी, рдПрдбрд╡िрди рдЧ्рд░िрд▓्рд╕ рдХा ‘рдП рд╕्рдХेрдЪ рдСреЮ рд╣िрди्рджी рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░’ рд╡िрдпोрдЧी рд╣рд░ि рдХी ‘рдм्рд░рдЬрдоाрдзुрд░ीрд╕ाрд░’ рдкрджुрдорд▓ाрд▓ рдкुрди्рдиाрд▓ाрд▓ рдмрдЦ्рд╢ी рдХा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрдорд░्рд╢, рдмрджрд░ीрдиाрде рднрдЯ्рдЯ рдХी ‘рд╣िрди्рджी’ рдЖрджि рд╡िрднिрди्рди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдкुрд╕्рддрдХें рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖ рдЪुрдХी рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдПрд╡ं рдкрдХ्рдХा рдвाँрдЪा рдЗрди рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕्рдеाрди рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЬो рдоूрд▓рддः рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рдж рд╕ाрдЧрд░’ рдХी рднूрдоिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। рдЕрднी рддрдХ рдХे рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЗрддिрд╣ाрд╕ों рдоें рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рдмрд▓्рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХрд╡िрдпों рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдоें рдХрд╣ा рдХि “рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдХा рд╕ंрдЪिрдд рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ोрддा рд╣ै, рддрдм рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрджि рд╕े рдЕंрдд рддрдХ рдЗрди्рд╣ीं рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдкрд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।’ рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрддः рдХाрд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдХिंрдЪिрдд рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рднी рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।”5
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рдХрд╡िрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ 900 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдвाँрдЪा рддैрдпाрд░ рдХिрдпा। рд╣िрди्рджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЪाрд░ рдХाрд▓рдЦрдг्рдбों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдиाрдордХрд░рдг рдПрд╡ं рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдХी рдзाрдХ рдЗрд╕ рдХрджрд░ рд░рд╣ी рдХि рдЕрднी рддрдХ рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдеोреЬे рдмрд╣ुрдд рдлेрд░рдмрджрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХो рддрде्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕рдд्рдпрддा рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЖрдЬ рднी рдорд╣рдд्рддा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХा, рдмाрдж рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдиे рднी рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХिрдпा। рдЙрдирдоें рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░ рджाрд╕ (рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп), рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕), рдбॉ. рд░ाрдордХुрдоाрд░ рд╡рд░्рдоा (рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕) рдЖрджि рдиे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдеोреЬे рдмрд╣ुрдд рд╣ेрд░рдлेрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा।
рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рд░рдЪрдиा-рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा’ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдирд╡ीрди рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा। рд╣рдоें рдирд╡ीрдирддा рдХी рдХ्рдпों рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬी, рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдбॉ. рд╕ुрдорди рд░ाрдЬे рдХा рдордд рд╣ै- “рд╢ुрдХ्рд▓ рдпुрдЧ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдХрдоिрдпों рдХो рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдиे рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкीрдаिрдХा рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХिрд╕ी рд╡ृрд╣рдж рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдХी рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рдХी। рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХी рд╡िрднिрди्рди рдХृрддिрдпों рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЙрдирдХे рдЬो рд╡िрдЪाрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рд╡े рдПрдХ рдирдпे рдпुрдЧ рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै।”6
‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा’ рд▓िрдЦрдХрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдиे рдПрдХ рдирд╡ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬाрддीрдп рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкीрдаिрдХा рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рджिृрд╖्рдЯ рдкрде рд╣ी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдкрде рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рднिрди्рди рдкрде рдХा рдЕрд╡рд▓ंрдмрди рдХрд░рдХे рднी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкрдиाрдпा। рдпрд╣ рдЕрдкрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдЕрдХेрд▓ा рдЧ्рд░ंрде рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджो рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдПं ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рддрдеा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрджिрдХाрд▓’ рд▓िрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджिрдпा।
рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдоें рдХोрдИ рдЦाрдоी рдирд╣ीं рдеी। “рдЕрд╕ंрдЧрддिрдпाँ рддो рдпрд╣ां рднी рд╣ै, рдЬैрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвाँрдЪे рдоें рдЖрд░्рдп-рдЕрдиाрд░्рдп рдоूрд▓рдХ рдЬाрддिрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा। рдЗрди рдХाрд░рдгों рд╕े рдирд╡ीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рд╣рдо рдЗрд╕рдХे рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рддрдеा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ै।”7
рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдмाрдж рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХों рдПрд╡ं рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ों рдХी рдмाреЭ рд╕ी рдЖ рдЧрдИ। рдкрд░рди्рддु рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХुрдЫेрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╣ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा। рдЕрди्рдпрдеा рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдкुрд╕्рддрдХें рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो рдЖрддुрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै।
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдбॉ. рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдХे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рдиा рд╕рдоीрдЪीрди рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдиे рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкूрд░्рд╡рд╡рдд рдХाрд▓ (1984-1997 рдИ.) рддрдХ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрднी рддрдХ рдХोрдИ рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╕ुрдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рд╕рдорд╕्рдпा рдеी рдХि рдоैं рдХिрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдЕрдиुрдЧрдорди рдХрд░ूँ। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоैंрдиे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХे рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдРрд╕े рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрдж рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдпा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХे рддрдеा рдЬिрд╕े рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рднी рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे।”8
рдЧрдгрдкрддिрдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдиे рдкाँрдЪ рдирд╡ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрджी рд╕ूрдд्рд░ों рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд╡े рдкाँрдЪ рд╕ूрдд्рд░ рд╣ैं- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ृрдЬрди рд╢рдХ्рддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рдж्рд╡рди्рдж्рд╡, рд╕ंрддुрд▓рди।
рдЗрди्рд╣ीं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╣िрди्рджी рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдкिрд░ोрдпा। рдЬो рдЕрддि рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХी рд╢िрдХाрд░ рд╕ी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдзрд░ाрддрд▓ рддो рдаीрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣рд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдЙрд╕ рдкрд░ рдХрд╕рдиा рдХрд╣ाँ рддрдХ рдаीрдХ рд╣ै। рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдпрд╣ीं рдкрд░ рдоाрдд рдЦाрддा рд╣ै рддрдеा рдЕрди्рддрддः рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдкुрд░ाрдиी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдоें рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдкрдж्рдзрддि рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╕ुрд▓рдн рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡ाрд╣рдЧाрдоी рдмрдиाрдиे рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ी рд╣ै। 1952 рдоें рдЖрдпी рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рддेрд╡рд░ рдиे рд╣ी рдмрддрд▓ा рджिрдпा рдеा рдХि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдХ्рдпा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрддिрдпाँ, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдХрд╣ाрдиी: рдирдпी рдХрд╣ाрдиी, рджूрд╕рд░ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЦोрдЬ, рдХрд╡िрддा рдХे рдирдпे рдк्рд░рддिрдоाрди рдЖрджि рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
1954 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдХी рдкुрд╕्рддрдХ’ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд╕्рд╕ी рд╡рд░्рд╖’ рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рдоंे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХा рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╣िрди्рджी рдХे рдмреЬे рд▓ेрдЦрдХ, рдЪрди्рджрдмрд░рджाрдИ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдмिрд╣ाрд░ी рддрдеा рднाрд░рддेрди्рджु рддрдХ рдХो рдЪौрд╣ाрди рдЬी рдиे рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЕрдкिрддु рдЗрд╕ рдЕрддिрд╡ाрджी рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рдарддा рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╡े рднाрд╡рдЧрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рдоें рдмрд╣рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। “рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиा рдХोрдИ рднाрд╡рдЧрдд рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрд░ंрдЬрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдпुрдЧीрди рд╕ंрджрд░्рднों рдХे рдЖрдЗрдиों рдоें рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдкрд░рдЦ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ै... рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдХो рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрдЪрд░рдЬ рд▓рдЧрддी рд╣ै।”9
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдЕрдЧрд▓ा рдиाрдо рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдХा рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзी рдПрдХ рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी, рдкрд░рди्рддु рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рд╕ंрдкाрджिрдд рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдиे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╖рдп рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рд╢ोрдз рдкрд░рдЦ рдЖрд▓ेрдЦों рдХा рдПрдХ рднाрд░ी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा, рдЬो рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдЖ। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рдХी рдЕрд▓рдЧ рд▓ीрдХ рдоौрдЬूрдж рдирд╣ीं рд╣ै, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрд╡ं рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдоूрд▓ рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдбॉ. рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕’ рдоें рдкुрд░ाрдиी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╕े рд░рдЪрдиा рдПрд╡ं рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдХी рдирдИ рд╢ैрд▓ी рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै। рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХो ‘рд╢рдХ्рддिрдХाрд▓’ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдЧрдд рдЬрд░ूрд░ рд╡िрд╖рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдкрд░рди्рддु рдкрдж्рдзрддिрдЧрдд рд╡े рднी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдиाрдордХрд░рдг рдХी рд╢ैрд▓ी рдХो рдЕрдкрдиाрддे рджिрдЦрддे рд╣ैं। рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рдмाрдж рдХे рдмिрдЦрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрди рд╣ै।
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдЕрдЧрд▓ा рдк्рд░рдоुрдЦ рдбॉ. рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рджूрд╕рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдирдм्рдмे рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдмрджрд▓े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЫाрдк рдЙрдирдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдм рддрдХ рдвेрд░ों рд╢ोрдзрдЧ्рд░ंрде рдПрд╡ं рдкाрдг्рдбुрд▓िрдкिрдпाँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рдеी, рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдм рдХा рдлाрдпрджा рдбॉ. рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХो рдоिрд▓ा рдкрд░рди्рддु рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддрдм рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдХी- ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рджूрд╕рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рди рддो рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рджूрд╕рд░ा рдирдпा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди рдЫोреЬрдХрд░ рдирдпे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рд╣ै।“10 рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдиे рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдЪुрдиौрддी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рднी рдХिрдпा рддрднी рддो рд╡े рдЖрджिрдХाрд▓ рдХे рдмрдиे-рдмрдиाрдпे рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдПрд╡ं рдмрд╣ुрддेрд░े рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬैрд╕े рдирдпा рдиाрдордХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ै। рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХो рдордз्рдпрдХाрд▓ рдХрд╣рдиे рдкрд░ рднी рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХो рдЖрдкрдд्рддि рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдоें рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рд╕े рджो рдХрджрдо рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдмрд╣ुрд░ीрддिрдХाрд▓, рд░ीрддिрдЪेрддрд╕ рддрдеा рдХाрд▓ рдЪेрддрд╕ рд╡ рдЕрди्рдп рдЬैрд╕े рдирдпे рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा। рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдкрд░ рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдаोрд╕ рдЬाрдирдХाрд░िрдпां рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдиाрдордХрд░рдг рдоें рдЙрдирдХे рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдз рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирдЬрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं । рд╡े рдЬिрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдХे рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╡ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЪुрдиौрддी рджे рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдХी рд╕рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХा рд╡िрднाрдЬрди рдХрд░рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рд╡े рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ाрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддाрд╡ाрдж рд╡ рдЙрдд्рддрд░рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддाрд╡ाрдж рдоें рдмांрдЯрдХрд░ рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдЕрди्рддрддः рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдзी рд╕ंрдЬाрд▓ рдоें рдлँрд╕े рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं।
рд╕ुрдорди рд░ाрдЬे рдХा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрдзा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЕрдЧрд▓ी рд╕рд╢рдХ्рдд рдХреЬी рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрддा рдХा рдоुрдж्рджा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬोрд░рджाрд░ рдвंрдЧ рд╕े рдЙрдаाрдпा рддрдеा рддрдоाрдо рдЙрди рд╕्рдд्рд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рджिрд▓ाрдпा рдЬो рдпा рддो рдЕрднी рддрдХ рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдеी рдпा рдлिрд░ рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдХो рдЙрднाрд░ा рдирд╣ीं рдЧрдпा। рд╕ुрдорди рд░ाрдЬे рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХी рдкрдж्рдзрддि рднрд▓े рд╣ी рдПрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ी рд╣ै рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХे рдЪрдпрди рдФрд░ рд╕рдорди्рд╡рдп рдоें рдЪाрд╣े рдЙрддाрд░-рдЪреЭाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ो рдкрд░рди्рддु рд╕्рдд्рд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рдЬ рдХрд░рдиा, рдЙрдирдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдлрд▓рддा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕्рдд्рд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╡े рдзрд░्рдо, рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп, рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рддрдХ рдХो рдзрдд्рддा рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдоुреШрдо्рдорд▓ рдЕंрдЬाрдо рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╕ीрдоाрдПँ рднी рд╣ै рдФрд░ рддाрдХрдд рднी।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп (рджрд▓िрдд, рд╕्рдд्рд░ी, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХो рдирдпे рд╕िрд░े рд╕े рдЪुрдиौрддी рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै। рдЕрдм рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкुрд░ाрдиे рдкैрддрд░ों рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕्рд╡ाрдиुрднूрддि рдПрд╡ं рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдХी рдирдИ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░-рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рджौрд░ рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдХाрд░्рдп рдЬाрд░ी рд╣ै। рддрдеा рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд▓рдЧाрддाрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдмреЭрддे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдорддрднेрдж, рдЙрднрд░े рдирдпे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрджी рдоूрд▓्рдп рддрдеा рдмрджрд▓рддी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдоाँрдЧ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै।
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж’
рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЬ्рдпाрджा рдкुрд░ाрдиी рдирд╣ीं рд╣ै। 18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХा рдеा। рдХрдеाрд╕ाрд░, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЪрди्рдж्рд░िрдХा рдЬैрд╕ी рдЕрдиूрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеी। рдоौрд▓िрдХрддा рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░े рд╣िंрдж рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ’ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। “рдпрд╣ рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдердо рдоौрд▓िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░ंрде рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрди्рдп рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рднी рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдП рд╣ै।”11 рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рд╕ांрддрд╡े рджрд╢рдХ рдоें рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдРрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдеी рдЬिрд╕ рдкрд░ рдк्рд░ाрдЪ्рдпрд╡िрджों рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиाрдИ рдЧрдИ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рд╢ोрдз рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХा рд╕рдмрд╕े рдЧрд╣рд░ा рддрдеा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЕрд╕рд░ рдеा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ рдЪूंрдХि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ोрдЪрдХрддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧंрднीрд░рддा рддрдеा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдпрддा рдХे рдкрдХ्рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╣рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддे। рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рднी рд╕рдЪ рд╣ै рдХि ‘рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ’ рдиे рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрдЧे рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдмोрдз рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪेрддрдиा рдХा рдЬो рдЬुрдЭाрд░ूрдкрди рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХी рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдеा рд╡рд╣ी рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा।
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдРрд╕े рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рди рдХेрд╡рд▓ рдоौрд▓िрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдоें рд╡िрд╡िрдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХो рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।
рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рд╡ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рд░ोрдд рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рд╕рд╡ाрдиेрд╣ рдЙрднрд░ी’ рдоें рднी рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрджрд░ूрдиी рдЭрд▓рдХ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдоिрд▓рддी рд╣ै। “ рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж’ рдХा рдЬрди्рдо рддीрди рдлрд░рд╡рд░ी рд╕рди् 1824 рдИ. рдХो рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рднूрддрд╣ी рдЗрдорд▓ी рдоुрд╣рд▓्рд▓े рдХी рднाрдЯ рдХी рдЧрд▓ी рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।”12 рдЙрдирдХे рдкुрд░рдЦों рдХो рдоुрдЧрд▓ рдмाрджрд╢ाрд╣ों рдиे рдкрд╣рд▓े ‘рд░ाрдЬा’ рдФрд░ рдлिрд░ ‘рдЬрдЧрддрд╕ेрда’ рдХी рдЙрдкाрдзि рджी рдеी। рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдХाॅрд▓ेрдЬ рдоें рд╣ुрдИ। рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рд╕рдд्рд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рддрдХ рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी-рдЙрд░्рджू рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдлाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рднी рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा।
рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЬрд╣ाँ рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЖрдЧाрдЬ рдЗрд╕ी рд╕рдордп рд╣ुрдЖ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдоें рд╕рддीрдк्рд░рдеा рддрдеा рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдЬैрд╕ी рдХुрдк्рд░рдеाрдУं рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд▓ाрдордмंрдз рд╣ोрдХрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ। 19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдоोреЬ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЪрд╣ुँрдоुрдЦी рдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ोрдЧों рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЗрд╕ी рд╕рдордп рд╣ुрдЖ। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХा рд╕рдордп рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдЬैрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЖंрдХрдиा рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рддрдХ рддрдеा рднाрд╖ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЪाрд╣े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्рдиों рдоें рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िंрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХो рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдХी рддрд░рд╣ рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдЗрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдлाрд░рд╕ी рднाрд╖ा рдХो рдЕрджाрд▓рддी рднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ो, рдЬो рд╣िрди्рджी рдХो рд░ाрдЬрдХीрдп рднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдХा рдХрдЯ्рдЯрд░ рд╕рдорд░्рдердХ рд╣ो рддрдеा рдЬो рдЧौрд╢ाрд▓ा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдЬрдоा рдкूँрдЬी рджाрди рдХрд░ рджे, рднрд▓ा рдРрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣िрди्рджी рд╡िрд░ोрдзी рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ’ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рднूрдЧोрд▓рд╣рд╕्рддाрдорд▓рдХ рдЬैрд╕ी рд╡िрд╡िрдз рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╣िрди्рджी рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд░рдЪрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि, рднрд▓ा рд╣िрди्рджी рдХा рдХैрд╕े рд╡िрд░ोрдзी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЕрдкрдиी рдкुрд░ाрдиी рдкुрд╢्рддैрдиी рдЬрдоीрди рдХो рдЧिрд░рд╡ी рд░рдЦрдХрд░ рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि ‘рдмрдиाрд░рд╕’ рдЬैрд╕ा рд╣िрди्рджी рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ो? рднрд▓ा рдЗрд╕рд╕े рдмреЬा рд╣िрди्рджी рд╣िрддैрд╖ी рдХौрди рд╣ोрдЧा। “рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж’ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣рд╕्рддी рдеे। рдЙрд╕ рджौрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ूрдд्рд░ рдЙрдирд╕े рдЬुреЬे рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдЫोреЬрдХрд░ рдЙрд╕ рджौрд░ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рди рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рди рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”13
рд╣िрди्рджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЕंрджрд░ рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдкрдиे рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░े рдк्рд░рд╡ाрд╣рдкूрд░्рдг рдЧрдж्рдп рдХे рдХाрд░рдг, рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рд╕рд╢рдХ्рддрддा рдХे рдХाрд░рдг рддрдеा рд╣िрди्рджी-рдЙрд░्рджू рд╡िрд╡ाрдж рдХी рд╕рд╣ी рдкреЬрддाрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рдЫрд╡ि рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдоें рднिрди्рди рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕рдордп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдФрд░ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн:
1. рд╡рд░्рдоा, рд░ाрдордХुрдоाрд░, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 1
2. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 26
3. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 26
4. рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 6
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15
6. рд░ाрдЬे, рд╕ुрдорди, рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕: рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдкृрд╖्рда 122
7. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ, рдкृрд╖्рда 12
8. рдЧुрдк्рдд, рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдоिрдХा, рдкृрд╖्рда 6
9. рдд्рд░िрдкाрдаी рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 86
10. рд╕िंрд╣, рдмрдЪ्рдЪрди, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рджूрд╕рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕, (рднूрдоिрдХा) рдкृрд╖्рда 2
11. рдПрдЪ.рдЖрд░. рд╕िंрд╣, рд╣िрд╕्рдЯाрд░िрдХрд▓ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдЗрди рд╣िрди्рджी, рдкृрд╖्рда 462
12. рддрд▓рд╡ाрд░ рд╡ीрд░рднाрд░рдд, рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж, рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕ंрдХрд▓рди
13. рддрд▓рд╡ाрд░, рд╡ीрд░рднाрд░рдд, рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕ंрдХрд▓рди, рдкृрд╖्рда 24
