Showing posts with label рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░. Show all posts
Showing posts with label рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░. Show all posts

рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рджृрд╖्рдЯि рдХा рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди

рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░

рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░


рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рдоीрдбिрдпा рд╕्рдЯрдбी рд╡िрднाрдЧ, рдЪंрдбीрдЧреЭ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 700 094 5315; рдИрдоेрд▓: drsandeepkumar153@gmail.com

рд╕ाрд░ांрд╢
          рднाрд░рдд рдоें рднूрдЦ рдПрд╡ं рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдирдпी рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдХрдо рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрд░ीрдмी рдХे рди्рдпूрдирддрдо рдоाрдирдХ рдХे рд╕ाрде рдЫेреЬрдЫाреЬ рдХिрдпा рдеा,  рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рджेрд╢  рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рдПрдХ рдирдИ рдмрд╣рд╕ рдЫिреЬ рдЧрдИ। рдЧрд░ीрдмी рдХे рдоाрдирдХ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рдмрд╣рд╕ рдоें рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдоाрдирдХ рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╣ुрдИ рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рджौрд░ाрди рдЕрдкрдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрдУं рдХे рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХे ‘рдмाрдЗंрдЧ рдоूрдб’ рдХा рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦा। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдоाрдирдХ рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХा рджिрдпा рдХी рд╡рд╣ рднुрдЦрдорд░ी рдХा рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХो рдирд╣ीं рдоाрдирддी рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрдм рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рд╕े рдЙрдкрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рднी рднुрдЦрдорд░ी рдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдоीрдбिрдпा рдиे рднी рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЕрдкрдиी рд╕ेрдл्рдЯी рд╡ॉрд▓्рд╡ рдиीрддि рдХे рддрд╣рдд рдЧрд░ीрдмी рдХी рдмाрдд рдХो рдЬрд░ूрд░ рд╕ाрдордиे рд░рдЦा рд▓ेрдХिрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдкрд░ рджूрд░ी рдмрдиाрдпे рд░рдЦी। рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЗрди्рд╣ी рдЬैрд╕े рддрде्рдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп  рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖  рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा
    рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рднूрдЦ рд╕े рдкीреЬिрдд рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЦाрдж्рдп рдоूрд▓्рдпों рдоें рд╣ो рд░рд╣ी рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдЧрд░ीрдм рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдЦाрд╕рдХрд░ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों  рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕рдоुрдЪिрдд рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдЦрд░ीрдж рдкाрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рднूрдЦ рд╕े рддреЬрдкрддे рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджुрдиिрдпा рдоें рд╣ी рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡  рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ  рдХुрдкोрд╖рдг  рдкрд░ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХुрд▓ рднूрдЦे рд▓ोрдЧों рдоें рд╕े 32 рдк्рд░рддिрд╢рдд рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдоें, 30 рдк्рд░рддिрд╢рдд рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा рдоें, 26 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЙрдк рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рддрдеा 12 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рднाрдЧों рдоें рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे 33 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдмрдЪ्рдЪे рдк्рд░ोрдЯीрди-рдЙрд░्рдЬा рдХुрдкोрд╖рдг рд╕े рдкीрдбिрдд рд╣ै рддрдеा 50 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЧрд░्рднрд╡рддी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдЖрдпрд░рди  рдХी рдХрдоी рд╡ाрд▓ा рдПрдиीрдоिрдпा рд░ोрдЧ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡  рдоें рджो рд╕ौ рдХрд░ोреЬ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рдРрд╕ा рднोрдЬрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоाрдирд╡ рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдХाрд╕, рд╕рдордп-рдкूрд░्рд╡ рдоृрдд्рдпु рдХो рд░ोрдХрдиे рддрдеा рдЕंрдзाрдкрди рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдХрдордЬोрд░ी рдЬैрд╕ी рдЕрдкंрдЧрддाрдУं рдХो рд░ोрдХрдиे рд▓ाрдпрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ  рдЦрдиिрдЬ-рд▓рд╡рдг, рд╡िрдЯाрдоिрди рдЖрджि рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं।
     рднाрд░рдд рдоें рдЦाрдж्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХी рдиीрддि рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓рдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдмреЭ рдЪुрдХी рдеी। рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЕрдХाрд▓ рдХो рднूрд▓ा рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рдеा рдФрд░ 1947 рдХे рджेрд╢ рд╡िрднाрдЬрди рдиे рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рдЧंрднीрд░ рдмрдиा рджिрдпा рддрдеा рднाрд░рдд рдоें рднूрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдХाрдлि рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ो рдЧрдпी। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╡ рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓िрдпा рддрдеा 1964 рдоें ‘рдЭा’ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдиिрдпुрдХ्рдд ‘рдЕрдиाрдЬ рдоूрд▓्рдп рд╕рдоिрддि’ рдХी рдЕрдиुрд╢ंрд╕ा рдкрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЦाрдж्рдп-рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ। рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдпोрдЬрдиाрдПं рдмрдиाрдпी рдЧрдИ рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рднूрдЦों рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рддрдеा рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдИ। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднाрд░рдд рдоें рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХा рдЕंрджाрдЬा рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬрдм 25 рдЬुрд▓ाрдИ  2012 рдХो рдк्рд░рдгрд╡ рдоुрдЦрд░्рдЬी рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдкрдж рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиे рдЧрдП рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦा। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдЙрдд्рдкाрджрди рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ 1.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ी рд░рд╣ी рдЬрдмрдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдФрд╕рддрди 1.9 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ। рдЕрддः рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдиाрдЬ рд╡ рджाрд▓ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рднी рдШрдЯी рд╣ै। рдЕрдиाрдЬों рдХी рдЦрдкрдд рд╡рд░्рд╖ 1990-91 рдоें рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि 468 рдЧ्рд░ाрдо рдеी рд╡рд╣ीं рд╡рд░्рд╖ 2005-06 рдоें рдШрдЯрдХрд░ рдк्рд░рддिрджिрди 412 рдЧ्рд░ाрдо рд░рд╣ рдЧрдИ। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рджाрд▓ों рдХी рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЦрдкрдд 42 рдЧ्рд░ाрдо рд╕े рдШрдЯрдХрд░ 33 рдЧ्рд░ाрдо рд░рд╣ рдЧрдИ। рдЬрдмрдХी 1956-57 рдоें рджाрд▓ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि 72 рдЧ्рд░ाрдо рдеी।
рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдХे рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рддिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдиाрдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдоें рдкрд╣рд▓े рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрдоी рдЖрдпी рд╣ै рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ  рд╣ै рдХि рднूрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмрдвोрдд्рддрд░ी рдЖрдпी рд╣ै। рд╡рд╣ी рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдХे рдоौрдЬूрджा рдЖंрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкिрдЫрд▓े рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЧрд░ीрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें 7.4 рдлीрд╕рджी рдХी рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдпे рджोрдиों рдЖंрдХреЬे рдЦुрдж рд╣ी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा  рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं। рджेрд╢ рдоें рдЬрдмрддрдХ рдЧрд░ीрдмी рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рд▓िрдП 1993 рдоें рджी рдЧрдИ рдбी.рдЯी. рд▓ाрдХреЬाрд╡ाрд▓ा рдХी рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХैрд▓ोрд░ी рдЖрдзाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд 2400 рдХैрд▓ोрд░ी рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рддिрджिрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рддрдеा рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें 2100 рдХैрд▓ोрд░ी рдк्рд░рддिрд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рддिрджिрди рдоाрдирдХ рд░ूрдк рдоें рдоैрдЬूрдж рд░рд╣ी, рдЧрд░ीрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ी рд╣ोрддी рд░рд╣ी। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдХीрдорддों рдХा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрдиा рдеा। рд╡рд░्рд╖ 2009 рдоें рдЧрдаिрдд рд╕ुрд░ेрд╢ рдбी. рддेंрдбुрд▓рдХрд░ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рд╡ाрд▓ी рд╕рдоिрддि рдиे рдЧрд░ीрдмी рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдмुрдиिрдпाрджी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░ рдбाрд▓ा рдФрд░ рдХैрд▓ोрд░ी рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕рдоिрддि рдиे рдХीрдордд рдХे рдЖंрдХреЬों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЧрд░ीрдмी рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рдоाрдирдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдоाрдирдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рд╖ 2004-05 рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджेрд╢ рдоें 37.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЖрдмाрджी рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдиिрдЪे рдмрддाрдпा। рд╡рд░्рд╖ 2011 рдоें рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдиे рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдоें рд╣рд▓рдлрдиाрдоा рджाрдпрд░ рдХрд░ рдХрд╣ा рдХी рд╢рд╣рд░ों рдоें 32 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддिрджिрди рддрдеा рдЧाँрд╡ों рдоें 26 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддिрджिрди рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдКрдкрд░ рдоाрдиा рдЬाрдпे। рдкुрдиः рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдиे рд╡рд░्рд╖ 2012 рдоें рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХी рдЧрд░ीрдмों рдХी рдЖрдмाрджी рдоें 7.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢рд╣рд░ों рдоें 28.65 рд░ु. рдФрд░ рдЧाँрд╡ों рдоें 22.43 рд░ु. рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рд╕े рдКрдкрд░ рдоाрдиा। рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдХे рднीрддрд░ рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖंрдХреЬों рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░ें рддो рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХे рдоाрдирдХ рдоूрд▓्рдп рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 12 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдХрдоी рдХी рд╣ै рдЬрдмрдХी рдЗрди рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдХिрдорддों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╡ рдЦाрдж्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднрд▓े рд╣ी рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдЕंрдХो рдХी рдЬाрджूрдЧрд░ी рдХрд░рдХे рдЧрд░ीрдмों рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХрдо рдмрддाрдпे рд▓ेрдХिрди рднूрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╣ो рд░рд╣ी рдмреЭोрдд्рддрд░ी рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХोрдИ рднी рдиीрддि рдирд╣ीं рдЭुрдард▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдордирд░ेрдЧा рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдордЬрджूрд░ों рдХो 120 рд░ु. рдк्рд░рддिрджिрди рдордЬрджूрд░ी рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдлूрдб рд╕िрдХ्рдпूрд░िрдЯी рдПрдЯрд▓рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордирд░ेрдЧा рдордЬрджूрд░ рдЕрдкрдиी рдордЬрджूрд░ी рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢  рд╣िрд╕्рд╕ा рдЦाрдиे рдпा рдЦाрдиे рдХी рд╡рд╕्рддु рдХो рдЦрд░ीрджрдиे рдоें рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдмी рдХो рджрд░्рд╢ाрддा  рд╣ै। 2015 рдоें рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЬрдм 250 рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХा рдоुрдЖрдпрдиा рдХिрдпा рддो рдЖрдпोрдЧ рдиे рдкाрдпा рдХी 234 рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд 95 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рднूрдЦे рд╣ैं। рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╡ैрд╢ाрд▓ी рдЬिрд▓े рдоें рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े 35 рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЧрдИ। рдПрдХ рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡ी рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрди рдоौрддों рдХा рдХाрд░рдг рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдеी। рджेрд╢ рдоें рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧ рднूрдЦे рд╕ोрддे рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧों рдХे рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд╢ाрдо рдХा рднोрдЬрди рд╣ी рдмрди рдкाрддा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдПрдХ рдкेрдЯ рд╣ी рдЦाрдХрд░ рдЧुрдЬाрд░ा рдХрд░рддे рд╣ैं ।  рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрднी рддрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдирд╣ीं рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрдИ рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЕрдкрдиी рд╕рд░рдХाрд░ों рдХो рднूрдЦ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдЕрдиुрд╢ंрд╕ाрдПँ рдХी рд╣ैं।
     рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднूрдЦ рдХो рдмाрдЬाрд░ рдиे рдоुрдиाрдлे рдХे рдзंрдзे рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкोрд╖рдг рдХी рдХрдоी рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдРрд╕ी рдиीрддिрдпां рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдмрдиा рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдЦाрдж्рдп рдЙрдж्рдпोрдЧ рдоें рд▓рдЧी рдмреЬी рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХो рд╕ीрдзा рдлाрдпрджा рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкोрд╖рдг рд╕ंрдмंрдзी рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд  рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдиिрдЬी рднाрдЧीрджाрд░ी (рдкी.рдкी.рдкी.) рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рджेрд╢ рдоें рд▓ोрдЧों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рдкी.рдкी.рдкी. рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдЦреЬा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рди рд╣ुрдЖ рддो рднाрд░рдд рдмीрдоाрд░ी рдФрд░ рдХुрдкोрд╖рдг рдХे рджрд▓рджрд▓ рдоें рдзंрд╕ рдЬाрдпेрдЧा। рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рднूрдЦ рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рдорд╣ंрдЧे рджрд░ рдкрд░ рдмाрдЬाрд░ рдоें рднрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рдХे рджрдмाрдм  рдоें рдпूрдиिрд╕ेрдл рдФрд░ рдбрдм्рд▓्рдпू.рдПрдЪ.рдУ. рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рднी рдЕрдкрдиे 27 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдХे 34рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рднा рдХे рдШोрд╖рдгा рдкрдд्рд░ рдХो рдЙрдаाрдХрд░ рдХिрдиाрд░े рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рдеा рдХि ‘рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдпे рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпां рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрдирд╣िрдд рдХी рдкोрд╖рдХ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।’ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпूрдиिрд╕ेрдл рдиे рдкोрд╖рдХ рдкрджाрд░्рдеों рдХी рд╕рдк्рд▓ाрдИ рдХे рд▓िрдП ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдПрд▓ाрдпंрд╕ рдлॉрд░ рдЗрдо्рдкूрд╡्рдб рди्рдпूрдЯ्рд░ीрд╢рди’ (рдЧेрди) рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХिрдпा рд╣ै рдЬрдмрдХी рдЧेрди рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд░िрдп рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиी рд╣ै।
     рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдХी рдоीрдбिрдпा рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░ीрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХрдо рд╣ोрдиे рдХे рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдХे рджाрд╡े рдХो рд▓ेрдХрд░ рди्рдпूрдЬ рдоीрдбिрдпा рдХे рдмреЬे рд╣िрд╕्рд╕े рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЧुрд▓ाрдмी рдЕрдЦрдмाрд░ों/рдЪैрдирд▓ों рдиे рдХाрдлि рдЦुрд╢ी рдЬाрд╣िрд░ рдХी। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдРрд╕ी рдРрд╕ी рдЦрдмрд░ों рдФрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯों рдХा рдмेрд╕рдм्рд░ी рд╕े рдЗंрддрдЬाрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдРрд╕े рдЦрдмрд░ों рд╕े рдоाрд╣ौрд▓ рдЦुрд╢рдиुрдоा рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрд╢рдиुрдоा рдоाрд╣ौрд▓ рдмрдиाрдиा рдоीрдбिрдпा рдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдирдИ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрди рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмреЭрддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдмाрдЬाрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдЕрдкрдиी рдЬेрдм рд╕े рдкैрд╕ा рддрднी рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै рдЬрдм рдЙрд╕े рдоाрд╣ौрд▓ рдЦुрд╢рдоा рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рдмреЭрдиे рдХे рдмाрдж рдоीрдбिрдпा рдХा рдХाрдо рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рдЬेрдм рд╕े рдкैрд╕ा рдиिрдХрд▓рд╡ाрдиे рдХा рднी рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рджो рджрд╢рдХों рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рддेрдЬी рд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдоें рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рд╡ рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдЦрдмрд░े рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЗрди्рд╣े рдХрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░िрдкोрд░्рдЯрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдмреЭ рдЧрдИ рд╣ै। рдХृрд╖ि, рд╢्рд░рдо, рдЧрд░ीрдмी-рднूрдЦ, рдХुрдкोрд╖рдг, рдоाрдЗрдЧ्рд░ेрд╢рди рдЬैрд╕ी рдмीрдЯ рдпा рддो рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджी рдЧрдИ рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдЙрд╕े рдЪрд▓ाрдК рдиिрд░्рджेрд╢ рдХे рд╕ाрде рдЫोреЬ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрдж рдХी рд╕рд░्рд╡े рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЫाрдкрдиे рдоें рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рджिрдЦाрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдкाँрдЪ рдлीрд╕рджी рднी рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рд░्рд╡े рдЫाрдкрдиे рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрддा। рдоीрдбिрдпा рддो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЦрдмрд░ों рдХो рдЫाрдкрдиे рдоें рднी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдирд╣ीं рджिрдЦा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ीрдПрд╕рдбीрдПрд╕ рдХे рдПрдХ рд╕рд░्рд╡े рдоें рдпрд╣ рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЬुреЬी рдЦрдмрд░ों рдХो рджो рд╕े рддीрди рдлीрд╕рджी рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЪैрдирд▓ों рдХा рд╣ाрд▓ рдФрд░ рдмुрд░ा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдЧрд░ीрдмों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдоुрдж्рджों рдХो рдоीрдбिрдпा рдХे рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рднी рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдХ्рдпोंрдХि рдмाрдЬाрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЧрд░ीрдмी рдХा рдЬिрдХ्рд░ рднी рдЙрдирдХे рдкाрдардХों рдпाрдиी рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे ‘рдмाрдИंрдЧ рдоूрдб’ рдХो рдЦрд░ाрдм рдпा рд╣рддोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддा рдЗрд╕े рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднूрдЦ, рдЧрд░ीрдмी, рдХुрдкोрд╖рдг рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХी рдЦрдмрд░ें рдЙрдирдХे рд▓рдХ्рд╖िрдд рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдП рд▓рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
1. рд╕рд░рдХाрд░ рднूрдЦ рдХो рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдоाрдирддी рд╣ै рдпा рджोрдиों рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдоाрдирддी рд╣ै рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
2. рдмреЭрддी рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдоाрдирдХ 32 рд░ुрдкрдпे рдШрдЯाрдХрд░ 26 рд░ुрдкрдпे рдХрд░рдиा рдЬрдирддा рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдирдЬрд░ рдоें рдХрд╣ाँ рддрдХ рдЙрдЪिрдд рд╣ै рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
3. рдоीрдбिрдпा рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рд░рдХाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓ेрддी рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
4. рдХ्рдпा рдоीрдбिрдпा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХे рджрдмाрдм рдХे рдЪрд▓рддे рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЬрдирд╕рдорд░्рдерди рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
5. рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХो рдЫाрдкрддे рд╕рдордп рдоीрдбिрдпा рднूрдЦे рдФрд░ рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рдХी рдмाрдЗрдЯ рдХो рдХिрддрдиा рд╕्рдеाрди рджेрддी рд╣ै рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
6. рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рдкीреЬिрдд рдЬрдирддा рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдоीрдбिрдпा рдХिрддрдиा рдЧंрднीрд░ рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
7. рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рдкीреЬिрдд рдЬрдирддा рдХे рдордз्рдп рдоें рдоीрдбिрдпा рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХिрддрдиी рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡ рдЪрдпрди рдЖрдзाрд░
     рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рднूрдЦ рд╡ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣рдоेрд╢ा рд╣ी рдк्рд░рдзाрди рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рдПрдХ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдиे 16 рдЬूрди 2013 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиे рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рджाрд╡ा рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдмिрд╣ाрд░ рдХी 55 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХुрдкोрд╖рдг рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ै। рд╡рд╣ीं 70 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорд╣िрд▓ाрдпें рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдПрдиीрдоिрдпा рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं। рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХे рдХाрд░рдг рднोрдЬрди рдХी рдХрдо рдоाрдд्рд░ा рдХा рд▓ेрдиा рдмрддाрдпा рдЧрдпा। рд╕рд░्рд╡े рдоें рдпрд╣ рднी рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдХी рдЬрдирдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рди рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдФрд░ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдпी рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдХी рдЙрдкрдпुрдд्рдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा। рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╡ рд╕рдЯीрдХ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдЖрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп  рд╕े рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдк्рд░рдордг्рдбрд▓ рддिрд░рд╣ुрдд рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा । рдкुрдиः рд╡िрд╖рдп  рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдФрд░ рдЧрд╣рдирддा рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддिрд░рд╣ुрдд рдк्рд░рдордг्рдбрд▓ рдХा рдмाреЭ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЬिрд▓ा рд╕ीрддाрдореЭी рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा। рдЕंрддिрдо рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рдиिрджрд░्рд╢рди рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЪाрд░ рдЧाँрд╡ рдХ्рд░рдорд╢ः рд░ाрдпрдкुрд░, рд╣рд░िрд╣рд░рдкुрд░,  рднंрдЯाрдмाрд░ी рд╡ рдХुрд░рд╣рд░ рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рд╢ोрдз  рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпे рдЧрдпे рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ рдЧाँрд╡ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдиिрдо्рди рд╣ै-
рдХ्рд░.рд╕ं.
  рдЧ्рд░ाрдо
 рдорд╣िрд▓ा
   %
рдкुрд░ुрд╖
%
рдпोрдЧ
%
1
рднंрдЯाрдмाрд░ी
    2
2.5%
 18
22.5%   
20
25%
2
рд╣рд░िрд╣рд░рдкुрд░
    7
8.75%
  13
16.25%  
20
25%
3
рдХुрд░рд╣рд░
    2
2.5%
  18
22.5%    
20
25%
4
рд░ाрдпрдкुрд░
   12
15%
   8
10%
 20
25%
рдХुрд▓ рдпोрдЧ

   23
28.75%  
57
71.25%   
80
25%

      рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рдкрдХ्рд╖ рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िंрджी рджैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ рджैрдиिрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рд╡ рджैрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рд╢ोрдз рдк्рд░рд╡िрдзि

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╢ोрдз рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдкूрд░्рдг рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рди рд╢ोрдз рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-

рдиिрджрд░्рд╢рди рдкрдж्рдзрддि- рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢ोрдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╡िрднिрди्рди рдЗрдХाрдИрдпों рдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЕрдиूрд╕ुрдЪी рдк्рд░рд╡िрдзि- рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬрдирддा рд╕े рдЕрдиूрд╕ुрдЪी рдк्рд░рд╡िрдзि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै।

рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг- рдоीрдбिрдпा рдХा рдкрдХ्рд╖ рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ेрдЦों, рдЦрдмрд░ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рдЖँрдХреЬों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ोрдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЧрдпे рдЖंрдХреЬों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдиिрдо्рди рд╣ैः-

рдХ्рдпा рдЖрдк рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрдп рд╕े рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдкूрд░ी рдХрд░ рдкाрддे рд╣ैं?


рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпे рдЧрдпे рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдХी рдФрд╕рдд рдЖрдп рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд░ुрдкрдпे рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдпे рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं рдЕрддः рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 22 рд░ुрдкрдпे рдХрдоाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЧрд░ीрдм рдирд╣ीं рд╣ै рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рджाрд╡ों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдЙрдд्рддрд░ рдЭुрдард▓ा рд░рд╣ा рд╣ै। 

рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рдЬрд░ूрд░рдд рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै?

рдпрджि рд╣ाँ, рддो рдХрд░्рдЬ рдХрд╣ाँ рд╕े рд▓ेрддे рд╣ैं?

рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рд▓िрдпे рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдоें рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрд░्рдЬ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ो рд╕्рдеाрдиिрдп рдорд╣ाрдЬрди рдХो рдЪुрдирддे рд╣ैं। рдмैंрдХ рд╕े рдЛрдг рдирд╣ीं рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмैंрдХों рдХी рдЛрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдЬрдЯीрд▓ рд╡ рдмैंрдХ рдХा рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рддрдеा рдмैंрдХों рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдШूрд╕рдЦोрд░ी рдХो рдоाрдиा।

рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рднोрдЬрди рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै?

рдХुрд▓ 100 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдиे рдоाрдиा рдХी рдЙрди्рд╣े рдЕрдм рднी рднोрдЬрди рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдЬрдм рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд░ुрдкрдпे рдХी рдЖрдорджрдиी рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЕрдкрдиी рдЦाрдж्рдп рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै рддрдм рдорд╣рдд 26 рд╡ 22 рд░ुрдкрдпे рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХैрд╕े рдЕрдкрдиी рдЦाрдж्рдп рдЬрд░ूрд░рдд рдкूрд░ा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдХ्рдпा рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै?

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рджाрд╡ों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЧрд░ीрдмों рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдмिрд╣ाрд░ рдХे ‘рднूрдЦ’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рдиे рдЬрдм рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рддो рдкाрдпा рдХि рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рдЧрд░ीрдмों рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдХ्рдпा рдЖрдк рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднूрдЦ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдХाрд░рдг рдмреЭрддी рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХो рдоाрдирддे рд╣ैं?

рдк्рд░рд╢्рди рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें 100 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдиे рдоाрдиा рдХि рдЙрдирдХी рдЧрд░ीрдмी рд╡ рднूрдЦ рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рдоंрд╣рдЧाрдИ рд╣ै।

рдЖрдк рдЕрдкрдиी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдХिрд╕ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं?

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ  рд╣ै рдХि рдоीрдбिрдпा рдХो рдЕрдкрдиे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдоीрдбिрдпा рднрд▓े рд╣ी рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦों рд╕े рдЧрд░ीрдм рдХे рд╣िрдд рдХी рдмाрдд рдХрд░े рд▓ेрдХिрди рдЧрд░ीрдм рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рдоाрдирддे।

рдХ्рдпा рдоीрдбिрдпा рдХे рд▓ोрдЧ рдЖрдкрд╕े рдХрднी рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░рддे рд╣ैं?

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдбाрдЯा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдоें рдоीрдбिрдпा рдХी рдШрдЯी рд╣ुрдИ рд╕ाрдЦ рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЬрдм рддрдХ рдоीрдбिрдпा рдХे рд▓ोрдЧ рдЧрд░ीрдм рд╕े рдоिрд▓ेंрдЧे рдирд╣ीं рддрдм рддрдХ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдХैрд╕े рдЬाрди рдкाрдпेंрдЧे рдпा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рдкाрдпेंрдЧे।

рдХ्рдпा 33.33 рд░ुрдкрдпे рдФрд░ 27.20 рд░ुрдкрдпे рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдмрдиाрдпे рдЬाрдиे рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдлैрд╕рд▓े рд╕े рдЖрдк рд╕рд╣рдордд рд╣ैं?

рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХो 100 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорддों рд╕े рдирдХाрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

    рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा 33.33 рдФрд░ 27.20 рд░ुрдкрдпे рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рдЬाрди рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд░ुрдкрдпे рдХी рдЖрдорджрдиी рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рднी рднोрдЬрди рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै рддрдм 33.33 рдФрд░ 27.20  рд░ुрдкрдпे рдЕрдорджрдиी рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХैрд╕े рдЕрдкрдиी рдкोрд╖рдг рд╕ंрдмंрдзी рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╡ рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдоंрд╣рдЧाрдИ, рдЦाрдж्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХे рдЖрдкрд╕ी рд╕ंрдмंрдзो рдХो рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдоीрдбिрдпा рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХे рджрдмाрдм рдоें рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг реЭंрдЧ рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдиीрддि рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХो рди्рдпाрдпोрдЪिрдд рд╕्рд╡рд░ рдирд╣ीं рдЙрдаा рдкा рд░рд╣ी рд╣ै।

    рдЬрдм рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХे рдоुрд▓्рдпों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 16 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ुрдИ рддो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдХो рднी 33.33 рд╕े рдмреЭрдХрд░ 37 рд░ुрдкрдпे рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे рд▓ेрдХिрди рдоंрд╣рдЧाрдИ рджрд░ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХा рдоाрдирдХ рдХ्рд░рдорд╢ः 33.33   рдФрд░ 27.20 рд░ुрдкрдпे рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдХो рди्рдпूрдирддрдо рдкोрд╖рдг рдоाрдирдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдоाрдирддी рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рджोрдиों рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рдХोрдИ рд▓ेрдиा рджेрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдмрдХी рд╕ुрдк्рд░िрдо рдХोрд░्рдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рдПрдХ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдиे рдХुрдкोрд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХे рдХाрд░рдг рднोрдЬрди рдХी рдХрдо рдоाрдд्рд░ा рдХा рд▓ेрдиा рдмрддाрдпा рд╣ै।

     рднूрдЦ рдХो рдмाрдЬाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдлाрдпрджे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рднूрдЦ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдЙрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рдоंрд╣рдЧे рджрд░ рдкрд░ рдмाрдЬाрд░ рдоें рднрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдпूрдиिрд╕ेрдл рдФрд░ рдбрдм्рд▓्рдпू.рдПрдЪ.рдУ. рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рднी рдЕрдм рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдШुрдЯрдиे рдЯेрдХ рджिрдпे рд╣ैं рддрдеा рд╡े рднी рдЕрдм рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХो рдоुрдиाрдлा рдкрд╣ुँрдЪा рд░рд╣े рд╣ै।

    рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЧрд░ीрдмी рджूрд░ рдХрд░рдиे рд╕ंрдмंрдзी рдХрдИ рдпोрдЬрдиा рдХो рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХि рдЧрд░ीрдмी рдХрдо рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд░िрдкोрд░्рдЯ рдпрд╣ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬрдиो рддрдХ рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХी рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рднी рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдмреЭाрдпा рддрдеा рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдоें рднूрдЦ рд╕े рд╣ुрдИ рдоौрдд рдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं।

    рдоीрдбिрдпा рдиे рднी рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рд╣ाрдИ рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ рд╣ी рдмрдиाрдпे рд░рдЦा рддрдеा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╕рдордЭा। рдХрднी рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рддो рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдХे рдЧрд░ीрдм рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ा।  рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдоीрдбिрдпा рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдмाрдз्рдп рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХी। рдоीрдбिрдпा рдиे рдЕрдкрдиी рдмрд╣рд╕ рдоें рднрд▓े рд╣ी рджрдмाрдм рдкреЬрдиे рдкрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХो рдпाрдж рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдиे рдЖрдЬ рднी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдЕрдкрдиी рдиिрд╢्рдЪिрдд рджूрд░ी рдХाрдпрдо рдХрд░ рд░рдЦी рд╣ै рдЕрддः рдЧрд░ीрдмी рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдмрд╣рд╕ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧंрднीрд░ рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕ुрдЭाрд╡

рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднूрдЦ рджोрдиों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдХे рдирд╣ीं рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдХो рдЧрд░ीрдмी рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдоाрдирдХ рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдоंрд╣рдЧाрдИ рджрд░ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЕрдЪ्рдЫा рддो рдпрд╣ рд╣ोрдЧा рдХी рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоूрд▓्рдп рдХे рдЬрдЧрд╣ рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓ी рдХैрд▓ोрд░ी рдХी рдиीрддि рдХो рд╣ी рдлिрд░ рд╕े рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рднрд▓े рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХा рджрдмाрдм рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдХрд░े । рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдЕрдкрдиे рдХो рд╣ाрдИрдк्рд░ोрдлाрдИрд▓ рдмрдиाрдиे рдХे рдмрджрд▓े рдЕрдкрдиे рдХो рдЧाँрд╡ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЪрд▓े।

рд╕ंрджрд░्рднः-
рдкुрд╕्рддрдХ рд╕ूрдЪी-
1. рднрд▓्рд▓ा рдЬी. рдПрд╕. - рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि - рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ, 2011
2. рд╢्рд░ीрдХांрдд - рд░ाрдЬ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ - рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2011
3. рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ाрд░्рд╖िрдХी-3- рдпुрд╡ा рд╕ंрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 2018
рдкрдд्рд░िрдХा рд╕ूрдЪी
1. рдЖрдЙрдЯрд▓ुрдХ 2. рддрд╣рд▓рдХा 3. рд╕िрдЯीрдЬрди рдкॉрд╡рд░
рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ рд╕ूрдЪी
1. рджैрдиिрдХ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди 2. рджैрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг

рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХे рдЕрдн्рдпुрджрдп рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि

рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░

рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╕े рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╢ोрдзрд░рдд
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 936 948 5212, +91 807 442 5417


рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдХा рд░ूрдк рдЬिрд╕ рдЧрддि рд╕े рдмрджрд▓ा рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдЧрддि рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпे рджोрдиों рд╕рдордп рдФрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣рдоेрд╢ा рдмрджрд▓рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдпे рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рд╣ैं। рдЕрдм рд╣рдо рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЙрд╕ рджौрд░ рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд▓ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕рдм рдмрджрд▓ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкुрдирд░्рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдоांрдЧ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡े рд╕рдм рдоिрдердХ рдкाрдЦंрдб рд╕े рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЕрдзूрд░ाрдкрди рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕рдм рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै? рдЗрд╕े рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдкреЬे рднूрдЦे, рдЕрдзрдиंрдЧे, рд╢ोрд╖िрдд, рдкीреЬिрдд рдЬीрд╡рди рдЬी рд░рд╣े рд╕рдоाрдЬ рдХे рднुрдХ्рддрднोрдЧी рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╣िрд╕्рд╕े рдХो рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬिрд╕рдХो рдЖрдЬ рднी рдЪрдордЪрдоाрддी рд▓рдХ्рдЬрд░ी рдЧाреЬिрдпाँ, рдЧрдЧрдирдЪुрдо्рдмी рдЗрдоाрд░рддें, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╢рд╣рд░, рдХाрд▓े рд╕реЮेрдж рд╣ो рдЪुрдХे рдзрди рд╕े рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рднूрдЦे рдкेрдЯ рдХो рднрд░рдиे рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рдкीреЬिрддрдЬрдиों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдХो рджрд▓िрдд рдХрд╡िрдпों рдиे рдЙрдаाрдпा। рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣рд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдХि рдЙрд╕рдХा рджोрд╖ी рдХौрди рд╣ै? рдЬिрд╕рдХो рдЖрдЬ рднी рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬाрддा, рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓рдиा рддो рджूрд░ рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рдРрд╕े рдХौрди рд╕े рддрдд्рд╡ рд╣ैं? рдЬिрдирдХे рдЪрд▓рддे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддрдиे рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХुрдЫ рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрдорд░्рд╢ рдмрди рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं।

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдмीрдЬ рдХैрд╕े рдкрдирдкे рдФрд░ рдлिрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдХैрд╕े рдлрд▓-рдлूрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं? рдЗрди рд╕рдм рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЪूंрдХि рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рднेрджрднाрд╡, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рд╢ोрд╖рдг, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкाрдЦंрдб рдЖрджि рдоुрдж्рджों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЕрдм рддрдХ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдж्рд╡ंрдж्рд╡ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рджрд▓िрдд рдЪिрди्рддрдХ рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे ‘рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрдд рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा’ рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै “рд╡ैрджिрдХ-рдХाрд▓ рдПрд╡ं рд╕्рдоृрддि-рдХाрд▓ рдХी рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЗрдирдХा рдШрдиिрд╖्рда рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╢ूрдж्рд░, рдЬाрддिрдпों, рдЙрдкрдЬाрддिрдпों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд░рд╣ा, рдлिрд░ рдЗрдирдХो ‘рдЪांрдбाрд▓’, ‘рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдп’, ‘рдЕрдЫूрдд’, ‘рд╣рд░िрдЬрди’ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдиाрдоों рд╕े рдЗрдирдХो рдкुрдХाрд░ा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рдд्рддा рдиे рдЬो рджु:рдЦрдж рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпे рд╡े рджрд░्рджрдиाрдХ рд╣ै।”1 рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдХा рдпрд╣ рдордд рдЙрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рджрд▓िрддों рдХो рдХрдордЬोрд░, рдмेрдмрд╕, рдмेрдЬुрд╡ाрди рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдЬिрд╢ рдмрдирддी рд░рд╣ी। рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ुрдЪाрд░ु рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЬैрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдпी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рд░рд╣े, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ी рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрддिрд╡ाрдж, рд╕ंрдк्рд░рджाрдп, рд░ूреЭिрд╡ाрдж рдЬैрд╕े рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдЬрд╣рд░ рдлैрд▓рддे рд░рд╣े। рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдирдлрд░рдд рдФрд░ рдШृрдгा рдЬैрд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП। рд╡рд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЗंрддिрдЬाрд░ рдирдИрдо рдЦां рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдХी рд▓ोрдХोрдд्рддрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддрдеा рдЬाрддि-рдк्рд░рдеा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдЖрдард╡ाँ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХрд╣рдиे рдоें рдХोрдИ рдЕрдд्рдпुрдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрдорд░ рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рд╡рд░्рдг -рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣िрди्рджू рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрд╡рд╢ рдЙрд╕рдоें рдХ्рдпों рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЧрдИ, рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкाрдардХों рдХो рджेрдиा рдкрд░рдоाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।”2

 рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЬिрд╕े рдирдИрдо рдЦाँ рдиे рд╣िрди्рджू рдЬाрддि рдХा рдХрдорд░рддोреЬ рдоाрдиा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рдЧंрднीрд░ рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рдХेрд╡рд▓ рд╣िрди्рджू рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдкूрд░ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рддाрд░-рддाрд░ рд╣ुрдИ рд╣ै। рджिрдиों-рджिрди рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓рддी рд░рд╣ी। рдЬिрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХрд░्рдоों рдХो рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рдФрд░ рд╢ूрдж्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдИ। рд╡рд╣ рдЬाрддिрд╡ाрдж рдХे рд░ूрдк рдоें рдлैрд▓ рдЧрдпा। рдЬिрд╕рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХा рдмрдЦूрдмी рд╡िрдЦंрдбрди рдХिрдпा। рдЗрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХिрддрдиी рдЫрд╡ि рджूрд╖िрдд рд╣ुрдИ рдЗрд╕े рдмрддाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं। рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдЬ рддрдХ рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рдЦाрдИं рдХो рдирд╣ीं рдкाрдЯ рдкाрдпा। рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рдЬिрд░рд╣рдмрдЦ्рддрд░ рдкрд╣рди рд░рдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣рдорд▓े рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рдЯूрдЯ рдирд╣ीं рдкाрдИ। рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╣рдорд▓ा рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे рдХिрдпा рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХिрдпा। рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рддोреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЯूрдЯрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рддрднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдорд░рд╕рддा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрдкрдЬी рд╡िрдн्рд░рдо рд╕्рдеिрддि рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।”3 рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рджिрдпों рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрддрдиी рдЕрд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рдШाрддрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ рдЬीрд╡िрдд рдХैрд╕े рд╣ै? рдЗрди рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕рдХो рдз्рд╡рд╕्рдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд▓ेрдХिрди рд╕рдд्рддा рдХे рд▓ोрднी рд▓ोрдЧ рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдЗрд╕рдХो рдЬीрд╡िрдд рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдирддा рднाрдИрдЪाрд░ा рдХे рд▓िрдП рдмреЬे-рдмреЬे рдЧ्рд░рди्рде, рдмреЬे-рдмреЬे рд╕ंрддों рдХे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди, рд╕рдд्рдпрдо्, рд╢िрд╡рдо्, рд╕ुрди्рджрд░рдо्, рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо рдХी рднाрд╡рдиा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рднी рдЕрд╕рдлрд▓ рджिрдЦे। рдпा рддो рдпрд╣ рдХрд╣े рдХी рдЙрдирдХा рдЪोрд▓ा рд╡рд╣ी рд╣ै। рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬो рдЪрд▓ा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै, ‘рдорди рдоें рд░ाрдо рдмрдЧрд▓ рдоें рдЫूрд░ी’। рд╕рдЪ рдмाрдд рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЭूрда рдФрд░ рд╡ेрдмुрдиिрдпाрджी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдЯिрдХा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा।

рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдоेрд░ी рд░ाрдп рдоें рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЬрдм рддрдХ рдЖрдк рдЕрдкрдиी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं рдмрджрд▓ेंрдЧे, рддрдм рддрдХ рдХोрдИ рдк्рд░рдЧрддि рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी। рдЖрдк рд╕рдоाрдЬ рдХो рд░рдХ्рд╖ा рдпा рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдиींрд╡ рдкрд░ рдЖрдк рдХोрдИ рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे: рдЖрдк рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे, рдЖрдк рдиैрддिрдХрддा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдиींрд╡ рдкрд░ рдЖрдк рдХोрдИ рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ेंрдЧे, рд╡े рдЪрдЯрдХ рдЬाрдпрдЧा рдФрд░ рдХрднी рдкूрд░ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।”4 рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдирддा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдмिрдиा рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рд╕े рди рдХрднी рдХोрдИ рд╕ाрд░्рдердХ рдоूрд▓्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рди рдХрднी рд╣ोрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдмрджрд▓рдиा рд╣ोрдЧा। рдЖрдкрд╕ी рдж्рд╡ेрд╖ рдХो рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░ा рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рддрдХрд▓ीреЮें рдЭेрд▓ीं, рдЕрдкрдоाрди рд╕рд╣ा, рдШुрдЯрди рд╕े рднрд░ा рдЬीрд╡рди рдЬिрдпा। рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдЙрдирдХा рд╕ाрде рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЙрди рд╕ाрд░े рдХाрд░рдгों рдХो рдвूंрдврдиा рдЪाрд╣िрдпे рдЬो рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै। рдЖрдЬрдХрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднрд░рдоाрд░ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдоें рд╡рд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ेрд╢ рдХुрдоाрд░ рдоौрд░्рдп рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЖрдЬ рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рдЙрд╕ी рджрд▓िрдд рд╡िрд░ोрдзी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рд╡ेрдж рдкुрд░ाрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд, рдЧीрддा, рдХौрдЯिрд▓्рдп рдХा рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдпाрдЬ्рдЮрд╡рд▓्рдХ्рдп рд╕्рдоृрддि, рдордиुрд╕्рдоृрддि, рд░ाрдоाрдпрдг, рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕, рдХुрдоाрд░िрд▓ рднрдЯ्рдЯ рдХा рд╢्рд▓ोрдХ्рд╡ाрд░्рддिрдХा, рддेрдЬрд╡ाрд░्рддिрдХा рддрдеा рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдХा рдм्рд░рд╣्рдо-рд╕ूрдд्рд░ рднाрд╖्рдп рдЖрджि рд╕рднी рджрд▓िрдд-рд╡िрд░ोрдзी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬिрдирдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднрд░рдоाрд░ рди рд╣ोрддी рддो рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ी рди рдкреЬрддी। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕рдд्рдп рд╣ै।”5 рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдЧी рддो рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рднी рд╣ोрдЧी; рдпрд╣ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдиिрдпрдо рд╕рд░्рд╡рдеा рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рди рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХि рдХрдоी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी। рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХा рдЖрдзाрд░ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдмрдиाрдПं рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдоाрдирд╡ рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рдоोрдХ्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдордиुрд╖्рдп-рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмीрдЪ рдЦाрдИं рднी рдмрдиाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдШाрддрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдП। рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдоाрдЬ рдиे рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиाрдпा рдЬो рдЗрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рд▓िрдЦा। рдЙрддрдиा рд╣ी рд╕ोрдЪा рдЬिрддрдиा рдЗрди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╕ोрдЪा। рдЕрдЧрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдХрд╣ рджिрдпा рдХि рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ा рдордиुрд╖्рдп рд╕рдмрд╕े рддाрдХрддрд╡рд░ рдордиुрд╖्рдп рд╣ै, рддो рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ै। рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рдмेрд╣рдж рдХाрдпрд░ рдФрд░ рдбрд░рдкोрдХ рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╣ो। рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХे рдШрд░ рдкैрджा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЬ्рдЮाрдиी рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рд╢ूрдж्рд░ рдХे рдШрд░ рдкैрджा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдЬ्рдЮाрдиी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХो рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдЕрд╡рдзि рддрдХ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдп рдмрдиाрдпे рд░рдЦा। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЕрдЧрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдЬ्рдЮाрди рдЕрд░्рдЬिрдд рднी рдХрд░ рд▓िрдпा рддो рдЙрд╕े рд░ोрдХрдиे рдХी рдЪाрд▓ рдЪрд▓рдиे рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрдП। рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд░ाрдоाрдпрдг-рдХाрд▓ рдоें рд╢рдо्рдмूрдХ рдЛрд╖ि рдХे рд╢ूрдж्рд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рддрдкрд╕्рдпा рдХрд░рдиे рдкрд░, рд░ाрдЬा рд░ाрдо рдЪрди्рдж्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХा рд╡рдз рдХिрдпा рдЧрдпा।” рдорд╣ाрднाрд░рдд-рдХाрд▓ рдоें рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХी рдХрдеा рд╢ूрдж्рд░ों рдкрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा-рдк्рд░ाрдк्рддि рдоें рдк्рд░рддिрдмंрдз рдкрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЧुрд░ु рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рд╢िрдХ्рд╖ा рди рджेрдиे рдкрд░ рднी ‘рдПрдХрд▓рд╡्рдп’ рдХा рджाрдпाँ рдЕँрдЧूрдаा рдХрдЯрд╡ा рд▓ेрдиा рд╢ूрдж्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЫрд▓-рдк्рд░рдкंрдЪ рдХрд░рдХे рдЙрдирдХो рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рд╕े рд░ोрдХрдиा рд╣ी рдеा।”6 

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдШोрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдЪрд▓рддे рд╣ी рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╣ुрдИ рдЬिрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рдЬिрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдмुрдж्рдз, рдХрдмीрд░, рд░ैрджाрд╕, рдиाрде рд╕िрдж्рдз, рдЖंрдмेрдбрдХрд░рд╡ाрджी рдФрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी। рдЗрди рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдиे рдмреЬी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕ोрдЪ-рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ рдЬреЬрддा рдХो рддोреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрди рд╕ाрд░ी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो реЩाрд░िрдЬ рдХрд░ рджिрдпा рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЯिрдХा рдеा। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХोрдИ рдПрдХ рджो рджिрди рдоें рдирд╣ीं рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ुрдЖ рдмрд▓्рдХि рд╕ौ рд╕ाрд▓ рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдХा рд╣ै। рдХँрд╡рд▓ рднाрд░рддी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ौ рд╕ाрд▓ рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╣рдо рдФрд░ рдкीрдЫे рд▓े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╕े рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рддрдХ рджрд▓िрдд рдиे рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрдеा рдХो рд╣рд░ рдпुрдЧ рдФрд░ рдХाрд▓ рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा। рд╡рд╣ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рджैрд╡ рдоुрдЦрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддिрдмंрдзों рдХो рдХрднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдФрд░ рди рд╕рд╣рди рдХिрдпा। рдЖрд░्рдпों рдХे рд╡ैрджिрдХ рджрд░्рд╢рди (рдкрд░рд▓ोрдХрд╡ाрджी) рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдиाрд░्рдпों (рдоूрд▓рдиिрд╡ाрд╕ी) рдХी рдЕрдЬीрд╡рдХ рджрд░्рд╢рди-рдзाрд░ा (рд▓ोрдХрд╡ाрджी) рдиे рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрди-рдЬाрдЧрд░рдг рдХिрдпा। рдордиुрд╕्рдоृрддि рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╢ूрдж्рд░ों рдиे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдФрд░ рд╕рджैрд╡ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЙрд╕рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा।”7 рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдШреЬी рдоें рдХौрди рдЪैрди рдХी рд╡ंрд╢ी рдмрдЬाрддा рд╣ै । рд╕рднी рдЙрд╕рд╕े рдиिрджाрди рд╣ी рдЪाрд╣рддें рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддो рдЬाрдирд╡рд░ рднी рджुрд╢्рдорди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╣ुंрдХाрд░ рднрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддो рдкूрд░ी-рдкूрд░ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрд╕्рдоिрддा рд╣ी рджाँрд╡ рдкрд░ рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдкाрдЦंрдб, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдХे рдЪрд▓рддे рдШुрдЯрди рд╕े рднрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी рдЬीрдиे рд╡ाрд▓ा рдХैрд╕े рд╢ांрдд рдмैрдаेрдЧा।

рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рд╕рдм рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे ‘рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा рдоें’ рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╕рд░рд╣рдкा рдиाрдордХ рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि “рдлिрд░ рднी рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рддрдЯрд╕्рдерддा рдХा рд╣ी рдЖрд▓ंрдмрди рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдХрднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рдЙрдЧ्рд░рддрдо рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрд╢्рд╡рдШोрд╖ (рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдкूрд░्рд╡рд╡рд░्рддी рдХрд╡ि ) рдХी рд▓िрдЦी рд╣ुрдИ рд╡рдЬ्рд░рд╕ूрдЪि рдПрдХ рдРрд╕ी рд╣ी рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै। рд╕рд░ोрд░ूрд╣्рдкाрдж (рд╕рд░рд╣рдкा) рдиाрдордХ рд╕рд╣рдЬрдпाрдиी рд╕िрдж्рдз рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рднрдпंрдХрд░ рд╡िрд░ोрдзी рдеे। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдм्рд░рд╣्рдоा рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП рдеे, рдЬрдм рд╣ुрдП рдеे рддрдм рд╣ुрдП рдеे। рдЗрд╕ рд╕рдордп рддो рд╡े рднी рджूрд╕рд░े рд▓ोрдЧ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкैрджा рд╣ुрдП рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡ैрд╕े рд╣ी рдкैрджा рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं рддो рдлिрд░ рдм्рд░рд╣्рдордд्рд╡ рдХрд╣ाँ।”8 рдХрд╣рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рд╣ूрдмрд╣ू рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╕рд░्рд╡рджा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоौрдЬूрдж рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╡िрддा рдоें, рдЧीрдд рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЦोрдЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЫрд╡ि рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░ा рдХे рд▓िрдП рдиाрдеों, рд╕िрдж्рдзों рдФрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдиिрд░्рдЧुрдгрдзाрд░ा рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬो рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╡рд╣ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рд░ूрдмрд░ू рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдХрдмीрд░рджाрд╕, рд░ैрджाрд╕, рдиाрдирдХ, рд╕ेрдиा, рдкीрдкा, рдзрди्рдиा рдЖрджि рдиिрдо्рди рдЬाрддि рдХे рдХрд╡ि рдеे। рдЬिрдирдХे рдпрд╣ाँ рдкाрдЦंрдб, рдЖрдбрдо्рдмрд░, рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдЖрджि рдХा рдЦुрд▓рдХрд░ рд╡िрд░ोрдз рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдФрд░ рд░ैрджाрд╕ рдЬैрд╕े рд╕ंрдд рдХрд╡ि рд╣ुрдП рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрддि-рдкांрддि рдХा рдЦंрдбрди рдХिрдпा। рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू рдиे рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЬाрдд-рдкाрдд рд╡ рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдХрджाрдЪिрдд рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рдЦрд░ рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рдХрд╡ि рд░рд╣े। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдгीрдпрддा рдмेрдЬोреЬ рдеी। рдХрдмीрд░ рдХा рд░рдЪрдиा рдХрд░्рдо рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै: -
“рд╕ंрддрди рдЬाрдд рди рдкूрдЫो рдиिрд░рдЧुрдиिрдпां
рд╕ाрдз рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕ाрдз рдЫрдд्рддрд░ी
рд╕ाрдз рдЬाрддी рдмрдиिрдпां
рд╕ाрдзрди рдоां рдЫрддीрд╕ рдХौрдо рд╣ै рдЯेреЬी рддोрд░ рдкुрдЫाрдиिрдпां।
рд╣िрди्рджू рддुрд░्рдХ рджुрдИ рджीрди рдмрдиे рд╣ैं рдХрдЫू рдирд╣ीं рдкрд╣्рдЪाрдиिрдпां।

рдХрдмीрд░ рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ ‘рд░ैрджाрд╕’ рднी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдХрд╡ि рд╣ैं। рдкрд░ рдЙрддрдиे рдиिрдбрд░ рд╢ाрдпрдж рдирд╣ीं। рд╣рдо рдпрд╣ाँ рдЙрдирдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдкंрдХ्рддिрдпों рдЙрдж्рдзрдд рдХрд░ेंрдЧे –
“рд░ैрджाрд╕ рд╡ाрдорди рдордд рдкूрдЬिрдпे, рдЬрдК рд╣ोрд╡े рдЧुрдг рд╣ीрди,
рдкूрдЬрд╣ि рдЪрд░рдг рдЪांрдбाрд▓ рдХे,рдЬрдК рд╣ोрд╡े рдЧुрди рдк्рд░рд╡ीрди।”9

рдЗрди рд╕ंрддों рдХे рдкाрд╕ рджрд▓िрдд рдЪिंрддрди рдХे рд╡े рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдоौрдЬूрдж рдеे। рдЬिрд╕рд╕े рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрдж, рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЖрджि рдХा рдЦंрдбрди рдЗрдирдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рднेрджрднाрд╡ рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕рдоाрдирддा рдХा рдкाрда рд╕рджैрд╡ рдкреЭाрдпा। рдЗрди рд╕ंрддों рдХे рдмीрдЪ рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдПрдХ рдРрд╕े рд╕ंрдд рдХрд╡ि рдеे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХा рдкूрд░े рддेрд╡рд░ рдХे рд╕ाрде рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдХुрд░ीрддिрдпों, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों, рджрдХिрдпाрдиूрд╕ी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рдоें рд▓िрдк्рдд рд▓ोрдЧों рдХो рдЬрдордХрд░ рдлрдЯрдХाрд░ рд▓рдЧाрдИ рд╣ै। рд╕ंрддों рдиे рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдПрдХ рдирдпा рдоोреЬ рджिрдпा। рд▓ेрдХिрди рднрдХ्рддि рдХрд╡ि рдХे рднांрддि рдЙрд╕ рднाрд╡рдиा рдХो рдирд╣ीं рдд्рдпाрдЧ рдкाрдП рдЬिрдирдХा рджрд▓िрдд рдХрд╡ि рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдоें рд░ैрджाрд╕ рдФрд░ рдХрдмीрд░ рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЦреЬे рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рд╡े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рджрд▓рджрд▓ рдоें рдлँрд╕рдХрд░ рдЙрд╕ी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдиे рд╡рд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдкुрдЦ्рддा рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрддा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЧрд╣рди рдЕрднिрдк्рд░ेрд░рдгा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддी рд╣ै, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд░ोрдз рдХे рд╕्рд╡рд░ рдХो рдКँрдЪा рдХрд░рддीं рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдирдХрд░ рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдмрдирддी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж, рднрдХ्рддिрд╡ाрдж, рдиिрд░्рдЧुрдгрд╡ाрдж рдЖрджि рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЬोреЬ рджेрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЦреЬा рд╣ै।”10 рд╕рдЧुрдг-рдиिрд░्рдЧुрдг рднрдХ्рддि, рдк्рд░ेрдо рдЖрджि рджрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рдХрдмीрд░рджाрд╕ рд╕рдЧुрди-рдиिрд░्рдЧुрдг рдХे рд░рд╣рд╕्рдп рдоें рдЙрд▓рдЭे рд░рд╣े। рдЙрдирдХा рдИрд╢्рд╡рд░ рдиिрд░्рдЧुрдг рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╣ै рдЬрдмрдХि рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдИрд╢्рд╡рд░ рдиाрдо рдХी рдХोрдИ рдЪीрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХे рдкाрд╕ рдЬो рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рдФрд░ рддेрд╡рд░ рд╣ै। рд╡рд╣ीं рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкाрд╕ рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЪिंрддрди рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬो рдиींрд╡ рд╕ंрддों рдиे рд░рдЦी рдеी। рд╡рд╣ рджिрдиों-рджिрди рдЕрдкрдиे рдоुрдХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рджिрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪिंрддрди рдоाрдирд╡ рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдпा рдеा। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЖрдд्рдордмрд▓ рдЗрдирдХे рдкाрд╕ рдеा। рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдХेрд▓े рд╣ी рдкाрдЦंрдбिрдпों рдХो рдзूрд▓ рдЪрдЯाрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХोрдИ рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ें рд▓ेрдХिрди рдХрдмीрд░ рдХे рдмिрди рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдзूрд░ा рд╣ै। рдЦैрд░ рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╡рд░्рдгрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЙрд╕ी рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЕрдм рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиा рд╕рдХी।

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдиाрде, рд╕िрдж्рдз, рдХрдмीрд░, рд░ैрджाрд╕ рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд ‘рд╣ीрд░ा рдбोрдо’ рдХी рдХрд╡िрддा ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░ рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рднрд▓ा рд╣ो рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд╣े рдЬैрд╕े рдЫाрдкी рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1914 рдХी ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдоें рдЫрдкी рдеी рдлिрд░ рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рд╣ी рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрди рдЧрдпी। рдЗрд╕рдоें рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдЦाрд╕рдХрд░ рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдЕрдЫूрддों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдХी рд╣ै। рдмреЬे рд╣ी рдХाрддрд░ рд╕्рд╡рд░ рдоें рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдиे рджрд▓िрддों рдХे рджीрди рд╣ीрди рджрд╢ा рдХा рд╣ाрд▓ рд╕ुрдиाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдпрдеाрд░्рде рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рджрд▓िрдд рдЬीрд╡рди рдХा рдиंрдЧा рдпрдеाрд░्рде рд╣ै।”11 рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा। рдЬिрд╕े рджुрдиिрдпा рдк्рд░рдЬाрдкाрд▓рдХ рдоाрдирддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдиे рдж्рд░ौрдкрджी рдФрд░ рдк्рд░рд╣्рд▓ाрдж рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рддाрд░ рд▓िрдпा। рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░ा рджрд░्рдж рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕ुрдирддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдкрд╕ीрдиे рдХी рдХрдоाрдИ рдЦाрддे рд╣ैं, рдлिрд░ рднी рд╕ुрдХूрди рдирд╣ीं рдкाрддे। рдХрд╡िрддा рдиे рдЬाрддिрд╡ाрдж рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣ा рдХि рдбोрдо рдЬाрдирдХрд░ рд╡рд╣ рднी рд╣рдордХो рдЫूрдиे рд╕े рдбрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। “рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें ‘рд╣ीрд░ा рдбोрдо’ рдХी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдбॉ. рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдХे рдордд рд╕े рдпрд╣ 1914 рдоें рдЫрдкी। рдПрдо. рдЖрд░ . рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ 1916 рдоें рдЫрдкी। рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдЗрд╕े рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╡рд╣ рдПрдХ рдордд рдХाрдпрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि ‘рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджрд▓िрдд рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ैं।”12 рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдЬैрд╕ा рдЬीрд╡рди рдЬीрддा рд╣ै рдЗрдирдХे рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╡рд╣ीं рдЖрдд्рдоाрдиुрднрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╡्рдпрдеा рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╣ै। рдЬिрдирдХा рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рднрдЧрд╡ाрди рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрд╡िрддा рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕्рд╡рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै। рдЬिрд╕े рдкреЭрдиे рдХे рдмाрдж рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдмेрдЪैрди рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рд╣ै। ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рдХрд╡िрддा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рд▓िрдЦा рд╣ैं рдХि “ ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдХрд╡िрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдордз्рдпрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрддों рдХी рддрд░рд╣ рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╢िрдХंрдЬे рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рди рд╕ंрдд рдмрдирдиे рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд╣ै рдФрд░ рди рд▓ोрдХ рдХे рджुःрдЦ рдХे рдмрджрд▓े рдкрд░рд▓ोрдХ рдоें рд╕ुрдЦ рдкाрдиे рдХी рдЪिंрддा рд╣ै।

рдпрд╣ाँ рдХрд╡ि рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХे рднрдЧрд╡ाрди рд╕े рдиिрд░ाрд╢ рд╣ी рдирд╣ीं рдиाрд░ाрдЬ рднी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै-
рд╣рдордиी рдХे рджुःрдЦ рднрдЧрд╡рдирдУ рди рджेрдЦрддाрдЯे
рд╣рдордиी рдХे рдХрдмрд▓े рдХрд▓ेрд╕рд╡ा рдЙрдаाрдЗрдмि।”13

рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдЗрд╕ीрд▓िрдП рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдЖрдзाрд░ рд╕्рддрдо्рдн рдмрдирддी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкीреЬा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдзрд░्рдо рдХे рд░рдХ्рд╖рдХों рдХो рдлрдЯрдХाрд░ рд╣ै। рдХрд╡ि рдиे рднрдЧрд╡ाрди рд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рддू рднी рдоुрдЭे рдЫूрдиे рд╕े рдбрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рддाрд░्рдХिрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рдиे рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ाрдордиे рдЪुрдиौрддी рдЦреЬी рдХी рдЬिрд╕рд╕े рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рдЖрдЧाрдЬ рд╣ुрдЖ। рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддि рдоें рдХрд╣рдХрд░ рд╕рдмрдХो рдЪौрдХा рджिрдпा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╣िंрджू рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЬाрддिрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा। рдРрд╕े рд╣ी рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдЕрдЫूрддाрдирди्рдж рдХे рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рджिрдЦा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░ рдиे рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рдЕрдЫूрддाрдирди्рдж’ рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЧीрдд рдФрд░ рдЧрдЬрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рдордиु рдФрд░ рдордиुрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЦिрд▓्рд▓िрдпाँ рдЙреЬाрдпी рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рджрд▓िрддों рдХे рдЧौрд░рд╡ рдкूрд░्рдг рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рд╡ाрдоी рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╕рддрд░्рдХ рдФрд░ рд╕ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдд्рдо-рд╣ीрдирддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рджрд▓िрддों рдХो рд╕ीрдиा рддाрдирдХрд░ рдЬीрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рднाрд╡ों рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрдЧрд░рдг рдЕрди्рдп рдЧीрдд рднी рдЧाрдпे। рд╣िрди्рджू-рд╡ंрд╢ рдХा рдЧौрд░рд╡ рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे ‘рдеिрдпेрдЯрд░ рдз्рд╡рдиि’ рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджрд▓िрдд рдЬीрд╡рди рдХा рдЬो рдоाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै -
рдордиुрдЬी рддुрдордиे рд╡рд░्рдг рдмрдиा рджिрдП рдЪाрд░।
рдЬा рджिрди рддुрдордиे рд╡рд░्рдг рдмрдиाрдпे, рди्рдпाрд░े рд░ंрдЧ рдмрдиाрдпे рдХ्рдпों рдиा
рдЧोрд░े рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд▓ाрд▓ рдХ्рд╖рдд्рд░ी рдмрдиिрдпा рдкीрд▓े рдмрдиाрдпे рдХ्рдпों рдиा
рд╢ूрдж्рд░ рдмрдиाрддे рдХाрд▓े рд╡рд░्рдг рдХे, рдкीрдЫे рдХो рдкैрд░ рд▓рдЧाрдпे рдХ्рдпों рди?।”14

рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЬाрддि рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рддो рдкैрджा рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд░ूрдк, рд░ंрдЧ рдЖрдХाрд░ рдЖрджि рдоें рднिрди्рдирддा рдХрд░рддा। рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдиे рд╕рдмрдХो рд╕ाрдоाрди рдмрдиाрдпा। рд▓ेрдХिрди рдЬреЬ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╡ाрд▓े рдЖрдЬ рднी рдЗрд╕рдХो рдоाрдирдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрддों, рд▓ेрдЦрдХों, рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ोрдЧों рдиे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рддाрд░्рдХिрдХ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХी рдпрд╣ рдЕрдм рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдкूрд░े рддेрд╡рд░ рдХे рд╕ाрде рджрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╢्рд░ेрдп рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ुрд╕्рдд рдкреЬ рдЪुрдХी рдирд╕ों рдоें рдЬाрди рдбाрд▓ा। рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рдХाрдлी рд╣ै “рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЖрдзाрд░ рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХा рдЬीрд╡рди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдПрд╡ं рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рдХा рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рд╕рднी рджрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЗрд╕ рдмिрди्рджुрдУं рдкрд░ рдПрдХрдордд рд╣ै рдХि рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рдиे рд╕्рд╡рдпं рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд░рд╣рдХрд░ рд╕ाрдоंрддी рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ рддेрдЬ рдХिрдпा рдеा। рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдпा рдк्рд░рднुрдд्рдд्рд╡ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрди्рджोрд▓рди рдЦреЬा рдХिрдпा рдеा। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдХि рдЬрд╣ाँ рд░рдЪрдиा рдХाрд░ों рдиे рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рдХो рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рдоाрдиा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХो рдЕрдкрдиा рд╢рдХ्рддिрдкुंрдЬ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।”15 рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╢рдХ्рддि рдмрдиे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рдоूрд▓рдоंрдд्рд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдмрдиो, рд╕ंрдЧрдаिрдд рдмрдиो, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ो рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЬрди рдЪेрддрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рд╣ुрдЖ। рд╕ाрде рд╣ी рд╡े рдЕрдкрдиी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ुрдП। рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рдЬ्рдЮाрди рд╡िрд╣ीрди рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рдЬी рд░рд╣े рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЕрдж्рднुрдд рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।

рдХрд╡िрддा рдХा рдЬो рд░ूрдк рдиाрдеों, рд╕िрдж्рдзों рд╕े рдоिрд▓ा рдеा। рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░рд╡ाрдж рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдоें рдЖрдХ्рд░ोрд╢, рддेрд╡рд░ рдФрд░ рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рджिрдЦрдиे рд▓рдЧी। рджрд▓िрдд рдХрд╡ि рдЕрдкрдиी рдмाрддें рд╕्рд╡рдпं рдХी рдЬुрдмाрди рд╕े рд╕ुрдиाрдиे рд▓рдЧे। рд▓ोрдЧों рдиे рддрдм рд╡िрд░ोрдз рднी рдХिрдпा। рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдиे рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рджिрдпों рд╕े рдмोрд▓рдиे рди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ो рд╡рд╣ рдЕрдЧрд░ рдмोрд▓े рддो рдЙрд╕рдоें рдХोрдИ рдмुрд░ाрдИ рдирд╣ीं। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЬीрд╡рди рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╡ाрдЬिрдм рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд░ोंрдЧрдЯे рдЦреЬे рд╣ुрдП। рд╕्рд╡рд░्рдЧ-рдирд░्рдХ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЫोреЬрдХрд░ рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрд╡ाрдЬ рдХी рджुрд╣ाрдИ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рджिрдЦाрдИ рджिрдП। рдмрджрддрд░ рдЬीрд╡рди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмेрд╣рддрд░ рдЬिрди्рджрдЧी рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд▓ोрдЧ рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ुрдП। рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╣ो рд╣рд▓्рд▓ा рд╣ुрдЖ рдЕрднрдж्рд░ рдХрд╣ा рдЧрдпा, рдЬंрдЧрд▓ी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдпे рдмिрдиा рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХрд░ рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдЦреЬे рд░рд╣े।

рдЗрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХा рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рджрд▓िрдд рдЪिंрддрди рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рд╕े рдоुрдЦ्рдп рдКрд░्рдЬा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрде्рдп рд╕े рд╕рднी рджрд▓िрдд рд▓ेрдЦрдХ рдПрдХрдордд рд╣ैं। рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु рд╣ैं –
1. рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों рдкрд░ рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा।
2. рдмुрдж्рдз рдХा рдЕрдиीрд╢्рд╡рд░рд╡ाрдж, рдЕрдиाрдд्рдорд╡ाрдж, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рдкाрдЦंрдб-рдХрд░्рдордХांрдб рд╡िрд░ोрдз।
3. рд╡рд░्рдг- рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз, рдЬाрддिрднेрдж-рд╡िрд░ोрдз, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рд╡िрд░ोрдз।
4. рдЕрд▓рдЧाрд╡рд╡ाрдж рдХा рдирд╣ीं рднाрдИрдЪाрд░ा рдХा рд╕рдорд░्рдерди।
5. рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा।
6. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा।
7. рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ीрдп рдкрд░िрднाрд╖ा рд╕े рдЕрд╕рд╣рдорддि।
8. рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз।
9. рд╡рд░्рдгрд╡िрд╣ीрди, рд╡рд░्рдЧрд╡िрд╣ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा
10. рднाрд╖ाрд╡ाрдж, рд▓िंрдЧрд╡ाрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз।”16

рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рд╣ो рдпा рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдЗрди्рд╣ीं рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░рд╡ाрджी рд╕िंрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдоाрдирд╡ рдоुрдХ्рддि, рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдкूंрдЬीрд╡ाрдж, рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрдж, рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ै। рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдкृрд╖्рдЯрднूрдоि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрдЪाрдирдХ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдбॉ. рдПрди. рд╕िंрд╣ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдоें рд╣ुрдИ। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ेрд░рдХ рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рддो рдеी рд╣ी, рдорд╣ाрдд्рдоा рдлुрд▓े рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдХी рдХ्рд░ांрддि рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рдЕрд╢्рд╡ेрддों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдм्рд▓ैрдХ рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рднी рдеा। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рд╣рдо рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдФрд░ рдбॉ. рд╢िрд░ोрдордгि рд╣ोрд░िрд▓ рдЬैрд╕े рдХрд╡िрдпों рдХे рд╕ृрдЬрди рдХो рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।”17 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд▓िрдП рд╣ै। рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдЦंрдбрди рд╣ै рддो рдкूрд░े рддрд░्рдХ рдХे рд╕ाрде рд╣ै। рдЬो рднी рд╣ो рдЗрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдЬिрд╕рдиे рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ों рдФрд░ рдлूрд▓ों рдХी рд╡ाрджिрдпों рдХा рд╡рд░्рдгрди рддो рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рднूрдЦ, рдк्рдпाрд╕ рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рдЭोंрдкреЬिрдпों рдХी рддрд░рдл рджेрдЦрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╕рдордЭा। рдЬिрд╕рд╕े рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ ।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде-
1. рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрдд рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा, рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: 1
2. рдЗंрддिрдЬाрд░ рдирдИрдо, рджрд▓िрдд рд╕рдорд╕्рдпा рдЬреЬ рдоें рдХौрди? рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ौрд░рдн: 29
3. рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд░ाрдзा рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди: 60
4. рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡ाрдЩ्рдордп, рдЦंрдб 1: 89
5.рд╕рд░्рд╡рд╢ рдХुрдоाрд░ рдоौрд░्рдп, рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдФрд░ рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди: 123
6. рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрдд рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा, рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: 11
7. рдХँрд╡рд▓ рднाрд░рддी,рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди: 13
8. рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा: 42-43
9. рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू, рдирдм्рдмे рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди: 10
10. рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 73
11. рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 403
12. рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू, рдирдм्рдмे рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди: 12
13. рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рджрд▓िрдд рджृрд╖्рдЯि, рд╕ंрдкा. рд╕рд░्рд╡рд╢ рдХुрдоाрд░ рдоौрд░्рдп: 158
14. рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 405 -406
15. рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 31
16.рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 53
17. рдк्рд░рдгрд╡ рдХुрдоाрд░ рдмंрджोрдкाрдз्рдпाрдп, рджрд▓िрдд рдк्рд░рд╕ंрдЧ: 64