рд╕рд░्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣, рд╢ोрдз рдЫाрдд्рд░ (рдЪрд▓рднाрд╖: +91 759 817 6087)рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдкांрдбिрдЪेрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп - 605014рдИрдоेрд▓ - sarveshvarpratap779@gmail.com
рдХрд╡ि, рдЖрд▓ोрдЪрдХ, рдиिрдмंрдзрдХाрд░, рдХрдеाрдХाрд░ рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдоें рдПрдХ рдУрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд░ोрдоांрдЯिрдХ рднाрд╡ рдмोрдз рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЪेрддрдиा рдХे рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рднी рд╣ै, рддो рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ीрд▓ рдЪेрддрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднी рд╣ै। рдл्рд░ंрдЪेрд╕्рдХा рдЖрд░्рд╕िрдиी рдиे рдЗрд╕ी рдХो рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╣ी рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै- “ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдХрд╡ि, рдФрд░ рдоौрд▓िрдХ рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ों, рдХрд╣ाрдиिрдпों, рддрдеा рд▓рдШु рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рд▓ेрдЦрдХ ‘рдиिрд░ाрд▓ा’ рдХो рдЕрдм рдЗрд╕ рд╢рддाрдм्рджी рдХे рд╕рдмрд╕े рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै।” (рд╣िंрджी рдХा рд▓ोрдХрд╡ृрдд्рдд, рдл्рд░ंрдЪेрд╕्рдХा рдЖрд░्рд╕िрдиी, рдЕрдиु. рдиीрд▓ाрдн ,рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2011, рдкृ.рд╕ं.175)
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рдЙрдирдХे рдЧрдж्рдп рдХрд░्рдо рдХो рдЙрддрдиा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рдЬिрддрдиा рдЙрдирдХे рдХрд╡ि рдХрд░्рдо рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЪूрдХ рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдХрд░्рдо рдХे рдк्рд░рддि рднी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдЧрдж्рдп рд▓ेрдЦрди рднी рдЙрддрдиा рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдЬिрддрдиा рдХि рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдФрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा। “рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдЧрдж्рдп рдЕрди्рдп рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рдЧрдж्рдп рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। ...рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдЧрдж्рдп рдмुрдж्рдзि рдк्рд░рд╡рдг рдФрд░ рддрд░्рдХрдоूрд▓рдХ рд╣ै।” (рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा:рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2013, рдкृ.рд╕ं.-90) рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕рд╣ी рдЖрдХрд▓рди рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рдЙрдирдХे рдЧрдж्рдп рддрдеा рдХाрд╡्рдп рджोрдиों рдХो рдмрд░ाрдмрд░ рддौрд▓ा рдЬाрдп, рдЕрди्рдпрдеा рдиिрд░ाрд▓ा рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЕंрдзेрд░े рдоें рддीрд░ рдЪрд▓ाрдиा рд╣ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧा, рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХि рдиिрд░ाрд▓ा рдЕрдкрдиे рдЧрдж्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд▓ा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдЬрдЧрдд рджोрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдпों рд╕े рдЯрдХрд░ाрддे рд╣ै рдФрд░ рдордз्рдпрджेрд╢ рдХी рдЬाрддीрдпрддा рдХे рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рднी рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдЙрдирдХे рдЧрдж्рдпрдХाрд░ рд░ूрдк рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЧрдж्рдп рд▓ेрдЦрдХ рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдмाрд▓рдоुрдХुрди्рдж рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдФрд░ рдКँрдЪा рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЧрдж्рдп рд▓ेрдЦрди рдХो рдХाрд╡्рдп рд░рдЪрдиा рдХे рд╕ाрдоाрди рд╣ी рд╕рд░рд╕ рдФрд░ рдХрд▓ाрдкूрд░्рдг рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рд╣िंрджी рдкрд░ рднाрд╖ा рдХी рдирдпी рдХ्рд╖рдорддा рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдИ।” (рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕: рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2015) рдкрд░ рдпрд╣ाँ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдПрдХ рдмाрдд рдЬिрд╕рдХो рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рдордз्рдпрджेрд╢ीрдп рдирд╡ рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдирдпी рдХ्рд╖рдорддा рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░ोрдд्рддрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд▓ेрдЦрдХों рдоें рдЬिрддрдиे рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдиिрд░ाрд▓ा рд╣ै рдЙрддрдиा рдЕрди्рдп рдирд╣ीं।
рд╢िрд╡рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦ ‘рдиिрд░ाрд▓ा рдФрд░ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг’ рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рд╣िंрджी рдоें рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рдХे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рд╡рдХ्рддा рдеे рднाрд░рддेंрджु рдмाрдмु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░, рдФрд░ рдХрд╣рдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд╕ाрд░े рдк्рд░рднाрд╡ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиिрд░ाрд▓ा рд╣िंрджी рдХे рдЙрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдоें рдкрд╣рд▓ी рдкंрдХ्рддि рдХे рд╣реШрджाрд░ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोрдиें рдЕрдкрдиी рдЬрдоीं, рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдФрдЬाрд░ों рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рднाрд░рддेрди्рджुрдХाрд▓ीрди рдЪेрддрдиा рдХे рдПрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдЪिंрддाрдУं рдФрд░ рдоुрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕े рдЬोреЬрддे рд╣ुрдП, рдЙрд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рднी рдХिрдпा рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा: рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди – рд╕ं. рдкी. рдЕрд░рд╡िрди्рджाрдХ्рд╖рди, рдкृ.рд╕ं. 12)
“рдмंрдЧाрд▓ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рд╕ंрд╡ाрд╣рдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрд╕рдХा рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рднी рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा: рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди – рд╕ं. рдкी. рдЕрд░рд╡िрди्рджाрдХ्рд╖рди, рдкृ.рд╕ं. 12) рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд╣ी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдмिрддा рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ाँ рдХी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдиिрд░ाрд▓ा рдкрд░ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкреЬा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░ाрдордХृрд╖्рдг, рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдФрд░ рд░рд╡ीрди्рдж्рд░рдиाрде рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдмंрдЧाрд▓ рд╕े рдоिрд▓ा। рдпрд╣ी рдирд╣ीं рдиिрд░ाрд▓ा рдиे ‘рдмंрдХिрдо рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рдХे рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдЦрдг्рдбों рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдХिрдпे।
рд╢िрд╡рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦ ‘рдиिрд░ाрд▓ा рдФрд░ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै- “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा рд╣ै рддो рдиिрд░ाрд▓ा рдиे, рдФрд░ рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╕े рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдЬिрди рдирдИ рдЬрдоीрдиों рдоें рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрдЪрд░рдг рдХिрдпा рдЙрдирдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирдП рд░рд╕्рддे рддрд▓ाрд╢े, рдирдпा рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХिрдпा, рдЖрдЧे рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рдирдпी рджिрд╢ाрдПं рд╕ुрдЭाрдИ, рдЙрди рджिрд╢ाрд╡ाрдУं рдоें рдЦुрдж рднी рдЪрд▓े рдФрд░ рдирдпी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдХी। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╣ोрдХрд░ рднी рдиिрд░ाрд▓ा рдЫ्рдпाрд╡ाрдж рдоें рдиिःрд╢ेрд╖ рдирд╣ीं рд╣ुрдП, рдЙрд╕рд╕े рднिрди्рди рдордиोрд▓ोрдХों рдоें рдЧрдП рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡рд╣ाँ рд░рдоे рдФрд░ рдЯрд╣рд░े рднी।” (рдиिрд░ाрд▓ा: рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди – рд╕ं. рдкी. рдЕрд░рд╡िрди्рджाрдХ्рд╖рди, рдкृ.рд╕ं. 11) рдкрд░рди्рддु рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдХा рдпрд╣ рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдПрдХांрдЧी рд╣ी рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा। рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╕े рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдЙрдирдХे рдЧрдж्рдп рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдоें рдирдпी рдЬрдоीрдиों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЬ्рдпाрджा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рднी рдЬ्рдпाрджा।
рднाрд░рддेंрджु рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рднाрд░рддेंрджु рдиे рдЬिрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा, рд╡рд╣ рдЬрдирд╡ाрджी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдкрд░ рдкुрд░ोрд╣िрддों-рдоौрд▓рд╡िрдпों рдХा рдЗрдЬाрд░ा рддोреЬрдиे рдХे рдЙрдкाрдп рдмрддाрдпे। рд╡िрдзрд╡ा-рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा, рдмाрд▓-рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рдХुрд▓ीрдирддा, рдЬाрддिрдк्рд░рдеा, рдЫुрдЖ-рдЫूрдд рдЖрджि рдХा реЫोрд░рджाрд░ рдЦंрдбрди рдХिрдпा, рд▓ोрдЧों рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХी рдХреЬी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी-рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЦाрд╕рддौрд░ рд╕े рдЬोрд░ рджिрдпा।” (рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ –рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2014, 94) рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдоें рднाрд░рддेंрджु рдХी рдЗрд╕ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдгрдХाрд▓ीрди-рдЪेрддрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдЕंрджाреЫा рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд▓िрдЦे рд▓ेрдЦों, рдпुрдЧाрд╡рддाрд░ рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ी рд░ाрдордХृрд╖्рдг, рд╡ेрджांрдд рдХेрд╕рд░ी рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо-рдзрд░्рдо рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि, рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣िрди्рджू-рд╕рдоाрдЬ, рднाрд░рдд рдХी рдирд╡िрди рдк्рд░рдЧрддि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд▓рдХ्рд╖्рдп, рдмाрд╣рд░ी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдФрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░ाрдзीрдирддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рди्рдиिрдкाрдд рдпा рд╡рд░्рддрдоाрди рдзрд░्рдо, рд╢ूрди्рдп рдФрд░ рд╢рдХ्рддि, рд╣िंрджी рдХे рдЧрд░्рд╡ рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рд╢्рд░ी рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдЬी, рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ, рдХрд▓ा рдФрд░ рджेрд╡िрдпाँ, рд╣िंрджी рдХे рдЖрджि рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ, рдк्рд░ाрддःрдХाрд▓ीрди рдШोрд╖рдгा, рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдХी рд╡िрдЬ्рдЮрдк्рддि, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдпुрд╡рдХ-рд╢рдХ्рддि, рд╣िрди्рджू-рдЕрдмрд▓ा, рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдФрд░ рднाрд░рдд рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рдиाрд░ी, рд░ूрдк рдФрд░ рдиाрд░ी, рд╣िंрджी рдХी рдЕрднिрдирдп-рдХुрд╢рд▓рддा, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рд╢्рди, рднाрд░рдд рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा, рд╕ाрдЗрдорди рдХрдоीрд╢рди рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ,, рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПँ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╡рд╕्рдд्рд░ рд╕рдорд╕्рдпा, рд░ाрдЬा рдФрд░ рдк्рд░рдЬाрддंрдд्рд░, рдХрд╡िрд╡рд░ рд░рд╡िंрдж्рд░рдиाрде рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрди्рджोрд▓рди, рд╣िрди्рджू рдпा рд╣िрди्рджрд╡ी, рдЙрдкाрдзिрдпों рдХी рд╡्рдпाрдзि, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрдХрджेрд╢िрдпрддा, рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣, рджेрд╢ी рд░िрдпाрд╕рддों рдХा рд░ंрдЧ, рд╣िрди्рджुрдУं рдХा рдЬाрддीрдп рд╕ंрдЧрдарди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкाрдд्рд░-рдХрд▓ा, рд╣рдоाрд░े рд╣िрди्рджू рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди, рднाрд░рддीрдп рдСрдлрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдордиुрд╖्рдпрддा, рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ,рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░ोрдкोрдЧैंрдбा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдоें рдЕрдкрд╡्рдпрдп, рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЕрдЫूрдд, рд╣िрди्рджू рд╡िрдзрд╡ाрдУं рдкрд░ рдЕрдиाрдзिрдХाрд░ рдЪрд░्рдЪा, рдЕрдзिрдХाрд░-рд╕рдорд╕्рдпा, рдЯрд░्рдХी рдХी рд╕рдоुрди्рдирддि, рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣, рд╢िрдХ्рд╖ा-рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рд╣िंрджी, рдЪीрдиी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рднाрд░рддीрдп рдЖрджрд░्рд╢, рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдорд╕्рдпा, рдлिрд▓्рдо-рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╣िंрджी, рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоी рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै।рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд░рдоेрд╢рдЪंрдж्рд░рд╢ाрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –“ ‘рдмрд╣ुрд╕्рдкрд░्рд╢िрдиी’ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै рдиिрд░ाрд▓ा рдХी; рдФрд░ рдлिрд░ рднी рдПрдХाрдЧ्рд░ рдФрд░ рдпрдеाрддрде्рдп।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा: рд╕ं. рд░рдоेрд╢рдЪंрдж्рд░рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2005) рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд╣िंрджी рдЧрдж्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрдИ рдЧрдж्рдп рд╡िрдзाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЧрдж्рдп рдХो ‘рдЬीрд╡рди рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХी рднाрд╖ा’ рдХрд╣ा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХे рдШेрд░े рдоें рди рд░рд╣рдХрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦ ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рдорддрд▓ рднूрдоि’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै-“ рдЬрдм рдХोрдИ рдПрдХрджेрд╢िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рд░ाрдпрдЬрдиी рдХрд░рддा рд╣ै рддрдм рд╣ृрджрдп рдХो рдмреЬी рдХреЬी рдЪोрдЯ рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै। рдПрдХрджेрд╢ीрдпрддा рд╕्рд╡рд░ूрдкрддः рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рд╣ै।....рд╕ीрдоा рдХे рдЕрди्рджрд░ рдШिрд░ рдХрд░ рдмंрдж рд░рд╣рдиा рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдк्рд░рдХृрддि рд╣ै рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕ीрдоा рдХे рд╕ंрдХीрд░्рдг рдмंрдзрдиों рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЬाрдиा рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХी рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рд╣ै, рдкрд╣рд▓ी рдПрдХрджेрд╢िрдХ рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рд╡्рдпाрдкрдХ।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░ाрдЪрдиाрд╡рд▓ी рднाрдЧ-5, рдкेрдЬ 166)рдиिрд░ाрд▓ा рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕рдорд░्рдердХ рд╣ैं рдФрд░ рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХे рдмंрдзрди рдХे рддोреЬрдиा рдЙрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рдЪाрд╣े рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ो рдпा рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╣ो। рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХो рддोреЬ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХी рдЪाрд╣рдд рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рдоूрд▓рдмिंрджु рд╣ै рдЬो рдиिрд░ाрд▓ा рдоें рдХрдИ рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬрдордХрд░ рдЦिрдЪाрдИ рдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд╡рд░्рдгों рдХी рджंрдн рднाрд╡рдиा рдЕрд░्рдеाрдд् ‘arrogance of superiority’ рдХी рднाрд╡рдиाрдкрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рднी рдЬ्рдЮाрди рджिрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдиिрдмंрдз ‘рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рдзрд░्рдо рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдоें рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै: “рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдФрд░ рд╡ैрд╢्рдп рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рдРंрдардиे рдХे рд▓िрдП рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рд░рд╣ рдЧрдпे। рдмाрд╣рд░ी рдк्рд░рддिрдШाрддों рдиे рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХे рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ-рд╢рд░ीрд░ рдХो, рдЙрд╕рдХे рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो, рд╕рдоूрд▓ рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा; рдм्рд░рд╣्рдо – рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рди рд░рд╣ рдЧрдпा। рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рддрдоाрдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдпрд╣ рдПрдХीрдХрд░рдг-рдХाрд▓ рд╢ूрдж्рд░ों рдФрд░ рдЕрди्рдд्рдпрдЬों рдХे рдЙрдардиे рдХा рдк्рд░рднाрддрдХाрд▓ рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдпрд╣ рдХैрд╕ी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдиे рдпुрдЧों рддрдХ рд╢ूрдж्рд░ों рд╕े рдЕрдкрд░ рддीрди рд╡рд░्рдгों рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░ाрдпी рдФрд░ рдПрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрдирдоें рдПрдХ рдЕрджрдо्рдп рд╢рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рднрд░ा, рдФрд░ рдЕрдм рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рд╡िрд╡рд░्рддрдиों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддी рд╣ुрдИ, рдЙрдардиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдвंрдЧ рд╕े рдоौрдХा рджिрдпा рд╣ै, рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХा рдпрд╣ рдпुрдЧ рд╢ूрдж्рд░-рд╢рдХ्рддि рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдФрд░ рджेрд╢ рдХा рдкुрдирд░ुрдж्рдзाрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-16) рдФрд░ ‘рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдиिрдмंрдз рдоें рд╡े рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдкрд░ाрдзीрди рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ूрдж्рд░ рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं, рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдпा рд╡ैрд╢्рдп рдирд╣ीं : “ рдЕрдм рдпрд╡рди рдФрд░ рдЧौрд░ांрдЧों рдХे 800 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХे рдмाрдж рднी рд╣िрди्рджोрд╕्рдеाрди рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдФрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╣ैं, рдЬो рд▓ोрдЧ рдРрд╕ा рдХрд╣рддे рд╣ैं, рд╡े рдЭूрда рддो рдмोрд▓рддे рд╣ी рд╣ैं,, рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдФрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХा рдЕрд░्рде рднी рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे। рдЗрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рдд рдоें рди рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ैं, рди рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рди рд╡ैрд╢्рдп рд╣ैं рд╕рдм рд╢ूрдж्рд░ рд╣ी। ” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6 : рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-16)
рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рд░ूреЭिрдЧрдд рдФрд░ рдЬреЬ рдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рдЬрдордХрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЗрд╕ рд╡िрд░ोрдз рдХा рдлрд▓ рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдкреЬा। ‘рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░’ рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै –“ рдЧुрд░ु рдоुрдЦ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЖрджि рдоेрд░े рдШреЬे рдХा рдкाрдиी рдЫोреЬ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХे рддрдеा рдкреЬोрд╕ рдХे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдкिрддा-рдкिрддाрдорд╣ों рд╕े рдХो рд╕рдордЭा рдЪुрдХे рдеे рдХि ‘рдмाрдмा (рдоैं) рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдоैं рдкाрдиी-рдкांрдбे рдеोреЬे рд╣ी рд╣ूँ, рдЬो рдРрд░े-рдЧैрд░े рдирдд्рдеू-рдЦैрд░े рд╕рдмрдХो рдкाрдиी рдкिрд▓ाрддा рдлिрд░ूँ।” (рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░: рдиिрд░ाрд▓ा рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ं. 2014) рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЬाрддिрдк्рд░рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдФрд░ рдмिрд▓्рд▓ेрд╕ुрд░ рдмрдХрд░िрд╣ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЙрдирдХे рдиाрдпрдХ рдмिрд▓्рд▓ेрд╕ुрд░ рдиे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ोрдХрд░ рднी рдмрдХрд░ी рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХिрдпा। рдХिрд╕ी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рдиिрд╖ेрдз рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░рд╡ाрджी рдЬाрддीрдп рдЪिंрддрди рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕рд╡рд░्рдг рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рдЬाрддिрдк्рд░рдеा рдХो рдЕंрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै, рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╣ी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡े рдЕрдкрдиे рдиिрдмंрдз ‘рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ’ рдоें ‘рдЕрд╕рд╡рд░्рдг рд╡िрд╡ाрд╣’ рдХे рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╕े рд╡рд░्рдг-рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं: “ рд╡рд░्рдг – рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╡िрдж्рдпा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╣ी-рд╕ाрде рдирд╡ीрди рднाрд░рдд рдХा рд░ूрдк рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрддा рдЬाрдПрдЧा, рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдмрд╕े рдордЬрдмूрдд рд╢ृंрдЦрд▓ा рд╣ोрдЧी। рдпрд╣ी рд╕ाрдо्рдп рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╡рд░्рдг-рд╡ैрд╖рдо्рдп рд╕े – рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рдХे рд░ूрдкों рдоें рдкुрдиः рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрдЧा।” рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдмाрдд рдЙрдаाрдиा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ोрдЧा рдХि рдЬाрддिрдк्рд░рдеा рдкрд░ рдиिрд░ाрд▓ा рд╕े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рд╕े рдХाрдлी рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ाँ рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд░ुрдЭाрди рд╕рдордЭौрддाрд╡ाрджी рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░рд╡ाрджी рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХुрдЫ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкैрдиाрдкрди рдФрд░ рдирд╡рдЪेрддрдиा рдоिрд▓рддा рд╣ै рдкрд░ рдзाрд░ рддो рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╣ी рдпрд╣ाँ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рдХा рдиिрд░्рднीрдХ рдк्рд░рддिрдлрд▓рди рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдЙрдирдХे рдХрдеाрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ी рджीрдЦрддा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдеा рдХो рдХेрд╡рд▓ рд▓िрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдкाрдд्рд░ рднी рд╣ै рдФрд░ рдЕрди्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХो рдЬिрдпा рднी рд╣ै। рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै- “рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдмेрд╣рдж рдЖрдд्рдордкрд░рдХ рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╡ृрдд्рддि рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЪाрд╢рдиी рдбाрд▓рдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬीрд╡рди рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХрд░рдиा рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।....’рд╕्рд╡ाрдоी рд╢ाрд░рджाрдиंрдж рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдФрд░ рдоैं’, рдФрд░ ‘рджेрд╡ी’ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдоिрд╢्рд░िрдд рдЖрдд्рдордХрдеाрдПँ рд╣ैं।” (рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╡िрдХाрд╕: рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп,рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2011, рдкृ.рд╕ं. 232-233) рдиिрд░ाрд▓ा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ाрдиुрднрд╡ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЬो рд░ूреЭीрд╡िрд░ोрдзी рдЪेрддрдиा рджिрдЦрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдХिрддाрдмी рдЕрдХ्рд╖рд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рднोрдХ्рддा рднी рд╣ैं। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬो рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рд╡्рдпाрдк्рддि рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдЕंрдЧ рднी рд╣ै।
‘рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░’ рдХрд╣ाрдиी рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдЖрдд्рдорд╡ृрдд्рдд рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рдЬिрд╕ рдмेрдмाрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूреЭिрдпों рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдд्рдп рд╡ृрддांрдд рднी рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЗрд╕рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै –“рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд▓ोрдз, рдкाрд╕ी, рдзोрдмी рдФрд░ рдЪрдоाрд░ों рдХा рдм्рд░рд╣्рдо рднोрдЬ рднी рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдШृрддрдкрдХ्рд╡ рдорд╕ाрд▓ेрджाрд░рд▓ाрд░ рдоांрд╕ рдХे рдЦुрд╢рдмू рд╕े рдЬिрд╕рдХी рднी рд▓ाрд░ рдЯрдкрдХी, рдЖрдк рдиिрдоंрдд्рд░िрдд рд╣ोрдиे рдХो рдкुрдЫा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоेрд░ा рдордХाрди рд╕ाрдзाрд░рдг рдЬрдиों рдХा рдЕрдб्рдбा, рдмрд▓्рдХि house of commons рд╣ो рдЧрдпा।” (рдЪрддुрд░ी рдЪрдоाрд░: рдиिрд░ाрд▓ा рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ं. 2014) рдЖрдЧे рдлिрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “ рдЬрдм рдоैं рдбाрдХрдЦाрдиा рдпा рдмрд╣ाрд░ рдЧाँрд╡ рд╕े рд▓ौрдЯрддा рд╣ूँ рдоें рдЪिрд░ंрдЬीрд╡ рдЕрд░्рдЬुрди рдХे рдпрд╣ाँ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдпा рдШрд░ рд╣ी рдкрд░ рдЙрд╕े рдШेрд░рдХрд░ рдкреЭाрддे рд░рд╣рддे। рдЪрдоाрд░ों рдХे рдЯीрд▓े рдоें рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рдХो ‘рдордирд╣ु рдордд्рдд рдЧрдЬ्рдкрди рдиिрд░рдЦि рд╕िंрд╣ рдХिрд╢ोрд░рд╣िं рдЪोрдк’ рд╡рд╣ рдХрдИ рдмाрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рдХрд░рддे рджिрдЦ рдкреЬे। рдоैं рдм्рд░ाрд╣рдордг-рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХी рд╕рдм рдмाрддों рдХो рд╕рдордЭ рдЧрдпा। рдкрд░ рдЙрд╕े рдЙрдкрджेрд╢ рдХ्рдпा рджेрддा? рдЪрдоाрд░ рджрдмेंрдЧे, рдм्рд░ाрд╣्рдордг рджрдмाрдпेंрдЧे। рджрд╡ा рд╣ै рджोрдиों рдХी рдЬреЬें рдоाрд░ рджी рдЬाрдпें, рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣рдЬ рд╕ाрдз्рдп рдирд╣ीं।” (рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд, рдкृ.рд╕ं. 17)
рдордзुрд░ेрд╢ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, “рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд░рдЪрдиाрддंрдд्рд░ рдФрд░ рд╕ंрдШрдЯрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рдмреЬी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХे рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдирдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдФрд░ рд╕ाрдоंрддी рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХे рд╕рдХ्рд░िрдп рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ै। рдиाрд░ी рдоुрдХ्рддि рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдХो рд╡े рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЕंрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдиाрд░िрдпां рдЕрдкрдиी рдоुрдХ्рддि рдХो рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдоुрдХ्рддि рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рджेрдЦрддी рд╣ैं।” (рдиिрд░ाрд▓ा: рдПрдХ рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди – рд╕ं. рдкी. рдЕрд░рд╡िрди्рджाрдХ्рд╖рди, рдкृ.рд╕ं. 175)
рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдиाрд░ी рдкाрдд्рд░ों рдХो рд╕рдмрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕंрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ो। рдЪाрд╣े ‘рддोреЬрддी рдкрдд्рдерд░’ рдХी рдкрдд्рдерд░ рддрдХ рдХो рддोреЬ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдиाрдпिрдХा рд╣ो рдпा ‘рдЕрдк्рд╕рд░ा’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдиाрдпिрдХा ‘рдХрдирдХ’ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рд╣ो-“ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЗंрдЧिрдд рдХे рд╣ी рдЬрдирддा рдХी рдХ्рд╖ुрдм्рдз рддрд░ंрдЧ рд╢ांрддि рд╣ो рдЧрдпी। рд╕рдмрдХे рдЕंрдЧ рд░ूрдк рдХी рддреЬिрдд рд╕े рдк्рд░рд╣рдд рдиिрд╢्рдЪेрд╖्рдЯ рд░рд╣ рдЧрдП। рд╕рд░्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ी рдХा рд╣ाрде рдкрдХрдбे рд╣ुрдП рдХрдирдХ рдоोрдЯрд░ рд╕े рдЙрддрд░ рд░рд╣ी рдеी। рд╕рдмрдХी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ंрдз्рдпाрдХाрд╢ рдЬैрд╕े рд╕ुрди्рджрд░ рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдЕंрдХिрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।рд╕рдмрдиे рджेрдЦा рдоूрд░्рддिрдорддी рдк्рд░рднाрдд рдХी рдХिрд░рдг рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी рднाрдЧ 3- рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-27) рдпे рдЬो ‘рдк्рд░рднाрдд’ рдХрдирдХ рдоें рд▓ोрдЧों рдиे рджेрдЦा рд╡рд╣ рдиाрд░ी рдХी рдирд╡ीрди рдЬीрд╡рдирд╢рдХ्рддि рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рд╣ै рдЬिрд╕े рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी рдиाрд░िрдпों рдоें рджेрдЦрдиे рдХे рдЖрдХांрдХ्рд╖ी рдеे। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी ‘рдмाрд╣рд░ी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдФрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдиिрдмंрдз рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдаाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рд╣ै рдХि “рдЬो рдЬीрд╡рди рдмाрд╣рд░ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдирд╣ीं рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा, рд╡рд╣ рдоुрдХ्рддि-рдЬैрд╕ी рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХрдм рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЙрд╕рдХी рдзрд░्рдо рдХी рд╕ाрдзрдиा рднी рдвोंрдЧ рд╣ै। рдзрд░्рдо рддो рд╡рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЕрд░्рде, рдХाрдо, рддрдеा рдоोрдХ्рд╖, рддीрдиों рдоिрд▓ рд╕рдХें। рд╕рдЪ्рдЪा рдзрд░्рдо рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рд╕рдм рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмंрдзрди рдвीрд▓े рдХрд░ рджेрдиा, рдЙрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЬ्рдпोрддि рд╕े рдиिрд░्рдорд▓ рдХрд░ рджेрдиा рд╣ी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рджेрд╢ рдХी рддрдоाрдо рдХाрдордиाрдУं рдХी рд╕िрдж्рдзि рд╣ोрдЧी рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░-рд╕ुрдЦी рдЬीрд╡рди рдмाрд╣्рдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рддृрдк्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдд्рдоिрдХ рдоुрдХ्рддि рдХे рд╕ंрдзाрди рдоें рд▓рдЧेрдЧा।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6 : рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-17)
рдЕрдзिрдХाрд░-рд╕рдорд╕्рдпा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рдоें рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо-рдзрд░्рдо рдПрдХ рдРрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рд╣ै, рдЬो рдЪिрд░ंрддрди рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рд╡рд░्рдгрдиा рд╣ो рдирд╣ीं рд╕рдХрддी।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6 : рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди,2006, рдкृ.рд╕ं.-16)рдкрд░рди्рддु ‘рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рд░ूрдк’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ूреЭिрдЧ्рд░рд╕्рдд рдЬрди्рдордиा рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдХрд░्рдордгा рдЖрдзाрд░िрдд рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рд╣ै рдХि- “рд╣рд░ рдордиुрд╖्рдп рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдордг-рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп-рд╡ैрд╢्рдп-рд╢ूрдж्рд░ рднाрд╡ рд╣ै, рдоाрдд्рд░ाрдиुрд╕ाрд░, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдЖрд╕ुрд░ी рдФрд░ рджिрд╡्рдп рднाрд╡ рднी। рдХिрд╕ी рднी рдЬाрддि рдоें рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдордиुрд╖्рдп рд╣ो, рдЬрдм рд╡рд╣ рдкреЭрддा-рдкреЭाрддा рд╣ै- рдЬ्рдЮाрдиाрдиुрд╢ीрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै, рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ै; рдЬрдм рдЙрд╕рдХे рдЕрди्рджрд░ рджेрд╢, рдЬाрддि, рд╡िрд╢्рд╡ рдпा рдХिрд╕ी рдХी рднी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рднाрд╡ рдЙрдарддे рд╣ैं, рддрдм рд╡рд╣ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╣ै; рдЬрдм рдЬीрд╡िрдХाрд░्рдЬрди рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп-рдмुрдж्рдзि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рддрдм рд╡рд╣ рд╡ैрд╢्рдп рд╣ै; рдЬрдм рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рд╕ुрдЦ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рджूрд╕рд░ों рдХी рдкрд░िрдЪрд░्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै, рддрдм рд╡рд╣ рд╢ूрдж्рд░ рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006,рдкृ.рд╕ं.-16) ‘рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдиिрдмंрдзрдоें рдХрд░्рдордгा рдЖрдзाрд░िрдд рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрдгाрдо рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै-“рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рд╡рд░्рддрдиों рд╕े рдЬो рд╕рдЪ्рдЪे рдордиुрд╖्рдп рдиिрдХрд▓ेंрдЧे рд╡े рд╣ी рдпрдеाрд░्рде рдиेрддाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рдФрд░ рд╢ूрдж्рд░ों рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рдЕрдкрдиे рдЧुрдг рдХ्рд░рдоाрдиुрд╕ाрд░ рдХрд░ेंрдЧे рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें рдЗрд╕ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрдЪрдп рд╣ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा, рдЙрдЪ्рдЪ-рдиीрдЪ рдиिрд░्рдгрдп рдирд╣ीं।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-16)
рдиिрд░ाрд▓ा рд╣िрди्рджू рд╕рд╡рд░्рдгों рдХे рдж्рд╡ैрдз рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें ‘рд╣िрди्рджुрдУं рдХा рдЬाрддीрдп рд╕ंрдЧрдарди’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд╡े рджूрд╕рд░ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЬाрддि (рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ-рд╕ंрдкाрджрдХ) рд╕े рдмрд░ाрдмрд░ी рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рдкрд░ рдШрд░ рдоें рдЙрди्рд╣ीं рдХे рднाрдИ рдкैрд░ों рдкреЬे рд╣ुрдП рдКँрдЪे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд░ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрд╕ рджिрди рддрдХ рдЪрдоाрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдгрд╡ाрд▓ों рдХे рдХुрдПँ рдоें рдкाрдиी рдирд╣ीं рднрд░ рд╕рдХрддा рдеा। рдЕрдм рднी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рднрд░ рд╕рдХрддा। рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдФрд░ рдИрд╕ाрдИ рд╡рд╣ीं рдбाँрдЯрдХрд░ рд╣िрди्рджुрдУं рдХो рд░ोрдХрдХрд░ рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиा рдкाрдиी рднрд░ рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-16) рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा-рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдоाрд░्рдЧ рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдмाрдзा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै - “рдЧुрд▓ाрдоों рдХी рдПрдХ рдЬाрддि рд╣ोрддी рд╣ै, рдЪाрд╣े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдвंрдЧ рд╕े рдХрд╣ рд▓ीрдЬिрдпे рдпा рд╣िрди्рджोрд╕्рдеाрдиी рдвंрдЧ рд╕े। рдкрд░ рдЬрдм рдЧुрд▓ाрдоों рдХे рднीрддрд░ рднी рдЧुрд▓ाрдо рдЬाрддिрдпाँ рдиिрдХрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ैं,рддрдм рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рдХिрддрдиे рдкेрдЪ рдХाрдЯрдХрд░ рдЙрд╕рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006,рдкृ.рд╕ं.-17)
‘рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд▓ेрдЦ рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЬाрддि рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд▓рд╣рдЬे рдоें (“‘рд╡ैрд╢्рдп’ рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा ‘рдкूँрдЬीрдкрддि’ рдФрд░; ‘рд╢ूрдж्рд░’ рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा ‘рдХिрд╕ाрди’ рдФрд░ ‘рдордЬрджूрд░’рдХे рд░ूрдк рдоें” - рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी рднाрдЧ 6- рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓ ) рдоें рдХी рдФрд░ рдирд╡ीрди рдХिрд╕ाрдиी рд╢рдХ्рддि рдХे рдЙрджрдп рдХी рдмाрдд рдХрд╣ा, “рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрд░्рдо рдХी рджुрд░्рдмрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХा рдЬोрд░ рдмреЭा, рдФрд░ рдЕंрддिрдо рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдиेрдкोрд▓िрдпрди рдХो рдкрддрди рдХे рдмाрдж рд╡ैрд╢्рдп-рдзрд░्рдо рдХी рд╡िрдЬрдп рд╣ुрдИ-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рд╡ैрд╢्рдп-рдзрд░्рдо рдХी рд╣ी рд╡ृрдж्рдзि рдХी, рдЬिрд╕рдХा рдЖрдЬ рддрдХ рд╕ंрд╕ाрд░ рдкрд░ рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╣ै, рдФрд░ рдЬो рд╕ंрд╕ाрд░рд╡्рдпाрдкी рджрд░िрдж्рд░рддा рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдХाрд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдм рдпрд╣ рд╡ैрд╢्рдп-рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиे рддрдоाрдо рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдХрд░ рднी рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╢ाрди्рддि рдХो рд╕рд╣ाрд░ा рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ा- рдЗрд╕рдХे рднी рджिрди рдкूрд░े рд╣ो рдЧрдпे। рдирдпा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд░ूрд╕ рд╣ै, рдЬिрд╕рдиे рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЖрдЬ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдмреЬे-рдмреЬे рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдордиुрд╖्рдп рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдпुрдЧ рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं, рдЕрдм рд╡ैрд╢्рдп-рдпुрдЧ рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХे рдорди рд╕े рджूрд░ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै – рдЕрдм рдХिрд╕ाрди рдпा рдордЬрджूрд░ों рдХा рдпुрдЧ рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-17)
рдиिрд░ाрд▓ा рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддрд▓ाрддे рд╣ै рдХि, “рднाрд░рдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрд▓ рдХे рдЦрдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдХेंрдж्рд░ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕े рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХी рдЬिрддрдиी рдкैрджाрд╡ाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдЕрджिрдХांрд╢ рд╡рд╣ीँ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдХे рд╣ाрде рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдПрдХ-рдПрдХ рдХे рд╕ैрдХреЬों рд╡рд╕ूрд▓ рд╣ोрддे рд╣ै... рдХिрд╕ाрди рд▓ोрдЧों рдоें рдоाрд▓ рд░ोрдХ рд░рдЦрдиे рдХी рджृреЭрддा рдирд╣ीं, рдФрд░ рдЙрд╕ рджृреЭрддा рдХी рдЬреЬ рднी рдХाрдЯ рджी рдЧрдпी рд╣ै। рдХाрд░рдг, рд▓рдЧाрди рдЙрди्рд╣ें рд░ुрдкрдпों рд╕े рджेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЦेрдд рдХी рддिрд╣ाрдИ-рдЪौрдеाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं। рд╕рдордп рдкрд░ рд▓рдЧाрди рджेрдиे рдХे рддрдХाрдЬे рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рд╡े рдоुँрд╣ рдоांрдЧे рднाрд╡ рдкрд░ рдоाрд▓ рдмेрдЪ рджेрддे рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрддрдиी рдмреЬी рджाрд╕рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.- 18)
рдиिрд░ाрд▓ाрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдЪाрд░рд╡ाрджी рд╡ृрдд्рддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦ ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░ोрдкेрдЧैंрдбा’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ै, “рд╡िрд╖рдп рдХी рджाрд▓ рдоें рдирдордХ рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ी рдк्рд░ोрдкेрдЧैंрдбा рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рд╡िрд╖рдп рдХी рд░ोрдЪрдХрддा рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░ рдЬрдм рд╡рд╣ рдкाрди рдоें рдЪूрдиे рдХी рддрд░рд╣ рдЬ्рдпाрджा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рддрдм рдЕрдкрдиा рдЙрдж्рдзेрд╢्рдп рднी рдЦो рдмैреЭрддा рд╣ै, рд╣ाрдиिрдХрд░ рднी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.- 420)рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдиिрд░ाрд▓ा рдмрдиाрд░рд╕ीрджाрд╕ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ ‘рдЙрдЧ्рд░’ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЕрд╡рд░ोрдз рднी рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рджौрд░ाрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕рднी рдХे рд╕ाрдордиे рд╡िрдХрдЯ рд░ूрдк рдоें рдеी। рднाрд░рддेंрджु рдиे рд╣िंрджी рдХे рдЬिрд╕ рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдеी, рдЙрд╕рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рднाрд░рддीрдп рд░ूрдк рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдиिрд░ाрд▓ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рднाрд╖ा рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдиिрд░ाрд▓ा рдиे 1923 рдИ. рдоें ‘рд╕рдорди्рд╡рдп’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें ‘рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХैрд╕ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП’ рдиिрдмंрдз рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै, “рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣िंрджी рдХो рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рддेрдЬрд╕्рд╡ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рднाрд╖ा рднाрд╡ рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдм рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдЪ्рдЪ-рдЙрдЪ्рдЪ рднाрд╡ों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣िंрджी рдоें рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдкрд╣рд▓े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рдЦрдЬाрдиे рд╕े, рдлिрд░ рдЙрд╕рдоें рди рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдФрд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░ांрддीрдп рднाрд╖ा рд╕े- рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░ांрддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рдЪрд░्рдЪा рджेрд╢ рдоें рд╣ोрддी рд╣ी рд░рд╣ेрдЧी рдФрд░ рдЗрд╕ीрд╕े рд╡े рдЙрддрдиे рдХрдаिрди рди рд╣ोंрдЧे –рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдлाрд░рд╕ी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЖрджि рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рд╕े। рдЗрд╕рдоे рд╕рд░рд▓рддा рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдЖрдкрд╕ рдХी рдлूрдЯ рдмрдвाрдиा рдмुрдж्рдзि рдХा рдХाрдо рдирд╣ीं। рдпों рддो рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдд्рд░ुрдЯि рд░рд╣ा рдХрд░рддी рд╣ै। рддो рд╡्рдпрд░्рде рдХी рдордирдоाрдиी рд╣ाँрдХрдиे рдХे рдмрджрд▓े рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХे рдмрдирдиे рдоें рдорджрдж рджेрдиा рдХेрд╡рд▓ рдЙрдЪिрдд рд╣ी рдирд╣ीं рдкрд░рдоाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдФрд░ – рдФрд░ рдк्рд░ाрди्рддрд╡ाрд╕ी рднाрдИ-рдмрд╣рдиों рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╣िंрджी-рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХो рдПрдХ рд╕рд░рд▓, рд╕ुрди्рджрд░ рдФрд░ рдЬोрд░рджाрд░ рджेрд╢рднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдорд░ рдХрд╕े рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЬिрд╕рд╕े рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕े рдХрди्рдпाрдХुрдоाрд░ी рддрдХ рддрдеा рд╕िंрдз рд╕े рдЖрд╕ाрдо рддрдХ рд╕ाрд░े рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें, рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рднाрд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдПрдХ рдк्рд░ाрди्рддрд╡ाрд╕ी рджूрд╕рд░े рдк्рд░ाрди्рдд рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдкрдиे рднाрдИрдпों рд╕े рдЕрдкрдиा рдордиोрднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рднाрд╖ा рдХी рджृреЭ рдкрд░ рдоुрд▓ाрдпрдо рдбोрд░ी рд╕े рдмंрдзे рд╣ुрдП рдПрдХ рдЕрдЦрдг्рдб рднाрд░рдд рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХрд░े।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006, рдкृ.рд╕ं.-21)
рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдЬрд░ूрд░ी рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдп –“рдЗрд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдЪी рд╣ुрдИ рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣ी рдирд╣ीं, рдХिрди्рддु рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ, рдпांрдд्рд░िрдХी рддрдеा рдХрд▓ाрдд्рдоिрдХा рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рджी рдЬाрдПрдЧी। рд╣िंрджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рддрдеा рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рднाрд░рдд рдоें рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╣ोрдЧा, рдЗрд╕рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд░рдЪрдиाрд╡рд▓ी-6: рд╕ं. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдирд╡рд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2006,рдкृ.рд╕ं.-470)
рдиिрд░ाрд▓ा рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे рдЗрд╕ рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓рддे рд╣ुрдП рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рдЬाрддीрдпрддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЬाрддीрдп рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХा рд╡िрд░ोрдз, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди, рдпे рджोрдиों рдмाрддें рд░рд╡िрди्рдж्рд░ рдиाрде рдаाрдХुрд░ рдоें рд╣ैं рдФрд░ рдиिрд░ाрд▓ा рдоें рднी рд╣ैं। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдЬाрддीрдп рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдаाрдХूрд░ рдиे рдХिрдпा рдеा рд╡рд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрдордиे рднी рдеा рдФрд░ рдпрд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा।” (рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ंрдЪрдпिрддा- рд╕ं. рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2001, рдкृ.рд╕.- 26)
рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рдЧрдж्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЧрдж्рдп-рд▓ेрдЦрди рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ी рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЕрдкिрддु рдЙрдирдХे рдЧрдж्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдирдпी рджिрд╢ाрдУं рдХे рдмीрдЬ рдХा рд░ोрдкрдг рднी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдИ рдирд╡рдЪेрддрдиा рдХा рд╕рдо्рдпрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рднाрд░рддेंрджु, рдорд╣ाрд╡ीрд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдлैрд▓ाрдИ рдЧрдИ рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдЪेрддрдиा рдХो рдмреЭाрддे рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рдЦुрдж рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрд╕рдХो рдЙрддाрд░рдХрд░ рдХрдердиी-рдХрд░рдиी рдоें рдПрдХрддा рдХो рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
