Showing posts with label рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा. Show all posts
Showing posts with label рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा. Show all posts

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХी рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдкрд░рдЦ

рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा: рдЪिंрддрди рдФрд░ рд╕ृрдЬрди
рдбॉ. рдкुрдиीрддा рдЬैрди
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕ाрдордпिрдХ рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी- 110002
рдкृрд╖्рда 544, рдоूрд▓्рдп ₹ 795/-

 рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдкрд░िрд╡ेрд╢, рдЬीрд╡рди рдФрд░ рджृрд╖्рдЯि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХाрд╡्рдп рд╕ृрдЬрди рдХी рдЬрдм рдмाрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рддो рдоौрдЦिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╣ै рдЬो рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рдЧेрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рдХрд░ीрдм рдвाрдИ рджрд╢рдХों рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХो рдкрд╣рдЪाрди рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рднी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХा рд╕ृрдЬрди рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ा рдиाрдо рд╕ुрд╢ीрд▓ा рд╕ाрдордж рдХा рдЖрддा рд╣ै, рдЬो рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी, рдкрдд्рд░рдХाрд░, рд╕ंрдкाрджрдХ рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░ी рд╣ैं। рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕िंрд╣рднूрдо рдХे рдЪрдХ्рд░рдзрд░рдкुрд░ рд╕्рдеिрдд рд▓рдЙрдЬोреЬा рдЧांрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдХे рджो рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ैः- 1935 рдоें ‘рдк्рд░рд▓ाрдк’ рдФрд░ 1948 рдоें ‘рд╕рдкрдиे рдХा рд╕ंрд╕ाрд░’।

рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा
 рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХрдИ рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕ंрдкाрджिрдд рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдоेрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ै, рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЧंрднीрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХा рдмреЬा рдХाрд░्рдп рдкрд╣рд▓ी рджреЮा рдкुрдиीрддा рдЬैрди рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдпрд╣ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЧ्рд░ंрде ‘рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा : рдЪिंрддрди рдФрд░ рд╕ृрдЬрди’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рд╣ाрд▓ рд╣ी (рд╡рд░्рд╖ 2023) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░рддे рд╣ी рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं। рдЪिंрддрди рдЦंрдб рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдЪाрд░, рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдФрд░ рдоौрдЦिрдХ-рд╡ाрдЪिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ृрдЬрди рднाрдЧ рдоें рд╕ुрд╢ीрд▓ा рд╕ाрдордж рд╡ рд░ाрдорджрдпाрд▓ рдоुंрдбा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рджुрд▓ाрдп рдЪрди्рдж्рд░ рдоुंрдбा, рд░ोрдЬ рдХेрд░рдХेрдЯ्рдЯा, рдЧ्рд░ेрд╕ рдХुрдЬूрд░, рдиिрд░्рдорд▓ा рдкुрддुрд▓, рдорд╣ाрджेрд╡ рдЯोрдк्рдкो, рд╡ंрджрдиा рдЯेрдЯे, рд╕рд░िрддा рдмреЬाрдЗрдХ, рдл्рд░ांрд╕िрд╕्рдХा рдХुрдЬूрд░, рдЕрдиुрдЬ рд▓ुрдЧुрди, рдЬрд╕िंрддा рдХेрд░рдХेрдЯ्рдЯा, рдЪрди्рдж्рд░рдоोрд╣рди рдХिрд╕्рдХू, рдЖрджिрдд्рдп рдХुрдоाрд░ рдоांрдбी, рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा, рд╡ाрд╣рд░ू рд╕ोрдирд╡рдгे, рднрдЧрд╡ाрди рдЧрд╡्рд╣ाрдбे, рдЕрди्рдиा рдоाрдзुрд░ी рддिрд░्рдХी, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ी рдПрдХ्рдХा, рдкूрдирдо рд╡ाрд╕рдо, рдЬрдоुрдиा рдмीрдиी рддाрджрд░, рддाрд░ो рд╕िंрджिрдХ рдПрд╡ं рдЕрди्рдпाрди्рдп рдХрд╡िрдпों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕рдоेрдд рдХृрддिрдд्рд╡ рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЧрдпी рд╣ै।

 рдк्рд░ाрдпः рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХाрд╡्рдпाрд▓ोрдЪрдиा рд░рдЪрдиा-рдХрд░्рдо рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рд╕рддрд╣ी рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд░рдЪिрдд-рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЬो рдкрд░ंрдкрд░ा, рд╡ैрдЪाрд░िрдХी, рдкрд░िрд╡ेрд╢, рднाрд╡рднूрдоि, рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рд╕ृрдЬрди-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХा рдЙрд╕ рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрдиा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬрдм рдпрд╣ рдоुрдж्рджा рдоाрдирд╡ рдЬрдЧрдд рдХे рдЙрди рдЖрджिрдо рд╕рдоुрджाрдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рдоाрдирд╡-рд╕рдоाрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдиे ‘рдмंрдж рд╕рдоाрдЬ’ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд░рдЦा рдирд╣ीं। рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕рдоाрдЬ рдЬिрд╕рдХे рднीрддрд░ рдмाрд╣рд░ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдк्рд░рдердо рджृрд╖्рдЯрдпा ‘рд╡рд░्рдЬिрдд-рд╕ा’ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдРрд╕ा рд╕рдоाрдЬ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдХिрд╕ी рднी рдмाрд╣рд░ी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рдкрд╣рд▓ी рджрдлा рдоिрд▓рдиे рдоें рдХрддрд░ाрддा-рдЭिрдЭрдХрддा-рд╢рд░्рдоाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рджीрдЧрд░ рдмाрдд рд╣ै рдХि рдмाрд╣рд░ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рджोрд╕्рддाрдиा рдмрд░्рддाрд╡ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рд╕рдХрдиे рдХा рдмреЬा рджिрд▓ рднी рдЗрди рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзैрд░्рдп рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

 рдЖрджिрдо рд╕рдоुрджाрдпों рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЬुреЬे рдХрд╡िрддा рдЬैрд╕े рдХрд░्рдо рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдоें рдЙрддрд░рдиे рдХा рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рдпрдд्рди рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░ рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмाрд╣рд░ी рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рдЖрджिрдо рдоाрдирд╡рддा рдХो рджेрдЦрддे рд░рд╣рдиे рдХा рдпा рддो ‘рдЬंрдЧрд▓ी-рдмрд░्рдмрд░’ рдЕрдерд╡ा ‘рд░ोрдоांрдЯिрдХ’ рдЪрд╢्рдоा рд╣ी рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдпрдеाрд░्рде рдЗрди рдЪрд╢्рдоों рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпрдд рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдЬो рдордиुрд╖्рдп, рдоाрдирд╡ेрддрд░ рдЬीрд╡рдЬрдЧрдд рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рддрдд्рд╡ों рдХे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХे рднाрд╡ рдоें рдШुрд▓ी-рдоिрд▓ी рд╣ै। рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЪौрд░ाрд╕ी рд▓ाрдЦ рдпोрдиिрдпों рдоें ‘рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда’ рдоाрдирдиे рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХे рдЪрд▓рддे рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं! ‘рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕рд╣ी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдФрд░ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╕рдордЭрдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि’ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрдХेрдд рдкुрдиीрддा рдЬी рдиे рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рджे рджिрдпा рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╡े рд╕рдлрд▓ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрде рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдкुрдиीрддा рдЬी рдХो рдмрд╣ुрдд рдмрд╣ुрдд рдмрдзाрдИ ।
***

рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा
рдЪрд▓рднाрд╖: 97995-56622
рдкрддा: рд╢िрд╡-рд╢рдХ्рддि рдирдЧрд░, рдХिंрдЧ рд░ोрдб, рдЕрдЬрдоेрд░ рд╣ाрдЗрд╡े рдЬрдпрдкुрд░- 302019 (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди)

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ाрдмाрдЧ рд╣рдд्рдпाрдХाрдг्рдб: рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com



рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЬुреЬрдХрд░ рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рддрдеा рд╡िрдж्рд░ूрдкрддाрдУं рдХो рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХे рд╕ाрде рдЙрднрд░рдиेрд╡ाрд▓े рдЦ्рдпाрддрдиाрдо рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ीрдп рд▓ेрдЦрди рд╕े рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдоें рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рдПрд╡ं рдоुрдХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рджीрди-рджुрдЦिрдпों, рд╢ोрд╖िрдд, рдкीреЬिрддрдЬрдиों рдХी рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХो рдЕрдз्рдпेрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдиिрд░ूрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд 2001 рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрд░्рдпाрд▓рдпों рдПрд╡ं рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рдПрдХрдд्рд░िрдд рдк्рд░рдоाрдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ 2008 рдоें ‘рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░’ рдиाрдо рд╕े рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдпा, рдЬो рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдмाрдЧ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб 13 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1919 рд╕े 6 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ 17 рдирд╡ंрдмрд░ 1913 рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдПрд╡ं рд╕ाрдоंрддी рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░ंрдХुрд╢рддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдоाрдирдЧреЭ рдХी рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рд▓реЬी рдЧрдИ рдеी। рдпрд╣ाँ рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдмाрдЧ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб рд╕े рднी рднीрд╖рдг рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкुрд╕्рддрдХों, рдЕрдзिрдХाрд░िрдХ рдк्рд░рдоाрдг, рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░, рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों, рдорд╣ाрд░ाрдгा рдоेрд╡ाреЬ рдХे рдкोрдеीрдЦाрдиा рдПрд╡ं рдЙрд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдоें рдоाрд░े рдЧрдП рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдкрд░िрдЬрдиों рд╕े рдкूрдЫрддाрдЫ рдХे рдмाрдж рдПрдХрдд्рд░िрдд рдЖंрдХреЬों рдПрд╡ं рд╕ाрдХ्рд╖्рдпों рд╕े рдоिрд▓े рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдоें рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рдмैрдарддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдиिрд╣рдд्рдеे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмुрдЬुрд░्рдЧ, рдмрдЪ्рдЪों рдПрд╡ं рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╣рдд्рдпा рдХी рдЧрдпी рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕े рдорд╣рдЬ рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдмрддाрдХрд░ рджрдмा рджिрдпा рдЧрдпा। рдЬрдм рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЙрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рддो рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрддें рд╕ाрдордиे рдЖрддी рдЧрдИ рдЬिрд╕рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдПрдХ рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕े рд▓рдмрд░ेрдЬ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдРрд╕ी рджрд░्рджрдиाрдХ, рднрдпाрд╡рд╣, рдХ्рд░ूрд░рддрдо, рд╡ीрднрдд्рд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХी рдУрд░ рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЧрдИ рдФрд░ рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдиे рдЗрд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рддрдеा рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рдЗрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬрдЧрд╣ рджिрдпा। рдпрд╣ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИ рдеी рдЬिрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЖрд╕्рдеा, рд▓рдЧ्рди рдПрд╡ं рдкрд░िрд╢्рд░рдо рд╕े рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдЬाрдЧिрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХो рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдХрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдПрд╡ं рд╡ीрднрдд्рд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ंрднूрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- ‘‘рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ рдХी рдЬिрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ-рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдШрдЯрдиा рдХो рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдЕंрддिрдо рдкрд░िрдгрддि (рдоाрдирдЧреЭ рдкрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдмрд▓िрджाрди) рддрдХ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдмрд╣ुрдд рд╢्рд░рдо рдХिрдпा рд╣ै।”1

рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдиाрдпрдХ рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕рди् 1858 рдоें рдПрдХ рдмंрдЬाрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмेрд╕рд░ рдПрд╡ं рд▓рдЯрдХी рдХे рдкुрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡े рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рджрдмे-рдХुрдЪрд▓े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЕрдЪ्рдЫाрдИ, рдЙрдж्рдзाрд░ рдФрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕рдм рдХुрдЫ рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рдПрд╡ं рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рднाрд╡ рд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд░рд╣ें। рдЧोрд╡िंрджा рд╕े рдЧोрд╡िंрдж рдФрд░ рдлिрд░ рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╡े рдЕрдкрдиे рдмुрдж्рдзि, рд╡िрд╡ेрдХ рдПрд╡ं рд╕ेрд╡ा рднाрд╡ рд╕े рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджрд▓िрдд рдПрд╡ं рджрдмे-рдХुрдЪрд▓े рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиा рдЧुрд░ु рдоाрдирддे рдеे рддрдеा рдЙрдирдХे рдмрддाрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рд╢рд░ाрдм рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рдХी рдирд╕ीрд╣рдд рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкреЭाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдмुрд░े рдХाрд░्рдпों рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे, рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рд░рдЦрдиे, рдкुрд▓िрд╕-рдеाрдиा-рдХрдЪрд╣рд░ी рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдХрд░ рдкंрдЪाрдпрдд рдХी рдмाрдд рдоाрдирдиे, рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдпोрдЧ рдПрд╡ं рд╕рдж्рднाрд╡, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╢ोрд╖рдг, рд╡िрдкрди्рдирддा, рдмेрдЧाрд░ी, рдорд╣ाрдЬрдиी, рд╕ूрдж-рдЦोрд░ी, рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдмेрджрдЦрд▓ी рдХे рд╕ाрде рдЬंрдЧрд▓, рдЬाрдирд╡рд░ों, рдкेреЬ-рдкौрдзों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЖрджि рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддे рд░рд╣рддे рдеे।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рджрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдХे рдЖрдЧрдорди рдлिрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा 1818 рдоें рд╣ुрдП рдХुрдкрджाрд░्рдкрдг рдПрд╡ं 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХे рд╕ाрде 1913 рдоें рд╣ुрдП рдоाрдирдЧреЭ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб рддрдХ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдПрдХ-рдПрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдмреЬे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдПрд╡ं рд░ोрдЪрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рди् 1857 рдХे рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдпोрдЧрджाрди, рдЗрдирдХा рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХा рдХाрд░рдг рдЖрджि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд░िрдпाрд╕рддी рд╕рдд्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рд╢ोрд╖рдг, рдмेрдЧाрд░, рджрдорди, рднुрдЦрдорд░ी, рдорд╣ाрдоाрд░ी, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрди рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╕े рдЗрддрдиा рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे рдХि рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХो рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХे рдорд╣ाрд░ाрд╡рд▓ рд╡िрдЬрдпрд╕िंрд╣ рдиे рдмंрджी рдмрдирд╡ा рд▓िрдпा рд╣ै рддो рд╣рдЬाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХी рдУрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдХрд░ рджिрдП। рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдкрддा рдеा рдХि рдЖрдЧे рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЙрди्рд╣ें рддो рдмрд╕ рдЕрдкрдиे рдЧुрд░ुрдЬी рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे। ‘‘рдпूँ рдХрд░ рдбेреЭ-рджो рд╣рдЬाрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╣ाрдеों рдоें рд▓ाрдаी, рднाрд▓े, рд╕ेрд▓, рдЧँреЬाрд╕े, рдХुрд▓्рд╣ाреЬे рдФрд░ рдзрдиुрдмाрдг рд▓िрдП рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िрди्рдж рдХो рдЫुреЬाрдиे рдмреЭे рдЪрд▓े рдЬा рд░рд╣े рдеे। рднूрдЦे рдкेрдЯ, рдЕрдзрдиंрдЧे рд╡ рджुрд░्рдмрд▓ рд╢рд░ीрд░ рд╡ाрд▓े рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдеा, рдордЧрд░ рдмुрд▓ंрдж рд╣ौрд╕рд▓ा рдеा, рдоंрдЬिрд▓ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрдиे рдХा рдкрдХ्рдХा рдЗрд░ाрджा рдеा, рдЖँрдЦों рдоें рдмेрд╣рддрд░ीрди рджिрдиों рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЪрдордХ рдеी। рдЕрдкрдиी рдЬी-рдЬाрди рдЙрд╕ рдЧुрд░ु рдкрд░ рди्рдпौрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд░ेрд▓ा рдеा।”2

рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рддрд░рдХ्рдХी рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдк рд╕рднा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рд▓ोрдЧों рдоें рдЪेрддрдиा рдЖрдпी, рдПрдХрдЬुрдЯрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдкैрджा рд╣ुрдИ рдПрд╡ं рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдФрд░ рддрдХрд▓ीрдлों рдХे рдХाрд░рдгों рдХो рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे рдеे। рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рд╕ाрде рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рдХी рд▓рдд рдХो рднी рдЫोреЬ рджिрдП рдеे। ‘‘рдЕрдм рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдЙрдирдоें рдЪेрддрдиा рдкैрджा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рднी рдкैрджा рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ुрдзाрд░-рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╢рд░ाрдм рдХी рдмिрдХ्рд░ी рдоें рдПрдХрджрдо рдШрдЯोрддрд░ी рдЧрдИ рд╣ै।”3
рдЗрд╕ рд╕рдо्рдк рд╕рднा рдоें рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рдиे рдЕрдиेрдХ рднрдХ्рддों рдХो рд▓рдЧाрдпा рдеा рдЬो рдЧाँрд╡-рдЧाँрд╡ рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЧुрд░ु рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджे рд░рд╣े рдеे рддрдеा рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЦреЬे рд╣ोрдиे рдХा рднрд░ोрд╕ा рджेрдХрд░ рдЙрдирдХे рджुрдЦ рджрд░्рдж рдХो рдмाँрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЗрди рднрдХ्рддों рдоें рдХुрд░िрдпा, рдкूрдЬा, рдзीрд░ा, рдеाрд╡рд░ा, рдзрд░рдЬी, рд╕ुрд░рдЬी, рд╣ाрд▓िрдпा, рдЧрдЬ्рдЬा, рдХोрджрд░, рдЦुрдоा, рд░ाрдорд▓ा, рдмेрдмрд░िрдпा, рд╡ाрд▓ा, рдХрд▓िрдпा, рдоेрд╣ा, рдкрд░рддाрдмिрдпा, рдЬाрд▓ा, рднूрд░ा, рдЪрдордиा, рдмिрдЬ्рдЬिрдпा, рдХाрдирдЬी, рд░рдгрдЬी, рддрд░рд╕िрдпा, рд╕ुрдо्рднा рдЖрджि рдеे। рдЗрдирдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ैрдХреЬों рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рдПрд╡ं рд╣рдеिрдпाрд░рдмंрдж рдпुрд╡рдХों рдПрд╡ं рдк्рд░ौреЭों рдХी рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдлौрдЬ рдеी рдЬो рд╣рдоेрд╢ा рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд░рд╣рддे рдеे। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХे рдиाрдо рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ, рдорд╣ाрд░ाрд╡рд▓, рдЬрдоीрджाрд░ рдбрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрдо рдХрд░ рджिрдП рдеे।

рдкрд╣рд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдПрдХ рдЖрдо рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдЙрдирд╕े рд╣рд░ рджिрди рдкрд╢ुрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдмेрдЧाрд░ी рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рдеा। рддрдмीрдпрдд рдЦрд░ाрдм рд╣ोрдиे рдпा рдЕрди्рдп рдЬрд░ूрд░ी рдХाрд░्рдп рд╣ोрдиे рд╕े рдмेрдЧाрд░ी рди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдкीрдЯा рдЬाрддा рдеा। рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЗрдЬ्рдЬрдд рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрд░-рдЕрд╕ुрд░ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рдеा, рдкрд░ंрддु рдЬрдм рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рддो рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे, рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे। рдЕрдм рд╡े рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ो рдЧрдП рддрдеा рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рдд्рдпाрдЧрдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХी рд╕ीрдЦ рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджी рдЬреЬ рд╕ूрдд्рд░ों рдХो рдХाрдЯрдиे рд▓рдЧ рдЧрдпी। рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдЙрди्рд╣ें рд╕िрдЦाрдпा рдХрд░рддे рдеे рдХि ‘‘рд╣рдоाрд░ी рджुрд░्рджрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕ीрдоा рддрдХ рд╣рдо рд╕्рд╡рдпं рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों, рд╢ोрд╖рдг рд╡ рджрдорди рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ें рддो рд╣ाрд▓ाрдд рд╣рдоाрд░े рдкрдХ्рд╖ рдоें рдмрдирддे рдЪрд▓े рдЬाрдпेंрдЧे। рдЧुрд░ु рдХी рдмाрддों рдХा рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी-рдЬрди рдкрд░ рд╣ुрдЖ। рдЕрдм рд╡े рдоाрдирдиे рд▓рдЧ рдЧрдП рдеे рдХि рд╡े рднी рдЗंрд╕ाрди рд╣ैं। рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдЬैрд╕े рдЗрдЬ्рдЬрддрджाрд░ рдЗंрд╕ाрди।”4

рдЕрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмेрдХाрд░ी рдХрд░рдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рджेрддे рдеे। рд╡े рдЕрдкрдиी рдордЬрджूрд░ी рдоाँрдЧрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрддे рдирд╣ीं рдеे। рдпे рд╕рдм рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╕рдмрдХी рдЖँрдЦों рдоें рдХिрд░рдХिрд░ी рдмрдирдХрд░ рдзँрд╕ рдЧрдП рдеे। рдЬिрд╕рд╕े рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрдирд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рддрдеा рдЕंрдд рдоें рдЬрдм рд╡े рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдоाрдирдЧреЭ рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд░рдгрдиीрддि рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдЬाрд░ों рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕ाрде рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ुрдП, рддрдм рдпрд╣ рджेрдЦ рдмांрд╕рд╡ाреЬा, рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рд╕ंрде, рдИрдбрд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрдзीрдирд╕्рде рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрдирдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХो рджрдмाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЬिрд╕рдоें рдХрдоांрдбрд░ рдоेрдЬрд░ рдмेрд▓ी рдиे 17 рдирд╡ंрдмрд░ 1913 рдХो рдоेрд╡ाреЬ рднीрд▓ рдХोрд░, 104 рд╡ेрд▓рд╕рд▓े рд░ाрдпрдлрд▓्рд╕, рдирд╡ी рд░ाрдЬрдкूрдд, рдЬाрдЯ рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрд╡ाреЬा рдХे рд╕ैрдиिрдХों рдХे рд╕ाрде рдоाрдирдЧреЭ рдХी рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХрд░ рджिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдиिрд╣рдд्рдеे рдмुрдЬुрд░्рдЧों, рдФрд░рдд, рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдЧोрд▓िрдпां рдмрд░рд╕ाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдЬिрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рд╕рдо्рдк рд╕рднा рдХे рдиौрдЬрд╡ाрди рднी рдкрдд्рдерд░, рддीрд░-рдзрдиुрд╖, рднाрд▓ा рд╡ рдмंрджूрдХ рд╕े рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рд╕рдмрдХा рд╕ाрде рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ीрд░ांрдЧрдиा рдмрдирдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдИ рдФрд░ рдбрдЯрдХрд░ рдЙрдирдХा рд╕ाрдордиा рдХिрдпा। ‘‘рдХрдорд▓ी рдХी рд╕рд╣ेрд▓ी рдоंрдЧрд▓ी рдЕрдм рд╕्рдд्рд░िрдпों рдоें рдирдпे рдк्рд░ाрдг рдлूंрдХ рдХрд░ рдЙрдирдХे рджрд▓ рдХा рдоोрд░्рдЪा рд╕ंрднाрд▓े рд╣ुрдП рдеी। рдЕрдкрдиी рдк्рд░िрдп рд╕рд╣ेрд▓ी рдХрдорд▓ी рд╡ рдкाрдиो рдХी рдоौрдд рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдкрд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╕рджрдоें рдоें рд░рд╣ी рдеी।●●● рдЧोрдлрди рдФрд░ рдХुрд▓्рд╣ाреЬिрдпाँ рдЙрд╕рдХे рд╣рдеिрдпाрд░ рдеे। рдХुрдЫ рдХे рдкाрд╕ рдзрдиुрд╖-рдмाрдг рднी। рдЕрдиेрдХ рд░рдгрдЪंрдбी рднाрд╡рдиिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╡े рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬ рд░рд╣ी рдеी।”5

рдЬрдп рднोрд▓ेрдиाрде! рдЬрдп рднैрд░рд╡ рдмाрдмा! рдЬрдп рдЧुрд░ु рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрде рд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХे рдпुрд╡рдХ рд╢िрд╡рдЬी рдХी рдЧрдгों рдХे рд╕рдоाрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдорд╢ीрдирдЧрди рдХे рд╕ाрдордиे рднी рдЦреЬे рд╣ोрдХрд░ рдлिрд░ंрдЧी рдлौрдЬ рдХे рджाँрдд рдЦрдЯ्рдЯे рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЬिрд╕рд╕े рдХैрдк्рдЯрди рд╕्рдЯॉрдХрд▓े рдФрд░ рдоेрдЬрд░ рдмेрд▓ी рдХा рд╢рд░ीрд░ рдкीрдкрд▓ рдкрдд्рддे рдХे рд╕рдоाрди рдХाँрдк рд░рд╣ा рдеा। рд╣рд░िрдпा рдиे рдЕрдкрдиे рдоंрдЧेрддрд░ рджрд▓्рд▓ी рдХे рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ी рдЕрдкрд░ाрдзी рд╕ूрдмेрджाрд░ рд▓िрдпाрдХрдд рдЕрд▓ी рдХा рдХुрд▓्рд╣ाреЬी рдХे рдПрдХ рд╣ी рд╡ाрд░ рд╕े рдЧрд░्рджрди рдХाрдЯ рджिрдпा। рдпрд╣ рджेрдЦ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕ैрдиिрдХ рд╣рддрдк्рд░рдн рд░рд╣ рдЧрдпे। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕ैрдиिрдХों рдиे рдкрд░्рд╡рдд рдХो рдШेрд░рдХрд░ рдЕंрдзाрдзुрди рдЧोрд▓िрдпाँ рдмрд░рд╕ाрдпी рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рдмुрдЬुрд░्рдЧ, рдмрдЪ्рдЪे, рдФрд░рддों рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी рдЧрдпी। рдпрд╣ рд╡ीрднрдд्рд╕, рджрд░्рджрдиाрдХ, рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░, рд╣ृрджрдпрд╡िрджाрд░рдХ рдд्рд░ाрд╕рдж рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕рднी рдХाँрдк рдЧрдпे। рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╣рддाрд╣рддों рдХे рдмीрдЪ рджौреЬрддे рд╣ुрдП рдЪिрд▓्рд▓ाрдП- ‘‘рдирд░рднрдХ्рд╖ी рднेреЬिрдпों, рддुрдордиे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рднोрд▓े-рднाрд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी। рдиिрд╣рдд्рдеों, рдмुрдЬुрд░्рдЧों, рдФрд░рддों рд╡ рдиाрджाрди рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдкрд░ рднी рд░рд╣рдо рдирд╣ीं рдХिрдпा।”6 рдЗрд╕ рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдПрд╡ं рд╡ीрднрдд्рд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ंрднूрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- ‘‘рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рджрдмाрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рдЕँрдЧрд░ेрдЬों рдХी рджрдордирдХाрд░ी рдиीрддि рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдРрд╕ी рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдШрдЯрдиा рдШрдЯिрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдЬो ‘рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдХांрдб‘ рд╕े рднी рд╡ीрднрдд्рд╕ рдФрд░ рднрдпाрд╡рд╣ рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।”7

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЧोрд╡िрди्рдж рдЧुрд░ु рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣рдХ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрдиे рд╡ाрд▓े рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдорджрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े ‘рдЗंрдбिрдпрди рд░ॉрдмिрди рд╣ुрдб’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЯंрдЯ्рдпा рднीрд▓ рдЙрд░्рдл рдЯंрдЯ्рдпा рдоाрдоा рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдордз्рдп рдк्рд░ांрдд рдХे рдЦंрдбрд╡ा рдЬिрд▓ा рдХी рдкंрдзाрдиा рддрд╣рд╕ीрд▓ рдХे рдмреЬрджा рдЧाँрд╡ рдоें 1842 рдоें рднाрдК рдЬी рдХे рдШрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡े рд╢рд░ीрд░ рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде, рддाрдХрддрд╡рд░, рдлुрд░्рддीрд▓े рдеे। рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ‘‘рдЯंрдЯ्рдпा рдХा рдХрдж рд▓ंрдмा, рдХрд╕ा рд╣ुрдЖ рдмрджрди, рдЙрднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╕ीрдиा, рддाрдХрддрд╡рд░ рд▓ंрдмी рднुрдЬाрдПँ, рдЖँрдЦों рдоें рдкैрдиाрдкрди, рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЦिंрдЪाрд╡, рдЕрдиूрдаे рдХिрд╕्рдо рдХी рдЖрднा рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЪौреЬा рд▓рд▓ाрдЯ рдФрд░ рдХुрдЫ рдШुंрдШрд░ाрд▓े рд╕े рд▓ंрдмे рдХाрд▓े рдмाрд▓। рджाреЭी рд╡ рдоूँрдЫों рдХे рдмाрд▓ рдоिрд▓े рд╣ुрдП рдеे।рд╜рд╜рд╜ рдЯंрдЯ्рдпा рдХे рдмाрдпें рдХंрдзे рдкрд░ рдЪрдореЬे рдХी рддрдгी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдкीрдЫे рдХी рдУрд░ рд▓рдЯрдХрддी рдмंрджूрдХ, рджाрд╣िрдиे рдХंрдзे рд╕े рдмाрдпीं рдмрдЧрд▓ рддрдХ рддिрд░рдЫा рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рдХाрд░рддूрд╕ рдХा рдмंрдбोрд▓िрдпा। рдЗрд╕ी рдХंрдзे рдкрд░ рд▓рдЯрдХा рдзрдиुрд╖, рдЙрд╕ी рдХी рдмрдЧрд▓ рдоें рдкीрда рдХा рдЖрд╕рд░ा рд▓िрдП рднूрд░े рд░ंрдЧ рдХा рддेрд▓ рдФрд░ рдХрдорд░ рдоें рдаूंрд╕ी рд╣ुрдИ рдПрдХ рдХрдЯाрд░।”8

рдордЬрдмूрдд рд╢рд░ीрд░ рд╡ाрд▓े рдЯंрдЯ्рдпा рдоाрдоा рдкрди्рдж्рд░рд╣-рдмीрд╕ рд╕рд╣рдпोрдЧिрдпों рдХे рд╕ाрде рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп, рд╕рддाрдП рд╣ुрдП рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣рдХ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддे рдеे। рдЙрдирдХे рдиिрд╢ाрдиे рдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдоीрджाрд░, рдЬाрдЧीрд░рджाрд░, рд▓рдЧाрди рд╡рд╕ूрд▓рдиे рд╡ाрд▓े, рд╕ूрджрдЦोрд░, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░, рдХाрд░िंрджे рд╣ोрддे рдеे। рд╡े рдЖрдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдХो рддрдд्рдкрд░ рд░рд╣рддे рдеे। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдкुрд░ुрд╖ рдоाрдирдиे рд▓рдЧे рдеे рдФрд░ рдмीрдоाрд░ी рдПрд╡ं рдкीреЬा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЗрдирдХे рдиाрдо рдХा рдЧंрдбा-рддाрдмीрдЬ рдмाँрдзрддे рдеे। рдЯंрдЯ्рдпा рдоाрдоा рдХो рдЧрдгрдкрдд рд░ाрдЬрдкूрдд рдиे рдзोрдЦे рд╕े 11 рдЕрдЧрд╕्рдд 1889 рдХो рдмрдиेрдЯ рдЧाँрд╡ рдоें рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░рд╡ा рджिрдпा। рдлिрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдЭूрдаा рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ाрдХрд░ рдЙрдирдХो рдлाँрд╕ी рдХी рд╕рдЬा рд╕ुрдиाрдпी рдЧрдИ। рдЕंрдд рдоें 4 рджिрд╕ंрдмрд░ 1889 рдХो рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓ рдЬेрд▓ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдлाँрд╕ी рджे рджी рдЧрдИ।
рдЗрди рд╕рдм рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХрд╣ाрдиी рднी рдЪрд▓рддी рд╣ै, рдиंрджू рдФрд░ рдХрдорд▓ी рдХी рдк्рд░ेрдо рдХрд╣ाрдиी। рдиंрджू рд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХा рдПрдХ рдпुрд╡ा рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ै рдЬो рд╕ेрд╡ा рднाрд╡ рд╕े рдзूрдгी рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै рддрдеा рдХрдорд▓ी рднрдЧрдд рдкूंрдЬा рдзीрд░ा рдХी рдкुрдд्рд░ी рддрдеा рд╕्рдд्рд░ी рд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХी рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╕िрдкाрд╣ी рд╣ै। рд╡े рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рдеे рддрдеा рджोрдиो рдПрдХ рд╕ाрде рдЬीрдиे рдорд░рдиे рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦрддे рд░рд╣рддे рдеे। рдЬрдм рднी рд╕рдордп рдоिрд▓рддा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд░рд╣рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे। рдЕрдлрд╕ोрд╕ рд╕ाрде рдЬीрдиे рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рдкूрд░ा рдиा рд╣ो рд╕рдХा рд▓ेрдХिрди рджोрдиों рдПрдХ рд╣ी рд╕ाрде рдоाрдирдЧреЭ рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╣реШ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддे рд╣ुрдП рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЧрдпे। рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡े рджोрдиों рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдХिрддрдиा рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рдеे- ‘‘рдХрдорд▓ी рдХी рдЪीрдЦ рд╕ुрдирдХрд░ рдирди्рджू рдЙрд╕рдХी рддрд░рдл рджौреЬा рд╡рд╣ рднी рдЧोрд▓िрдпों рдХी рдмौрдЫाрд░ рдоें рдлंрд╕ рдЧрдпा। рдЙрд╕рдХी рдХрдирдкрдЯी рдоें рдЧोрд▓ी рд▓рдЧी। рд╡рд╣ рдХрдорд▓ी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЧिрд░ рдЧрдпा। рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рдирди्рджू рдиे рдХुрдЫ рджेрд░ рдоें рд╣ी рдк्рд░ाрдг рдд्рдпाрдЧ рджिрдпे। рдХрдорд▓ी рдмेрд╣ोрд╢ рдкреЬी рдеी। рдЦूрди рдХी рдзाрд░ рдкेрдЯ рд╕े рдмрд╣ рд░рд╣ी рдеी। рдЕंрддिрдо рдХ्рд╖рдгों рдоें рдЙрд╕े рддрдиिрдХ рд╣ोрд╢ рдЖрдпा рддрдм рд╡рд╣ рдЯूрдЯे-рдлूрдЯे рд╢рдм्рджों рдоें рдмреЬрдмреЬाрдИ- ‘рдиं-рджू!’ ”9

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рд╕ाрде рдЗрдирдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдПрд╡ं рдпрдеाрд░्рде рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдпрдеाрд░्рдерддा рдЗрд╕ी рд╕े рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрдЯрдиा рдХे рдкीрдЫे рддिрдеि, рд╕рдордп рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, 2017, рдкृ. 70
2- рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा, рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдкрдХ्рд░рдо, рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ं. 2010, рдкृ. 140-141
3- рд╡рд╣ी, рдкृ. 211
4- рд╡рд╣ी, рдкृ. 141
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 371
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 369
7- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдкृ. 70
8- рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा, рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░, рдкृ. 137
9- рд╡рд╣ी, рдкृ. 369