рд╢ोрдз рдЫाрдд्рд░, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрднाрдЧ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдХाрдп, рдХाрд╢ी рд╣िрди्рджू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкिрди .221005
рдИрдоेрд▓: praveenishra@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: 9026473425
рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ों, рд╕ाрде рд╣ी рд╢рдХ्рддि рд╕ाрдзрдиा рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╡िрди्рдз्рдп рдзाрдо рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдПрдХ рдЕрддिрдк्рд░ाрдЪीрди рдорд╣рдд्рд╡ рдХा рднौрдЧोрд▓िрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдоीрд░рдЬाрдкुрд░, рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ рдФрд░ рдХाрд╢ी рдЬैрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдПрд╡ं рдкौрд░ाрдгिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рд╢рд╣рд░ рдХे рдаीрдХ рдмीрдЪ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдЦाрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдп рд╕ँрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдЬोрдпे рд╣ुрдП рд▓ोрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें 'рдХрдЬрд░ी' рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рд╢ाрдХ्рдд рд╕ाрдзрдиा рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрддिрдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ीрди рд╢рд╣рд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ी.рдП. рдмेрдпрд▓ी рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рд░ूрд▓рд░ рдЯाрдЙрди्рд╕рдоेрди рдПंрдб рдмाрдЬाрд░' рдоें рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХो рдПрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╢рд╣рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдХेंрдж्рд░ 'рдХंрддिрдд' рдиाрдордХ рд╢рд╣рд░ рд╣ै। рдПрд╕. рдПрди. рд╕िрди्рд╣ा рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рд╕ूрдмा рдСрдл рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж' рдоें рдХंрддिрдд рд╡ рдЪुрдиाрд░ рдХो рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╕ुрдмे рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрддाрддे рд╣ुрдП ‘рд╕рд░рдХाрд░’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдмाрд░े рдоें рдбрдЧрд▓рд╕ рдбेрд╡ाрд░ рдиे 'рдк्рд░ी рдоुрдЯिрдиी рд░िрдХॉрд░्рдб' рдоें рдмрдиाрд░рд╕ рд╕े рдкृрдердХ 1795 рдоें рдЬोрдиाрдерди рдбंрдХрди рдж्рд╡ाрд░ा рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЖрдЬ рджेрд╢ рдоें рдЖрдЬाрджी рдХा рдЕрдоृрдд рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдХिрд╡ंрджिрддी рд╡ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдкुрдиः рд▓िрдЦрдиे рд╡ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡рд╣ рд╕рдордп рд╣ै рдЬрдм рджेрд╢ рдоें рджрдмे рд╣ुрдП рддрде्рдпों рд╡ рд▓ोрдХाрдЦ्рдпाрдиों рдкрд░ рдкुрдиः рд╡िрдЪाрд░ рднी рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рдЬрдирдкрдж рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХे рдпोрдЧрджाрдиों рдХे рдмाрд░े рдоें рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕рд░ोрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдк्рд░рддिрдоाрдУं рдХे рджाрдпрд░े рдХो рд╡िрд╕्рддृрдд рдХрд░рдиा рднी рд╣ै।
рднाрд░рдд рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें 1857 рдХी рд▓реЬाрдИ рд╡ рдЙрд╕рдХे рдЬुреЬी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЬो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдеे рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдпрд╣ 1857 рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоाрдд्рд░ рд╕ैрдиिрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ै। рдоाрд▓्рд╕рди рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рдж рдЗंрдбिрдпрди рдо्рдпुрдЯिрдиी рдСрдл 1857-58', рдЬाрд░्рдЬ рдУрдЯो рдЯ्рд░ेрд╡िрд▓िрдпрди рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рдХाрдирдкुрд░' рдоें рдФрд░ рдЯी.рдЖрд░.рдИ рд╣ोрдо्рд╕ рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рдП рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рдж рдЗंрдбिрдпрди рдо्рдпुрдЯिрдиी' рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд╕ैрдиिрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоाрдиा рд╣ै। рд╡рд╣ीं, рдПрд▓.рдИ.рдЖрд░ рд░ीрдЬ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि 1857 рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХुрдЫ рдзрд░्рдоाрди्рдз рд▓ोрдЧों рдХा рдИрд╕ाрдЗрдпрдд рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдпुрдж्рдз рдеा। рдЯी.рдЖрд░. рдИ рд╣ोрдо्рд╕ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि 1857 рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 'рдмрд░्рдмрд░рддा рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा’ рдХे рдмीрдЪ рдХा рдпुрдж्рдз рдеा। рд╕рд░ рдЬेрдо्рд╕ рдЖрдЙрдЯ्рд░рдо рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рдХैрдо्рдкेрдиिंрдЧ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा 1857-58' рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдмрддाрддे рд╣ैं। рдбрдм्рд▓ू. рдЯेрд▓рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕्рдорд░рдг 'рдкрдЯрдиा рдХ्рд░ाрдЗрд╕िрд╕' рдоें рдЗрд╕ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдоाрдиा рд╣ै। рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ंрд╕рдж рдоें рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯी рдХे рдиेрддा рдеे, рдмेрди्рдЬाрдоिрди рдбिрдЬрд░ेрд▓ी рдЬिрди्рд╣ोंрдиे 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоाрдиा рд╣ै। 1857 рдХी рдШрдЯрдиा рдХे рд╢рддाрдм्рджी рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЙрдкрд▓рдХ्рд╖्рдп рдоें, рдпाрдиी 1947 рдоें рдЬрдм рджेрд╢ рдЖрдЬाрдж рд╣ुрдЖ рддрдм 1857 рдкрд░ рдлिрд░ рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ी рд╡ рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рдордЬрдмूрдд рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рдордЬрдмूрдд рд▓ेрдЦрди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд 1909 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╡ीрд░ рджाрдоोрджрд░ рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ '1857 рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕рдорд░' рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рдиे рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХो рдЪुрдиौрддी рджेрддे рд╣ुрдП 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоाрди рдХрд░ рд╣ी рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рдиे 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рдПрдХ рдирдП рдмрд╣рд╕ рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рддिрдЙрдд्рддрд░ рд░рдоेрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдордЬूрдорджाрд░ 1957 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ 'рд╕िрдкोрдп рдо्рдпुрдЯिрдиी рдПंрдб рдж рд░िрд╡ोрд▓्рдЯ рдСрдл 1857' рдоें рджेрддे рд╣ैं рдХि "рддрдеाрдХрдеिрдд 1857 рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо, рди рддो рдк्рд░рдердо, рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп, рдФрд░ рди рд╣ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдеा।" рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддे рд╣ुрдП рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╕ेрди рднी 1947 рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкुрд╕्рддрдХ 'рдПрдЯ्рдЯीрди рдлिрдл्рдЯी рд╕ेрд╡рди' рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि "рдордз्рдп рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рднाрд░рддीрдп рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдн्рд░ूрдгाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдеी।" рдПрд╕. рдмी. рдЪौрдзрд░ी 1957 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ' рдеेрдУрд░ी рдСрдл рдж рдЗंрдбिрдпрди рдо्рдпुрдЯिрдиी' рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ рдоें рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╡ीрд░ рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рдХे рд▓ेрдЦрди рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмाрдж рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдоें рдкाрд░्рде рдЪрдЯрд░्рдЬी, рд░рдгрдЬीрдд рдЧुрд╣ा, рдЬ्рдЮाрдиेंрдж्рд░ рдкांрдбेрдп рдФрд░ рдбेрд╡िрдб рдЕрд░्рдиाрд▓्рдб рдЬैрд╕े рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рдиिрд░ंрддрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै।
рдЕрдм рд╡िрд╖рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЬो рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХैрд╕े рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ै!, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдоुрдЦрд░ рд▓ेрдЦрди рдиे рди рдХेрд╡рд▓ 1857 рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрд▓्рдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХो рднी рд▓ाрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХрдЯрдШрд░े рдоें рдЦреЬा рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкрдиे рдзрд░ाрддрд▓ीрдп рдн्рд░рдордг рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдкूрд░े рд╡िрд╖рдп рдХो рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдмрдиा рджिрдпा। 1946 рдоें рд╡ृंрджाрд╡рди рд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рдХी 'рдЭांрд╕ी рдХी рд░ाрдиी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ' рдиाрдордХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рд╡рд░्рдоा рдЬी рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдпाрдиी рдкрд░рджाрджा рджीрд╡ाрди рдЖрдирди्рдж рд░ाрдп 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рд░ाрдиी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ рдХी рдУрд░ рд╕े рд▓реЬрддे рд╣ुрдП рдордК рдХी рд▓реЬाрдИ рдоें рдоाрд░े рдЧрдП рдеे। рд╡рд░्рдоा рдЬी рдХी рдкрд░рджाрджी рдЕрдкрдиी рдмрд╣ू рдпाрдиी рд╡ृंрджाрд╡рди рд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рдХी рджाрджी рдХो рдЬो рдмрддाрдпा рдеा рдЙрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдоौрдЦिрдХ рд╡िрдзा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рд╕्рд╡рдпं рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХрдИ рдЦ़рддों рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рд▓ेрдЦों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рдоा рдЬी рддुрд░ाрдмрдЕрд▓ी рдиाрдордХ 115 рд╡рд░्рд╖ рдкुрд░ाрдиे рд╡ृрдж्рдз рд╕े рднी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХी। рддुрд░ाрдм рдЕрд▓ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рдУрд░ рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рдоें рдеाрдиेрджाрд░ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЭांрд╕ी рдХी рд░ाрдиी рдХो рдХрдИ рдмाрд░ рджेрдЦा рдеा।
рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдоृрдд рд▓ाрд▓ рдиाрдЧрд░ рдиे 1957 рдоें рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рдЪрдиा 'рдЧрджрд░ рдХे рдлूрд▓' рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдиाрдЧрд░ рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि "рди рддो рдоैं рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рд╣ूँ рдФрд░ рди рд╣ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╡िрдж्рдпा рдХा рдкрдг्рдбिрдд рд╣ूँ!, рд▓ेрдХिрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдк्рд░рддि рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдЬрд░ूрд░ рд╣ूँ! рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े, рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рдиाрдордзрди्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рд╕рди рд╕рдд्рддाрд╡рди рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рд▓िрдЦी рдХृрддिрдпों рд╕े рдоेрд░े рдорди рдоें рдмреЬा рд╣ी рдХ्рд╖ोрдн рд╣ै। рдЕрдЪाрдирдХ рдЬрдоी-рдЬрдоाрдИ рдЖрд╕्рдеा рдХो рдзрдХ्рдХा рд▓рдЧрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдирд╣ीं, рд╡рд░рди рдЗрд╕рд▓िрдП рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ूँ рдХि рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдирд░рд╣िрдд рд╕्рд╡рдиाрдордзрди्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдРрд╕े рд╕рдд्рдп рдХो рдЬिрд╕рдХा рдЬрдирдЪेрддрдиा рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै, рдорд╣рдЬ рдКрдкрд░ी рддौрд░ рдкрд░ рдЯрдЯोрд▓ рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдлрддрд╡ा рджे рдбाрд▓рдиे рдХा рджрдо्рдн рднрд░рддा рд╣ै। рдХोрдИ рдХ्рдпों рди рд╣ो, рдмреЬे рд╕े рдмреЬा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХ्рдпों рди рд╣ो, рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиा рдЭूрдаा рджрдо्рдн рд▓ेрдХрд░ рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХрддा, рд╕рдд्рддाрд╡рди рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрдиा рддो рдФрд░ рдмाрдд рд╣ै।" рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा 'рдЧрджрд░ рдХे рдлूрд▓' рдоें рдиाрдЧрд░ рдЬी рдХिंрд╡рджंрддिрдпों, рд╕рди рд╕рдд्рддाрд╡рди рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рд╕рдордп рдХे рдЬीрд╡िрдд рд╕ेрдиाрдиी рдпा рдЙрдирдХे рдмेрдЯों рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ोрдХрдЧीрддों, рдХрд╣ाрд╡рддों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЬрдоीрдиी рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЧुрдордиाрдо рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдФрд░ рджेрд╢рднрдХ्рддों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрдЯрд▓ рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рд╢्рд░ीрдпुрдХ्рдд рджрдд्рддाрдд्рд░ेрдп рдмрд▓рд╡ंрдд рдкाрд░рд╕рдиीрд╕ рдХी 1974 рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ 'рдЭाँрд╕ी рдХी рд░ाрдиी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ' рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рджрдд्рддाрдд्рд░ेрдп рдЬी рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиा рдХ्рд╖ोрдн рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рд╣ै- "рдЬрдм рддрдХ рдХिрд╕ी рдорд╣ाрди рд╡िрд╖рдп рдХो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рддрдм рддрдХ рдЙрд╕рдХा рдЪिрд░рд╕्рдорд░рдгीрдп рд░рд╣рдиा рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдЕрддрдПрд╡ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд▓िрдЦा рдЬाрдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЕрди्рдпрдеा рдЙрдирдХे рдЕрдкूрд░्рд╡ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдХाрд░्рдп рдпूँ рд╣ी рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे।" рдПрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдорд╣ाрд╢्рд╡ेрддा рджेрд╡ी рдоूрд▓ рдмांрдЧ्рд▓ा рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦिрдд рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдердо рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкुрд╕्рддрдХ 'рдЭांрд╕ी рдХी рд░ाрдиी' рдХे рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рд╣ी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХे рд╕рддрд╣ी рдХाрд░्рдпों рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдоौрдЦिрдХ рд╡ рдпрдеाрд░्рде рдзрд░ाрддрд▓ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рд╡ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рд╣ै।
рдЬрдм рд╣рдо рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╣рдоें рдпрд╣ рдз्рдпाрд╡рдд рд╣ो рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоीрд░рдЬाрдкुрд░, рдмрдиाрд░рд╕ рдоंрдбрд▓ рдХा рд╣ी рд╣िрд╕्рд╕ा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдмрдиाрд░рд╕ рдоंрдбрд▓ рдоें рдмрдиाрд░рд╕ рд╕рд╣िрдд рдоीрд░рдЬाрдкुрд░, рдЧाрдЬीрдкुрд░, рдЬौрдирдкुрд░ рдПрд╡ं рдЖрдЬрдордЧреЭ рд╕рдо्рдорд▓िрдд рдеा। рд▓рдЦрдирдК, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдХाрдирдкुрд░, рдЭांрд╕ी рдФрд░ рдЬрдЧрджीрд╢рдкुрд░ рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдаीрдХ рдмीрдЪ рдоें рдмрдиाрд░рд╕ рдоंрдбрд▓ рдХा рд╕ाрдорд░िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдордз्рдп рдЧंрдЧा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╡ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЧंрдЧा рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд╕्рд╡рдпं рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЪुрдиाрд░ рджुрд░्рдЧ рд╕्рдеिрдд рдеा। рдЬिрд╕рдкрд░ 1765 рд╕े рд╣ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХा рдХрдм्рдЬा рдеा। рдпрд╣ाँ рд╕े рд╕ैрдиिрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕рдорд╕्рдд рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕्рдерд▓ों рдХो рд╕ुрд▓рдн рдХрд░ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा।
4 рдЬूрди рдХो рдмрдиाрд░рд╕ рдоें 37 рд╡ीं рдиेрдЯिрд╡ рдмрдЯाрд▓िрдпрди рдХे рдЕрд╕рдлрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рд╕ूрдЪрдиा рдоंрдбрд▓ рдХे рдЕрди्рдп рдЬрдирдкрджों рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рдеा। рдЬрдирдкрдж рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд░ाрдЬ्рдп рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░ рд▓рдЦрдирдК рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдкी.рд╡ाрдХрд░ рдХी рдбाрдпрд░ी рд╕े рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें 1857 рдоें рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдкी. рд╡ाрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХे рдбिрдк्рдЯी рдХрд▓ेрдХ्рдЯрд░ рдеे। рдкी.рд╡ाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдбाрдпрд░ी рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЬрдм 4 рдЬूрди рдХो рдЬрдм рдмрдиाрд░рд╕ рдоें рдШрдЯрдиा рдШрдЯिрдд рд╣ुрдИ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж 17 рдордИ 1857 рдХो рд╣рдордиे рд╕рднी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो рд╕рдЪेрдд рд░рд╣рдиे рдХा рд╕ंрдХेрдд рджिрдпा। рдХैрдк्рдЯрди рдоांрдЯेрдЧ्рдпू рдХो рдордЬрдмूрдд рд╕िрдХ्рдЦ рдмрдЯाрд▓िрдпрди рдХे рд╕ाрде рдЬрдирдкрдж рдХे рдЦрдЬाрдиे рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ौंрдкी рдЧрдпी। 25 рдордИ рдХो рд░ीрд╡ां рдХे рд░ाрдЬा рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╕िंрдЧрд░ौрд▓ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдХреЬी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдпी। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рд╕े рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдХे рдмीрдЪ рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे рдбाрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा। 10 рдЬूрди рдХो рдаेрдХेрджाрд░ рдоाрдзोрд╕िंрд╣ рдиे рдЬिрд▓ा рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рдпрд╣ рдЦрдмрд░ рднेрдЬी рдЗрд╢ाрдирдкुрд░ рдХे рдХुрдЫ рд╢рд╕рд╕्рдд्рд░ рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдкреЬोрд╕ी рдЧाँрд╡ рдХी рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдЬрдм्рдд рдХрд░ рд▓ी рдЧрдпी рд╣ै। 4 рдЬूрди рдХे рдмрдиाрд░рд╕ 37 рд╡ीं рдиेрдЯिрд╡ рдмрдЯाрд▓िрдпрди рдХे рдиिрд╢рд╕्рдд्рд░ीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧौрд░ा, рдХोрд▓ाрдкुрд░, рднेрд╡рд░, рдЗंрдж्рд░рдкुрд░ рдФрд░ рдИрд╕ाрдкुрд░ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ुрдЖ। 9 рдЬूрди 1857 рдХो рд╡िंрдз्рдпाрдЪрд▓ рдеाрдиाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдиे рд╕ूрдЪिрдд рдХिрдпा рдХि рдХрдЯрд░ा, рдоिрд╕рд░ाрди рдШाрдЯ рдкрд░ рдХोрд▓ाрдкुрд░ рдХे рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд▓ुрдЯेрд░ों рдиे рдЕрдиाрдЬ рд╕े рд▓рджी рд╣ुрдИ рдХुрдЫ рдиाрд╡ों рдХो рд▓ूрдЯ рд▓िрдпा। рднрджोрд╣ी рдЧोрдкीрдЧंрдЬ рдХे рдеाрдиेрджाрд░ рдиे рдЬिрд▓ा рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рд╕ूрдЪिрдд рдХिрдпा рдХि рднिрдг्рдбा рдЧाँрд╡ рдХे рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे рд░ाрдЬा рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рд╕рдЬाрд╡рд▓ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣ुрдХूрдордд рдХो рд╣िрд▓ा рдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा। рдкी. рд╡ाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдбाрдпрд░ी рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, рдХрдоिрд╢्рдирд░ рдЯрдХрд░ рдорд╣ोрджрдп рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕реЩ्рдд рдХाрд░рд╡ाрдИ рдХे рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдП। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдкूрд░े рдЧौрд░ा рдЧाँрд╡ рдХो рдЬрд▓ा рдбाрд▓ा। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдоें рд╕ैрдХреЬों рдЧाँрд╡ рдХी рдиिрд░्рджोрд╖ рдЬрдирддा рдЬрд▓ рдХрд░ рд░ाрдЦ рд╣ो рдЧрдпी। 17 рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдХो рдмंрджी рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдоें рдЧुрд╕्рд╕ा рдФрд░ рдмреЭ рдЧрдпा।
15 рдЬूрди 1857 рдХो рд╕िрдХрд░ी, рд░ाрдордирдЧрд░ рдХी рдПрдХ рдлрд░्рдо рдиे рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХिрдпा рдХि рдЙрдирдХी рдиाрд╡ рд╕िрдХрд░ी рдоें рд▓ूрдЯ рд▓ी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें рднीрд╖рдг рдЕрдХाрд▓ рдкреЬा рдеा। рдоिрд╕्рдЯрд░ рдкी. рд╡ाрдХрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕िрдХрд░ी рдоें рд▓ूрдЯрдкाрдЯ рдХे рдмाрдж 15 рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдФрд░ 6 рд╕рд╡ाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдЬрдм рд╡рд╣ рд╕िрдХрд░ी рдЧрдпे рддрдм 15 рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рд╕ो рд░рд╣े рдеे। рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХी рдЙрдирдХो рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╕े рдШेрд░ рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддрдм рднाрдЧрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдЬिрд╕ рджौрд░рди рдПрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдоाрд░ा рдЧрдпा, рдЪाрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рднाрдЧ рдЧрдпे рдФрд░ 10 рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдХो рдмंрджी рдмрдиा рд▓िрдпा рдЧрдпा। рднрджोрд╣ी рдкрд░рдЧрдиे рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рдЬрдмрд░рди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░ाрдпी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдиीрд▓ рдХी рдЦेрддी рдеी। рдЗрди рд╡िрдж्рд░ोрд╣ों рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рднрджोрд╣ी рдХे рдоौрдирд╕ рд░ाрдЬрдкूрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕рдоें рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрдо рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдХा рдЖрддा рд╣ै। рдХाрд╢ी рдирд░ेрд╢ рдХी рдЬрдоीрдирджाрд░ी рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдиे рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рднрджोрд╣ी рдХा рд░ाрдЬा рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдЕрдкрдиे рдирдЬрджीрдХी рднोрд▓ा рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдордмреЩ्рд╢ рдХो рдЕрдкрдиा рджीрд╡ाрди рдмрдиाрдпा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे 1000 рд╕े 2000 рддрдХ рдХा рдЕрдкрдиा рдПрдХ реЮौрдЬ рднी рдмрдиा рд▓िрдпा рдеा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдХाрд╢ी рдирд░ेрд╢ рдХे рджीрд╡ाрди рдоुंрд╢ी рджрд░्рд╢рдирд▓ाрд▓ рдФрд░ рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдХे рдмीрдЪ рдХрдИ рдоुрдЦрднेंреЬ рд╣ुрдП। рдЕंрдд рдоें, рдзोрдЦे рд╕े рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣, рднोрд▓ा рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдордмреЩ्рд╢ рдХो рдкрдХреЬ рд▓िрдпा рдЧрдпा рдФрд░ 20 рдЬूрди 1857 рдХो рдЧोрдкीрдЧंрдЬ рдоें рдПрдХ рдЗрдорд▓ी рдХे рдкेреЬ рд╕े рд▓рдЯрдХाрдХрд░ рдоाрд░्рд╢рд▓ рд▓ा рдХे рдЕрдзीрди рддीрдиों рдХो рдлाँрд╕ी рджे рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдкूрд░े рдЬрдирдкрдж рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рд▓рд╣рд░ рдФрд░ рддेрдЬ рд╣ो рдЧрдпी।
рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХे рдмाрдж рд╕े рд╣ी рдЧोрдкीрдЧंрдЬ рдХी рдкाрд▓ी рдиीрд▓ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдХी рдиिрдЧाрд╣ों рдоें рдЪреЭा рд╣ुрдЖ рдеा। рдкाрд▓ी рдиीрд▓ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХे рдоैрдиेрдЬрд░ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдЬोंрд╕ рдиे рд╡िрд▓िрдпрдо рд░िрдЪрд░्рдб्рд╕ рдХो рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦ рдХрд░ рд╕ूрдЪिрдд рдХिрдпा рдХि рд╕рд░рдиाрдо рд╕िंрд╣ рдкрд░рдоाрд░ рд╡ рдЙрдирдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рд╕ाрдеिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХे рдЧोрджाрдо рдХो рд▓ूрдЯ рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै। 3 рдЬुрд▓ाрдИ 1857 рдХो рд░ाрдд्рд░ि 1:30 рдмрдЬे рд╡िрд▓िрдпрдо рд░िрдЪрд░्рдб्рд╕ рдоुрд░, рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рд╕ाрд░्рдЬेंрдЯ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдЬोрди्рд╕ рдФрд░ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдХैрд╢ рдкाрд▓ी рдиीрд▓ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдоें рдкрд╣ुँрдЪे। рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдЯुрдХреЬी рдХे рд╕ाрде рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा। рдЕрдЧрд▓ी рд╕ुрдмрд╣ 4 рдЬुрд▓ाрдИ 1857 рдХो рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдЙрдирдХे рд╕ाрдеी рд╕рд░рдиाрдо рд╕िंрд╣, рд░рдШुрд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдФрд░ рдмрд▓рднрдж्рд░ рд╕िंрд╣ рдкाрд▓ी рдиीрд▓ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХो рдЖрдЧ рд▓рдЧा рджिрдпा। рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрд░्рдЬेंрдЯ рдЬोंрд╕ рдФрд░ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдХैрд╢ рдоाрд░े рдЧрдпे। рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬ्рд╡ाрдЗंрдЯ рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХैрдк्рдЯрди рд╡िрд▓िрдпрдо рд░िрдЪрд░्рдб्рд╕ рдоुрд░ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी рдЧрдпी। рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдХी рд╡िрдзрд╡ा рдкрдд्рдиी рдХे рд╕ाрдордиे рдоुрд░ рдХा рдХрдЯा рд╕िрд░ рд▓ाрдХрд░ рднेंрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдХी рд╡िрдзрд╡ा рдкрдд्рдиी рд╕ुрдмूрд░िрдпा рджेрд╡ी рдиे 300 рд╕ौ рд░ुрдкрдпे рдХा рдирдЧрдж рд╕рдо्рдоाрди рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдХो рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рдкाрд▓ी рдиीрд▓ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХे рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рдиिрдЧाрд╣ों рдоें рдЪреЭे рд╣ुрдП рдеे। рдЧोрдкीрдЧंрдЬ рдХे рдеाрдиेрджाрд░ рдиे рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдХे рдКрдкрд░ 1000 рд░ुрдкрдпे рдХा рдЗрдиाрдо рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा। рдЙрджрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ рдХी рдкрдд्рдиी рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдЧрдпा। рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдХे рд╕ाрдеी рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдкрд░ рдпрд╣ी рдЗрдиाрдо рд░ाрд╢ि 500 рд░ुрдкрдпे рдХी рдеी। 23 рдЕрдЧрд╕्рдд 1857 рдХो рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдиे рдХाрд░े рдЧाँрд╡ рдХो рд▓ूрдЯा, рдлिрд░ рдмिрд╕ौрд▓ी рдХो рд▓ूрдЯा рдЕंрдд рдоें 23 рдЕрдЧрд╕्рдд рдХो рдХोрдЯрдЧाँрд╡ рдХे рд╕ुрд░िрдпाрдиा рдмрдиिрдпों рдХो рд▓ूрдЯा рдЙрдирд╕े 2000 рд░ुрдкрдпे рд╡рд╕ूрд▓ рдХिрдпा। рдЕंрдд рдоें, рдЕрдЧрд╕्рдд рдХे рдЕंрддिрдо рджिрдиों рдоें рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдЧрдпा, рдЙрдирдХे рд╕ाрде 10 рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдФрд░ рдкрдХреЬे рдЧрдпे। рд▓िрдЦिрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдоें рдЭुрд░ी рд╕िंрд╣ рдХी рдоृрдд्рдпु рдХाрд▓рд░ा рд╣ोрдиे рд╕े рд▓िрдЦिрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें 1857 рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा।
рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдЬрдирдкрдж рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд░ाрдмрд░्рдЯ्рд╕рдЧंрдЬ рддрд╣рд╕ीрд▓ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЪंрджेрд▓ рд░ाрдЬрдкूрдд рдмाрдмू рдХुँрдЕрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рдеे। рдЗрди рдирджी-рдкрд╣ाреЬी рдЗрд▓ाрдХे рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЪрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдеा। 24 рдЕрдЧрд╕्рдд рдХो рджाрдиाрдкुрд░ рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдмाрдмू рдХुँрдЕрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдХрд░्рдордиाрд╢ा рдирджी рдкाрд░ рдХрд░ рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдШोрд░ाрд╡рд▓ рдмाрдЬाрд░, рдЦрд░ेрд╣ी рдЧाँрд╡ рдФрд░ рдЦैрд░ा рдЧाँрд╡ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓ूрдЯा। рдкुрдиः 29 рдЕрдЧрд╕्рдд рдХो рдЪंрджेрд▓ рд░ाрдЬрдкूрддों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХुँрдЕрд░ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдШोрд░ाрд╡рд▓ рдмाрдЬाрд░ рдХो рд▓ूрдЯ рд▓िрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рд╕рд░рдХाрд░ी рднрд╡рдиों, рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдФрд░ рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрди рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХрдоिрд╢्рдирд░ рдЯрдХрд░ рдорд╣ोрджрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрд░े рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें рдХрдаोрд░ рдХाрд░рд╡ाрдИ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा рдЧрдпा। рд╡िрдЬрдпрдЧреЭ рдХे рд░ाрдЬा рд▓рдХ्рд╖्рдордг рд╕िंрд╣ рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдХा рдкूрд░ा рд╕ाрде рджे рд░рд╣े рдеे। 11 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдХो рд╕िрд░рд╕ी рд╕рдоीрдк рд░ाрдордЧреЭ рдоें рдордж्рд░ाрд╕ рдмрдЯाрд▓िрдпрди рдЧрдпी। рджрдХ्рд╖िрдгी рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдлрддेрд╣рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣, рд╡िрдЬрдпрдЧреЭ рдХे рдЗрд▓ाреШेрджाрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ी рд╕िंрд╣ рднी рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдХा рд╕ाрде рджे рд░рд╣े рдеे। рд╡िрдЬрдпрдЧреЭ рд░ाрдЬрдШрд░ाрдиे рдХे рд╡ंрд╢рдЬ рдЬिрддेंрдж्рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि 1857 рдХे рдЕंрдд рдорд╣ीрдиों рдоें рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рд╣ो рдЧрдпी рдХी рдкूрд░ा рд╡िрдЬрдпрдЧреЭ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। 5 рдирд╡ंрдмрд░ 1857 рдХो 16 рд╣ांрдеी рдФрд░ 100 рдШुреЬрд╕рд╡ाрд░ рд╕ेрдиा рд▓ेрдХрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे рд▓ाрд▓рдЧंрдЬ, рдШोрд░ाрд╡рд▓ рдФрд░ рд░ॉрдмрд░्рдЯ्рд╕рдЧंрдЬ рдХो рд▓ूрдЯा рд▓िрдпा। рдЕंрдд рдоें, 9 рдЬрдирд╡рд░ी 1858 рдХो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдХे рд╕िрдкाрд╣िрдпों рд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╕рдкूрддों рдХे рдмीрдЪ рднीрд╖рдг рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рд╕े рджрдХ्рд╖िрдгी рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рд╢ांрдд рд╣ो рдЧрдпा।
рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ीрди рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдирдЧрд░ рд╣ै; рдЬो рдЧंрдЧा рдХे рдХिрдиाрд░े рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╕рдордп рдоें рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдкीрддрд▓, рдХांрд╕े рд╡ рдХाрд▓ीрди рдХी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рдиीрд▓ рдХी рдЙрдкрдЬाрдК реЮрд╕рд▓ рдХी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдЬाрдиा рдЬाрддा рдеा। 1857 рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рджौрд░ाрди рдЕрд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╕ाрдоंрдд рд╡ рдЬрдоींрджाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों, рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддिрдпों рдФрд░ рдмिрдЪौрд▓िрдпों рдХो рдЗрд╕ рд▓िрдП рдиिрд╢ाрдиा рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рддाрдХि рдЖрдордЬрди рдХे рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдЗрдирдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЬुреЬाрд╡ рдеा। рдЬेрдо्рд╕ рдЖрдЙрдЯ्рд░ाрдо рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХी рдХोрдпрд▓ा рдЦрджाрдиों рдХो рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ुрдЯे рдЬाрдиे рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рдоाрд▓्рд╕рди рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै рдХि рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рджौрд░ाрди рдмрдиाрд░рд╕ рдоें рдЦाрдж्рдпाрди рдЖрдкूрд░्рддि рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХे рдмाрдЬाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдмрдиाрд░рд╕, рдЧाрдЬीрдкुрд░, рдЬौрдирдкुрд░ рдХी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ों рд╕े рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдПрдХрджрдо рднिрди्рди рдеा। рдмाрдж рдХे рдЧांрдзीрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдоें рднी рдЬрдирдкрдж рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा।
рд╕ंрджрд░्рдн
1. рд╕ुрд░ेंрдж्рд░ рдиाрде рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ूрдмा рдСрдл рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдЕंрдбрд░ рдж рдЧ्рд░ेрдЯ рдоुрдЧрд▓, рдЬाрдоिрдпा рдоिрд▓्рд▓िрдпा рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдпा, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1974.
2. рдбрдЧрд▓рд╕ рдбेрд╡ाрд░, рдП рд╣ैंрдб рдмूрдХ рдЯु рдж рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдк्рд░ी-рдоुрдЯिрдиी рд░िрдХॉрд░्рдб, рдЧрд░्рд╡рдирдоेंрдЯ рдк्рд░ेрд╕, 1860.
3. рдЬाрд░्рдЬ рдУрдЯो рдЯ्рд░ेрд╡ेрд▓िрдпрди, рдХाрдирдкुрд░, рдоैрдХрдоिрд▓рди рдПंрдб рдХंрдкрдиी, рд▓ंрджрди, 1865.
4. рд╡िрдиाрдпрдХ рджाрдоोрджрд░ рд╕ाрд╡ाрд░рдХрд░, 1857 рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕рдорд░, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2000.
5. рд░рдоेрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдордЬूрдорджाрд░, рд╕िрдкोрдп рдо्рдпुрдЯिрдиी рдПंрдб рдж рд░िрд╡ोрд▓्рдЯ рдСрдл 1857, рдХे.рдПрд▓.рдоुрдЦोрдкाрдз्рдпाрдп рдлрд░्рдоा, рдХрд▓рдХрдд्рддा, 1957.
6. рдЯ्рд░ॉрдп рдбाрдЙрди, рд░ाрдЬрдкूрдд рд░िрд╡ोрд▓्рдЯ рдЗрди рд╕ाрдЙрджрд░्рди рдоीрд░рдЬाрдкुрд░, 1857-58, рдЬрдирд░рд▓ рдСрдл рд╕ाрдЙрде рдПрд╢िрдпा рд╕्рдЯрдбी, рд╕ाрдЙрде рдПрд╢िрдпा, 2007.
7. рдкрд░рдоाрдиंрдж рдоिрд╢्рд░, рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ рдСрдл рдоीрд░рдЬाрдкुрд░, рдлोрдЯो-рд▓िрдЯो рдк्рд░ेрд╕, рд░ुрдбрдХी, 1998.
8. рдПрд╕.рдП.рдП рд░िрдЬрд╡ी рдПंрдб рдПрдо.рдПрд▓ рднाрд░्рдЧрд╡,рдл्рд░िрдбрдо рд╕्рдЯ्рд░рдЧрд▓ рдЗрди рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рд╡ाрд▓्рдпुрдо.4,1958.
9. рдкрдг्рдбिрдд рджेрд╡рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░, рд╕ोрди рдХे рдкाрдиी рдХा рд░ंрдЧ, рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рдХोрд╢, рднाрдЧ-7,1983.
10. рд╕рд░ рдЬेрдо्рд╕ рдЖрдЙрдЯ्рд░рдо, рдХैрдо्рдкेрдиिंрдЧ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा 1857-58, рд╕्рдоिрде рдЗрд▓्рдбрд░ рдПंрдб рдХंрдкрдиी, рдХрдо рд╣िрд▓, рд▓ंрджрди, 1860.
11. рд╢рд╢ि рднूрд╖рдг рдЪौрдзрд░ी, рд╕िрд╡िрд▓ рд░िрдмेрд▓िрдпрди рдЗрди рдж рдЗंрдбिрдпрди рдоुрдЯिрдиी (1857-59), рдж рд╡рд░्рдб рдк्рд░ेрд╕ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рдХрд▓рдХрдд्рддा, 1957.
12. рдкी. рд╡ाрдХрд░ рдбाрдпрд░ी, рд░ाрдЬ्рдп рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░, рд▓рдЦрдирдК, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢
13. рдЯ्рд░ॉрдп рдбाрдЙрди,рдлिрдпрд░ рдПंрдб рд▓ोрдеिंрдЧ рдЗрди рднрджोрд╣ी, рдж рд░िрд╡ोрд▓्рдЯ рдУрдл рдоोрдиाрд╕ рд░ाрдЬрдкूрдд 1857-58, рдЗंрдбिрдпрди рдЗрдХॉрдиॉрдоी рдПंрдб рд╕ोрд╢рд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рд░िрд╡्рдпू, рд▓ंрджрди,рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1990.
14. рд╣ेрдирд░ी рдЬाрд░्рдЬ рдХेрдиे, рдлिрдл्рдЯी рд╕ेрд╡рди, рд╕рдо рдЕрдХाрдЙंрдЯ рдСрдл рдж рдПрдбрдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ेрд╢рди рдСрдл рдЗंрдбिрдпрди рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рджुрд░िंрдЧ рдж рд░िрд╡ोрд▓्рдЯ рдСрдл рдж рдмंрдЧाрд▓ рдЖрд░्рдоी, рдбрдм्рд▓ू рдПрдЪ рдПрд▓ेрди рдПंрдб рдХंрдкрдиी, рд▓ंрджрди, 1883.
*рдоीрд░рдЬाрдкुрд░ = рдкрд░्рд╡рддрдкुрдд्рд░ी рдХा рдирдЧрд░ (рдоिрд░्реЫाрдкुрд░ рдХी рдПрдХ рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╡рд░्рддрдиी)



