![]() |
| рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा |
рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╣рд╡ा рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рд╕рд░्рджी рдоें рд╡िрд╖ाрдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рд╕ाँрд╕ рдХे рдорд░ीрдЬ рдмрдв़ рдЬाрддे рд╣ैं, рд╕्рдХूрд▓ рдмंрдж рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं, рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдЧैрд╕ рдЪैंрдмрд░ рдЬैрд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдЕрдХ्рд╕рд░ рдРрд╕े рдХрдаोрд░ рдХрджрдо рдЙрдаाрддा рд╣ै рдЬो рдЕрд╕рд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЫूрддे рднी рдирд╣ीं। рдПрдХ рджिрди рд╕рдо рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓े рдФрд░ рджूрд╕рд░े рджिрди рд╡िрд╖рдо рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓े рд╡ाрд╣рдиों рдХा рдиिрдпрдо рд╣ो рдпा 10 рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиे рдбीрдЬ़рд▓ рдФрд░ 15 рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиे рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рд╡ाрд╣рдиों рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдХा рддुреЪрд▓рдХी рдЖрджेрд╢, рдпे рдХाрд░рдЧрд░ рд╣рд▓ рдХी рджिрд╢ा рдоें рдмेрдЕрд╕рд░ рд╣ैं।
рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдХिрд╕ी рднी рдмрдб़े рджेрд╢ рдоें рд╡ाрд╣рди рдХी рдЖрдпु рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡ाрд╣рди рдХी рдЖрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рд╕ंрдХेрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕рдорд╕्рдд рдпूрд░ोрдк, рдЬाрдкाрди, рдЪीрди — рдХोрдИ рднी рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓े рд▓ीрдЬिрдпे, рдиिрдпрдо рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдоाрдирдХों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рди рдХि рд╡ाрд╣рди рдХी рдЖрдпु рдкрд░। рдХाрд░рдг рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं:
рд╡ाрд╣рди рдХी рдЖрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкैрдоाрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ 12 рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиी, рдЕрдЪ्рдЫे рд░рдЦ-рд░рдЦाрд╡ рд╡ाрд▓ी рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рдХाрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рдПрдХ 5 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЦрд░ाрдм рдбीрдЬ़рд▓ рд╡ाрд╣рди рд╕े рдХрдо рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдПрдХ рд╡िंрдЯेрдЬ рдХाрд░ рдЬो рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдиिрдХाрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдХोрдИ рдмреЬा рдЫेрдж рдирд╣ीं рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी।
рджिрд▓्рд▓ी рдХा рдиिрдпрдо рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдПрдХ рдРрд╕ी рдиौрдЯंрдХी рд╣ै, рдЬो рд╕рдЦ़्рдд рджिрдЦрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЦोрдЦрд▓ा рдФрд░ рд╡्рдпрд░्рде рд╣ै। рдЬрдирддा рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░ рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдмोрдЭ рдбाрд▓рдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗрд╕рд╕े рдХोрдИ рд▓ाрдн рдирд╣ीं рд╣ै।
рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╕िрд░्рдл़ рд╡ाрд╣рдиों рд╕े рдирд╣ीं рдЖрддा, рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХрд╣ीं рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै। рджिрд▓्рд▓ी (рдФрд░ рджेрд╢) рдХी рд╣рд╡ा рдХो рдЦрд░ाрдм рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рд░ोрдд рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╣ैं। рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं:
• рдкрд░ाрд▓ी рдХा рдзुрдЖँ: рдзाрди्рдпों рдХी реЮрд╕рд▓ рдХाрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рдмрдЪे рд╣ुрдП рдЕंрд╢ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдкрд╢ु рдЖрд╣ाрд░ рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдЧाрдп рдФрд░ рдмैрд▓ рди рдХेрд╡рд▓ рдХृрд╖ि рдмрд▓्рдХि рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рднी рдоुрдЦ्рдп рдЕंрдЧ рдеे। рдмрджрд▓рддी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЧौрд╡ंрд╢ рд╕े рджूрд░ рдХिрдпा рд╣ै, реЫрдоीрди рдХो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЦाрджों рд╕े рдФрд░ рднोрдЬрди рдХो рдкौрд╖्рдЯिрдХ рддрдд्рд╡ोрдм् рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдкрд░ाрд▓ी рдЬैрд╕े рдЙрдкрдпोрдЧी рдкрджाрд░्рдеों рдХो рд╡्рдпрд░्рде рдоाрди рдХрд░ рдЬрд▓ाрдХрд░ рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдЬैрд╕े рдХृрдд्рдпों рдХा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै — рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рджिрд▓्рд▓ी, рд╣рд░рдпाрдгा, рдкंрдЬाрдм, рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ोंрдХे рдХिрд╕ाрди рдмреЬी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдкрд░ाрд▓ी рдЬрд▓ाрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд▓ाрд╣ौрд░ рд╕े рджिрд▓्рд▓ी рддрдХ PM2.5 рдХी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдмрдб़ा рдЙрдЫाрд▓ рдЖрддा рд╣ै।
• рд╡ाрд▓ुрдХा-рдзूрд▓-рдзूрд╕рд░िрдд рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдиिрд░्рдоाрдг: рджिрд▓्рд▓ी, рдиोрдПрдбा, рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ाрдо, рдХрд╣ीं рднी рдЪрд▓े рдЬाрдЗрдпे। рдиिрд░्рдоाрдгाрдзीрди рдЦुрд▓ी рд╕ाрдЗрдЯें, рд╣рд╡ा рдоें рд░ेрдд рдФрд░ рдзूрд▓ рдХे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдХрдг рдлैрд▓ाрддी рдФрд░ реЫрдоीрди рдкрд░ рдорд▓рдмे, рдФрд░ рдзूрд▓ рдХे рдвेрд░ рд▓рдЧाрддी рдоिрд▓ рдЬाрдпेंрдЧी। рдпा рддो рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдХाрдиूрди рдирд╣ीं рд╣ैं, рдпा рдЙрдирдХा рдЕрдиुрдкाрд▓рди рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдХाрд░рдг рдЬो рднी рд╣ो, рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрдХрдЯ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдиिрджाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЕрд╡ैрдз рднрд╡рдиों рдХे рдмेрд░ोрдХрдЯोрдХ рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЙрдирдХे рдиिрд░्рдоूрд▓рди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рднी рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЧिрдиी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдпे।
• рдк्рд░рджूрд╖рдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ: рдИंрдЯ рднрдЯ्рдЯे, рдЫोрдЯे-рдмреЬे рдХाрд░рдЦाрдиे, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд▓рдХреЬी, рдХोрдпрд▓ा, рдбीреЫрд▓ рдпा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЦрд░ाрдм рдИंрдзрди рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рднी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдбीрдЬ़рд▓ рдЬेрдирд░ेрдЯрд░, рдкрдо्рдкिंрдЧ рд╕ैрдЯ, рдЬुрдЧाреЬ рд╡ाрд╣рди рдЖрджि рдк्рд░рджूрд╖рдХों рдХा рднाрд░ी рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं।
• рдпाрддाрдпाрдд рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ: рдпाрддाрдпाрдд-рдЬाрдо, рд░ाрд╕्рддा-рд░ोрдХो, рдзрд░рдиे, рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдЖрджि рдХे рдХाрд░рдг рдзीрдоी рдЧрддि рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╡ाрд╣рди, рдпा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓рдо्рдмा рдоाрд░्рдЧ рддрдп рдХрд░рдиे рдХी рдордЬрдмूрд░ी рдХрдИ рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рдзुрдЖँ рдЫोрдб़рдиे рдХा рдХाрд░рдг рд╣ैं। рд░ेрд▓ों рдХी рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ेрдЯ-рд▓рддीреЮी рдФрд░ рд╡ाрдпु-рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा реЪैрд░-реЫिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдХрдИ рдЧुрдиा рдмреЭा рджेрддा рд╣ै।
• рдоौрд╕рдо: рд╕рд░्рджिрдпों рдоें рд╣рд╡ा рдХा рдард╣рд░ाрд╡ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХो рдЬрдоीрди рдкрд░ рджрдмा рджेрддा рд╣ै, рдЬो рдХि рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै।
• рдоांрд╕-рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп: рдоांрд╕-рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЬंрдЧрд▓, рдЬрд▓, реЫрдоीрди, рдФрд░ рдХोрдорд▓ рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рджूрд╖рдг рддो рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮाрдд рддрде्рдп рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдорд╢ीрдиीрдХृрдд рдмूрдЪреЬрдЦाрдиों рдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоांрд╕ рдХे рд░ेреЮ्рд░िрдЬрд░ेрд╢рди, рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди/рд╡िрддрд░рдг рддрдХ рд╣рд░ рдкрдж рдк्рд░рджूрд╖рдХ рд╣ै। рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рддрде्рдп рдФрд░ рд╕ांрдЦ्рдпिрдХी рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╕े рдПрдХ рдмреЬा рд╕ुрдзाрд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
• рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा: рджेрд╢, рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдмреЭрддी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд▓िрдпे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХрдо рд╕े рдХрдо рдЕрдм рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рджेрд╢ рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдХुрдЫ рдкреЬोрд╕ी рджेрд╢ों рдХी рдЕрддिрд╡ाрджी рдоूрд░्рдЦрддाрдкूрд░्рдг рдиीрддिрдпों, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди-рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा рдФрд░ рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ैрдз рдФрд░ рдЕрд╡ैрдз рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ рднी рднाрд░рдд рдкрд░ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдмोрдЭ рдмреЭाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा 10-15 рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиी рдЧाреЬिрдпों рд╕े рдирд╣ीं рдЬрди्рдоी рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рднी рд╕िрд░्рдл़ рдкुрд░ाрдиे рд╡ाрд╣рди рд╣рдЯाрдиे рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рд╕рдоाрдзाрди рдЕрдкрдиाрдП рдмिрдиा рд╣рд╡ा-рдкाрдиी рдФрд░ рджिрд▓-рджिрдоाреЪ рд╕ाрдл़ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे।
рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиाрдпे рдЧрдпे рд╕рдлрд▓ рд╕рдоाрдзाрди
1. рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рддिрдмंрдз: рдк्рд░рддिрдмंрдз рд╡рд░्рд╖ рдЖрдзाрд░िрдд рди рд╣ोрдХрд░ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдпे। рдиिрдпрдоिрдд рдоाрдирдХोंрдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрд╣рдиोंрдХी рдиिрдпрдоिрдд рдЬाँрдЪ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे BS III рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдкुрд░ाрдиे рдбीрдЬ़рд▓ рд╡ाрд╣рдиों рдкрд░ рд╕рдЦ़्рдд рд░ोрдХ рд▓рдЧाрдИ рдЬाрдпे। рдпрд╣ी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рд╣ै।
2. рд╕рдЯीрдХ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдк्рд░рдоाрдг (PUC): рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рдЬाँрдЪ рдоें, рдпा рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдмрдиाрдиे рдоें рдд्рд░ुрдЯि (рдпा рдмेрдИрдоाрдиी) рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдпे рд░ाрдЬрдкрде рддрдеा рдирдЧрд░ рдХे рдоुрдЦ्рдп рдоाрд░्рдЧों рдкрд░ рджूрд░ рд╕ंрд╡ेрджрди (рд░िрдоोрдЯ рд╕ेंрд╕िंрдЧ) рдпंрдд्рд░ рд▓рдЧाрдХрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдлैрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ाрд╣рдиों рдХी рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдаीрдХ рдХрд░ाрдиा, рдпा рд╣рдЯाрдиा рднी рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рддрд░ीрдХा рд╣ै।
3. рдЕрдзिрднाрд░ (рд╕рд░рдЪाрд░्рдЬ): рднाрд░ी-рдпाрддाрдпाрдд рд╡ाрд▓े рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдоूрд▓्рдп рдиिрд░्рдзाрд░рдг (рдХंрдЬेрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╕िंрдЧ) рдж्рд╡ाрд░ा рдпाрддाрдпाрдд рдк्рд░рдмंрдзрди рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рди्рдпू рдпॉрд░्рдХ, рд▓ंрджрди, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рд╕्рдЯॉрдХрд╣ोрдо рдЖрджि рдирдЧрд░ों рдиे рднाрд░ी-рдпाрддाрдпाрдд рд╡ाрд▓े рдоाрд░्рдЧों рдкрд░ рдЕрдзिрднाрд░ рд▓рдЧाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рдЕрдкрдиाрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдирдЧрд░ рдХे рднीреЬ рднрд░े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдпाрддाрдпाрдд рд╡ рдк्рд░рджूрд╖рдг рджोрдиों рдХрдо рд╣ुрдП।
4. рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдкрд░िрд╡рд╣рди: рдмेрд╣рддрд░ рдоेрдЯ्рд░ो рд╕ेрд╡ा, рджूрд░рд╕्рде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдЬोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдмрд╕ें, рдмेрд╣рддрд░ рдлीрдбрд░ рд╕ेрд╡ाрдПँ, рдИ-рд░िрдХрд╢ॉ, рдИ-рдСрдЯो рдФрд░ рдХाрд░рдкूрд▓िंрдЧ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ुрдзाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдирдЧрд░ рднрд░ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдкैрджрд▓/рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкрдеों рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे рддाрдХि рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХी рджूрд░ी рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд▓ोрдЧों рдХो рдк्рд░рджूрд╖рдХ рд╡ाрд╣рди рди рдиिрдХाрд▓рдиे рдкреЬें। рдЗрди рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдоाрд░्рдЧों, рдкрдЯрд░िрдпों рдЖрджि рдкрд░ рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рд╡ाрд╣рди рдЪрд▓ाрдиे рдпा рдЗрди рдкрд░ рдЕрди्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдпे рдХрдм्рдЬा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдХреЬी рдЪेрддाрд╡рдиी рдФрд░ рдлिрд░ рднी рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдкрд░ рдХреЬी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
5. рдЕрдЪ्рдЫी рдкाрд░्рдХिंрдЧ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा: рдЕрдЪ्рдЫी рдкाрд░्рдХिंрдЧ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЕрднाрд╡ рднी рд╡ाрд╣рди рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдиीрддि-рдиिрд░्рд╢ाрд░рдг рддрдеा рдиिрд░्рдгрдпाрдд्рдордХ рдХाрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे।
6. рдиिрд░्рдоाрдг рдзूрд▓ рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг: рд╕реЬрдХ, рдкुрд▓, рдоेрдЯ्рд░ो, рд░ेрд▓рд╡े рдЖрджि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ो рдпा рднрд╡рдиों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЙрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдврдХрдХрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдХों рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬाрдиे рд╕े рд░ोрдХрдиा, рдкाрдиी рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдЖрджि рдХрд░рдХे рд╣рд╡ा рдХे рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХो рдмрдЪाрдиा, рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рдпंрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоाрдг-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ рдзूрд▓ рдЖрджि рдХी рдиिрдпрдоिрдд рдЬाँрдЪ рддрдеा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╕ूрдЪрдиा рдХे рдиिрдпрдо рдмрдирдиे рдЪाрд╣िрдП। рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рджौрд░ाрди, рддрдеा рдкूрд░ा рд╣ोрдиे рдкрд░, рдк्рд░рджूрд╖рдХ рдзूрд▓ рдФрд░ рдорд▓рдмे рдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг-рдк्рд░िрдп рдиिрд╕्рддाрд░рдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдмाрдж рдоें рдЫूрдЯे, рд░ेрдд-рдзूрд▓-рдк्рд░рджूрд╖рдХ-рдорд▓рдмे рдЖрджि рдХे рд▓िрдпे рдХреЬी рд╕реЫा рдФрд░ рдЬुрд░्рдоाрдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे।
7. рджाрд╡ाрдирд▓ рд╕े рдмрдЪाрд╡: рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рд╕े рд╣िрдоाрдЪрд▓ рддрдХ рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрдЧ рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЖрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рджूрд░-рджрд░ाрдЬ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдЦрдмрд░ें рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддी рднी рдирд╣ीं рд╣ैं, рдпрджि рднाрд░ी рдХ्рд╖рддि рд╣ो рдЬाрдпे рддो рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рдкाрддीं। рд▓ेрдХिрди рд╡рдиों рдХी рд╡рди्рдп рдкрд╢ुрдУं рдХे рдиिрд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдпे рддो рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╣ै рд╣ी, рдк्рд░рджूрд╖рдг-рдХाрд░рдХ рднी рд╣ै। рдЗрд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рдЙрдкाрдп рдХिрдпे рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдпे।
8. рдкрд░ाрд▓ी рджाрд╣ рдкрд░ рд░ोрдХ: рдкрд░ाрд▓ी-рджाрд╣ рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХे рд▓िрдпे рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЙрдЪिрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдФрд░ рджрдг्рдб рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХे рд╕ाрде рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕ाрдзрди рдЬैрд╕े рдЬैрд╡ рдЕрдкрдШрдЯрдХ (Pusa decomposer, Happy Seeder, рдЖрджि) рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпे рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдпे, рддрдеा рдлрд╕рд▓ рд╡िрд╡िрдзीрдХрд░рдг рдХो рдПрдХ рдмреЬी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।
9. рдЪीрди рдХा 2008 рдоॉрдбрд▓: рдмीрдЬिंрдЧ рдУрд▓ंрдкिрдХ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЪीрди рдиे рдЬो рдХिрдпा рдеा, рд╡рд╣ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╕рдмрд╕े рд╕рдлрд▓ рдиाрдЧрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдк्рд░рдпोрдЧों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕िрдж्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै:
• рдЕрддि-рдкुрд░ाрдиे рдк्рд░рджूрд╖рдХ рд╡ाрд╣рдиों рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз
• рдк्рд░рджूрд╖рдХ рдХाрд░рдЦाрдиों рдХो рдмंрдж рдХрд░рдиा
• рдиिрд░्рдоाрдг рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг
• рдИंрдзрди рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рд╕ुрдзाрд░
• рдпाрддाрдпाрдд рдХे рд▓िрдП рдирд╡ोрди्рд╡ेрд╖ी рдиिрдпрдо
рдЗрди рдиिрдпрдоों рдХे рдкाрд▓рди рд╕े рдмीрдЬिंрдЧ рдХी рд╡ाрдпु рдоें NO₂ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдЖрдзी рд░рд╣ рдЧрдпी, CO рдоें 20% рдХी рдХрдоी рдЖрдпी, рдФрд░ PM рд╕्рддрд░ों рдоें рддीрд╡्рд░ рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ। рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕рдмрдХ рдпрд╣ рдоिрд▓ा рдХि рд╕рдоाрдзाрди рдмрд╣ु-рд╡िрдз рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे рдФрд░ рд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХрдИ рдоोрд░्рдЪों рдкрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдпे।
10. рдЕрди्рдп рд╕ुрдзाрд░: “рд░ाрдЗрдЯ рдЯू рд░िрдкेрдпрд░”, рдЙрдд्рдкाрджों рдХी рд▓ंрдмी рдЙрдо्рд░, рд╕ाрдЭा рдоोрдмिрд▓िрдЯी, рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдЙрдкрднोрдЧ рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдпूреЫ-рдПंрдб-рде्рд░ो рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдЬैрд╕े рдЙрдкाрдп рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЬрд▓ीрдп рдЕрд╢ुрдж्рдзि рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ी рд▓ीрдЬिрдпे- рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдкेрдпрдЬрд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рдШрд░ рдоें RO рдорд╢ीрдиें рд▓рдЧाрдиी рдкреЬрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдХाрд░рдг:
• рдПрдХ рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी рдХे рд▓िрдП 3–4 рд▓ीрдЯрд░ рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░рддा рд╣ै
• рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдлिрд▓्рдЯрд░ рдФрд░ рдоेंрдм्рд░ेрди рдмрдирддे рд╣ैं
• рдиिрд░्рдоाрдг, рд╕рд░्рд╡िрд╕िंрдЧ рдФрд░ рдкाрд░्рдЯ्рд╕ рдХे рд╡िрддрд░рдг рдоें рднी рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै
рдпрджि рд╕рд░рдХाрд░ рдиिрдЧрдо рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╢ुрдж्рдз рдЬрд▓ рдХी рдЧाрд░ंрдЯी рджे рд╕рдХे, рддो рд▓ाрдЦों RO рдорд╢ीрдиें рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧी рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдиिрд░्рдоाрдг, рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ, рдкрд░िрд╡рд╣рди рдФрд░ рдмिрдЬрд▓ी рдХा рдмрдб़ा рдмोрдЭ рдХрдо рд╣ोрдЧा।
***
рд╕рдЪ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╡ाрдпु-рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрджाрди рдХे рд▓िрдпे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдмрдпाрдирдмाреЫी, рдм्рд▓ेрдо-рдЧेрдо рдФрд░ рд╕рддрд╣ी рдХреЬाрдИ рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рдПрдХ рдмрд╣ु-рд╡рд░्рд╖ीрдп рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдпोрдЬрдиा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рдиिрдо्рди рдкрджों рдоें (рдпा рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░) рд╡िрднрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै:
рдкрд╣рд▓ा рдкрдЧ (рд╡рд░्рд╖ 1: рдд्рд╡рд░िрдд рдЙрдкрдЪाрд░)
• BS III/BS IV рдбीрдЬ़рд▓ рдкрд░ рдХреЬा рдиिрдпंрдд्рд░рдг
• рдиिрд░्рдоाрдг рдзूрд▓ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ
• рдбीрдЬी рд╕ेрдЯ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдФрд░ рдмैрдЯрд░ी рдмैрдХрдЕрдк рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
• рдЕрдзिрдХ рд╡िрдж्рдпुрдд-рдмрд╕ें
• RO рдиिрд░्рднрд░рддा рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрд▓ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╕ुрдзाрд░
рджूрд╕рд░ा рдкрдЧ (рд╡рд░्рд╖ 1-3: рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ुрдзाрд░)
• рдХंрдЬेрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╕िंрдЧ, рддрдеा рд╡ाрд╣рди-рдоुрдХ्рдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░
• рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡ाрд╣рди, рдоेрдЯ्рд░ो + рдИ рд░िрдХ्рд╢ा + рдмрд╕ рдХा рдПрдХीрдХृрдд рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ
• рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдИंрдзрди рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХ्рд░рдордг
• рдкрд░ाрд▓ी рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░
• рдиिрд░्рдоाрдг рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд░िрдпрд▓ рдЯाрдЗрдо рдоॉрдиिрдЯрд░िंрдЧ
рддीрд╕рд░ा рдкрдЧ (рд╡рд░्рд╖ 3–5: рд╕्рдеाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди)
• рдкूрд░्рдг рд░िрдоोрдЯ рд╕ेंрд╕िंрдЧ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдиिрдЧрд░ाрдиी
• рдиिрдЬी рд╡ाрд╣рдиों рдХा рдХोрд░ рдЬ़ोрди рдоें 50% рддрдХ рдХрдо рдЙрдкрдпोрдЧ
• 100% рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкेрдпрдЬрд▓ → RO рдХी рд╕рдоाрдк्рддि
• рдИрд╡ी 2 рд╡्рд╣ीрд▓рд░ рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдмेрдб़े рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ
• NCR рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╕ाрде рд╕рдорди्рд╡िрдд рд╡ाрдпु рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдпोрдЬрдиा
________________________________________
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХा рд╡ाрдпु-рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 10 рд╕ाрд▓ рдХा рдиिрдпрдо рди рддो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै, рди рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рди рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд। рдпрд╣ рдПрдХ рдЖрд╕ाрди рд╕ा рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдврдХ्рдХрди рд╣ै, рдЬो рдЕрд╕рд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдоिрдЯाрддा рдирд╣ीं, рдмрд╕ рдврдХ рджेрддा рд╣ै। рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो, рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рджेрд╢ рдХो рджिрдЦाрд╡े рдирд╣ीं, рджूрд░рджрд░्рд╢ी рдФрд░ рдХाрд░рдЧрд░ рдиीрддि рдЪाрд╣िрдП рдЬो:
• рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ो,
• рдмрд╣ु рд╕्рд░ोрдд рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░े,
• рдЬрдирддा рдкрд░ рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдмोрдЭ рди рдбाрд▓े, рдФрд░
• рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рд╣рд╡ा рдХो рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╢ुрдж्рдз рдХрд░े।
рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
31 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2025 ✍️


No comments :
Post a Comment
We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।