Showing posts with label 202303H. Show all posts
Showing posts with label 202303H. Show all posts

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдоाрд░्рдЪ 2023

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 7, рдЕंрдХ 10, рдоाрд░्рдЪ 2023


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी

рдбाрдпрд░ी

рдпाрдд्рд░ाрд╡ृрдд्рддांрдд

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдзрд░ोрд╣рд░

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЪाрд░

рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

Voices Within
рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
Basic Hindi 2 Workbook
(Sonia Taneja)

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХी 'рдПрдХ рдФрд░ рджुрдиिрдпा' рдХी рддрд▓ाрд╢

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рддिрд╡ाрд░ी


рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдХृрддि: рдПрдХ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рд╣ोрддी (рдЙрдкрди्рдпाрд╕)
рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░: рд╢िрд╡рджрдпाрд▓
рдоूрд▓्рдп: ₹ 250.00 рд░ुрдкрдпे
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдЕрдирди्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी


рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдФрдкрди्рдпाрд╕िрдХ рд╡िрдзा рдХा рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЦूрдм рд▓िрдЦे рдЧрдпे рд╣ैं,рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрди рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ, рдЬीрд╡рди рдЪेрддрдиा,рдЬीрд╡рди рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕्рд╡рд░ूрдк,рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХा рдкूрд░्рдг рдЪिрдд्рд░рдг, рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдкूрд░्рдг рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрджि рдХे рд▓िрдП рдЬिрди рд╡िрд╕्рддाрд░ों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै,рдЙрд╕рдХी рдкूрд░्рддि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдЧрдпे рдмिрдиा,рдЬीрд╡рди рдХी рдЧुрдд्рдеिрдпों рдХो рдЦोрд▓े рдмिрдиा,рд╣рд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдП рдмिрдиा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдорди рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдпा рдЬो рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै,рдХрд╣ рдирд╣ीं рдкाрддा। рдРрд╕े рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рдлрд▓рдХ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдХрд░ рд╣ी рд╡рд╣ рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪрд░िрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдпрдеाрд░्рде рдХрде्рдп-рдХрдеाрдирдХ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЪिрди्рддрди рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рдЕрдм рддो рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рдЧрд╣рд░े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╕рдоेрдЯे рдиाрдиा рддрд░рд╣ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рдФрд░ рдкрдв़े рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХрде्рдп-рдХрдеाрдирдХ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХे рдЫोрдЯे рд╕े рдЫोрдЯे рд╕рди्рджрд░्рдн рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдпрд╣ी рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╣ै рдХि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдЙрднрд░рддा рд╣ै рдпा рдХोрдИ рдХाрд▓рдЦрдг्рдб,рдХोрдИ рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рд╡िрд╕्рддाрд░ рдкाрддा рд╣ै। рдХрднी-рдХрднी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдФрдкрди्рдпाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд▓िрдП рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕рдоेрдЯे рд░рд╣рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдирд╣ीं,рд╕рдордЭрдиे рдХी рдмाрддें рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд▓ोрдЧ рд╕рдордЭрддे рднी рд╣ैं।

рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рддिрд╡ाрд░ी
рдкрдЯрдиा, рдмिрд╣ाрд░ рд╕े рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рд╡ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХा рдирд╡ीрдирддрдо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ "рдПрдХ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рд╣ोрддी" рдХो рдкрдв़рдиे рдХा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪा рд╣ै। рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЕрдиेрдХ рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕े рдХोрдИ рднूрдоिрдХा рдпा рдЖрдд्рдо-рдХрдерди рдЬैрд╕ा рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкाрдардХों, рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХों, рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдмрдв़ рдЧрдпा рд╣ै। рд╢ुрд░ू рдХी рдЪंрдж рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै,рдХोрдИ рдЬрд▓рдЬрд▓ा рдЧुрдЬрд░ा рд╣ै рдпा рдХोрдИ рдРрд╕ा рджौрд░ рдЬिрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмिрдЦрд░ рдЧрдпा рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे,рдЙрдирдХे рдХिрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдпा рдХिрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рдХी рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░рддी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рд░рд╣ी рд╣ोंрдЧी,рдХुрдЫ рд╕ुрдзрд░ा рд╣ोрдЧा рддो рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмिрдЧрдб़ा рдпा рдзрд░ाрд╢ाрдИ рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा। рдХिрд╕ी рднी рд▓ेрдЦрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕ोрдЪрдиा рдпा рдмीрддे рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдоों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдФрд░ рдРрд╕ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдХрде्рдп-рдХрдеाрдирдХ рдвूँрдв рд▓ाрдиा рдЪрдордд्рдХृрдд/рдЕрдЪंрднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдзीрд░рддा,рдЧंрднीрд░рддा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рд╣ी рд╣ै,рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдкाрджेрдпрддा рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╣ै।

рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рд░ोрдХाрд░,рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪिрди्рддрди рдФрд░ рдЖрдд्рдо-рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдХ्рд╖ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा рд╣ै,рдлिрд░ рд╕े рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрдиा-рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा, рд╢ाрдпрдж рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдЕрдкрдиा рд╣ी рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдмрджрд▓рдиा рдкрдб़े। рд╡्рдпрдХ्рддि-рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдпрд╣ рдХोрдИ рдмрдб़ी рджृрд╖्рдЯि рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХे рдкाрдд्рд░ों-рдЕрдоृрдд,рд╢ेрдЦрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡рдп рдпाрдиी рдк्рд░ेрдо рдХे рдмीрдЪ рдХे рд╕ंрд╡ाрдж,рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд░ोрдЪрдХ рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░ेрдо рдж्рд╡ाрд░ा  рд╡ाрдЪрди-рд╢ैрд▓ी рдоें рд╣ै। рдХ्рд░ाрди्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкूрдЫे  рдЧрдпे рдк्рд░рд╢्рди рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдЕрдоृрдд рдХрд╣рддा рд╣ै-"рдЖँрдЦ рд░рд╣рддे рдЕंрдзे рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ो। рдЬрд░ा рджृрд╖्рдЯि рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░ो рддो рдкрддा рд▓рдЧे рдХि рдХ्рд░ाрди्рддि рдХी реЫрд░ूрд░рдд рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдЗрддрдиी рдирд╣ीं рдеी рдЬिрддрдиी рдЖрдЬ рд╣ै।" рдЕрдоृрдд рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рднी рд░ोрдЪрдХ рд╣ै,рд╡рд░्рдЧ-рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рдХ्рд░ाрди्рддि рдХो рднी। рдкाрдд्рд░ों рдХी рдЕрдкрдиी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдЕрди्рддрд░्рдж्рд╡рди्рдж рднी। рдкिрддा-рдкुрдд्рд░ рд╕ंрд╡ाрдж,рдк्рд░ेрдо рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдФрд░ рд╢ेрдЦрд░-рдк्рд░ेрдо рд╕ंрд╡ाрдж рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рд╡ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕рдордЭ рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं। рдЧुрд░ु рд╣ी рд╢िрд╖्рдп рдХो рдирд╣ीं рд╕िрдЦाрддा,рд╢िрд╖्рдп рднी рд╕िрдЦाрддा рд╣ै рдЧुрд░ु рдХो। рдк्рд░ेрдо рдиे рд╕्рд╡рдпं рд▓िрдЦा рд╣ै- "рдЙрд╕ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдиे рдЬो рдоेрд░ा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рд╡рд╣ рдмाрдж рдоें рдоेрд░े рдХाрдо рдЖрдпा।" рдЫाрдд्рд░-рдЖंрджोрд▓рди рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп,рднрдп-рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕рд╣рдЬ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ै।

рдЭुрдЧ्рдЧी-рдЭोрдкрдб़िрдпों рдоें рдкूрд░ा рджिрди рдмीрддाрдиे рдХे рдмाрдж рд╢ेрдЦрд░ рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ- "рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рдЧрд░ीрдмी рд╣ै। рдЬाрдирд╡рд░ों рдХी рддрд░рд╣ рд▓ोрдЧ рд░рд╣рддे рд╣ैं,рдХीрдб़े-рдордХोрдб़ों рдХी рддрд░рд╣।" рдпрд╣ рдХोрдИ рдирдИ рдЪेрддрдиा рд╣ै рдЬो рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рдЙрднрд░ рд░рд╣ी рд╣ै,рдЙрди्рд╣ें рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░, рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдаाрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕्рд╡рд░ рдоें рдХोрдИ рд╡ेрджрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдорд░्рдо рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдмुрдиिрдпाрджी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै-"рддрдп рдпрд╣ рдХрд░рдиा рд╣ै рд╢ेрдЦрд░, рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╕े рдХ्рдпा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।" рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों,рдЖрдкрд╕ी рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдФрд░ рдЙрди рд╕рдмрдХे рдмीрдЪ рдЙрдкрдЬी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХा рд╕ुрди्рджрд░ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдмрджрд▓ рджेрдиे рдХी рдХोрдИ рдЧрд╣рд░ी рд╕ोрдЪ рдЬрдб़ рдЬрдоाрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЕрд╢्рд▓ीрд▓ рдкोрд╕्рдЯрд░ों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрднिрдпाрди рдиे рдк्рд░рджेрд╢ рднрд░ рдХी рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдз्рдпाрди рдЦींрдЪा рд╣ै। рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рджूрд╕рд░ा рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рд░ рддрд░рд╣ рд╕े рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рд╣ै। рдЦрдж्рджрд░рдзाрд░ी рдиेрддाрдУं рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдзрдирдЦेрддों рдоें рдмрдЧुрд▓ों рдХे рдЙрддрд░рдиे рдХी рддрд░рд╣ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХा рд╡ीрднрдд्рд╕ рджृрд╢्рдп рд╕рдмрдХो рд░ुрд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рд╕рд╣рд╕ा рдЕрдоृрдд рдиाрд░ा рд▓рдЧाрддा рд╣ै-'рдЬो рдЬрдоीрди рдХो рдЬोрддे-рдмोрдП---' рджूрд╕рд░ों рдиे рдкूрд░ा рдХिрдпा-'рд╡рд╣ी рдЬрдоीрди рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╣ोрдП--'।рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рдЗрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै-"рдХ्рдпा рдЬाрддीрдп рдШृрдгा рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै? рдирд╣ीं-рдирд╣ीं। рдЕрд╕рд▓ी рдмाрдд рд╣ै рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рдЪुрдиौрддी,рдк्рд░рднुрдд्рд╡-рд╣рд░рдг рдХा рднрдп, рдХ्рдпोंрдХि рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рдЖрд░्рдеिрдХ рд╣िрддों рдХो рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрд╡рд░рдгों рдоें рдЫुрдкा рдХрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै।" рдк्рд░ेрдо-рдЕрдкूрд░्рд╡ा рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдРрд╕े рдЖंрджोрд▓рдиों, рд╕ंрдШрд░्рд╖ो рдХी рд╡рд╕्рддुрд╕्рдеिрддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢िрд╡िрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХрдо рд░ोрдЪрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЕрдкूрд░्рд╡ा,рдк्рд░ेрдо рд╕рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं рдФрд░ рд╕рднी рдЕрдкрдиा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдпोрдЧрджाрди рджेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।

рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдХ्рд╖ рд╣ै рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें,рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдкाрдд्рд░ों рдоें рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рднीрддрд░ी рдЬрд╣рдиीрдпрдд,рд╕ंрдХрд▓्рдк,рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдФрд░ рд╣ाрд╕्рдп-рд╡िрдиोрдж рд╕рдмрдХा рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░ेрдо-рд╡िрдирдп рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕ंрд╡ाрдж рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╡ рд╕ृрдЬрди рддрдеा рд╢्рд░рдордгрд╡ाрдж-рд╕рди्рдпाрд╕ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ै। рдЖрдЧे рдХ्рд░ाрди्рддि рдкрд░ рдЪिрди्рддрди рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै-"рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ुрдП рдкрд░рди्рддु рдХрднी рдХ्рд░ाрди्рддि рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। 1857 рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рднी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा,рдоुрдХ्рддि рдХा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдмрдиा,рдХ्рд░ाрди्рддि рдХा рдирд╣ीं।" рд╡ैрд╕े рд╣ी рднू-рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡,рд╡ाрдгी-рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рд░ाрдЬ-рд╕рдд्рддा рд╕े рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд░рд╣ी рдХि рд╡рд╣ рдзрд░्рдо рд╡ рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░े। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдмाрд░-рдмाрд░ рдЬाрддि рдоें рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХी рдЬрдб़ें рджेрдЦрддे рд╣ैं,рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-"рдЬाрддि рдЖрдЦिрд░ рдмंрдж рд╡рд░्рдЧ рд╣ी рддो рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдЬрдб़ рдмрдиा рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдиिрд╖ेрдз рдХिрдпा।" рд╡िрдирдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╢्рд░ेрдгीрдмрдж्рдзрддा рдХी рдУрд░ рдз्рдпाрди рдЦींрдЪрддा рд╣ै। рд╢िрд╡िрд░ рдХे рджौрд░ाрди рд░ेрдбिрдХрд▓िрдЬ्рдо рд╣ाрд╡ी рд╣ै। рд╢ांрддिрдордпрддा рдФрд░ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдмाрддें рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рдРрд╕े рд╢िрд╡िрд░ों рдХा рдЕрдкрдиा рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрдирдп рдХुрдЫ рд╕ाрдеिрдпों рдХे рдЕрддि рдЙрдд्рд╕ाрд╣, рдЬрд▓्рджрдмाрдЬी рдФрд░ рд░ूрдоाрдиिрдпрдд рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддा рд╣ै। рдХрд▓्рдкрдиा рдЬी рдк्рд░ेрдо рдХो рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рдЬोрдб़рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं-'рдмрдб़े рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдП рдмрд▓िрджाрди рднी рдмрдб़ा рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЖрдк рдЬैрд╕े рд╕ाрдеिрдпों рдХी рдмрдб़ी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै।' рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдмीрдЪ рдХी рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ै рдЬैрд╕े рдЕрдоृрдд рдФрд░ рд╢िрдк्рд░ा рдХाрдлी рдХрд░ीрдм рджिрдЦрддे рд╣ैं। рдмोрдзрдЧрдпा рдоें рдЬрдоीрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рднूрдоि рд╕ुрдзाрд░ рд╕े рдЖрдЧे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдУрд░ рдмрдв़े। рд╢िрд╡िрд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкाрд╕ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрд╣ुрддो рдХो рднिрди्рди-рднिрди्рди рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпाँ рджी рдЬाрддी рд╣ैं। рд╢िрд╢िрд░ рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдиे рд╕рд╣рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рд╣ै। рддाрд▓िрдпाँ рдмрдЬрддी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдХे рдорди рдоें рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рднाрд╡ рдЖрдХाрд░ рд▓े рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХिрд╕ी рдЙрд╣ाрдкोрд╣ рдоें рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЪिंрддा рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ै।

рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдмिрд╣ाрд░ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХे рдЧрд╣рд░े рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ैं рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рд╢्рд░рдо-рд╢ोрдз рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд╣рд╕ рднी। рдХिрд╕ी рднी рдЖंрджोрд▓рди рдкрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╕рд╣рдЬ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдФрд░ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓िрдпों рдХी рдпрдеाрд░्рде рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЪुрдиौрддी рд╣ोрддी рд╣ै। рднाрд╖ा-рд╢ैрд▓ी,рднाрд╡рдиाрдПं,рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПं рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рдХी рдЧрд╣рд░ी рджृрд╖्рдЯि рдпा рдЪिрди्рддрди рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрдиाрддे рд╣ैं। рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рд╣ै-рд╕ंрд╡ाрдж-рд╢ैрд▓ी। рдмрд╣рди рдоिрдиू рдХी рд╢ाрджी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ेрдо рдХे рдШрд░ рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рднाрд╡ुрдХ рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдФрд╕рдд рдпा рдЧрд░ीрдм рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдиे рдоाрд░्рдоिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рд░ाрдзेрд╢्рдпाрдо рдЬी рдмीрдоाрд░ рд╣ैं,рджрд╡ा рдХे рд▓िрдП рдкैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдоिрд▓ рдЬुрд▓рдХрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдмोрдзрдЧрдпा рдЬाрдиा рд╣ै। рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░िрдпों рдХी рдпрд╣ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै,рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рдЙрдирдХी рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдоे рдмोрдЭ рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рд╣ै।

рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдз्рд░ुрд╡ीрдХрд░рдг рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-рдпрд╣ाँ рднी рдиिрд╣िрдд рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдз्рд░ुрд╡ीрдХрд░рдг рд╣ै рдЬैрд╕ा рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें, рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рддो рдХрдЯ्рдЯрд░ рд╕ाрдоंрддी рд╕ोрдЪ рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднी рд╣ैं। рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдорда рдФрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рднिрдб़рди्рдд рд╣ुрдИ рдеी। рдЖрдЧे рд╡िрд╢ाрд▓ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрди рд░рд╣ी рдеी рддाрдХि рд▓рдЧे,рдЪीрдЬें рдХрд░рд╡рдЯ рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдирдпा рдХुрдЫ рд╣ुрдЖ рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдирдпा рдоुрдж्рджा рднी рдЬोрд░ рдкрдХрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै-рдкिрдЫрдб़ी рдЬाрддिрдпों рдХो рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоे рдЖрд░рдХ्рд╖рдг। рдЗрд╕ рдХ्рд░рдо рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдкрд░ рдЬाрддी рд╣ै। рд╢ेрдЦрд░ рдХा рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╡ाрдж рдкрд░ рдк्рд░ेрдо рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं-"рд╡े рддुрдорд╕े рдбрд░рддे рд╣ैं рд╢ेрдЦрд░! рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рддुрдо рдЙрдирдХी рдЕрдеॉрд░िрдЯी рдХो рдЪैрд▓ेंрдЬ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो рдЬрдм рддुрдо рдЗрд╕ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХो рдЪैрд▓ेंрдЬ рдХрд░рддे рд╣ो рддो।" рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд░ुрдХा рдирд╣ीं рдеा, рд╣рд░ рд▓рдб़ाрдИ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдеी рдЬो рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдЬुрдб़ी рдеी। рд╕्рдд्рд░ी-рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдоुрдж्рджे,рдзрд░्рдо рдФрд░ рдиीрддि рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдоोрд░्рдЪे рдЦुрд▓ рд░рд╣े рдеे। рдзрд░्рдо рдиाрдордХ рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдоोрд░्рдЪा рдЦोрд▓рдиे рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рдеा рдХि рдЕрджृрд╢्рдп рдХे рдк्рд░рддि рднрдп рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рдФрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЦूрди рдмрд╣ा рд╣ै рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░। рдзрд░्рдо,рдИрд╢्рд╡рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ंрд╡ाрдж-рдЪिрди्рддрди рд░ोрдЪрдХ рд╣ै рдФрд░ рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХी рднीрддрд░ी рд╕ोрдЪ-рд╕рдордЭ рджिрдЦрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╢ैрд▓ी рд╣ी рд╣ै,рдЧंрднीрд░ рдмाрддों рдХे рдмीрдЪ рдХोрдИ рдк्рдпाрд░,рд╢ाрджी рдЬैрд╕ी рдордзुрд░ рдЪрд░्рдЪा рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рд╕рд░рд╕ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдЕрдкрдиी рд╢ाрджी рдХी рдмाрдд рд╕ुрдиा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рдмेрдЪैрдиी рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै,рдЗрди рд╕्рдиेрд╣िрд▓ рдкрд▓ों рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдЕрдзिрдХ рдкाрд░ंрдЧрдд рд▓рдЧрддे рд╣ैं।

рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдкूрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХे рд╕ाрде рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬोрдб़ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рджрдмी рдЬрдмाрди рдЙрдирдХा рдЪिрди्рддрди рднी рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ंрдЧрдарди рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрдкрдиी рдХрдордЬोрд░िрдпाँ рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдПं рд╣ैं,рдмрдирд╡ाрд░ी рдХो рдШुрдЯрдиो рдХा рдЖрдкрд░ेрд╢рди рдХрд░рд╡ाрдиा рд╣ै,рдХुрдЫ рд╕ाрдеी рдЬेрд▓ рдоें рд╣ैं,рд░ाрдзेрд╢्рдпाрдо рдХो рдЯीрдмी рд╣ुрдЖ рд╣ै,рдЕрдоृрдд рдЬी рдкेрдЪिрд╢ рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рдмीрдоाрд░ी рддो рд╕рдмрдХो рд╣ै। рд╕ुрдЦрдж рд╣ै,рд╕рднी рдЙрдо्рдоीрдж рдоें рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдоृрдд рдиे рдХрд╣ा-'рдЕрдм рдоंрдЬिрд▓ рд╕ाрдл рджिрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै,рдпрд╣ी рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ।' рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЧंрднीрд░ рдмाрддрдЪीрдд, рдЧंрднीрд░ рд╕ंрд╡ाрдж,рдеोрдб़ा рд╕рд░рд╕ рд╣ाрд╕्рдп рдЬोрдб़рддे рдЬाрдиा рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХी рдЕрдкрдиी рд╢ैрд▓ी рд╣ै। рдЕрдоृрдд рдФрд░ рд╢िрдк्рд░ा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдкूрд░ी рд╕ंрдЬीрджрдЧी рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै,рдкूрд░ी рдХрд╢рдордХрд╢,рдкूрд░ी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХे рд╕ाрде। рдХрд╣ाрдиी рдХा рдпрд╣ рдоोрдб़ рдкाрдардХों рдХो рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдЖंрджोрд▓рди-рд╕ंрдЧрдарди рдХे рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рднी рд╣ृрджрдп рд░рдЦрддे рд╣ैं,рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░-рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдкрдиा рднीрддрд░ी рдк्рд░ेрдо рд╣ोрдо рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рдмрдирд╡ाрд░ी рдХे рдШुрдЯрдиे рдХा рдСрдкрд░ेрд╢рди рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоाрд░्рдоिрдХ рд╣ै। рд╕्рдеिрддि рднрдпाрдирдХ рдеी рдФрд░ рдЕंрдд рд╡рд╣ी рд╣ुрдЖ рдЬो рд╣ोрдиा рдеा। рдмрдирд╡ाрд░ी рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрдд рдХा рджृрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдиिрд╖्рдаुрд░рддा, рд╕рд░рдХाрд░ी рддंрдд्рд░ рдХी рдХрд░्рдорд╣ीрдирддा рдкрд░ рдЕрдоृрдд рдиे рдХрд╣ा-'рдк्рд░ेрдо,рдпрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдПрдХ рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдХा рдЕंрдд рдеा। рдЙрд╕ी рдХी рдРрд╕ी рдЕрди्рдд्рдпेрд╖्рдЯि рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।' рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-рдЗрддрдиी рдЧрд╣рд░ी рдЧ्рд▓ाрдиि рдХा рдмोрдз рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдХрднी рднी рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрд░्рдЪрдиा рдиे рднрд░ी рдмैрдардХ рдоें рдХрд╣ा рдеा-"рд╣рдоें рдпрд╣ рдоाрдирдХрд░,рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рдЪрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдХрднी рднी рдХुрдЫ рднी рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдШрдЯिрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоैं рдЬрдм рднी рдШрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ूँ рддो рдорди рд╣ी рдорди рдЕрдкрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рддी рд╣ूँ рдХि рдоेрд░े рд╕ाрде рдХुрдЫ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै,рд░ेрдк рддрдХ।'" рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдЭुрдЧ्рдЧी-рдЭोрдкрдб़िрдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрдо рдоें рд▓рдЧी рд╣ै। рд╕ाँрд╡рд▓ी-рдЧोрд░ी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ोрдЪрдХ рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рднी। рдХрд▓्рдкрдиा-рд╢िрд╢िрд░ рдХा рд╕рд╣-рдЬीрд╡рди рдЕрд╕рд╣्рдп-рдЬीрд╡рди рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдЦूрдм рдЪрд░्рдЪा рд╣ै। рдЙрдзрд░ рджिрд▓्рд▓ी рдоे рдлिрд░ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕िрдпों рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдмрди рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджिрдпों рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдЧिрд░ рдЧрдИ рд╣ै। рдЙрд╕ рджौрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рдХाрд░рдгों рдкрд░ рдЪिрди्рддрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдХो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЬाрдиा рд╣ै рдФрд░ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХा рдХाрдо рджेрдЦрдиा рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं-"рдиिрдо्рди рдЬाрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджूрд░िрдпाँ рдеीं।" рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рдХिрд╕ी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪिрди्рддрди рдоें рд╣ैं-'рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдоैं рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЦрд░ा рдЙрддрд░ा рд╣ूँ। рдкрдж-рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рд╣ै। рд╕ुрдШрдб़ рдкрдд्рдиी рд╣ै,рд╕ुंрджрд░ рдк्рдпाрд░ा рдмрдЪ्рдЪा рд╣ै। рд╕рдм рдХुрдЫ рддो рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдЕрднीрдк्рд╕ा рдХिрд╕ी рдХी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣ाँ,рд╕рдм рддो рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ 'рд╕рдм'рдХ्рдпा рд╡рд╣ी рдХुрдЫ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдХाрдордиा рдоुрдЭे рд░рд╣ी рд╣ै? рдпрд╣ी рдХुрдЫ рд╣ै рдоेрд░े рд╕्рд╡рдк्рдиों рдХा рдлрд▓िрдд?" рдк्рд░ेрдо рдЬी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЪिрди्рддрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдк्рд░ेрдо рдХो рдлрд╕рд▓ рдХाрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдЕрд░्рдЪрдиा рднी рдЖрдИ рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдЙрд╕े рд╣ी рдХрд░рдиा рд╣ै। рдиाрд░ा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा-"рдЬрдоीрди рдХिрд╕рдХी? рдЬोрдд рдЙрд╕рдХी।" рдЕрдЪाрдирдХ рдЧोрд▓ी рдЪрд▓рдиे рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдЖрдИ। рддрдп рд╣ुрдЖ,рдЖрдзे рд▓ोрдЧ рдлрд╕рд▓ рдХाрдЯрддे рд░рд╣ेंрдЧे рдФрд░ рдЖрдзे рд▓ोрдЧ рдлाрдпрд░िंрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдЦрджेрдб़ेंрдЧे। рд╕ंрдЧрдаिрдд рднीрдб़ рдХे рдЖрдЧे рд╡े рдЯिрдХ рдирд╣ीं рд╕рдХे рдФрд░ рднाрдЧ рдЦрдб़े рд╣ुрдП। рдк्рд░рд╣्рд▓ाрдж рдиे рдмрддाрдпा-рдЕрд╕рд▓ी рдмाрдд рддो рдЬрдоीрди рдкрд░ рджрдЦрд▓ рд▓ेрдиे рдХी рд╣ै। рдЕрдм рдЬोрддाрдИ-рдмुрд╡ाрдИ рд╣ोрдЧी। рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдЖрдо рд╕рднा рд╣ुрдИ। рджाрд░ूрдмाрдЬी рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд╣ुрдЖ। рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдмीрдЪ рд╕рдорддा рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдиे рдЖрд░्рдеिрдХ,рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╣ाрд▓ाрдд рдкрд░, рд╡िрдкрди्рдирддा рдкрд░ рдЦुрд▓рдХрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै-рдЗрддрдиी рдлрдЯेрд╣ाрд▓ рд╕्рдд्рд░ी। рд▓ाрдкрддा рдкрддि рдХी рдмाрдЯ рдЬोрд╣рддी,рд╕ुрдЦी рдЖँрдЦों рд╕े рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдиिрд╣ाрд░рддी рдХि рдпрд╣ рдЖрдЬ рдХा рджिрди рднी рдЧрдпा। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХा рдмिрдо्рдм-рдЪрдпрди рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рджेрдЦिрдП-'рдХ्рдпा рд╕ंрдпोрдЬрди рдеा। рдЕрд░्рдЪрдиा рдЬैрд╕ी рдЕрдЧ्рдиिрд╢िрдЦा рдФрд░ рд╢िрд╢िрд░ рдЬैрд╕ा рд╣िрдорд╢ैрд▓,рдлुрд▓ेрд╕рд░ी рдЬैрд╕ा рдЕрдзीрд░ рддो рд╕ुрдоंрдд рдЬैрд╕ा рд╣рд░ рдХрджрдо рдлूँрдХ-рдлूँрдХ рдХрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рд╢рдЦ्рд╕।' рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд╕ंрдЧрдарди рдХी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рдорди рдХो рдЯрдЯोрд▓рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдоें рд╣ाрд╕-рдкрд░िрд╣ाрд╕ рдЙрдирдХी рдЕрдкрдиी рд╢ैрд▓ी рд╣ै।

рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рдеीं। рдорда рдХाрдиूрдиी рд▓рдб़ाрдИ рд╣ाрд░ рдЪुрдХा рдеा। рдРрд╕े рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧे рдХि рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рдПрдХрдб़ рдХी рдмेрдиाрдоी рдЬोрдд рдЕрдм рдЧрд░ीрдмों-рднूрдоिрд╣ीрдиों рдоें рдмंрдЯ рдХрд░ рд░рд╣ेрдЧी। рд╕ंрдЧрдарди рдоें рд╢्рд░ेрдп рд▓ेрдиे рдХी рд╣ोрдб़ рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдИ। рдЕрдоृрдд рдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा-'рдЖंрджोрд▓рди рдХी рдмाрдЧрдбोрд░ рдЕрдм рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ाрдеिрдпों рдХो рд╕ँрднाрд▓рдиी рдЪाрд╣िрдП।' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрд╕рдо рдЖंрджोрд▓рди рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рдЕрдкрдиी рдкूрд░्рд╡ рджुрдиिрдпा рдоें рд▓ौрдЯ рдЖрдпे рд╣ैं। рдмीрдоाрд░ рд╣ैं,рдХрдордЬोрд░ рд╣ैं,рдШोрд░ рдХрд╖्рдЯ рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдоें рджिрди рдмीрдд рд░рд╣े рд╣ैं। рдорди рдоें рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддा рдеा,рдХोрдИ рджेрдЦрдиे рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЖрдпा। рдЕрдоृрдд рдЖрдпा। рдЙрд╕рдХे рдкिрддा рдирд╣ीं рд░рд╣े। рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा-"рд╣рдордоें рдЕрдм рд╡рд╣ рдЖрдЧ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣ै рдк्рд░ेрдо? рд╕рдлрд▓рддा рдиिрд╢्рдЪिрдд рджिрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै рддो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХी рдЧрд▓рддिрдпाँ рдХ्рдпों рдвूँрдв рд░рд╣े рд╣ैं рд╣рдо? рд╣рдо рдЗрд╕ी рдкрдб़ाрд╡ рдкрд░ рдЪूрдХ рдЬाрдиा рдХ्рдпों рдЪाрд╣рддे рд╣ैं?" рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЙрд╕ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдЪिрдд्рд░िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпा рд╣ै рдЬिрддрдиा рдЙрдирдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ै। рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЯूрдЯрддा рд╣ुрдЖ рджिрдЦрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рди рддो рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЙрдд्рддрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╣ै। рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рджिрдЦрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдЦोрддे рд╣ैं,рдЖрд╕рдоाрди рджेрдЦрддे рд╣ैं,рдЪाँрдж рджेрдЦрддे рд╣ैं,рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдХे рд░ंрдЧ рджेрдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рдЦोрдИ рд╣ुрдИ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рдоिрд▓ рдЬाрдиे рдХी рд╕ुрдЦाрдиुрднूрддि рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рдЙрд▓्рд▓рд╕िрдд рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕े рдЫू рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдкрд▓ों рдоें рдЬैрд╕े рднाрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं,рдЬैрд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े рджृрд╢्рдп рдФрд░ рдШрдЯрдиाрдПं рд╣ोрддी рд╣ै, рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдкाрд░ंрдЧрдд рд╣ैं।

рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рднी рд╣ै,рдмिрдиा рд▓ाрдЧ-рд▓рдкेрдЯ рдХे рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рд╣ाрд▓рдд рд▓िрдЦ рдбाрд▓рддे рд╣ै,"рдХिрддाрдмों рдоें рдЕрдкрдиे рдЫुрдкрдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдвूँрдврддा рд░рд╣ा,рдФрд░ рдЫुрдкрдиा рднी рдХिрд╕рд╕े? рдЕрдкрдиे рдЖрдк рд╕े।" рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдмрдб़ी рдд्рд░ाрд╕рджी рд╣ै,рдкीрдб़ाрджाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдРрд╕े рдоें рдордиुрд╖्рдп рдЯूрдЯ рдЬाрддा рд╣ै। рдкाрдиी рдХी рдЬрдоीрди्рджाрд░ी рдпाрдиी рдордЫुрдЖрд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╡िрдирдп рдоें рдмाрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рдЬрд▓ рдоाрдлिрдпाрдУं рдХी рддूрддी рдмोрд▓рддी рд╣ै। рдмाрдИрд╕ рдЙрдкрдЬाрддिрдпों рдоें рдмँрдЯे рдордЫुрдЖрд░ों рдХो рдПрдХ рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╡े рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖंрджोрд▓рдиों,рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдоुрдж्рджे рдмрд╣ुрдд рд╣ैं рдФрд░ рдХोрдИ рд╕рдоाрдзाрди рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЙрд▓рдЭी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ рджौрд░ рдеा рдЬрдм рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рдХी рд╣рдд्рдпा рд╣ो рдЧрдИ।

рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рдХो рдиौрдХрд░ी рдоिрд▓ рдЧрдИ। рд╡े рд╡िрди्рдз्рдп рдкрд░्рд╡рддрдоाрд▓ा рдХी рдЙрдкрдд्рдпрдХाрдУं рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП। рдЙрди्рд╣ें рдмिрдЬрд▓ी рдпूрдиिрдпрдиों рд╕े рдбीрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ै,рдиेрддाрдУं рд╕े рдоिрд▓рдиा-рдЬुрд▓рдиा рд╣ै рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрд╕ рдиिрд░्рдоाрдгाрдзीрди рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдпाрдж рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं,рдЬैрд╕े рдкाрд╡рд░ рдоिрд▓рддी рдирд╣ीं,рдЫीрдиी рдЬाрддी рд╣ै,рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдХाрдо рди рдХрд░,рдлिрдХрд░ рдХрд░,рдлिрдХрд░ рднी рдХ्рдпों рдХрд░,рдлिрдХрд░ рдХी рдЬिрдХрд░ рдХрд░। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдиे рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢्рд░рдоिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рдХाрд░्рдпрдХрд▓ाрдкों,рдЙрдирдХे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡, рдк्рд░рддिрдж्рд╡рди्рджिрддा рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै। рдпрд╣ рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ी рдХрд╣ी рдЬाрдпेрдЧी,рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдкाрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╣ै,рдЪिрди्рддрди рд╣ै рдФрд░ рд╕рдордЭ рднी। рд╕ाрд╣рдмाрдиो рдХा рдоाрдорд▓ा,рд░ाрдо-рдорди्рджिрд░ рдХा рдоाрдорд▓ा рд╕ुрд░्рдЦिрдпों рдоें рдеा। рдк्рд░ेрдо рдиे рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╕े рдЬुрдб़ी рдЕрдиिрдпрдоिрддрддाрдУं,реЫрд░ूрд░рддों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдк्рд░ेрдо рдиे рдХрд╣ा-"рдоैं рдЬाрдд-рдкाрдд,рдзрд░्рдо,рдзрди рд▓िंрдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднेрджрднाрд╡  рдФрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХा рдШोрд░ рд╡िрд░ोрдзी рд╣ूँ।" рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдЬाрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕े рдмрдб़ा рдЕрд╡рд░ोрдз рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рджेрд╣-рд╡्рдпाрдкाрд░,рд╕ूрдж рдХा рдХाрд░ोрдмाрд░ рдЬैрд╕ी рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдЗрди рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХोрдпрд▓ांрдЪрд▓ рдоें рдкрд╕рд░рддी рдЧрдИ рд╣ैं। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рдорд░्рдо рдХो рднी рдЫूрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдкрдв़े-рд▓िрдЦे, рдиौрдХрд░ीрд╢ुрджा рджрд▓िрдд рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ों рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдиेрд╣рд░ू рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмी рдХे рд╕िंрд╣ рдиे рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХрд╣ा---рдиेрд╣рд░ू рджेрд╢ рдоें рди рд╕рдоाрдЬрд╡ाрдж рд▓ा рд╕рдХे рди рд╣ी рдкूंрдЬीрд╡ाрджी। --рдиेрд╣рд░ू рдХी рд╡िрд╢्рд╡рджृрд╖्рдЯि рдиे рднाрд░рдд рдХो рднाрд░рдд рднी рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджिрдпा। рдЧांрдзी рдХे рдЧ्рд░ाрдо-рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдХूрдб़ेрджाрди рдоें рдбाрд▓ рджिрдпा। --рдХрд╢्рдоीрд░ рдХा рдоाрдорд▓ा рдЙрд▓рдЭ рдЧрдпा। --рдЪीрди рдиे рдЬрдоीрди рд╣рдеिрдпा рд▓ी। --рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╢ рдиे рдЕрдкрдиे рдХिрд╕ी рдиेрддा рдХी рд░ूрдоाрдиिрдпрдд, рд╕्рд╡рдк्рдирдЬीрд╡िрддा рдХी рдЗрддрдиी рдмрдб़ी рдХीрдордд рдЪुрдХाрдИ рд╣ोрдЧी। рдк्рд░ेрдо рдХो рд▓рдЧा,рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиेрд╣рд░ू рдХो рдХрднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рджेрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं।

рдЕрд░рд╕ा рдмाрдж рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдкрдд्рд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै-'рдЦाрд▓ीрдкрди рдоें рд╕ृрдЬрди рдХे рджेрд╡рддा рдмрд╕рддे рд╣ैं।' рдирд░ेрд╢ рдоेрд╣рддा рдХी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдПрдХ рдХрдерди рд╣ै-'рд╕्рдд्рд░ी рддुрдо्рд╣ें рдФрд░ рдХ्рдпा рджे рдЬो рдЙрд╕े рднी рддुрдо рдордиुрд╖्рдп рд╕рдордЭ рд╕рдХो।' 'рдд्рдпाрдЧрдкрдд्рд░' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬैрдиेрди्рдж्рд░ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдФрд░ рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╕ुрдирддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдиे рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕े рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд╣ा рд╣ै। рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рд╕ोрдЪрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХो рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХे рдкрдд्рд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै। рдЕрдкूрд░्рд╡ा-рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоिрдд्рд░рддा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоोрдб़ рджिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдЦूрдм рдЙрдб़ाрди рднрд░ा рдЧрдпा рд╣ै। рдиाрдпिрдХा-рдиाрдпрдХ рд╕ंрд╡ाрдж,рджृрд╢्рдп рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдкाрд░ंрдЧрдд рд╣ै।

рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЪंрдж рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрдпों рдФрд░ рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдХे рджрдмाрд╡ рдоें рд╕ंрд╕рдж рдоें рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рдЖрджेрд╢ рдХो рдиिрд░рд╕्рдд рдХрд░ рджिрдпा। рд╢िрд╡ рджрдпाрд▓ рдЬी рдХी рд╢ैрд▓ी рд╣ै,рдРрд╕ी рдмैрдардХों,рд╕ंрд╡ाрдж рдпा рд╡ाрдж-рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖंрджोрд▓рдиों,рдЬрди-рд╕рд░ोрдХाрд░ рдХे рдорд╕рд▓ों рдкрд░ рдЦुрд▓ी рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рднी рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХा рдоुрдж्рджा рд╣ै। рд░ाрдордЬрди्рдорднूрдоि рдХा рдоुрдж्рджा рднी рдЬोрд░ рдкрдХрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдмрдб़ी рд╕рдзी рд╣ुрдИ рдмाрдд рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-'рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╣рдоेрд╢ा рд╕ाрдеी рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддे,рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзी рднी рд╣ोрддे рд╣ैं,рд░ाрдЧ-рдж्рд╡ेрд╖ рд╕े рднрд░े рд╣ुрдП рдЬो рдХрдЯु рд╕े рдХрдЯु рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।'

рдк्рд░ेрдо рдХी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рдЬो рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै,рддाрд▓рдоेрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдмрдб़े рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХुрдЫ рдФрд░ рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХी рдпрд╣ рдмрдб़ी рдмीрдоाрд░ी рд╣ै। рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡рд╣ी рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕрд╣िрдд рд╣ो рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЙрд▓्рд▓ू рд╕ीрдзा рд╣ो। рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдк्рд░ेрдо рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рддрдиाрд╡ рд╡ рд╡िрд░ोрдз рдЭेрд▓рдиा рдкрдб़ेрдЧा। рдЕрдоृрдд рдХा рдкрдд्рд░ рдоिрд▓ा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХी рдпрд╣ рднी рдХोрдИ рд╢ैрд▓ी рд╣ै рдЬो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдкрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдоृрдд рдХा рдЖрдд्рдо-рдЪिрди्рддрди рдЭрдХрдЭोрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╢ рд╣ै- рдХ्рд░ाрди्рддि рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं-рд╢рдХ्рдХी рдФрд░ рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ी рд▓ोрдЧों рд╕े। рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд▓िрдП рдмрдб़рдк्рдкрди рд╣ोрддा рд╣ै рдпрджि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЪूрдХो рдХो рд╕рдордЭрддा рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдоृрдд рд╕्рдХूрд▓,рдЬрд▓рд╕्рд░ोрддों,рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЬैрд╕ी реЫрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЦूрдм рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдЕрдоृрдд рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЬीрд╡рди рдпाрдд्рд░ा рд╣ी рд▓िрдЦ рдбाрд▓ी рд╣ै। рдЬрдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдиाрд░ाреЯрди рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी। рд╡े рдЫाрдд्рд░ों рд╕े,рдпुрд╡ाрдУं рд╕े рдХрд╣рддे рдеे-'рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоाँрдЧें рдмिрдиा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрджрд▓े рдкूрд░ी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।' рдЬेрдкी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╕ाрд░ांрд╢ рдЕрдд्рдпрди्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЕрдоृрдд рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рджेрдЦрддे рдмрдирддी рд╣ै। рд╡े рд╕ुрднाрд╖ рдЪंрдж्рд░ рдмोрд╕ рдХी рдмाрдд рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-'рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд╣ी рдЬिрд╕ рдХाрддрд░ рдХंрда рд╕े рд╣рдо рд░ो рдкрдб़рддे рд╣ैं,рд╡рд╣ी рдЗрд╕ рдкाрд░्рдеिрд╡ рдмंрдзрди рдХे рдк्рд░рддि рд╣рдоाрд░े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╕्рд╡рд░ рд╣ै।' рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдЙрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдЕрдкрдиे рдПрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдоें рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХे рд▓ोрдХрд╕рднा рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХो рдЕрд╡ैрдз рдард╣рд░ाрдпा। рдЬेрдкी рдХा рдЖंрджोрд▓рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡्рдпाрдкी рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। 25 рдЬूрди1975 рдХो рджेрд╢ рдоें рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।  рдкрдд्рд░ рдоें рд╡рд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЙрдж्рдзृрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣ुрдЖ рдеा।  рдЬेрдкी рдирд╣ीं рд░рд╣े। рдЕрдоृрдд рд╕рдоाрдЬрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ोрд╡िрдпрддрд╕ंрдШ рдХे рдиेрддाрдУं рдХी рдмाрддें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрддे рд╣ैं। рдЧोрд░्рдмाрдЪेрд╡ рдХी рдмाрддों рдоें рдЕрдоृрдд рдХो рдХोрдИ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░ेрдо рдХो рд╕ूрдЪिрдд рдХिрдпा-рдЗрди рджिрдиों рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдПрдЬेрди्рд╕िрдпाँ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ुрдИ рд╣ैं।  рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि  рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै,рдЖंрджोрд▓рди рдХा,рд╡िрдЪाрд░ों рдХा, рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдХा рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕рди्рджрд░्рднो  рдХा рднी। рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдк्рд░ाрдг-рдЪेрддрдиा рд╣ै। рд╕рд╣рдордд-рдЕрд╕рд╣рдордд рд╣ोрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै,рднрд▓े рд╣ी рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдорддाрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдХे рдкाрдд्рд░ рд╕ोрд╡िрдпрддрд╕ंрдШ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕े рдЙрдо्рдоीрджें рдмाँрдзे рдмैрдаे рдеे рдЬрдмрдХि рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдмिрдЦрд░ рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै।

рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдХрднी-рдХрднी рдЕрд╕рд╣рдЬ рдХрд░рддी рд╕рд╣рдЬрддा рдкрд░ोрд╕рддे рд╣ैं। рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдоिрд▓рдиे рдЖрдпा рд╣ै,рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा- рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдоेрд░ी рдмрд╣рди рд╣ै। рд╢ाрджी рдХे рддौрд░-рддрд░ीрдХों рдкрд░ рдХाрдлी рд╡िрд╡ाрдж рд╣ुрдЖ। рд╣рдо рд░рдЬिрд╕्рдЯрд░्рдб рд╢ाрджी рдЪाрд╣рддे рдеे рдЬрдмрдХि рджोрдиों рдХे рдШрд░ рд╡ाрд▓े рдХुрдЫ реЫрд░ूрд░ी рд░рд╕्рдоों рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧ्рд░рд╣ी рдмрдиे рд░рд╣े। рдЗрд╕ рдмेрд░рд╕्рдоी рд╢ाрджी рд╕े рдХोрдИ рдЦुрд╢ рдирд╣ीं рдеा। рдЙрдирдХी рд╢ाрджी рдХा рд╕ाрд▓ рдЕрдЬрдм рдеा। рднाрдЧрд▓рдкुрд░ рдоें рджंрдЧे рд╣ुрдП рдеे। рдоंрдбрд▓ рдХрдоीрд╢рди рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ें рд▓ाрдЧू рдХी рдЬा рд░рд╣ी рдеीं। рд░ाрдо рд░рдердпाрдд्рд░ा рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╕ोрдордиाрде рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдИ рдеी,рдЙрд╕े рдЕрдпोрдз्рдпा рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдеा। рдмी рдХे рд╕िंрд╣ рдХे рд╕ाрде рдЦूрдм рдмрд╣рд╕ें-рд╡िрдорд░्рд╢ рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рдеा। рдЧрд░рдоाрдЧрд░рдо рдмрд╣рд╕ों рдХे рдмीрдЪ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХрд╣ा рдФрд░ рд╕ुрдиा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдиे рд╢ाрдпрдж рдЕрдкрдиे рдЪिрди्рддрди рдХा рдиिрдЪोрдб़ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕंрддिрдо рджौрд░ рдоें। рдХोрдИ рдоाрдиे рдпा рди рдоाрдиे рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрдв़ें рддो рд╕рд╣ी।

рдк्рд░ेрдо-рдЕрдкूрд░्рд╡ा,рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рдмीрдЪ рдХे рдордзुрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдмेрд╣рддрд░ीрди рддрд░ीрдХे рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рдХो рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХा рдЧुрдирдЧुрдиाрдиा рдкрд╕ंрдж рд╣ै। рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдХрд╣рддी рд╣ै- рдЖрдк рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं, рдЖрдкрдХे рд╕ोрдЪрддे рд░рд╣рдиे рд╕े рд╣ी рдХ्рдпा рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдмрджрд▓ рдЬाрдпेрдЧी? рдЙрд╕рдиे рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдкрдв़ाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд░ाрдо рд░рдердпाрдд्рд░ा рдХो рдмिрд╣ाрд░ рдоें рд░ोрдХ рд▓िрдпा рдЧрдпा। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-рдирдпे рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдЖрдХाрд░ рд▓े рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХрдЯ рдЭुрдХाрд╡ рдиिрдо्рдирд╡рд░्рдЧ рдХी рдУрд░ рд╣ै,рд▓ेрдХिрди рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЬाрддीрдп рдЖрдзाрд░ рдкрд░। рдЖрдЧे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдмрджрд▓ाрд╡ों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-рдПрдХ рдзाрд░ा рдХिрддрдиी рдзाрд░ाрдУं рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ो рдЧрдИ। рдиेрддाрдЧिрд░ी рдмрд╣ुрдд рдмрдв़ рдЧрдИ рд╣ै। рдЕрдкूрд░्рд╡ा рдиे рдЖрдд्рдоीрдп рдХ्рд╖рдгों рдоें рдзीрд░े рд╕े рдХрд╣ा-'рдХिрд╕рдХी рдЪिंрддा рдХрд░рддे рд╣ैं рдЖрдк,рдЕрдкрдиे рдкрд░ рдХोрдИ рджрдмाрд╡ рдирд╣ीं рд░рдЦिрдП। рдоेрд░ी рддрд░рдл рд╕े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं। рдЬрд╣ाँ рдЖрдк рд╣ैं,рд╡рд╣ाँ рдоैं-।' рдк्рд░ेрдо рдмाрдмू рднीрдЧ рд╕े рдЧрдП рд╣ैं। рдЕрдЦрдмाрд░ рдоें рд╕рдЪ्рдЪी рдЦрдмрд░ рдЫрдкी рд╣ै- "рдЬाрд▓рд╕ाрдЬी рдоें рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рдЕंрджрд░।" рдЕрдоृрдд рдХो рдЬрдоाрдирдд рдоिрд▓ рдЧрдИ рдеी। рдЙрди्рд╣ें рдмुрдЦाрд░ рд╣ै, рджрдо рдлूрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рджुрдмрд▓ा рдФрд░ рдиिрд╕्рддेрдЬ рджिрдЦ рд░рд╣ा рдеा। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рджो рдкुрд░ाрдиे рдоिрдд्рд░ों рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдФрд░ рдоिрд▓рди рджृрд╢्рдп рдХो рдЬीрд╡рди्рдд рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЕрдоृрдд рдиे рдХрд╣ा- рд╕ोрдЪो рдк्рд░ेрдо,рдоेрд░ा рд╕ाрд░ा рддрдк рдиिрд╖्рдлрд▓ рдирд╣ीं рд╣ो рдЧрдпा? рдЗрд╕े рдиिрд╖्рдлрд▓ рд╣ोрдиा рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ेंрдЧे,рдпрд╣ рддो рдХрд▓ंрдХिрдд рд╣ोрдиा рд╣ुрдЖ рди? рдк्рд░ेрдо рдиे рдкूрдЫा-рдЖрдЦिрд░ рдХैрд╕े рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рд╕рдм?

рд░ाрдордкुрд░, рднूрдоि рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд╕рдордп рдХा рдЬाрдЧ्рд░рдд рдЧाँрд╡, рдПрдХ рдкंрдЪाрдпрдд। рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕рдд्рд░рд╣ рдЧाँрд╡ рд╣ैं। рдЖंрджोрд▓рди рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै, рдЬрдоीрдиें рдмँрдЯрдиे рдХे рдмाрдж। рдХрд▓ рдХे рднूрдоि рдордЬрджूрд░ рдЖрдЬ рдЫोрдЯे рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрди рдмрди рдЧрдП рд╣ैं। рдЙрдирдоें рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рдЖрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рд╕ुрдзрд░ा рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиी рдХрд░рдиा рд╕рд╣рдЬ рднी рдирд╣ीं рд╣ै,рд╕ाрд▓ोंрд╕ाрд▓ рд▓рдЧे рд░рд╣рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдиे рддो рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрдиें рджрд▓ाрд▓ों рдХो рдмेрдЪрдиी рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджी рд╣ै рдФрд░ рдкैрд╕ा рд╢рд░ाрдм,рдЬुрдП рдоें рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдоृрдд рд╡рд╣ीं рдард╣рд░ рдХрд░ рдЗрд╕ рдкंрдЪाрдпрдд рдХो рдЖрджрд░्рд╢ рдмрдиाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдоें рдЬुрдб़ा рд╣ै। рдЖрдпे рджिрди рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рд╕े рдкाрд▓ा рдкрдб़рддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рд╡े рдЙрд╕े рд╕рдорд╕्рдпा рдЦрдб़ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं। рд╕्рдеाрдиीрдп рдХाрдорд░ेрдб्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдЕрдоृрдд рдмाрд╣рд░ी рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै। рдХोрдИ рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдеा рдЕрдоृрдд рдХो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЖрд░्рдеिрдХ рдорджрдж рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдорди рдоें рдпрд╣ рднाрд╡ рднी рд╣ै,рдпрджि рдРрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдкूрд░े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा। рдЕрдоृрдд рдКрд╣ाрдкोрд╣ рдоें рд╣ै। рд▓ाрднाрд░्рдеी рд▓ोрдЧ рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╣ोрддे рдЧрдпे,рдЙрд╕рдХा рдХाрдо рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдЕрдиुрджाрди рднी рдоिрд▓े। рдЕрдЪाрдирдХ рдПрдХ рджिрди рдкुрд▓िрд╕ рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдХा рдлрд░рдоाрди рд▓ेрдХрд░ рдЖрдИ। рдЕрдоृрдд рд╣рддрдк्рд░рдн,рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै? рдЙрд╕ рдкрд░ рдХोрд╖ рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдоें рдЕрдиिрдпрдоिрддрддा рдФрд░ рдЬाрд▓рд╕ाрдЬी рдХा рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧा рд╣ै। рдЬिрди рдмिрд▓ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрди-рджेрди рдФрд░ рднुрдЧрддाрди рд╣ुрдЖ рд╣ै,рд╡े рдлрд░्рдЬी рдкाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рд╣ैрд░ाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕рдм рдкрд░ рдЕрдоृрдд рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╣ैं। рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рднी рдордирдЪाрд╣ा рд╢िрдХाрд░ рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдЫрд╣ рд╕рдк्рддाрд╣ рдЬेрд▓ рдоें рд░рд╣рдиा рдкрдб़ा। рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдд्рд░ाрд╕рджी рдеी,рдЙрд╕े рдХрд▓ंрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рджुрдЦрдж рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрди рд░ो рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- "рднाрд░рдд рджेрд╢ рджूрд╕рд░े рд░ाрд╕्рддे рдЪрд▓ рдкрдб़ा рд╣ै। рдпрд╣ рд░ाрд╕्рддा рд╕рдоाрдЬрд╡ाрдж рд╕े рджूрд░ рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдирдИ рдЖрд░्рдеिрдХ рдиीрддि рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрджाрд░рд╡ाрдж, рдиिрдЬीрдХрд░рдг рдФрд░ рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдд्рд░िрдЖрдпाрдоी рдиीрддि рд╣ै।" рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдмेрдмाрдХ рдЯिрдк्рдкрдгिрдпों рдХे рд╕ाрде рджेрд╢ рднрд░ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдоों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдоृрдд рдоाрд░्рдоिрдХ рдЙрдд्рддрд░ рджेрддा рд╣ै- рддुрдо्рд╣ें рдХ्рдпा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдк्рд░ेрдо, рдоेрд░ी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХिрд╕ी рдХो? "рд╣ाँ рдЕрдоृрдд! рддुрдо्рд╣ाрд░ी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै рдФрд░ рддुрдо рдмрдЪे рднी рд░рд╣ोрдЧे," рдк्рд░ेрдо рдиे рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।

рд╢िрд╡рджрдпाрд▓ рдЬी рдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд▓рдЦрдг्рдб рдХो рд▓ेрдХрд░ рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдмिрд╣ाрд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦा рд╣ै। рджेрд╢ рдЙрд╕ рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ा рд╣ै,рд╡рд╣ рдд्рд░ाрд╕рджी рджेрдЦी рд╣ै рдФрд░ рдЦाрд╕ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЪिрди्рддрди рдиे рдЦूрдм рд╣рд╡ा рджी рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕्рдеाрдиीрдп рдмोрд▓ी,рд╣िрди्рджी,рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी,рднोрдЬрдкुрд░ी рдХे рд╢рдм्рджों,рд╡ाрдХ्рдпों рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рд╢ैрд▓िрдпाँ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдкाрдд्рд░ рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЙрдкрд╕्рдеिрдд-рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдХ्рд░ांрддि рдпा рдЖंрджोрд▓рдиों рд╕े рдЬुрдб़े рд▓ोрдЧों рдХी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी, рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ोрдиा рдЖрджि рдХा рдмрдЦूрдмी рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХी рдЦूрдм рдХोрд╢िрд╢ рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдкाрдд्рд░ों рдХी рднूрдоिрдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдорддрднेрдж рдЙрднрд░рдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рд╕ंрджेрд╢ рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдРрд╕े рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рдХрд░्рддा-рдзрд░्рддा рд▓ोрдЧों рдХा рдЕंрддिрдо рд╣рд╕्рд░ рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै,рд╕рдлрд▓рддा рдоिрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╕्рдоृрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдпा рд░ाрд╕्рддे рд╕े рд╣рдЯाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ें рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╢्рд░ेрдп, рдЙрд╕рдХा рд▓ाрдн рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рджूрд╕рд░े рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрддिрдкрдп рд╕ंрдХрд▓्рдкिрдд рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рдЬрдЦ्рдо рд╕рд╣рд▓ाрддे рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।


рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЦрд░ी рдЙрддрд░рддी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣: рдЖрдд्рдо рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдЬीрдд

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЙрд╖ा рд╢рд░्рдоा “рдк्рд░िрдпा”


рд╕рдоीрдХ्рд╖्рдп рдХृрддि: рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдЬीрдд (рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
ISBN: 978-81-943924-5-3
рд▓ेрдЦрдХ: рдбॉ рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ рд╢рд╢ि
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 64
рдоूрд▓्рдп: ₹ 100.00
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2019
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдордеुрд░ा
—----------------------

рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’
рд╕рдордп рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рд╣ै। рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЬрд░ूрд░рддों рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХो рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдПрдХ рд╕рдЪ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдмाрд▓ рдорди рдХी рдЙрдд्рдХрди्рдаा, рдЙрдд्рд╕ाрд╣, рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा, рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╣рд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдордиोрдиुрдХूрд▓ рд▓िрдЦрдиे рдоें рд╕ाрдорд░्рде्рдпрд╡ाрди, рдмिрдиा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдП рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджे рджेрдиे рдоें рдХुрд╢рд▓ рдЙ рдк्рд░ рд╣िрди्рджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК рдХे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддी рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ рд╢рд╢ि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдПрдХ рдХुрд╢рд▓ рдЪिрддेрд░े рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдмाрд▓рдорди рдХी рд╣рдардзрд░्рдоिрддा рдФрд░ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ - "рдЖрдд्рдо рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдЬीрдд" рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬ्рдЮाрдирд╡рд░्рдзрдХ рд╕ंрд╡ाрджों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╡ рдПрдХ рдЕрдиुрднрд╡ी рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЦрд░ी рдЙрддрд░рддी рд╣ैं।

рдЙрдирдХा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, "рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдЬीрдд" рдоें рдХुрд▓ рдЫрд╣ рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рд╣ैं। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी- "рдЖрд▓рд╕ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдмुрд░ा" рдоें рдЖрд▓рд╕्рдп рдХे рдмुрд░े рдкрд░िрдгाрдоों рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рд╣рдЬ рдоें рд╣ी рдЖрд▓рд╕्рдп рди рдХрд░рдиे рдХी рд╕ीрдЦ рднी рджे рджी рд╣ै।

рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╣ाрдиी “рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдЬीрдд” рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬीрд╡рди рдоें рдХрднी рднी рдиिрд░ाрд╢ рди рд╣ोрдиे рдХी рд╕ीрдЦ рджी рд╣ै рдХि рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрддाрд░-рдЪрдвाрд╡, рдЕрдЪ्рдЫा-рдмुрд░ा рд╕рдордп рдЖрддा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╣рдоें рдХрднी рднी рд╣ाрд░ рди рдоाрдирдХрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдЖрдЧे рдмреЭрддे рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рддीрд╕рд░ी рдХрд╣ाрдиी 'рдеैंрдХ्рдпू рдоैрдо' рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХी рд╡िрд╖рдо рд╕рдорд╕्рдпा, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЪिрдкрдХे рд░рд╣рдиे рдФрд░ рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рди рдиिрдХाрд▓ рдкाрдиे рдХे рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдзैрд░्рдп, рдХрдеाрдиाрдпрдХ, рдХे рдк्рд░рддिрджिрди рд╕рдордп рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рди рдкрд╣ुँрдЪ рдкाрдиे рдХे рдоूрд▓ рдоें рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдХा рдпрд╣ी рдоोрдмाрдЗрд▓ рдк्рд░ेрдо рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХो рд╕рдордп рд╕े рдЯिрдлिрди рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ै рдФрд░ рджेрд░ рд╕े рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рдкुрдд्рд░ рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рд╕рдЬा рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдкрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдкेрд░ेंрдЯ्рд╕-рдЯीрдЪрд░ рдоीрдЯिंрдЧ рдоें рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рд╣ी рдХрд╕ूрд░рд╡ाрд░ рдард╣рд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рднूрд▓ рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै।

рдбॉ рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ рд╢рд╢ि рдиे рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдпрд╣ рдХी рд╣ै рдХि рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ी рдПрд╡ं рджो-рдЯूрдХ рдмाрдд рдХрд╣рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдЬुрдЯाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЕрди्рдпрдеा рдмाрд▓рдХ рдХी рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдЕрдирд╕ुрд▓рдЭी рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрддी।

рдПрдХ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡ाрд╣ рдХ्рдпा рдЖрдЗрдбिрдпा” рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкреЬोрд╕ीрдзрд░्рдо рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╕ुрд▓рдЭाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдкрдб़ोрд╕ी рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЬीрд╡рди рдХी рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдкрд░ рд╡िрдЬрдп рдкाрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдмрдирддा рд╣ै।

рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд╢ेрд╖ рджो рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ैं- "рд╕рдоाрдзाрди" рдФрд░ "рдЖрдк рдаीрдХ рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ो рдоाँ"। рд╕рдоाрдзाрди рдоें рдЙрди рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рд╕ीрдЦ рд╣ै рдЬो рдкूрд░े рд╡рд░्рд╖ рддो рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрди рдмрдиे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рджिрдиों рдоें рдЙрди рдкрд░ рдЦूрдм рдЪीрдЦрддे рдЪिрд▓्рд▓ाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें -рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХрд╣ाрд╡рдд "рд╕्рд▓ो рдПрдг्рдб рд╕्рдЯрдбी рд╡िрди рдж рд░ेрд╕" рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЙрд╖ा рд╢рд░्рдоा
рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдд: рдмрдЪ्рдЪे рдЬрдм рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рдкрдв़рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдЕंрдд рддрдХ рдкрдв़рдиे рд╣ेрддु рдЙрдирдХी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै।

рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी рдРрд╕ी рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪे, рдХिрд╢ोрд░ рдФрд░ рдмреЬे рд╕рднी рд░ुрдЪि рд╕े рдЗрди्рд╣ें рдкрдв рд╕рдХрддे рд╣ैं । рдиिःрд╕рди्рджेрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдордиोрд░ंрдЬрди рджोрдиों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЗрди рдЙрдкрдпोрдЧी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рд░рдЪा рд╣ै।

рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╕рди्рджेрд╢ рдмрд╣ुрдкрдпोрдЧी рд╣ैं рдЬो рдмाрд▓ рдкाрдардХों рдХो рднी рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рдХрд░ेंрдЧी।

рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдЖрд╡рд░рдг рдирдпрдиाрднिрд░ाрдо рдПрд╡ं рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╕ाрде рдЫрдкे рдЪिрдд्рд░ рд╡िрд╖рдп рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╡ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╣ैं। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ोрдЧा, рдРрд╕ी рдЖрд╢ा рд╣ै।
***
рдЙрд╖ा рд╢рд░्рдоा 'рдк्рд░िрдпा'
рдиिрд╡ाрд╕: рдордеुрд░ा 281003
рдЪрд▓рднाрд╖: 91 999 768 3004
рдИрдоेрд▓: priyaushasharma@gmail.com

рдоाँ: рдХрд╡िрддा

рдЙрд╖ा рд╢рд░्рдоा
рд╡рд╣ рдоाँ рд╣ै
рдЬो рд╕िрдЦाрддी рд╣ै
рдкрд░िंрджों рдХो
рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙрдб़рдиा।

рд╡рд╣ рдкрд░िंрджे
рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙрдб़рддे рд╣ी,
рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं
рдЙрд╕ рдШोрд╕рд▓े рдХो,
рдФрд░ рдЙрд╕ рдЧोрдж рдХो,
рдЬिрд╕рдоें,
рдХрднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдЪрдкрди рдмिрддाрдпा рдеा।
рд╡рд╣ рдкрд░िंрджे рдирд╣ीं рджेрдЦ рдкाрддे рд╣ैं
рдЙрд╕ рдоाँ рдХी рд╕ूрдиी рдЖँрдЦों рдХो,
рд╡рд╣ рдкрд░िंрджे рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддे рд╣ैं,
рдЙрд╕ рдоाँ рдХे рджрд░्рдж рдХो,
рдЬिрд╕рдиे,
рд╣рд░ рджрд░्рдж рдХो рдЫुрдкाрдпा рд╣ै।
рдирдо рдЖंрдЦों рд╕े рджेрдЦрддी рд╣ै рдЙрдирдХी рдУрд░,
рдЙрдирдХे рд▓ौрдЯ рдЖрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рд╕ाрде।
рд▓ेрдХिрди,
рд╡े рдирд╣ीं рдЖрддे рд╣ैं рд╡ाрдкрд╕।

рдлिрд░ рднी
рд╡рд╣ рдоाँ рд╣ै,
рдЙрджाрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै,
рдлोрди рдоिрд▓ा-рдоिрд▓ाрдХрд░,
рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХी, рдЙрдо्рдоीрдж рд▓िрдП।
рдордЧрд░,
"рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ूँ" рд╕ुрдирдХрд░
рдЪुрдк рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

рд╣рд░ рдмाрдд
рд╕рдордЭ рдЬाрддी рд╣ै,
рдЙрдирдХे
рдмिрди рдмोрд▓े рд╣ी।

рд╡े,
рдоाँ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдХे рдХंрдкрди
рдФрд░
рд╕ूрдиी рдЖँрдЦों  рдХे рд╡ीрд░ाрдиेрдкрди рдХो
рджेрдЦ рдХрд░ рднी,
рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддे рд╣ैं рдХुрдЫ
рдпा
рд╕рдордЭрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे।

рд╡рд╣ рдоाँ рд╣ै,
рдЗрд╕рд▓िрдП,
рдмрд╕ рдЪुрдк рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।
рд╡рд╣ рдоाँ рд╣ै,
рдЗрд╕ीрд▓िрдП, 
рдЕрдкрдиा рд╣рд░ рджрд░्рдж
рдкी рдЬाрддी рд╣ै
рдЪुрдкрдХे рд╕े।

рдФрд░
рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рд╕े
рд╕рджैрд╡ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ैं рдмрд╕ рджुрдЖрдПँ,
рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЦुрд╢ рд░рд╣рдиे рдХी।

рд╡рд╣ рдоाँ рд╣ै,
рдЬिрд╕рдиे,
рдкूрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдмिрддा рджी рдЬिрдирдХे рд▓िрдП,
рдЙрди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдкाрд╕,
рджो рдкрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддे
рдЙрд╕ рдоाँ рдХे рд▓िрдП।
рдлिрд░ рднी
рд╡рд╣ рдЪुрдк рд░рд╣рддी рд╣ै।

рд╣ोрд▓ी рдХे рд░ंрдЧ рдоें
рдЦुрдж рд╣ी
рдЦुрдж рдХो рд░ंрдЧ рд▓ेрддी рд╣ै।

рджीрдкाрд╡рд▓ी рдХे рджीрдпों рдоें рдмाрддी рдмрди,
рдЦुрдж рдХो
рдЬрд▓ा рд▓ेрддी рд╣ै।

рдФрд░
рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрд╕ंрдж рдХा рдЦाрдиा рдмрдиा,
рдЦुрдж рд╣ी рдЦा рд▓ेрддी рд╣ै।

рдФрд░
рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫाрдУं, рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो,
рдЕрдкрдиे рд╕ीрдиे рдоें рд╣ी рдЫुрдкाрдпे,
рдПрдХ рджिрди
рдЕрд▓рд╡िрджा рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

рдЕрдкрдиी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдкрд░, рдЪрдвे़
рдлूрд▓ рдФрд░ рдоाрд▓ा рдХो рджेрдЦ рдХрд░
рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП
рджुрдЖ рджेрддी рд╣ै 
"рдЦुрд╢ рд░рд╣ो"

рдЖрдЬ рднी
рди рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░рддी рд╣ै,
рди рдХोрдИ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ी।
рдХ्рдпों рдХि
рд╡рд╣ рдоाँ рд╣ै।

рд╕ूрдЪिрдпों рдХी рд╕ूрдЪिрдХा рдХे рд╢ूрд▓

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЦрдЬ़ाрдиा-рдП-рдЬ़рд░-рдУ-рдЧौрд╣рд░ рдкे рдЦ़ाрдХ рдбाрд▓ рдХे рд░рдЦ
рд╣рдо рдЕрд╣рд▓-рдП-рдоेрд╣рд░-рдУ-рдоोрд╣рдм्рдмрдд рд╣ैं рджिрд▓ рдиिрдХाрд▓ рдХे рд░рдЦ

рд╣рдоें рддो рдЕрдкрдиे рд╕рдоुंрджрд░ рдХी рд░ेрдд рдХाрдл़ी рд╣ै
рддू рдЕрдкрдиे рдЪрд╢्рдоा-рдП-рдмे-рдл़ैрдЬ़ рдХो рд╕ँрднाрд▓ рдХे рд░рдЦ
рдЗрдл़्рддिрдЦ़ाрд░ рдЖрд░िреЮ

рдкिрдЫрд▓े рджिрдиों рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рд╕ूрдЪी (world happiness report 2023) рдЪрд░्рдЪा рдоें рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдердо 10 рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рдд рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рджिрдЦा। рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рдЙрд╕ी рд╕ूрдЪी рдХे рдЕंрддिрдо 10 рджेрд╢ों рдоें рдмрджрд╣ाрд▓ी рдХे рдЪрд░рдо рдкрд░ рдкреЬрдХрд░ рдХрд░ाрд╣ рд░рд╣े рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рдеा। рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХा рджीрд╡ाрд▓ा рдкिрдЯрдиे рд╕े рдаीрдХ рдкрд╣рд▓े рдРрд╕ी рд╣ी рдПрдХ рд╕ूрдЪी рдоें рднाрд░рдд рдХो рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдмुрд░े рд╣ाрд▓ рдоें рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХिрд╕ी рд╕ूрдЪी рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рджрд╢ा рдХो рд╕ीрд░िрдпा рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рджрд╢ा рд╕े рдЦрд░ाрдм рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдХुрдЫ рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд╕ंрд╕्рдеाрди рдРрд╕ी рд╕ूрдЪिрдпाँ рдЬाрд░ी рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрди рдкрд░ рдПрдХ рд╕рд░рд╕рд░ी рдиреЫрд░ рдбाрд▓рдиे рднрд░ рд╕े рдЙрдирдХे рдиिрд╣िрдд рд╕्рд╡ाрд░्рде рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдЫिрди्рди-рднिрди्рди рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬैрд╕े рджेрд╢ों рдоें рдЗрди рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд╕ूрдЪिрдпों рдХी рдХрднी рдХोрдИ рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрддी рдирд╣ीं рджेрдЦी рд▓ेрдХिрди рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рднाрд░рддीрдп рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рднोрд▓े-рднाрд▓े рднाрд░рддीрдп рдоिрдд्рд░ рдЖрдЬ рднी рдЧौрд░ांрдЧ-рдк्рд░рднुрд╕рдд्рддा рдХे рд╣рд░ рд╡ाрдХ्рдп рдХो рдм्рд░рд╣्рдорд╡ाрдХ्рдп рдоाрдирдиे рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦрддे рд╕рдд्рдп рдХो рднी рдирдХाрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд╕ीрд░िрдпा, рд╕рдКрджी рдЕрд░рдм рдпा рдЕреЮреЪाрдиिрд╕्рддाрди рдЬैрд╕े рджेрд╢ рддो рджूрд░, рдХрднी рднाрд░рдд рдХा рдЕंрдЧ рд░рд╣े рдкाрдХिрд╕्рддाрди рддрдХ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХी рддुрд▓рдиा рднाрд░рддीрдп рдиाрд░िрдпों рд╕े рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЖрдЗंрд╕рдЯाрдЗрди рдХा рджिрдоाреЪ рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдпे। рд╕рдордп рдЖ рдЧрдпा рд╣ै рдЬрдм рд╣рдоें рд╣ीрдирднाрд╡рдиा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो (рдФрд░ рдЦुрдж рдХो рднी) рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрдиा рд╕ीрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╣ीрдирднाрд╡рдиा рдЬिрддрдиी рдмुрд░ी рд╣ै, рдЖрдд्рдорд╢्рд▓ाрдШा рдФрд░ рдЕрд╣ंрдХाрд░ рднी рдЙрддрдиे рд╣ी рдмुрд░े рд╣ैं। рддрде्рдп рдФрд░ рд╕рдд्рдп рд╣ी рд╣рдоाрд░े рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдпे। рд╡рд╕्рддुрд╕्рдеिрддि рдХो рд╕рдордЭे рдмिрдиा рди рд╣рдо рдЕрдкрдиा рднрд▓ा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рди рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдФрд░ рди рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा।

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
31 рдоाрд░्рдЪ 2023 ✍️

рдпाрдд्рд░ा рд╕ंрд╕्рдорд░рдг: рдоैрд╕ूрд░ рдФрд░ рдоूँрдЫ рдЕंрдХрд▓

- рдЧोрд╡िрди्рдж рд╕ेрди


рд╡рд╕ंрдд рдЛрддु рдеी। рдоौрд╕рдо рд╕ुрд╣ाрд╡рдиा рдеा। 26 рдлрд░рд╡рд░ी, 2022 рдХी рд╕ुрдмрд╣ рд╕рд╡ा рдЫрд╣ рдмрдЬे рд╣рдо рдХाрд░ рдоें рдмैрда рдЧрдП рдеे। рдмेंрдЧрд│ूрд░ु рд╕े рдоैрд╕ूрд░ рдХे рд▓िрдП рд░рд╡ाрдиा рд╣ो рдЧрдП। рд╣рдо рдкाँрдЪ рдеे-рдкौрдиे рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдХा рдкौрдд्рд░ рдЕрд╡ि, рдЕंрдХिрддा, рд╡िрдирдп, рд╕ुрд▓рднा рдФрд░ реЩाрдХрд╕ाрд░ рдпाрдиी рдоैं। рд╕ोрд╕ाрдпрдЯी рдХे рдЧेрдЯ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ोрддे рд╣ी рдХрдЯे рд╣ुрдП рдкेреЬ рджेрдЦ рдХрд░ рдкीреЬा рд╣ुрдИ। рдЕंрдХिрддा рдмोрд▓ рдЙрдаी рдХि рдЗрди рдХрдЯे рд╣ुрдП рдкेреЬों рдХो рджेрдЦ рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕реЬрдХ рдЪौреЬी рд╣ो рд░рд╣ी рдеी, рд▓ेрдХिрди рдкрд░ोрдкрдХाрд░ी рдкेреЬ рдЗрд╕рдХा рдЦाрдоिрдпाрдЬा рдЪुрдХा рд░рд╣े рдеे। рдкेреЬ рдЗंрд╕ाрдиों рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдмрд▓ि рджे рд░рд╣े рдеे। рдмрд╣ुрдд рджुрдЦ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдХ्рдпा рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдпрд╣ी рд░ाрд╕्рддा рд╣ै!

рд╡िрдирдп рдиे рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рдкंрдк рд╕े рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рднрд░рд╡ाрдпा। рдЯैंрдХ рдлुрд▓ рдХрд░рд╡ाрдпा। рдорд╣ँрдЧाрдИ рдФрд░ рдмреЭेрдЧी। рд░ूрд╕ рдФрд░ рдпूрдХ्рд░ेрди рдХे рдмीрдЪ рдЬंрдЧ рдЫिреЬ рдЪुрдХी рдеी। рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдФрд░ рдорд╣ँрдЧा рд╣ोрдЧा। рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдорд╣ँрдЧा рд╣ोрдЧा। рдЪीрдЬें рдФрд░ рдорд╣ँрдЧी рд╣ोंрдЧी। рдХрдИ рднाрд░рддीрдп рдЫाрдд्рд░ рдпूрдХ्рд░ेрди рдоें рдлँрд╕ рдЧрдП рдеे। рдХ्рдпा рд╣рдо рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдоुрд╣ाрдиे рдкрд░ рдЦреЬे рд╣ैं!

рдХाрд░ рд╢рд╣рд░ рдХे рднीрддрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рдЕрд╡ि рдЕंрдХिрддा рдХी рдЧोрдж рдоें рдеा। рд╡рд╣ рдЧोрдж рдоें рдЦреЬा рд╣ोрдХрд░ рдХाрд░ рдХे рдлैрди, рдПрд╕ी рдЖрджि рдХो рдХрдо-рдЬ्рдпाрджा рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдмрд░рдЬрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡рд╣ рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдХрд░рддा рд╣ी рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рд╡िंрдбो рд╕े рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдмрд╣ुрдоंрдЬिрд▓ा рдЧрдЧрдирдЪुрдо्рдмी рдЗрдоाрд░рддें рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ी рдеीं। рдиिрд░्рдоाрдгाрдзीрди рдЗрдоाрд░рддों рдХे рдкाрд╕ рдЯाрд╡рд░рдиुрдоा рдХ्рд░ेрдиें рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ी рдеीं। рдЗрди рдХ्рд░ेрдиों рд╕े рдЗрдоाрд░рддों рдоें рдордЬрджूрд░-рдХाрд░ीрдЧрд░ рдХे рд╕ाрде рдЬрд░ूрд░ी рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдКрдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдХ्рд░ेрдиों рдХा рдХрдж рдЗрдоाрд░рддों рд╕े рдКँрдЪा рдеा। рдХ्рд░ेрдиों рдХी рднुрдЬाрдПँ рдРрд╕ी рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ी рдеीं рдоाрдиो рдЗрдоाрд░рддों рдХो рджीрд░्рдШाрдпु рд╣ोрдиे рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рджे рд░рд╣ी рд╣ों। 
рдХेрдЖрд░рдкुрд░рдо рдоें рд╕рдм्рдЬी-рдлрд▓ों рдХे рдаेрд▓ों-рджुрдХाрдиों рдкрд░ рднाрд░ी рднीреЬ рдеी। рд▓ोрдЧ рдЦрд░ीрджрджाрд░ी рдоें рдорд╢рдЧूрд▓ рдеे। рд╕рд╣рд╕ा рдЕрд╡ि рдРрд╕े рдмोрд▓ рдЙрдаा рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдиे рдХोрдИ рдирдИ рдЪीрдЬ рджेрдЦ рд▓ी рд╣ो-‘рдоूँрдЫ рдЕंрдХрд▓’। рдпрдХाрдпрдХ рд╣рдоाрд░ा рдз्рдпाрди рдЕрд╡ि рдХी рддрд░्рдЬрдиी рдХी рддрд░рдл рдЧрдпा। рдПрдХ рдШुреЬрд╕рд╡ाрд░ рдХा рд╕्рдЯेрдЪ्рдпू рдеा। рд╢ाрдпрдж рдЗрдзрд░ рдХे рдХोрдИ рдкुрд░ाрдиा рд░ाрдЬा рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे। рд╡рд╣ рдкीрд▓े рд░ंрдЧ рдХी рдмреЬी-рд╕ी рдоूрд░्рддि рдеी। рд╕िрд░ рдкрд░ рд╕ाрдлा рдмंрдзा рдеा। рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЭрдмрд░ी рдоूँрдЫें рдеीं। рдЗрди्рд╣ीं рдоूँрдЫों рдиे рдЕрд╡ि рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा рдеा। рдЬрдм рддрдХ рд╣рдо рдоूрд░्рддि рдХो рдаीрдХ рд╕े рджेрдЦ рдкाрддे, рдХाрд░ рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдЪुрдХी рдеी।

‘рдЬिрд╕ рджिрди рдиिрдХрд▓рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕ рд░ाрдд рдиींрдж рдирд╣ीं рдЖрддी।’ рдб्рд░ाрдЗрд╡िंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡िрдирдп рдмрддा рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ рд░ूрдЯीрди рдирд╣ीं рдеा। рд░ोрдЬ рдХрд░ीрдм рдЖрда рдмрдЬे рдЙрдардиा рд╣ोрддा рдеा। рдЪूँрдХि рд╕ुрдмрд╣ рдЫрд╣ рдмрдЬे рдоैрд╕ूрд░ рдХा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рддрдп рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬрд▓्рджी рдЙрдардиे рдХा рджрдмाрд╡ рдеा। рдЗрд╕ рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рдиींрдж рд╣ी рдирд╣ीं рдЖрдИ рдеी। рдпрд╣ рд╕ंрдпोрдЧ рд╣ी рдеा рдХि рдХाрд░ рдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдПрдХ рдЧीрдд рдЧूँрдЬ рд░рд╣ा рдеा рдЬिрд╕рдХी рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рдоेрд░ा рдз्рдпाрди рдмाрд░-рдмाрд░ рдЦींрдЪ рд░рд╣ी рдеी-‘...рдмेрд╕ुрд╡ाрджी рдмेрд╕ुрд╡ाрджी рддेрд░ी рд░рддिрдпाँ...’ рдЬрдм рдиींрдж рди рдЖрдП рддो рд░ाрдд рдмेрд╕्рд╡ाрдж рд╣ी рддो рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдоेрд░े рд╕ाрде рднी рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╕ुрдмрд╣ рдХрд╣ीं рдЬाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдаीрдХ рд╕े рдиींрдж рдирд╣ीं рдЖрддी। 
рд╣рдо рд▓ाрд▓рдмाреЪ рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХे рдеे। рдмेंрдЧрд│ूрд░ु рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд╣рдоाрд░ी рдХाрд░ рдЖрдЧे рдмреЭ рд░рд╣ी рдеी। рд╕реЬрдХ рдХे рджोрдиों рдУрд░ рд╣рд░े рдЫाрдпाрджाрд░ рдкेреЬों рдХी рджूрд░ рддрдХ рдЬाрддी рд╣ुрдИ рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдеी। рджोрдиों рдУрд░ рдХे рдкेреЬ рдоिрд▓рдХрд░ рд╕реЬрдХ рдкрд░ рд╕ाрдпрдмाрди рдХी рддрд░рд╣ рдЫाрдпा рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЗрди рдЫрддрдиाрд░ рдкेреЬों рдХे рдмीрдЪ рд╕े рдХाрд░ рдХा рдЧुрдЬрд░рдиा рд╕ुрдЦрдж рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ рд╢рд╣рд░ рдХा рдПрдХ рдкाрд╢ рдЗрд▓ाрдХा рдЬрдпрдирдЧрд░ рдеा।

рдХाрд░ рдиे рдЖрдЧे рдПрдХ рдоोреЬ рд▓िрдпा। рджाрд╣िрдиे рд╣ाрде рдХी рдУрд░ рд╕рдлाрдИрдХрд░्рдоी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдПрдХ рдЭुрдг्рдб рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдЬैрд╕ी рдб्рд░ेрд╕ рдкрд╣рди рд░рдЦी рдеी। рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдпूрдиिрдлाрд░्рдо рдеी। рдХिрд╕ी рдХे рд╣ाрде рдоें, рддो рдХिрд╕ी рдХी рдмрдЧрд▓ рдоें рдЭाреЬू рджрдмी рд╣ुрдИ рдеी। рд╡े рд╕рднी рдХेрд╕рд░िрдпा рдХिрдиाрд░ी рдХी рд╣рд░ी рд╕ाреЬिрдпाँ рдкрд╣рдиे рд╣ुрдП рдеीं рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдзी рдмाँрд╣ рдХा рдоोрдЯे рдХрдкреЬे рдХा рд▓рдо्рдмा рдХोрдЯрдиुрдоा рд╢рд░्рдЯ рдкрд╣рди рд░рдЦा рдеा। рд╢рд░्рдЯ рдХा рдКрдкрд░ी рдПрдХ рддिрд╣ाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рдФрд░ рдмाँрд╣ें рдХेрд╕рд░िрдпा рд░ंрдЧ рдХी рдеी। рдПрдХ рдЬैрд╕े рд▓िрдмाрд╕ рдоें рдХाрдо рдкрд░ рдЬाрддी рд╣ुрдИं рд╡े рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдмрд╣ुрдд рднрд▓ी рд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеीं। рдПрдХ-рджो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЪोрдЯी рдкрд░ рдХрдирдХाрдо्рдмрд░ा рдлूрд▓ों рдХी рд╡ेрдгी рднी рд▓рдЧी рдеी। рдоैंрдиे рдЗрди рдиाрд░ंрдЧी рд░ंрдЧ рдХे рдлूрд▓ों рдХो рдпрд╣ाँ рдЦूрдм рджेрдЦा рд╣ै। рдкूрдЬा рдоें рднी рдЗрд╕ рдлूрд▓ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдлूрд▓ рд╕ाрдоाрди्рдп рддौрд░ рд╕े рдЪाрд░ рд╕े рдкाँрдЪ рд╕ौ рд░ूрдкрдП рдк्рд░рддि рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдмिрдХрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоौрд╕рдо рдоें рдоाँрдЧ рдмреЭ рдЬाрдиे рд╕े рдпрд╣ рдФрд░ рдорд╣ँрдЧा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдХीрдордд рд╣рдЬाрд░ рд╕े рджो рд╣рдЬाрд░ рдк्рд░рддि рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рддрдХ рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।

рдмेंрдЧрд│ूрд░ु рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ोрдиे рдоें рд╣рдоें рдХрд░ीрдм рдбेреЭ рдШंрдЯे рд▓рдЧ рдЧрдП। рдиाрд░िрдпрд▓ рдХे рдКँрдЪे рдкेреЬ рдХे рдЭुрд░рдоुрдЯ, рдЖрдо, рдЪीрдХू, рдХेрд▓े, рдЧрди्рдиे рдЖрджि рдХे рдмрдЧीрдЪे рдоेрд░ा рдз्рдпाрди рдЦींрдЪ рд░рд╣े рдеे। рдХрдИ рдЧाँрд╡ рдФрд░ рдХрд╕्рдмे рдкीрдЫे рдЫूрдЯрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рд╣рд░े рдкेреЬों рдХे рдмीрдЪ рджूрд░ рдоुрдЭे рдХेрд╕рд░िрдпा рдлूрд▓ों рд╕े рднрд░ा рдПрдХ рдкेреЬ рджिрдЦाрдИ рджिрдпा। рд╢ाрдпрдж рдкрд▓ाрд╢ рд╣ो। рдоैं рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдзाрд░ рдЬिрд▓े рдХी рдордиाрд╡рд░ рддрд╣рд╕ीрд▓ рдХा рд░рд╣рд╡ाрд╕ी рд╣ूँ। рдЗрд╕ рдоौрд╕рдо рдоें рд╣рдоाрд░े рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдкрд▓ाрд╢ рдХे рдкेреЬ рдХेрд╕рд░िрдпा рдлूрд▓ों рд╕े рднрд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╣рд░े рдкेреЬों рдХे рдмीрдЪ рдХेрд╕рд░िрдпा рд░ंрдЧ рдмрд╣ुрдд рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ाँ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рднрд░рдкूрд░ рд╣ै। рд╣рд░े рдЫाрдпाрджाрд░ рдкेреЬों рдХी рдХрдоी рдирдЬрд░ рдирд╣ीं рдЖрддी। рддाрдЬ्рдЬुрдм рдеा рдХि рдоुрдЭे рдЗрдзрд░ рдиीрдо рдФрд░ рдмрдмूрд▓ рдХा рдХोрдИ рдкेреЬ рдирдЬрд░ рдирд╣ीं рдЖрдпा। рдЬрдмрдХि рдоैं рдЬिрд╕ рдЗрд▓ाрдХे рдоें рд░рд╣рддा рд╣ूँ, рд╡рд╣ाँ рдиीрдо рдХे рдкेреЬ рдЦूрдм рд╣ैं। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдиीрдоों рдХी рдмрд╣ुрддाрдпрдд рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЗрд╕ рднूрднाрдЧ рдХा рдиाрдо рдиिрдоाреЬ рдкреЬा рд╣ै। рдордиाрд╡рд░ рддрд╣рд╕ीрд▓ рдЗрд╕ी рдиिрдоाреЬ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।

рд╣рд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рдПрдХ рди рдПрдХ рдЫोрдЯा-рдоोрдЯा рддाрд▓ाрдм рдпा рдЭीрд▓ рднी рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рдХрдирдХрдкुрд░ рдиाрдордХ рдЧाँрд╡ рдХे рдЖрдЧे рдЭीрд▓ рдоें рдПрдХ рд░рде рдмрдиा рд╣ुрдЖ рдеा। рд░рде рдкрд░ рд╢ाрдпрдж рдЕрд░्рдЬुрди рд╕рд╡ाрд░ рдеे рдФрд░ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рд╕ाрд░рдеी рдмрдиे рд╣ुрдП рдеे। рдЪाрд╡рд▓ рдХे рдЦेрдд рднी рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣े рдеे। рдоेрд░े рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдЪाрд╡рд▓ рдирд╣ीं рдмोрдП рдЬाрддे। рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдкрд╣ाреЬों рдХे рдЭुрдг्рдб рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे। рдХोрдИ рдкрд╣ाреЬ рдмреЬे рд╕े рд╣ाрдеी рдЬैрд╕ा рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ा рдеा рддो рдХोрдИ рдкрд╣ाреЬ рдмреЬे-рдмреЬे рдкрдд्рдерд░ों рдХा рдвेрд░ рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдХिрд╕ी рдкрд╣ाреЬ рдХी рдКँрдЯ рдХी рддрд░рд╣ рдХुрдмреЭ рдиिрдХрд▓ी рд╣ुрдИ рдеी। рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рдЙрдаे рд╣ुрдП рдкрд╣ाреЬ рдРрд╕े рд▓рдЧ рд░рд╣े рдеे рдЬैрд╕े рдпे рдкрд╣ाреЬ рдирд╣ीं рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЯрд╣рд▓рдиे рдиिрдХрд▓े рд╣ाрдеिрдпों рдХा рдЭुрдг्рдб рд╣ो рдЬिрд╕рдоें рд╡рдпрд╕्рдХ рд╣ाрдеी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ों। рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдиा рдмрд╣ुрдд рд╕ुрдЦрдж рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा।

рдХाрд░ рдоें рдиाрдЧрд░ाрдЬ рдоंрдЬुрд▓े рдХी рдирд╡ाрдЧрдд рдлिрд▓्рдо ‘рдЭुрдг्рдб’ рдХा рдЧीрдд рдЧूँрдЬ рд░рд╣ा рдеा-‘рдЦाрдиेрдХु рдкिрдиेрдХु/ рд╕ाрдмुрди рд╕े рдзोрдиेрдХु/рдмिंрджाрд╕ рдЖрдпा рдпे рдЭुрдг्рдб рд╣ै।’ рдпрд╣ рдЧीрдд рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕ुрдиा рдеा। рд╕ंрдЧीрдд рдоें рдвोрд▓, рдб्рд░рдоों рдФрд░ рдеाрд▓िрдпों рдЬैрд╕े рд╡ाрдж्рдп рдпंрдд्рд░ों рдХो рдкीрдЯे рдЬाрдиे рдХी рдЭрдЯрдХेрджाрд░ рдЖрд╡ाрдЬों рдХा рдЬोрд╢ीрд▓ा рдоिрд╢्рд░рдг рдеा। рдЖрдЧे рдЗрд╕ी рдлिрд▓्рдо рдХे рдПрдХ рдЧीрдд рдХी рджो рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ेрд░рдХ рд▓рдЧीं-‘рдХ्рдпों рд░рд╣рддी рд╣ै рддू рдзूрдк рдХे рдоौрд╕рдо рдХो рдХोрд╕рддी/ рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рдХрд░ рд▓े реЫिंрджрдЧी рдмाрджрд▓ рд╕े рджोрд╕्рддी।’ рдпрд╣ рдзीрдоी рд░реЮ्рддाрд░ рдХा рдЧीрдд рдеा। рдмाрдж рдоें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдпрд╣ рдЧीрдд рдЕрдоिрддाрдн рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХा рд▓िрдЦा рд╣ै। рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓ рдЙрди рдкрд▓ों рдоें рд╕реЮрд░ рдПрдХрджрдо рд╕ुрд╣ाрд╡рдиा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा।

рдЕрдм рдм्рд░ेрдХ рд▓ेрдиा рдЬрд░ूрд░ी рдеा। рддीрди рдШंрдЯे рдХी рд╕рддрдд рдб्рд░ाрдЗрд╡िंрдЧ рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рдХрд░ीрдм рд╕рд╡ा рдиौ рдмрдЬ рдЪुрдХे рдеे। рд╣рдоें рдм्рд░ेрдХреЮाрд╕्рдЯ рд▓ेрдиा рдеा। рдПрдХ рд╣ोрдЯрд▓ рдкрд░ рд░ुрдХे рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо ‘рд╡िрдиाрдпрдХ рд╣ोрдЯрд▓’ рдеा। рд╕ाрдЗрди рдмोрд░्рдб рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╕्рдеाрди рдоंрдб्рдпा рдЬिрд▓े рдХी рдоाрд▓ाрд╡рд▓्рд▓ी рддрд╣рд╕ीрд▓ рдХा рд╣рдбрд▓ी рд╕рд░्рдХрд▓ рдеा। рдиाрд╢्рддे рдоें рдердЯ्рдЯा рдЗрдбрд▓ी, рд╕ांрднрд░, рдмреЬा рдкाрд╡ рдФрд░ рдиाрд░िрдпрд▓ рдХी рдЪрдЯрдиी рдеी। 
рдХाрд░ рдлिрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рд▓рдЧी। рдЕрдм рдоैрд╕ूрд░ рд╕ाрда рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдХी рджूрд░ी рдкрд░ рдеा। рдЗрдзрд░ рд╕реЬрдХ рдмेрд╣рддрд░ рдеी। рдЧрди्рдиे, рдХेрд▓े рдФрд░ рдЪाрд╡рд▓ рдХी рдлрд╕рд▓ें рдЦेрддों рдоें рдЭूрдо рд░рд╣ी рдеी। рджूрд░ рддрдХ рдиाрд░िрдпрд▓ рдХे рдкेреЬों рдХे рдЭुрдг्рдб рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ी рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдЖрдЧे рд╕реЬрдХ рдкрд░ рдХुрдЫ рдЯ्рд░ेрдХ्рдЯрд░ рднी рдоिрд▓े рдЬिрдирдХी рдЯ्рд░ाрд▓िрдпों рдоें рдХрд░ीрдиे рд╕े рдЬрдоे-рд╕рдЯे рдФрд░ рдХрдЯे рд╣ुрдП рдЧрди्рдиे рд▓рджे рдеे। рдХुрдЫ рдИंрдЯ рднрдЯ्рдЯे рднी рджिрдЦाрдИ рджिрдП। рджो-рддीрди рдЯ्рд░рдХ рд░ाрд╕्рддे рдоें рдоिрд▓े рдЬो рд▓ाрд▓ рдИрдЯों рд╕े рд▓рджे рдеे। рд░ाрд╕्рддे рдоें рдПрдХ्рдХा-рджुрдХ्рдХा рд╣ी рдмैрд▓рдЧाреЬिрдпाँ рджिрдЦाрдИ рджीं। рдмैрд▓ों рдХे рд╕ींрдЧ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдмреЬे рдФрд░ рдиुрдХीрд▓े рдеे।

рдХाрд░ рдоैрд╕ूрд░ рд╢рд╣рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЪुрдХी рдеी। рдоैрд╕ूрд░ рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХा рджूрд╕рд░ा рдмреЬा рдФрд░ рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░ा рд╢рд╣рд░ рд╣ै। рд╢рд╣рд░ рдХे рднीрддрд░ рдпрд╣ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдмेंрдЧрд│ूрд░ु рд╕े рдХрд░ीрдм рдбेреЭ рд╕ौ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рд╣ै। рд╡िрдирдп рдиे рдоैрд╕ूрд░ рдн्рд░рдордг рдХे рд▓िрдП реЫू рдФрд░ рдоैрд╕ूрд░ рдкेрд▓ेрд╕ рдХो рдЪुрдиा рдеा। рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рд╣рдоाрд░ी рдХाрд░ ‘рд╢्рд░ी рдЪाрдорд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдЬूрд▓ोрдЬिрдХрд▓ рдЧाрд░्рдбрди’ рдпाрдиी реЫू рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдеी। рдЕрднी рд╣рдо рдкाрд░्рдХिंрдЧ рдЦोрдЬ рд╣ी рд░рд╣े рдеे рдХि рд╣рдоाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпा рднाँрдкрдХрд░ рдПрдХ рдСрдЯो рд╡ाрд▓ा рдХाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЖрдпा। рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा-‘рдЪрд▓ो рд╕рд░, рдкाрд░्рдХिंрдЧ рдХी рдЬрдЧрд╣ рдмрддाрддा рд╣ूँ।’ рдоुрдЭे рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рдорджрдж рдХрд░рдиे рдХी рдкрд╣рд▓ рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдЧी। рд╡рд╣ рдХрд░ीрдм рдПрдХ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рд▓े рдЧрдпा। рдЙрд╕рдиे рдкाрд░्рдХिंрдЧ рдХा рд╕्рдеाрди рдмрддा рджिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рд╡ाрдкрд╕ реЫू рддрдХ рдСрдЯो рдоें рд▓े рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦ рджिрдпा। рдХрд╣ा-‘рдХेрд╡рд▓ рддीрд╕ рд░ूрдкрдП рдоें рд▓े рдЪрд▓ूँрдЧा рд╕рд░।’ рд▓рдЧा рдЬैрд╕े рдорджрдж рдХे рдмрд╣ाрдиे рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдХрдоाрдИ рдвूँрдв рд░рд╣ा рдеा।

рд╡िрдирдп рдиे рдЗंрдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдкрд╣рд▓े рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдЬाрдПँрдЧे рдлिрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдХाрд░ рд╕े рдЖрдПँрдЧे। рддрдм рдХाрд░ рдкाрд░्рдХिंрдЧ рдХी рдЬाрдПрдЧी। рд╣рдо рд╕рд╡ा рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдмрдЬे рд╡рд╣ाँ рд╕्рдеिрдд рд░ॉрдпрд▓ рдЖрд░्рдЪिрдб рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХे рд╣ोрдЯрд▓ ‘рдоेрдЯ्рд░ोрдкोрд▓’ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП। рдЗрд╕ рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдХрдорд░े рдмुрдХ рдХिрдП рдЬा рдЪुрдХे рдеे। рдмेंрдЧрд│ूрд░ु рд╕े рдпрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рд╣рдоें рдкाँрдЪ рдШंрдЯे рд▓рдЧे рдеे। рдПрдХ рд╡िрдирдо्рд░ рджрд░рдмाрди рдиे рд╣рдоाрд░ा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा। рдЙрд╕рдиे рд╕реЮेрдж рд░ंрдЧ рдХे рдкैंрдЯ рдкрд░ рдЧ्рд░े рд░ंрдЧ рдХा рдХोрдЯ рдкрд╣рди рд░рдЦा рдеा। рдХрдорд░ рдкрд░ рдмेрд▓्рдЯ рдФрд░ рд╕िрд░ рдкрд░ рд╕ाрдлा рдмंрдзा рдеा। рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдмेंрдб-рдмाрдЬे рд╡ाрд▓े рдЬैрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рд╣ोрдЯрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рдб्рд░ेрд╕ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी। рдЙрд╕рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдПрдХ рдЕрддिрд░ंрдЬिрдд рдоुрд╕्рдХाрди рдЪिрдкрдХी рдеी। рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рд╕ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдоुрд╕्рдХाрди рдЙрд╕рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЪिрдкрдХी рд░рд╣рддी рд╣ोрдЧी рдЕрдкрдиी рдб्рдпूрдЯी рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдХी рддрд░рд╣। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдиाрдЧрд░ाрдЬ рдмрддाрдпा рдеा рдЬो рдЙрд╕рдХी рд╡िрдирдо्рд░рддा рдФрд░ рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдлैрд▓ी рдоुрд╕्рдХाрди рд╕े рдоेрд▓ рдирд╣ीं рдЦा рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕рдоें ‘рдЕрддिрдеि рджेрд╡ो рднрд╡ो’ рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдорджрдж рдХрд░рдиे рдХी рдЖрддुрд░рддा рджिрдЦ рд░рд╣ी рдеी। рдЙрд╕рдХा рдЪेрд╣рд░ा рдХ्рд▓ीрди рд╕ेрд╡्рдб-рдоूँрдЫ рд╡िрд╣ीрди рдеा। рдЦрдпाрд▓ рдЖрдпा рдХि рдпрджि рдЗрд╕рдХी рдоूँрдЫें рд╣ोрддीं рддो рд╢ाрдпрдж рдЕрд╡ि рдЙрд╕े рднी ‘рдоूँрдЫ рдЕंрдХрд▓’ рдХрд╣рддा। рд╣рдордиे рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдЕрдкрдиा рд▓рдЧेрдЬ рд░рдЦрд╡ाрдпा। рдЪेрдХ рдЗрди рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдлिрд░ реЫू рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓ рдЧрдП।

рдЕрдм рд╣рдо ‘рд╢्рд░ी рдЪाрдорд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдЬूрд▓ोрдЬिрдХрд▓ рдЧाрд░्рдбрди’ рдХे рднीрддрд░ рдеे। рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдЪाрдорд░ाрдЬ рд╡ोрдбेрдпाрд░ рдиे 1892 рдоें рдЗрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी। рдпрд╣ाँ рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ 30 рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрд░्рдпрдЯрдХ рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдЖрдп 7 рдХрд░ोреЬ рд░ूрдкрдП рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рднाрд░рдд рдХा рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ा рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рд╣ै рдЬो рд╕рд░рдХाрд░ी рдЧ्рд░ांрдЯ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЬाрдирд╡рд░ рдХो рдЧोрдж рднी рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣рдордиे рдПрдХाрдзिрдХ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ ‘рдПрдиिрдорд▓ рдЕрдбॉрдк्рдЯ рд╕्рдХीрдо’ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдЗрди рдмोрд░्рдб рд▓рдЧे рджेрдЦे рдеे।

рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी реЫू рдХा рдкूрд░ा рдЪिрдд्рд░рдордпी рд░ंрдЧीрди рдирдХ्рд╢ा рдеा। рдЗрд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдкрддा рдЪрд▓ рдЬाрддा рдеा рдХि рдХрд╣ाँ-рдХрд╣ाँ, рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд╕्рддрдирдкाрдпी, рдкрдХ्рд╖ी рдФрд░ рд╕рд░ीрд╕ृрдк рд╣ैं। рдпрд╣ рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ 157 рдПрдХреЬ рдоें рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे 1450 рдк्рд░ाрдгी рд╣ैं।

рдкрд╣рд▓ी рдкंрдХ्рддि рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХी рдеी। рд╣рдо рдЙрд╕ी рдУрд░ рдоुреЬ рдЧрдП। рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рд╕ीрдЦрдЪों рдХे рдЖрдЧे рдЙрдирдХे рдиाрдо, рд╕्рд╡рднाрд╡ рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЖрджि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓िрдЦी рдеी। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоेрд░ी рдирдЬрд░ ‘рдЧ्рд░ेрдЯ рдЗंрдбिрдпрди рд╣ाрд░्рдирдмिрд▓’ рдкрд░ рдкреЬी। рд╡рд╣ рдЬाрд▓ी рдХे рдиीрдЪे рдХी рдУрд░ рдиाрдоाрд▓ूрдо-рд╕ा рдЦреЬा рдеा। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рд╕ुрди्рджрд░ рдкрдХ्рд╖ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рдкीрд▓े рдФрд░ рдХाрд▓े рд░ंрдЧ рдХी рдЕрдзिрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдоुреЬी рд╣ुрдИ рдмреЬी рдЪोंрдЪ рдЬो рдмीрдЪ рдоें рдЭोрд▓ी рдХी рд╕ी рдеी। рд╕िрд░ рдкрд░ рдЫрдк्рдкрд░рдиुрдоा рдЖрдХृрддि рдЗрд╕े рдЕрди्рдп рдкрдХ्рд╖िрдпों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддी рд╣ै।

рдЗрд╕ी рд▓ाрдЗрди рдоें рдЬाрд▓िрдпों рдХे рдкीрдЫे рдХрдИ рдкрдХ्рд╖ी рдеे। рдЬाрд▓िрдпों рдХे рдкिंрдЬрд░ों рдиे рдЙрдирдХे рдЖрд╕рдоाрди рдХो рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рд╕рднी рдкрдХ्рд╖ी рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧे рдФрд░ рдоोрд╣рдХ рдеे। рдХोрдИ рд░ंрдЧों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा, рдХोрдИ рдЕрдкрдиे рдЖрдХाрд░ рд╕े рддो рдХोрдИ рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рд╕े। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЗрди рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХा рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд▓рд░рд╡ рдЧूँрдЬ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрдЧे ‘рдмुрдбрдЧेрд░िрдЧрд░ рд╕्рдиो’ рджेрдЦा। рдпрд╣ рддोрддे рдЬैрд╕ा рдкрдХ्рд╖ी рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдЗрд╕рдХा рдЪेрд╣рд░ा рдкीрд▓ा рдФрд░ рдЧрд░्рджрди рдкрд░ рдХाрд▓े рдзрдм्рдмे рдеे। рдкंрдЦ рдХाрд▓े рдеे, рдмाрдХी рд╢рд░ीрд░ рдХा рд░ंрдЧ рд╣рд▓्рдХा рд╣рд░ा рдеा। рдеोреЬा рдЖрдЧे рдЙрд▓्рд▓ुрдУं рдХा рдбेрд░ा рдеा। рд╡े рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдоें рд▓ीрди рд▓рдЧрднрдЧ рдЦाрдоोрд╢ рдоुрдж्рд░ा рдоें рдмैрдаे рдеे। рдкाрд╕ рдоें рд╣ी рддीрддрд░ рдеे। рддीрддрд░ рджेрдЦрддे рд╣ी ‘рддीрддрд░ рдХे рджो рдЖрдЧे рддीрддрд░ рдХे рджो рдкीрдЫे рддीрддрд░’ рдЧाрдиा рдпाрдж рдЖ рдЧрдпा। рдПрдХ рдЬाрд▓ी рдХे рдкीрдЫे рд╕ाрд░рд╕ рдШूрдо рд░рд╣े рдеे। рд╕ाрд░рд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рдЙреЬрдиे рд╡ाрд▓ा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдкрдХ्рд╖ी рд╣ै। рд▓ंрдмी рдФрд░ рд▓рдЪीрд▓ी рдЧрд░्рджрди рдФрд░ рд▓ाрд▓ рд░ंрдЧ рдХी рд▓ंрдмी-рдкрддрд▓ी рдЯाँрдЧों рд╡ाрд▓े рдпे рд╕ाрд░рд╕ рдмрд╣ुрдд рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд▓рдЧ рд░рд╣े рдеे। рдЗрдирдХा рд╕िрд░ рдФрд░ рдЧрд▓े рдХा рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ाрд▓ рдеा। рдмाрдХी рд╢рд░ीрд░ рд╕реЮेрдж-рд╕्рд▓ेрдЯी рдеा। рдЗрди्рд╣ें рджेрдЦрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рджो рд╕ाрд░рд╕ рдФрд░ рдПрдХ рдХрдЫुрдП рдХрд╣ाрдиी рдпाрдж рдЖрддी рд╣ोрдЧी। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕ाрд░рд╕ рдЪोंрдЪ рдоें рдПрдХ рд▓рдХреЬी рджрдмाрдХрд░ рдХрдЫुрдП рдХो рджूрд╕рд░े рддाрд▓ाрдм рдоें рдЙреЬрдХрд░ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд░ाрд╕्рддे рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рд╡ाрдЪाрд▓ рдХрдЫुрдП рдХे рдоुँрд╣ рдЦोрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рд▓рдХреЬी рд╕े рдЫूрдЯрдХрд░ рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЖ рдЧिрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ाрдг-рдкрдЦेрд░ू рдЙреЬ рдЬाрддे рд╣ैं। рдмिрдиा рд╕ोрдЪे рдмोрд▓рдиे рдХा рдпрд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдмрд░्рдб рд╕ेрдХ्рд╢рди рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рдЫोрдЯे-рдмреЬे, рдЦूंрдЦ्рд╡ाрд░-рдоाрд╕ूрдо, рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी, рд░ंрдЧрдмिрд░ंрдЧे, рд╕рд░्рд╡рднрдХ्рд╖ी рдФрд░ рдоाँрд╕ाрд╣ाрд░ी рдкрдХ्рд╖ी рдеे। рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рддोрддे рдеे। рд╕рди рдХैрдиूрд░ рддोрддे рд▓ाрд▓-рдкीрд▓े рд░ंрдЧ рдоें рд╕ुрди्рджрд░ рджिрдЦ рд░рд╣े рдеे। рдмाрдЬ, рдЪीрд▓ рдФрд░ рдЧिрдж्рдз рднी рдЗрд╕ рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рдХी рд╢ोрднा рдмреЭा рд░рд╣े рдеे। рдм्рд░ाрд╣्рдордгी рдЪीрд▓ рдХी рддेрдЬ-рд╕рдЬрдЧ рдЖँрдЦों рдФрд░ рд╕ुрдШреЬ, рдкीрд▓ी-рдиुрдХीрд▓ी рдЪोंрдЪ рдХो рдоैं рдЕрднी рднी рдирд╣ीं рднूрд▓ рдкाрдпा рд╣ूँ। рдЗрдзрд░ рд▓ाрд▓ рдХрд▓рдЧी рд╡ाрд▓े рдоुрд░्рдЧे рдФрд░ рд╕ुрди्рджрд░ рдкंрдЦों рдХे рд╕्рд╡ाрдоी рдоोрд░ рднी рдеे।

рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рднीреЬ рдЙрдореЬ рд░рд╣ी рдеी। рдЙреЬрдиे рд╡ाрд▓े рдкंрдЫी рдПрдХ рд╕ीрдоिрдд рджाрдпрд░े рдоें рдХैрдж рдеे। рд╣рдордиे рдЙрдирдХा рдЦुрд▓ा рдЖрдХाрд╢ рдЫीрди рд▓िрдпा рдеा। рдЙрдирдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрд╡ाрд╕ рд╕े рджूрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдПрдХ рдХृрдд्рд░िрдо рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЙрди्рд╣ें рд░рдЦा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдкंрдЫी рдХрд▓рд░рд╡ рдХрд░рдХे рд╣рдо рдкрд░ рдЧुрд╕्рд╕ा рдЬाрд╣िрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рд╢ाрдпрдж рдкूрдЫ рд░рд╣े рдеे рдХि рд╣рдоाрд░ा рдЧुрдиाрд╣ рддो рдмрддाрдУ рдордиुрд╖्рдпों! рд╣рдоें рдпрд╣ाँ рдХ्рдпों рдХैрдж рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै। рд╣рдоें рдЦुрд▓े рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЙреЬрдиे рдХ्рдпों рдирд╣ीं рджेрддे! рдкрд░ рд╣рдо рдЙрдирдХी рднाрд╖ा рдХрд╣ाँ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं! рдпूँ рддो рдмрд╣ुрдд рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдмрдирддे рд╣ैं।

рдЖрдЧे рд▓ाрдпрди рд╕ेрдХ्рд╢рди рдеा। рдпрд╣ाँ рдмреЬी рдмिрд▓्рд▓िрдпाँ рдеीं। рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЖрд╡ाрд╕ рдоें рддेंрджुрдП рдеे। рдпे рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ी рдЬीрд╡ рд╣ैं। реЫू рдоें рдЗрди्рд╣ें рдоांрд╕ рдЦिрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рднी рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрд╡ाрд╕ рдФрд░ рднोрдЬрди рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рдеी। рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдмреЬा рддेंрджुрдЖ рдКрдкрд░ рдмрдиे рдЖрд╡ाрд╕ рдоें рд╕ुрд╕्рддा рд░рд╣ा рдеा। рдПрдХ рдЫोрдЯा рддेंрджुрдЖ рдмेрдЪैрдиी рд╕े рдЪрд╣рд▓рдХрджрдоी рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдкाрд╕ рд╣ी рдЯाрдЗрдЧрд░ (рдмाрдШ) рдХा рдЖрд╡ाрд╕ рдеा। рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рд╢ेрд░ों рдХा рднी рдеा। рд╡े рднी рдХрд╣ीं рд╕ुрд╕्рддा рд░рд╣े рдеे। рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ рдЙрдирдХे рдЖрд░ाрдо рдХा рд╕рдордп рд╣ो। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЗрди рдмреЬी рдмिрд▓्рд▓िрдпों рдиे рджрд░्рд╢рди рддो рджिрдП рдХिрди्рддु рд╣рдо рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рди рд╣ो рд╕рдХे। рд╢ेрд░ рдХो рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╢ेрд░ рдФрд░ рдЪूрд╣े рдХी рдХрд╣ाрдиी рдпाрдж рдЖрддी рд╣ोрдЧी। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЪूрд╣ा рд╢िрдХाрд░ी рдХा рдЬाрд▓ рдХाрдЯрдХрд░ рд╢ेрд░ рдХी рдЬाрди рдмрдЪाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢ेрд░ рд╕े рдЬुреЬी рдХрдИ рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं।

рдЕрдм рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмрди्рджрд░ рдеे। рдЗрдирдоें рдЪिंрдкाрдЬी рдФрд░ рдЧोрд░िрд▓्рд▓ा рднी рдеे। рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ै рдХि рд╣рдо рдмंрджрд░ों рдХे рд╣ी рд╡ंрд╢рдЬ рд╣ैं। рдЪिंрдкाрдЬी рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХे 98 % рдФрд░ рдЧोрд░िрд▓्рд▓ा рд╕े 98.3 % рдЬेрдиेрдЯिрдХ рдХोрдб рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд╕िрд░, рд╣ाрде, рдкाँрд╡ рдЖрджि рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рд╣ैं। рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдпे рд╣рдоाрд░े рдиिрдХрдЯрддрдо рдкूрд░्рд╡рдЬ рд╣ैं। рд╕ाрда рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдордиुрд╖्рдпों рдФрд░ рдЗрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдПрдХ рд╣ी рдеे। рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЕрднिрдоाрдиी рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ीं рд╕े рдЕрдкрдиे рд╡ंрд╢ рдХो рдоाрдирддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╕े рд╣рдоाрд░ी рд╡िрд░ुрджाрд╡рд▓ी рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै।

рджो рд╣рдЬाрд░ рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдоें рдиिрд░्рдоिрдд ‘рдУрд░ांрдЧुрдЯाрди рд╣ाрдЙрд╕’ рд╢ाрдирджाрд░ рдеा। рдпрд╣ рд╣ाрдЙрд╕ рдКँрдЪी рд╣рд░े рд░ंрдЧ рдХी рдЪाрд╣рд░рджीрд╡ाрд░ी рд╕े рдмрдиा рдеा। рд╡рд╣ाँ рдЖрд░ंрдЧुрдЯाрди рдХे рд▓рдЯрдХрдиे рдФрд░ рдЭुрд▓рдиे рдХे рдмेрд╣рддрд░ рдЗंрддрдЬाрдо рдеे। рд░рд╕्рд╕े рдмंрдзे рдеे рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡рд╣ рдЭुрд▓рдиे рдХा рд▓ुрдд्реЮ рдЙрдаा рд╕рдХрддा рдеा। рдЬिрд╕ рд╕рдордп рд╣рдо рджेрдЦ рд░рд╣े рдеे рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡рд╣ рд░рд╕्рд╕े рдкрд░ рдЭुрд▓рддे рд╣ुрдП рдкेреЬ рдкрд░ рдЪреЭ рд░рд╣ा рдеा। рджूрд╕рд░ा рдУрд░ंрдЧुрдЯाрди рдКँрдЪे рдордЪाрди рдкрд░ рд▓ेрдЯा рдХुрдЫ рдЦा-рдЪрдмा рд░рд╣ा рдеा।

рдЖрдЧे рд╣рдордиे рд╣िрд░рдг, рдмाрд░рд╣рд╕िंрдЧा, рдЪीрддрд▓ рдЖрджि рдХे рдЭुрдг्рдб рджेрдЦे। рд╡рд╣ीं рд╣рдордиे рд╕ेрд▓्рдлिрдпाँ рд▓ीं рдФрд░ рдПрдХ рд╕ीрдоेंрдЯ рдХी рдмेंрдЪ рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдлोрдЯो рдЦींрдЪी। рдЕрд╡ि рдиे рд╣рдоें рдордирдоुрддाрдмिрдХ рдкोрдЬ рдирд╣ीं рджिрдП। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдорд░्рдЬी рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╣ै। рди рддो рдЙрд╕े рд╕्рдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдкрд░ рдмैрдардиा рдоंрдЬूрд░ рдеा рдФрд░ рди рдкैрджрд▓ рдЪрд▓рдиा। рдЙрд╕рдиे рдЧोрджी рд▓ेрдиे рдХी рдЬिрдж рдкрдХреЬ рд▓ी।

рд╣рдо рднेреЬिрдП, рд╣ुрд╡ा-рд╣ुрд╡ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕िрдпाрд░ рдЖрджि рджेрдЦ рдЪुрдХे рдеे। рд░ीрдЫ рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдо рдЖрдЧे рдмреЭे। рд░ीрдЫ рдХे рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рдХाрд▓े рдмाрд▓ рд╣ी рджिрдЦ рд░рд╣े рдеे। рд╡рд╣ рдЦрдЬूрд░ рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдкेреЬ рдкрд░ рдЪреЭा рд╣ुрдЖ рдеा। рдкेреЬ рдХे рдкрдд्рддों рдоें рд╣ी рд╡рд╣ рдбूрдмा рд╣ुрдЖ рдеा। рд╣рдо рдЙрд╕े рд╕рдоूрдЪा рдирд╣ीं рджेрдЦ рдкा рд░рд╣े рдеे। рд╢ाрдпрдж рдХुрдЫ рдЦाрдиे рдХा рдЬुрдЧाреЬ рдмिрдаा рд░рд╣ा рдеा। рдкрд╣рд▓े рдкेрдЯ рдкूрдЬा рдлिрд░ рдХाрдо рджूрдЬा। рд╣рдоें рджрд░्рд╢рди рджेрдиे рдХी рдЙрд╕े рдлुрд░्рд╕рдд рдирд╣ीं рдеी рдФрд░ рди рдХोрдИ рдЗрдЪ्рдЫा।

рдЬрдм рд╣рдо рд╣ाрдеिрдпों рдХो рджेрдЦрдиे рд▓рдЧे рддो рд╡िрдирдп рдиे рдЕрд╡ि рдХो рдХрди्рдзों рдкрд░ рдмिрдаा рд▓िрдпा рддाрдХि рд╡рд╣ рднीреЬ рдоें рджूрд░ рд╡िрдЪрд░рддे рд╣ाрдеिрдпों рдХो рджेрдЦ рд╕рдХे। рдХрди्рдзों рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдЕрд╡ि рдЦुрд╢ рдеा। рдПрдХ рдмреЬे рд╕े рдмाреЬे рдоें рд╣рдоें рдХुрдЫ рд╣ाрдеी рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे।

рдЗрд╕ рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рдоें 2004 рдФрд░ 2005 рдоें рдХрдИ рдЬाрдирд╡рд░ों рд░рд╣рд╕्рдпрдордп рддрд░ीрдХे рд╕े рдоौрдд рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди 6 рд╣ाрдеिрдпों рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ुрдИ рдеी рдЬिрдирдоें рдЧрдгेрд╢, рд░ूрдкा, рдХोрдорд▓ा, рд░ोрд╣рди рдФрд░ рдЕंрд╢ुрд▓ рд╣ाрдеी рдеे। рдЗрди्рд╣ें рдЬрд╣рд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдПрдХ рдордХाрдХ, рдПрдХ рдЗрдоु рдФрд░ рдПрдХ рдмाрдШ рдХी рдоृрдд्рдпु рднी рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рддрдм рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдХे рд▓िрдП рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рдХो рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпु рдЬрд╣рд░ рд╕े рд╣ुрдИ рдеी। рдЙрдирдХो рдЬрд╣рд░ рдпрд╣ीं рдХे рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдиे рджिрдпा рдеा। рд╡ैрд╕े рднी рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдЖрджрдоी рдмेрдЧुрдиाрд╣ рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░рддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рдоुрдЭे рдЖрдиंрдж рдмрдХ्рд╖ी рдХा рд▓िрдЦा рдлिрд▓्рдо ‘рд╣ाрдеी рдоेрд░े рд╕ाрдеी рдХा’ рд╡рд╣ рдЧीрдд рдпाрдж рдЖ рдЧрдпा-‘рдЬрдм рдЬाрдирд╡рд░ рдХोрдИ рдЗंрд╕ाрди рдХो рдоाрд░े/рдХрд╣рддे рд╣ैं рджुрдиिрдпा рдоें рд╡рд╣рд╢ी рдЙрд╕े рд╕ाрд░े/ рдПрдХ рдЬाрдирд╡рд░ рдХी рдЬाрди рдЖрдЬ рдЗंрд╕ाрди рдиे рд▓ी рд╣ै/рдЪुрдк рдХ्рдпों рд╣ै рд╕ंрд╕ाрд░।’

рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЕрдиेрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХे рдкाрдд्рд░ рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рд╕े рдЬुреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं। рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдХрдИ рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рдеे। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी реЫू рдоें рд╡िрднिрди्рди рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рдФрд░ рд╕рд░ीрд╕ृрдкों рдХो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджेрдЦрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмрд╣ुрдд рдЖрдирди्рдж рдЖрддा рд╣ोрдЧा। рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирд╕े рдЬुреЬी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдпाрдж рдЖрддी рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╢рдХ्рддि рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ोрдЧा। реЫू рдоें рдХाрд▓े-рд╕реЮेрдж рдкрдЯ्рдЯों рд╡ाрд▓े рдЬेрдм्рд░ाрдУं рдХो рджेрдЦрдХрд░ рднी рдмрдЪ्рдЪे рдЦिрд▓ рдЙрдаे рд╣ोंрдЧे। рдЕрд▓्рдлाрдмेрдЯ рдХे рдЖрдЦिрд░ी рд▓ेрдЯрд░ рдЬेрдб рд╕े рдЬेрдм्рд░ा рдмрдирддा рд╣ै। рдХрдИ рдмрдЪ्рдЪों рдиे рдЬेрдм्рд░ा рдХो рдЕрдм рддрдХ рдХेрд╡рд▓ рдЪिрдд्рд░ рдпा рдЯीрд╡ी рдоें рд╣ी рджेрдЦा рд╣ोрдЧा।

рд▓рдо्рдмे-рдкрддрд▓े рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдКрджрдмिрд▓ाрд╡ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдЪрд░рдЬ рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕рдХा рдЫोрдЯा-рд╕ा рдоुँрд╣ рдЪूрд╣े рдЬैрд╕ा рдеा। рд╡рд╣ рдкाрдиी рд╕े рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рдкंрдЬों рдХे рдмрд▓ рдЧिрд▓рд╣рд░ी рдХी рддрд░рд╣ рдЦреЬा рд╣ो рдЧрдпा। рдоाрдиो рдЪौрдХрди्рдиा рд╣ोрдХрд░ рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХा рдЬाрдпрдЬा рд▓े рд░рд╣ा рд╣ो। рд╢рд░ीрд░ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рджрдо рдирд╣ीं рдеा। рдЗрддрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рддो рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी рд╕ा рддोрддा рднी рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдКрджрдмिрд▓ाрд╡ рдкाрдиी рдоें рдЖрда рдоिрдирдЯ рддрдХ рд╕ाँрд╕ рд░ोрдХ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдмाрдж рд╣рдордиे рдХीрдЪреЬ рдЬैрд╕े рдкाрдиी рдоें рд╢ांрдд рднाрд╡ рд╕े рдбूрдмे рд╣िрдк्рдкोрдкोрдЯेрдорд╕ (рджрд░िрдпाрдИ рдШोреЬा) рдХो рджेрдЦा। рдЙрд╕рдХा рд╕िрд░ рдФрд░ рдкीрда рд╣ी рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे, рдмाрдХी рд╢рд░ीрд░ рдкाрдиी рдоें рдбूрдмा рдеा। рд╣िрдк्рдкो рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдбीрд▓-рдбौрд▓, рдмреЬे рд╕िрд░ рдФрд░ рдЫोрдЯी рдЖँрдЦों рдХो рджेрдЦ рдЪрдХिрдд рд░рд╣ рдЧрдпा। рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣िрдк्рдкो рдХो рд░ूрдмрд░ू рджेрдЦा рдеा। рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджेрдЦрдиे рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдЕрд▓рдЧ рдФрд░ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд░рджे рдпा рдлोрдЯो рдкрд░ рджेрдЦрдиे рд╕े рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рдЖрдХाрд░-рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुрдоाрди рд╣ी рд▓рдЧा рдкाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджेрдЦрдиे рдХा рдХोрдИ рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं। рдЙрд╕ी рд╕ेрдХ्рд╢рди рдоें рдЖрдЧे рднाрд░рддीрдп рдЧेंрдбा (рдЗंрдбिрдпрди рд░ाрдЗрдиो) рднी рдПрдХ рдЦुрд▓े рд╢ेрдб рдоें рдЦреЬा рдЕрдкрдиे рдЦाрдиे рдоें рдорд╢рдЧूрд▓ рдеा। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЬрдм рдирдЬрд░ рдкреЬी рддो рдЙрд╕рдХी рдХेрд╡рд▓ рдкीрда рд╣ी рджिрдЦ рд░рд╣ी рдеी। рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕िрд░ рднी рджिрдЦाрдИ рджिрдпा। рдЙрд╕рдХे рднाрд░ी-рднрд░рдХрдо рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рдоोрдЯी-рд╕рдЦ्рдд рдЦाрд▓ рджेрдЦрдХрд░ рдоैं рдЪрдХिрдд рд░рд╣ рдЧрдпा। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдзुрди рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрд╣ाрд░ рдкрд░ рдЬुрдЯा рдеा। рдЙрд╕े рд╣рдорд╕े рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдирд╣ीं рдеा। рдЙрд╕рдХी рдЦाрд▓ рдмрд╣ुрдд рдордЬрдмूрдд рдФрд░ рддрд╣рджाрд░ рдеी। рдЧेंрдбा рдЕрдкрдиी рдоोрдЯी рдЦाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕िрд░ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ींрдЧ рдеा। рд╕ुрдиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ी рд╕ींрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЗрдирдХा рд╢िрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдм рдпे рд╡िрд▓ुрдк्рддि рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ рд░ाрдпрдиो рдХा рдиाрдо рдмрдмрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕े рдоैрд╕ूрд░ рдХे рд╢्рд░ी рд░рдШुрд▓ाрд▓ рд░ाрдШрд╡рди рдиाрдордХ рдорд╣ाрд╢рдп рдиे рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдХे рд▓िрдП рдЕрдбॉрдк्рдЯ рдХрд░ рд░рдЦा рдеा। ‘рдПрдиिрдорд▓ рдПрдбॉрдк्рд╢рди рдпोрдЬрдиा’ рдХी рд╕рдлрд▓рддा рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ी рдеी। реЫू рдоें рдРрд╕े рдХрдИ рдЬाрдирд╡рд░ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд▓ोрдЧों рдпा рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рдЕрдбॉрдк्рдЯ рдХिрдпा рд╣ुрдЖ рдеा।

рд╕ाँрдкों рдХी рд▓ाрдЗрди рдоें рднाрд░ी рднीреЬ рдеी। рд╣рдордиे рд╡рд╣ рд▓ाрдЗрди рдЫोреЬ рджी। рдЗंрд╕ाрди рдЬैрд╕ा рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдЬाрдирд╡рд░ рджूрд╕рд░ा рдХौрди рд╣ोрдЧा! рд░ूрд╕-рдпुрдХ्рд░ेрди рдХी рдЬंрдЧ рдоें рдХрдИ рдЗंрд╕ाрди рдоाрд░े рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдЬीрддे-рдЬाрдЧрддे рдЗंрд╕ाрди рдоौрдд рдХे рдЖंрдХреЬों рдоें рдмрджрд▓рддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдпाрдж рдХीрдЬिрдП рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХी рдХрд╡िрддा-‘рд╕ाँрдк! /рддुрдо рд╕рдн्рдп рддो рдирд╣ीं рд╣ुрдП/рд╢рд╣рд░ों рдоें рдмрд╕рдиा рднी рдирд╣ीं рдЖрдпा/ рдПрдХ рдмाрдд рдкूрдЫूँ ?/рдЙрдд्рддрд░ рджोрдЧे/ рдбрд╕рдиा рдХрд╣ाँ рд╕ीрдЦा/ рд╡िрд╖ рдХрд╣ाँ рдкाрдпा।’

рдЙрд╕ी рдкрд░िрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдХिрд╕्рдо рдХे рдЫोрдЯे-рдмреЬे рдХрдИ рдХрдЫुрдП рдеे। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рддाрд▓ рдоें рддैрд░ рд░рд╣े рдеे। рдХुрдЫ рдмैрдаे рд╣ुрдП рдЖрд░ाрдо рдлрд░рдоा рд░рд╣े рдеे। рдпрджि рд╡े рдХुрдЫ рд╣िрд▓े-рдбुрд▓े рдирд╣ीं рддो рд▓рдЧेрдЧा рдХि рд╡рд╣ाँ рдЫोрдЯे-рдмреЬे рдЪрдкрдЯे рдкрдд्рдерд░ рдкреЬे рд╣ुрдП рд╣ों। рдПрдХ-рджो рдХрдЫुрдУं рдХी рдкीрда рддो рддрдЧाрд░ी рдЬिрддрдиी рдмреЬी рдеीं। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЗрд╕ी рдХрдЫुрдЖ рдХा рдХोрдИ рдкुрд░рдЦा рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा рдЬिрд╕े рд╕ाрд░рд╕ рдПрдХ рд▓рдХреЬी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЙреЬाрдХрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдЦैрд░! рд╡рд╣ рдкंрдЪрддंрдд्рд░ рдХी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рди्рджेрд╢ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧреЭी рдЧрдИ рдеी।

рдЕрди्рдд рдоें рд╣рдордиे рдЬिрд░ाрдл рджेрдЦे। рдПрдХ рдмреЬे рдХрдо्рдкाрдЙंрдб рдоें рддीрди-рдЪाрд░ рдЬिрд░ाреЮ рд╢ांрддिрдкूрд░्рд╡рдХ рдЕрдкрдиी рд▓ंрдмी рдЯाँрдЧें рдФрд░ рд▓ंрдмी рдЧрд░्рджрдиें рд▓िрдП рд╣िрдЪрдХोрд▓े рдЦाрддे рдШूрдо рд░рд╣े рдеे। рд╡े рдЕрдкрдиी рд▓ंрдмी рдЧрд░्рджрдиों рд╕े рдкेреЬों рдХी рдкрдд्рддिрдпाँ рдЦा рд░рд╣े рдеे। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдКँрдЪे рдЦрдо्рднों рдкрд░ рдЯрд╣рдиी рд╕рд╣िрдд рдкрдд्рддिрдпाँ рдмंрдзी рдеीं рддाрдХि рдЙрди्рд╣ें рдЭुрдХрдиा рди рдкреЬे। рдЙрди्рд╣ें рдЭुрдХрдиे рдоें рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрддी рд╣ोрдЧी। рдХрдо्рдкाрдЙंрдб рдоें рдкрдд्рддेрджाрд░ рдКँрдЪे рдкेреЬ рднी рдеे। рдЬिрд░ाреЮ рдЬрдоीрди рдкрд░ рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рдЬीрд╡ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдКँрдЪाрдИ 18 рдлुрдЯ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рднूрд░े рдЪрдХрдд्рддे рдмрд╣ुрдд рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд▓рдЧ рд░рд╣े рдеे। рдпे рдЪрдХрдд्рддे рдордиुрд╖्рдп рдХे рдлिंрдЧрд░ рдк्рд░िंрдЯ рдХी рддрд░рд╣ рд╕рднी рдЬिрд░ाрдлों рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╣рдоें рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рдоें рдШूрдорддे рд╣ुрдП рджो рдШंрдЯे рд╣ो рдЪुрдХे рдеे। рдЕрдм рд╣рдоें рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рдХे рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рд╕े рд╡िрджा рд▓ेрдиी рдеी। рд╣рдо рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдлिрд░ рд╕े рдордиुрд╖्рдпों рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЖ рдЧрдП рдеे। рднूрдЦ рдкेрдЯ рдкрд░ рджрд╕्рддрдХ рджेрдиे рд▓рдЧी рдеी। рд╕рд╡ा рджो рдмрдЬे рд╣рдо рдЕрди्рдирдкूрд░्рдгा рд░ेрд╕्рдЯोрд░ेंрдЯ рдоें рдеे। рдеाрд▓ी рдоें рд░ोрдЯी-рд╕рдм्рдЬी рдФрд░ рд░ाрдпрддा рдеा। рд╕ेंрд╡ рдФрд░ рдЖрд▓ू рдХी рд╕рдм्рдЬी рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдеी। рд░ाрдпрддे рдиे рдоुрдЭे рддृрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा। рднोрдЬрди рдХे рдмाрдж рд╡ाрдкрд╕ рдЕрдкрдиे рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдоेрдЯ्рд░ोрдкोрд▓ рдЬाрдХрд░ рдХुрдЫ рджेрд░ рдЖрд░ाрдо рдХिрдпा।

рдоैрд╕ूрд░ рдкैрд▓ेрд╕ : рд╕ुрдирд╣рд░ा рдорд╣рд▓

рд╢ाрдо рдХे рддीрди рдмрдЬे рд╣рдо рд╢ाрдирджाрд░ рдоैрд╕ूрд░ рдкैрд▓ेрд╕ рдХे рд╢ाрдирджाрд░ рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЪुрдХे рдеे। рдпрд╣ рдорд╣рд▓ рдЕрдо्рдмा рд╡िрд▓ाрд╕ рднी рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдЪрд╣ाрд░рджीрд╡ाрд░ी рдХे рднीрддрд░ рдШुрд╕рддे рд╣ी рдорд╣рд▓ рдХी рднрд╡्рдпрддा рдФрд░ рд╕ुрди्рджрд░рддा рдиे рд╕рдо्рдоोрд╣िрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рд╣рдоाрд░ी рдиिрдЧाрд╣ें рдКрдкрд░ рдеी। рд╣рдо рдорд╣рд▓ рдХी рдУрд░ рдмреЭрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдпूँ рддो рд░ाрд╕्рддा рдмреЭिрдпा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдлрд░्рд╢ рдХुрдЫ рджрдмा рд╣ुрдЖ рдеा। рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рдЧрдб्рдвा рд╡рд╣ाँ рдмрди рдЧрдпा рдеा। рдЙрд╕ी рдЧрдб्рдвे рдоें рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे рдмेрдЦрдпाрд▓ी рдоें рд╕ुрд▓рднा рдХा рдкाँрд╡ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдкाँрд╡ рдЬैрд╕े рд╣ी рдЧрдб्рдвे рд╕े рдиिрдХाрд▓ा рддो рдЪрдк्рдкрд▓ рдХी рдмрдж्рджी рднी рдиिрдХрд▓ рдЧрдИ। рд╡िрдирдп рдиे рдмрдж्рджी рдХो рдпрдеाрд╕्рдеाрди рдмिрдаा рджिрдпा। рдЧрдиीрдордд рд░рд╣ी рдХि рдмрдж्рджी рдЯूрдЯी рдирд╣ीं рдеी।

рдкैрд▓ेрд╕ рдХे рднीрддрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рдкрд╣рд▓े рдЬूрддे-рдЪрдк्рдкрд▓ों рдХो рдЬूрддा рд╕्рдЯैंрдб рдкрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ाँ рднाрд░ी рднीреЬ рдеी। рднीрддрд░ рдЬाрддे рд╣ी рд╣рд▓्рдХी рд╕ी рд╕ुрдЦрдж рдаंрдбрдХ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдИ। рдЬрдмрдХि рдмाрд╣рд░ рдЧрд░्рдоी рдеी। рдпрд╣ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡ाрдбिрдпाрд░ рд╡ंрд╢ рдХा рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдиिрд╡ाрд╕ рдеा। рдоैрд╕ूрд░ рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде ‘рдЧреЭ’ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрджुрд░ाрдпा рдиे 14 рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдкुрд░ाрдиे рдХिрд▓े рдХे рдЕрди्рджрд░ рдкрд╣рд▓ा рдорд╣рд▓ рдмрдирд╡ाрдпा рдеा। рдпрд╣ рдЪрди्рджрди рдХी рд▓рдХреЬी рд╕े рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рдеा। 1896 рдоें рдПрдХ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рджौрд░ाрди рдпрд╣ рдЬрд▓рдХрд░ рд░ाрдЦ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдоैрд╕ूрд░ рдХे рддрдм рдХे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдХृрд╖्рдгрд░ाрдЬा рд╡ाрдбрдпाрд░ рдЪрддुрд░्рде рдФрд░ рдЙрдирдХी рдоाँ рдиे рдирдпा рдорд╣рд▓ рдмрдирд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╡ाрд╕्рддुрдХाрд░ рдЗрд░рд╡िрди рдХो рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдИंрдЯ, рдкрдд्рдерд░ рдФрд░ рд▓рдХреЬी рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा। рдкुрд░ाрдиे рдХिрд▓े рдХे рдЬрд▓ рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 1897 рд╕े 1912 рдХे рдмीрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдорд╣рд▓ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ 1940 рддрдХ рд╣ोрддा рд░рд╣ा।

рдмाрд╣рд░ рд╕े рдпрд╣ рдорд╣рд▓ рд╣рд▓्рдХे рдкीрд▓े рдФрд░ рд╕рдлेрдж рд░ंрдЧ рдХा рджिрдЦрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиी рднрд╡्рдпрддा рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЖँрдЦों рдХो рд╕ुрдХूрди рджेрддा рд╣ै। рдорд╣рд▓ рдХे рдЧुрдо्рдмрджों рдХी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рдХो рдЗंрдбो-рд╕рд░рд╕ेрдиिрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╣िрди्рджू, рдоुреЪрд▓, рд░ाрдЬрдкूрдд рдФрд░ рдЧोрдеिрдХ рд╢ैрд▓िрдпों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдорд╣рд▓ рдХी рднीрддрд░ी рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╕рдЬाрд╡рдЯ, рд╕ुрд░ुрдЪिрдкूрд░्рдг рд░ंрдЧ-рд╕ंрдпोрдЬрди, рд╕ुрди्рджрд░ рд╡ाрд╕्рддुрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдорд╣ीрди-рд╕ुрди्рджрд░ рдХाрд░ीрдЧрд░ी рдорди рдоोрд╣ рд▓ेрддी рд╣ै। рдлрд░्рд╢, рдЫрддें, рдЧुрдо्рдмрдж, рдЦрдо्рднे, рджीрд╡ाрд░ें рд╕рднी рдЗрддрдиी рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдФрд░ рдЗрддрдиी рд╕ुрди्рджрд░ рд╣ैं рдХि рд╣рдо рддрдп рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдХि рдХ्рдпा рджेрдЦें рдФрд░ рдХ्рдпा рдЫोреЬें। рдоैंрдиे рдЗрддрдиा рдЖрдХрд░्рд╖рдХ, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░рдЦрд░рдЦाрд╡ рд╡ाрд▓ा рдХोрдИ рдЕрди्рдп рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓ рдпा рдХिрд▓ा рдкрд╣рд▓े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдеा। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдкрд░िрд╕рд░ 245 рдлीрдЯ рдФрд░ 156 рдлीрдЯ рдЪौреЬा рд╣ै। рдорд╣рд▓ рдоें рддीрди рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЧрд╣рд░े рдЧुрд▓ाрдмी рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдХे рдЧुрдо्рдмрдж рджूрд░ рд╕े рд╣ी рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рддीрди рдоंрдЬिрд▓ा рдЗрдоाрд░рдд рдоें рдХрдИ рд╡िрд╢ाрд▓ рдоेрд╣рд░ाрдм рд╣ैं। рдорд╣рд▓ рдоें рджो рджрд░рдмाрд░ рд╣ॉрд▓ рд╣ैं।

рдкैрд▓ेрд╕ рдХे рднीрддрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ी рдХाрд▓े рд░ंрдЧ рдХी рддोрдкрдЧाреЬिрдпों рдХी рдПрдХ рдХрддाрд░ рдиे рдз्рдпाрди рдЦींрдЪा। рдЗрди рддोрдкों рдХो рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рджрд╢рд╣рд░ा рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдФрд░ рд╕рдоाрдкрди рдХे рдоौрдХे рдкрд░ рджाрдЧा рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╣рд▓ рдХे рдордз्рдп рдоें рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрдЬрдж्рд╡ाрд░ рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдХрд▓्рдпाрдг рдоंрдбрдк рдЕрд░्рдеाрдд् рд╡िрд╡ाрд╣ рдоंрдбрдк рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЫрдд рд░ंрдЧीрди рд╢ीрд╢े рд╕े рдмрдиी рд╣ै। рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рдЪрдордХрджाрд░ рдкрдд्рдерд░ рдХे рдЯुрдХреЬे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЕрди्рдп рдорд╣рд▓ों рдХी рддрд░рд╣ рд░ाрдЬाрдУं рдХे рд▓िрдП рджीрд╡ाрди-рдП-рдЦाрд╕ рдФрд░ рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рджीрд╡ाрди-рдП-рдЖрдо рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХрдорд░े рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬрд╕ी рд╣рдеिрдпाрд░ рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ैं। рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рдХ्рд░рдо рд╕े рдЪिрдд्рд░ рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╣рд░ рдЪिрдд्рд░ рдкрд░ рд╡िрд╡рд░рдг рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЗрди рдЪिрдд्рд░ों рдоें рдХृрд╖्рдгрд░ाрдЬा рд╡ाрдбिрдпाрд░ рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрднिрди्рди рдЬुрд▓ूрд╕ों рдХे рдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рд╕ेрдиा рдХे рдЪिрдд्рд░ рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдЪिрдд्рд░ рд░рд╡ि рд╡рд░्рдоा рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдП рд╣ैं।

рдмाрд░ीрдХ рдирдХ्рдХाрд╢ी рд╡ाрд▓े рдмреЬे-рдмреЬे рджрд░рд╡ाрдЬे рдФрд░ рдЫрддों рдоें рд▓рдЧे рдЭाреЬ-рдлाрдиूрд╕ рдорд╣рд▓ рдХी рд╢ोрднा рдХो рдж्рд╡िрдЧुрдгिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдХोрдИ рднी рджрд░рд╡ाрдЬा рдпा рдЫрдд рдРрд╕ी рдирд╣ीं рдеी рдЬो рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╕ाрджा рд╣ो। рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдеा। рд╣рд░ рджрд░рд╡ाрдЬा, рдЦрдо्рднा, рдЧрд▓िрдпाрд░ा, рдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдЫрдд рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рдХिрди्рддु рдЙрддрдиा рдард╣рд░рдХрд░ рджेрдЦрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рдеा। рдЙрди्рд╣ें рдлिрд░ рдХрднी рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЫोреЬрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдПрдХ рдХрдорд░े рдоें рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рд╡िрд░ाрдЬिрдд рдХृрд╖्рдгрд░ाрдЬा рд╡ाрдбिрдпाрд░ рдЪрддुрд░्рде рдХा рдк्рд▓ाрд╕्рдЯрд░ рдСреЮ рдкेрд░िрд╕ рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╕्рдЯेрдЪ्рдпू рдмрдиा рдеा। рд╣рд░ рдЖрджрдоी рдЕрдорд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ी рдЗрдЪ्рдЫा рдХे рд╡рд╢ीрднूрдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдоूрд░्рддिрдпाँ рдмрдирд╡ाрдИ рдЧрдИ рд╣ोрдЧी। рд╡ैрд╕े рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХी рдХрд▓ा рдЕрдорд░ рд╣ोрддी рд╣ै, рднрд▓े рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рдЕрдорд░ рди рд╣ो, рдЙрд╕े рдХोрдИ рдЬाрдирддा рди рд╣ो। рд╕्рдЯेрдЪ्рдпू рдХी рдоूँрдЫों рдкрд░ рдЕрд╡ि рдХा рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рдЧрдпा рдеा, рдирд╣ीं рддो рд╡рд╣ рдлिрд░ рдмोрд▓рддा-‘рдоूँрдЫ рдЕंрдХрд▓।’ рдЗрд╕ рдХрдорд░े рдоें рдЪाँрджी рд╕े рдмрдиी рдХुрд░्рд╕िрдпाँ рд░рдЦी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдХुрд░्рд╕िрдпों рдХी рдЖрд░्рдорд░ेрд╕्рдЯ рдкрд░ рдмाрдШ рдХे рдоुрдЦौрдЯे рдмрдиे рд╣ैं। рдХुрд░्рд╕िрдпों рдХे рдкाрдП рдмाрдШों рдХे рдкंрдЬों рдЬैрд╕े рдмрдиे рд╣ैं। рд╕ोрдиे рд╕े рдмрдиे рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдХो рджрд╢рд╣рд░ा рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдЗрд╕ рдорд╣рд▓ рдХो рдХрд░ीрдм рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдмрд▓्рдмों рд╕े рдЬрдЧрдордЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдРрд╕े рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪे рдеे। рдЕрдд: рдЙрд╕ рд╕ुрди्рджрд░ рджृрд╢्рдп рдХो рджेрдЦрдиे рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣े। рдРрд╕े рдХिрд╕ी рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЬрдЧрдордЧाрддा рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдорд╣рд▓ рдПрдХрджрдо рд╕ुрдирд╣рд░ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ोрдЧा рдЬैрд╕े рд╕ोрдиे рдХा рдорд╣рд▓ рд╣ो।

рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдХрд░ рдЙрди рдорд╣ाрди рд╢िрд▓्рдкрдХाрд░ों рдХी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХрд░рдиे рдХा рдорди рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдорд╣рд▓ рдХो рдРрд╕ा рдирдпрдиाрднिрд░ाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рджिрдпा рдеा। рддाрдЬ्рдЬुрдм рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХि рднाрд░рдд рдоें рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдХे рдмाрдж рдоैрд╕ूрд░ рдкैрд▓ेрд╕ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рджेрдЦा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓ рд╣ै। рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдЗрд╕े рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП 60 рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрд░्рдпрдЯрдХ рдЖрддे рд╣ैं।

рд╢ाрдо 6 рдмрдЬे рд╣рдо рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рд░ेрд╕्рдЯाрд░ेंрдЯ рдоें рдкрд╣ुँрдЪे। рджो рдЪाрдп, рджो рдХॉреЮी рдФрд░ рдЕрд╡ि рдХे рд▓िрдП рджूрдз-рдм्рд░ेрдб рдХा рдЖрд░्рдбрд░ рджिрдпा। рд╣рдо рдЗंрддреЫाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЕрд╡ि рдмрд░рдЬрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЪрдо्рдордЪ рд╕े рдЪीрдиी рдХी рдк्рд▓ेрдЯ рдХो рдмрдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЪीрдЬों рдХो рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╣рдо рдмाрдд рдХрд░ рд╣ी рд░рд╣े рдеे рдХि рдЕрд╡ि рдХो рдЧрд╣рд░ी рдиींрдж рдЖ рдЧрдИ। рд╣рдоें рдкрддा рднी рди рдЪрд▓ा। рдЙрд╕рдХा рд╕िрд░ рдФрд░ рджोрдиों рд╣ाрде рдХुрд░्рд╕ी рдХी рдмैрдардХ рдкрд░ рдеे। рдПрдХ рдкाँрд╡ рдЯेрдмрд▓ рдХे рдкाрдП рдкрд░ рдЕрдЯрдХा рдеा рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдкैрд░ рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рдЯिрдХा рдеा। рд╡рд╣ рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдЪреЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рд╣ी рд╕ो рдЧрдпा рдеा। рд╡рд╣ рдХाрд░ рдоें рдаीрдХ рд╕े рд╕ो рдирд╣ीं рдкाрдпा рдеा। рд╕ुрдмрд╣ рдЙрд╕े рдЬрд▓्рджी рдЙрдаा рднी рд▓िрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рд╕ोрдиे рдХे рдЗрд╕ рдвंрдЧ рдХो рджेрдЦрддे рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдП। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рджिрдпा рдЧрдпा рдЖрд░्рдбрд░ рдХैंрд╕рд▓ рдХрд░рдиा рдкреЬा।

рдХрд░ीрдм рдЖрда рдмрдЬे рд╣рдо рд░ाрдд्рд░ि рднोрдЬрди рдХे рд▓िрдП ‘рдж рдУрд▓्рдб рд╣ॉрдЙрд╕’ рд░ेрд╕्рдЯोрд░ेंрдЯ рдЧрдП। рдпрд╣ाँ рд╣рдордиे рдбिрдирд░ рдоें рдм्рд░ुрд╕ेрдЯा, рдЧाрд░्рд▓िрдХ рдм्рд░ेрдб, рд╕ूрдк, рд▓рдЬाрдиिрдпा рдЖрджि рдХा рд▓ुрдд्реЮ рд▓िрдпा। рдХिрд╕ी рд╡्рдпंрдЬрди рдХे рд╣िрдЬ्рдЬे рдоें рдХोрдИ рдЧрд▓рддी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ो рддो рдХ्рд╖рдоा рдХीрдЬिрдПрдЧा। рдпрд╣ рд░ेрд╕्рдЯोрд░ेंрдЯ рдЗрдЯाрд▓िрдпрди реЮूрдб рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд░ाрдд рдХрд░ीрдм рд╕ाреЭे рдиौ рдмрдЬे рд╣рдо рд╡ाрдкрд╕ рдЕрдкрдиे рд╣ोрдЯрд▓ рд▓ौрдЯ рдЖрдП। рд╣рдо рдЬिрд╕ рд╣ोрдЯрд▓ ‘рд░ॉрдпрд▓ рдЖрд░्рдХिрдб рдоेрдЯ्рд░ोрдкोрд▓’ рдоें рдард╣рд░े рдеे рд╡рд╣ рднी рдХिрд╕ी рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдерд▓ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рдеा। рдЙрд╕рдХा рднрд╡рди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ुрд╡िрдзा рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡ैрднрд╡ рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░ा рд░рд╣ा рдеा।

рд╕рдд्рд░рд╣ реЮрд░рд╡рд░ी рдХी рд╕ुрдмрд╣ рдоेрд░ी рдиींрдж рдЬрд▓्рджी рдЦुрд▓ рдЧрдИ। рдлिрд░ рдирд╣ीं рдЖрдИ। рд░ूрдо рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХेрддрд▓ी рдкрд░ рдоैंрдиे рдЪाрдп рдмрдиा рд▓ी। рдЗрд╕рдоें рдЪाрдп рдмрдиाрдиा рдмрд╣ुрдд рдЖрд╕ाрди рдеा। рдХेрддрд▓ी рдоें рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рдкाрдиी рдЧрд░्рдо рд╣ो рдЧрдпा। рдоैंрдиे рдмрд╕ рдЧрд░्рдо рдкाрдиी рдоें рджूрдз рдХा рдоिрдиी рдкैрдХेрдЯ рдЦोрд▓рдХрд░ рдбाрд▓ рджिрдпा। рдЗрди рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдкैрдХेрдЯों рдоें рд╢ुрдЧрд░ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢ुрдЧрд░ рдл्рд░ी рдХे рдкैрдХेрдЯ рднी рдеे рдФрд░ рдпрд╣ рдоेрд░े рд▓िрдП рдордирдЪाрд╣ी рдоुрд░ाрдж рдеी। рдоैंрдиे рдЗрд╕े рднी рдкाрдиी рдоें рдШोрд▓ рд▓िрдпा। рдЕрдм рдЪाрдп рдХा рдоिрдиी рдЬाрд▓ीрджाрд░ рдкैрдХेрдЯ рдкाрдиी рдоें рдбुрдмो рджिрдпा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЪाрдп рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдИ рдеी।

рд╣ोрдЯрд▓ рдХा рдкрд░िрд╕рд░ рдЦूрдм рд▓рдо्рдмा-рдЪौреЬा рдеा। рдпрд╣ рдкुрд░ाрдиे рдврдм рдХी рджो рдвाрд▓ рдХी рдЫрдд рд╡ाрд▓ा рд╕рдорд╕्рдд рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рдпुрдХ्рдд рджुрдоंрдЬिрд▓ा рднрд╡рди рдеा। рдмीрдЪ рдоें рдЦुрд▓ा рдкрд░िрд╕рд░ рдеा рдЬिрд╕рдоें рдмреЬे-рдмреЬे рдкेреЬ рдеे। рдХрдорд░े рдХे рдкीрдЫे рдЧैрд▓рд░ी рдеी। рдЧैрд▓рд░ी рдоें рдмैрдардиे рдХे рд▓िрдП рджो рдЖрд░ाрдорджाрдпрдХ рдХुрд░्рд╕िрдпाँ рд▓рдЧी рдеीं। рдоैं рд╡рд╣ीं рдПрдХ рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрда рдЧрдпा।

рд╕ाрдордиे рдХे рдХрдорд░ों рдХी рдЧैрд▓рд░िрдпों рдоें рдХрдмूрддрд░ рдЧुрдЯрд░рдЧूँ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЪрд╣рд▓-рдХрджрдоी рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдмреЬे-рдмреЬे рдЫाрдпाрджाрд░ рдкेреЬ рднрд╡рди рдХी рджोрдиों рдоंрдЬिрд▓ों рд╕े рдКрдкрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП рдеे। рдкेреЬों рдХे рдШрдиे рдкрдд्рддों рд╕े рдЫрдирдХрд░ рдзूрдк рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा рдзूрдк рдХी рдЪाрдп рдХो рдкрдд्рддों рдХी рдЫрд▓рдиी рдоें рдЫाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ो। рдЗрди्рд╣ीं рдкेреЬों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХंрджीрд▓ों рдХो рд▓рдЯрдХाрдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╡ैрд╕े рд╡рд╣ाँ рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдмрд▓्рдм рдХंрджीрд▓ों рдоें рдХैрдж рдеे। рд░ाрдд рдоें рдмрд▓्рдм рдХंрджीрд▓ों рд╕े рд░ोрд╢рдиी рдлैрд▓ा рд░рд╣े рдеे। рдмрд▓्рдм рдмिрдЬрд▓ी рд╕े рдЬрд▓ рд░рд╣े рдеे рди рдХि рдХेрд░ोрд╕िрди рд╕े। рдЗрдирдХे рдЬрд░िрдП рд╣ोрдЯрд▓ рдХो рд░ॉрдпрд▓ рд▓ुрдХ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдоैрд╕ूрд░ рдкैрд▓ेрд╕ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ोрдЯрд▓ рдХी рджीрд╡ाрд░ें рднी рд╣рд▓्рдХे рдкीрд▓े рдФрд░ рдЦрдо्рднे рд╕реЮेрдж рд░ंрдЧ рд╕े рдкुрддे рд╣ुрдП рдеे। рд╣ोрдЯрд▓ рдХी рд╕ाрдЬ-рд╕рдЬ्рдЬा рдоें рдПрдХ рдирдлाрд╕рдд рдФрд░ рдХुрд▓ीрдирддा рдЭрд▓рдХ рд░рд╣ी рдеी। 
рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдЦреЬे рд╣рд░े рдкेреЬ рдоोрдЯे рддрдиे рд╡ाрд▓े рдеे। рдЙрдирдХी рдЯрд╣рдиिрдпाँ рдмрд╣ुрдд рдоोрдЯी рд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеीं। рдПрдХ рдмреЬे рдкेреЬ рдкрд░ рдПрдХ рдмреЬे-рдмреЬे рдкрдд्рддों рд╡ाрд▓ी рдмेрд▓ рдЖрдкाрджрдорд╕्рддрдХ рд▓िрдкрдЯी рд╣ुрдИ рдеी। рдмेрд▓ рдХे рдкрдд्рддे рдкेреЬ рдХे рдкрдд्рддों рд╕े рднी рдмреЬे рдеे। рдЕреЮрд╕ोрд╕ рдХि рдХрдИ рдкेреЬों рдХे рд╕ाрде рд╣рдо рдЙрд╕ рдкेреЬ рдХा рдиाрдо рднी рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рдпрджि рдкेреЬ рдмोрд▓ рдкाрддे рддो рдоैं рдЙрдирд╕े рдЬрд░ूрд░ рдкूрдЫрддा-‘рднाрдИ рдЖрдкрдХा рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ै ?’ рд▓ेрдХिрди рдкेреЬ рдмोрд▓рддे рдирд╣ीं। рдпрджि рд╡े рдмोрд▓рддे рд╣ोрддे рддो рд╣рдо рдЬैрд╕े рд╣ो рдЬाрддे рдЬो рдоौрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рд╡े рдЕрдкрдиे рдоें рд╣ी рдорд╕्рдд рдеे। рдоौрди рд╣ोрдХрд░ рдЬैрд╕े рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ों-‘рдиाрдо рд╕े рдХ्рдпा рдорддрд▓рдм рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм, рд╣рдоें рддो рдЕрдкрдиे рдХाрдо рд╕े рдорддрд▓рдм рд╣ै। рд╣рдо рдкेреЬों рдХो рдиाрдо рдХी реЫрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдиाрдо рддो рдордиुрд╖्рдпों рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдиाрдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣рдо рдЭрдЧреЬрддे рдирд╣ीं। рд╣рдо рдордЬे рд╕े рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм। рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рд╣ै рдЖрдЬ рд╣ो, рдХрд▓ рдЪрд▓े рдЬाрдУрдЧे। рд╣рдоें рддो рдпрд╣ीं рдЬीрдиा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ीं рдорд░рдиा рд╣ै। рдЬीрдиा рдпрд╣ाँ рдорд░рдиा рдпрд╣ाँ рдЗрд╕рдХे рд╕िрд╡ा рдЬाрдиा рдХрд╣ाँ।’ рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓ рд╡े рд╕ाрд░े рдкेреЬ рдФрд░ рд▓рддाрдПँ рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рдЙрд╕ рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рднрд░рдкूрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рд░рд╣े рдеे। рд╕ाрде рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЙрд╕рдХे рдЯुрдЪ्рдЪेрдкрди рдХा рдмोрдз рдХрд░ा рд░рд╣े рдеे। рд╣рдо рдХिрддрдиे рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рд╣ैं рдЬो рдЙрдирдХा рд╕िрд░्рдл рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдЕрдм рдоैрд╕ूрд░ рдХो рдЕрд▓рд╡िрджा рдХрд╣рдиे рдХा рд╕рдордп рдЖ рдЧрдпा рдеा। рд╣рдоें рдпрд╣ाँ рд╕े рдХुрд░्рдЧ рдХी рдУрд░ рд░рд╡ाрдиा рд╣ोрдиा рдеा। рд╣рдо рдХाрд░ рд╕े рд░рд╡ाрдиा рд╣ो рдЧрдП। рдмीрдЪ рдоें рдЪрд░्рдЪा рдЪрд▓ी рддो рд╡िрдирдп рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдпрд╣ाँ ‘рдоाрд▓рдЧुрдбी рдбेрдЬ’ рдХे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦрдХ рдЖрд░. рдХे. рдиाрд░ाрдпрдг рдпрд╣ीं рд░рд╣рддे рдеे। рдЙрдирдХा рд╣ॉрдЙрд╕ рдоैрд╕ूрд░ рдоें рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕрдм рдо्рдпुрдЬिрдпрдо рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рдЕреЮрд╕ोрд╕ рд╣ुрдЖ рдХि рд╣рдо рдЙрдирдХा рд╣ॉрдЙрд╕ рджेрдЦे рдмрдЧैрд░ рд╣ी рдоैрд╕ूрд░ рд╕े рд░ुрдЦрд╕рдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे 29 рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рдеे। рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЧाрдЗрдб’ рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рднी рдмрдиी рд╣ै рдЬो рдмрд╣ुрдд рдЪрд░्рдЪिрдд рд░рд╣ी। рдЗрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ 1960 рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рд╕рдо्рдоाрди рднी рдоिрд▓ा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрдирдХा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоाрд▓рдЧुрдбी рдбेрдЬ’ рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЗрд╕ी рдиाрдо рд╕े рдЯीрд╡ी рд╕ीрд░िрдпрд▓ рднी рдмрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ीрд░िрдпрд▓ рднी рдХाрдлी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдЖ рдеा। рдоैрд╕ूрд░ рдХे рдЗрд╕ рд╣ॉрдЙрд╕ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे 40 рдмрд░рд╕ рдЧुрдЬाрд░े рдеे। рд╣рдоें рдЙрд╕ рдШрд░ рдХो рджेрдЦрдиा рд╣ी рдеा। рдмाрдж рдоें рдкрддा рдирд╣ीं рдпрд╣ рдХрдм рд╕ंрднрд╡ рд╣ो। рдПрдХ рдмреЬी рдЪूрдХ рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рд╕рдмрдХ рд╕ीрдЦा рдХि рдЕрдм рдЬिрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рднी рдЬाрдиा рд╣ो рддो рдпрджि рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдпा рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХिрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдпा рдХрд╡ि рдХा рд╕्рдоाрд░рдХ рдпा рдЙрд╕рдХी рд╕्рдоृрддि рд╕े рдЬुреЬी рдХोрдИ рднी рдЬрдЧрд╣ рд╣ो рддो рдЙрд╕े рдЕрд╡рд╢्рдп рджेрдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। 
**

193 рд░ाрдзाрд░рдордг рдХॉрд▓ोрдиी, рдордиाрд╡рд░-454446, (рдзाрд░) рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢
рдЪрд▓рднाрд╖: 9893010439, рдИрдоेрд▓: govindsen2011@gamil.com 

рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा: рдПрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рд╡िрдЬ्рдЮाрдиी рдРрд╕ा рднी

рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рд╢рд░्рдоा


  рджेрд╢-рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХुрдЫ рдРрд╕े рдирд░-рд░рдд्рди рдЕрд╕рдордп рд╣ी рдХोрд░ोрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХी рднेंрдЯ рдЪрдв़ рдЧрдП, рдЬिрдирд╕े рдкैрджा рд╣ुрдИ рд░िрдХ्рддрддा рдХो рдХрднी рднрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा। рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдПрдХ рдеे—рднाрд░рдд рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдФрд░ рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा। рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдЕंрдЧрдж рд╢рд░्рдоा рдХे рд╡े рдЧुрд░ु рдеे, рдлोрди рдкрд░ рдХрднी-рдХрднी рдоेрд░ी рднी рдЙрдирд╕े рдмाрдд рд╣ो рдЬाрдпा рдХрд░рддी рдеी। рдбॉ. рдЬैрдиा рд╣рдоेрд╢ा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे рдХि рд╢рд░्рдоाрдЬी рдХे рд╕ाрде рдХрднी рдХोрд▓рдХाрддा рдЖрдЗрдП। рд╕ो рдХोрд░ोрдиा рдХी рдзीрдоी рд╣ोрддी рд░рдл्рддाрд░ рдХे рдмाрдж 23 рдлрд░рд╡рд░ी, 2021 рдХो рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдЙрдирд╕े рднेंрдЯ рдХा рд╕ुрдпोрдЧ рдмрдиा। рдкूрд░े рдПрдХ рд╕рдк्рддाрд╣ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдХрд░ рдХिрдП рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдоैंрдиे рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди-рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕ुрдиा рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдХृрддिрдд्рд╡ рдкрд░ рдоेрд░ा рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦрдиे рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдмрдиा рдеा। рдЬुрд▓ाрдИ рдоें рд╣рдоें рдЙрдирд╕े рджोрдмाрд░ा рдоिрд▓рдиा рдеा, рдкрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХी рджूрд╕рд░ी рд▓рд╣рд░ рдиे 8 рдордИ, 2021 рдХो рдЙрди्рд╣ें рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рд╣рдорд╕े рдЫीрди рд▓िрдпा। рдЙрд╕ рджिрди рдЬрдм рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдиे рд╕ुрдмрдХрддे рд╣ुрдП рдлोрди рдкрд░ рдоुрдЭे рдмрддाрдпा рдХि рднाрдИ, рдбॉ. рдЬैрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣े рддो рдоैं рд╕рди्рди рд░рд╣ рдЧрдпा। рд╣ाрдп рд╡िрдзाрддा! рдордЬрджूрд░, рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд, рджीрди-рджुрдЦिрдпों рдХे рдорд╕ीрд╣ा рдХो рдЫीрдирдХрд░ рдЙрди рдкрд░ рдРрд╕ा рд╡рдЬ्рд░рдкाрдд рдХ्рдпों рдХिрдпा?

рдПрдХ рдЦ्рдпाрддिрдк्рд░ाрдк्рдд рдПрдкिрдбेрдоिрдпोрд▓ॉрдЬिрд╕्рдЯ рдПрд╡ं рд╕ोрд╢рд▓ рдХрдо्рдпुрдиिрдЯी рдоेрдбिрд╕िрди рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдбॉ. рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा рдиे рдЬॉрди рд╣ॉрдкрдХिंрд╕ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдоिрд╢िрдЧрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рд╡ाрд╢िंрдЧрдЯрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрдИ рд╡िрджेрд╢ी рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯीрдЬ рдХे рд╕ाрде рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╡े рднाрд░рдд рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рдиिрджेрд╢рдХ, рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХे рд╕ोрдиाрдЧाрдЫी рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्‍рдеाрди рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднाрд░рдд рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдмрдиे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХी рдмрджрдиाрдо рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдХрд░ рд╕рдмрд╕े рд╕рдлрд▓ рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा।

рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ्рдпрддा рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рди् 2012 рдоें рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд 19рд╡ें рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдб्рд╕ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдмрдиे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмिрд▓ рдЧेрдЯ्рд╕ рдПрд╡ं рдоेрд▓िंрдбा рдЧेрдЯ्рд╕ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХे рднाрд░рддीрдп рдЪैрдк्рдЯрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХिрдпा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдпूрдПрди рдПрдб्рд╕ рдФрд░ рдпूрдПрди рдПрдлрдкीрдП рдХे рддрд╣рдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрдЧीрджाрд░ी рдлोрд░рдо рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рд╕рджрд╕्рдп рднी рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЖрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдСрдл рд╕ेрдХ्рд╕ рд╡рд░्рдХрд░्рд╕’ рдХे рдЧрдарди рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рднाрд░рддीрдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдПрд╢िрдпा рдХी рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд╕ंрдЧрдарди ‘рджुрд░्рдмाрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕рдоिрддि’ (DMSC) рдХी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्‍рдеाрдкрдиा рдХрд░рд╡ाрдИ рдФрд░ рдЬीрд╡рдирдкрд░्рдпंрдд рдЗрд╕рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдорд╣िрд▓ा, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП ‘рдЙрд╖ा’ рдорд▓्рдЯीрдкрд░्рдкрдЬ рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд▓ि. рдХी рд╕्‍рдеाрдкрдиा рдХрд░рд╡ाрдИ। рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпрд╣ рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдРрд╕ा рдЖंрджोрд▓рди рд╣ै, рдЬो рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╢्рд░рдоिрдХों рдХे рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдмрди рдЧрдпा। рдЖрдЬ рдкैंрд╕рда рд╣рдЬाрд░ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рдЗрд╕рдХी рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рд╕ाрд▓ाрдиा рдХाрд░ोрдмाрд░ рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдКрдкрд░ рд╣ै। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдЕрдирдЧिрдирдд рд╣ैं।

рдкीрдб़िрдд-рд╢ोрд╖िрдд, рдЕрднाрд╡рдЧ्рд░рд╕्рдд рдХी рд╕ेрд╡ा рдХो рд╣ी рдИрд╢्рд╡рд░-рд╕ेрд╡ा рдоाрдирдиेрд╡ाрд▓े рдбॉ. рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा рдХा рдЬрди्рдо 21 рдЬुрд▓ाрдИ, 1952 рдХो рдоिрджрдиाрдкुрд░ рдЬिрд▓े (рдк. рдмंрдЧाрд▓) рдХे рдмौрд╣ुрд▓्рдпा рдЧाँрд╡ рдоें рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ। рджाрджी рдХे рд▓ाрдб़-рдк्рдпाрд░ рдХे рдЪрд▓рддे рдЙрдирдХी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрд░ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ो рдкाрдИ। рдЙрдирдХे рдкिрддा рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ेрд╡ा, рдпाрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдоें рдеे, рд╕ो рдкिрддा рдХे рд╕्‍рдеाрдиांрддрд░рдг рдХे рдЪрд▓рддे рдЙрдирдХे рд╕्рдХूрд▓ рднी рдмрджрд▓рддे рд░рд╣े। рдЖрд▓рдо рдпрд╣ рд░рд╣ा рдХि рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдкाँрдЪрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╣ी рд╕्рдХूрд▓ рдХा рдоुँрд╣ рджेрдЦा। рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рдбॉ. рдЬैрдиा рдХैрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी рдХे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдкрд░ рдЧाँрд╡ рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдбिрдк्‍рдеीрд░िрдпा рд╕े рдЫोрдЯी рдмрд╣рди рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкिрддा рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░рдХे рд╡े рдПрдо.рдмी.рдмी.рдПрд╕., рдПрдо.рдбी. рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдмрдиे।

рдЬрдм рдоैं рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕े рдоिрд▓ा рддो рд╡े рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХी рддीрд╕рд░ी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХैрдмिрди рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдкैंрдЯ рдХे рдКрдкрд░ рд╕ाрджा рд╢рд░्рдЯ, рдмिрдиा рдХंрдШी рдХिрдП рд╕िрд░ рдХे рдЫिрддрд░े рдмाрд▓, рддेрдЬ рд╕े рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдЪौрдб़ा рд▓рд▓ाрдЯ, рд╕ाрдоाрди्рдп рдоूँрдЫें, рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡рднाрд╡, рдкैрд░ों рдоें рд╕्рдкोрд░्рдЯ рд╢ूрдЬ, рдлीрддे рдЦुрд▓े рд╣ुрдП, рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддि рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣ рд╕े, рдЕрдзेрдб़ाрд╡рд╕्‍рдеा рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХे рдЗрд╕ рдиाрдордЪीрди рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХी рд╕ाрджрдЧी рдиे рдоुрдЭे рдЕрдЪंрднे рдоें рдбाрд▓‌ рджिрдпा। рдЕрднिрд╡ाрджрди рдХे рдмाрдж рд╣рдоें рдХुрд░рд╕िрдпों рдкрд░ рдмैрдаाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрдЫा, рдпाрдд्рд░ा рдоें рдХोрдИ рдкрд░ेрд╢ाрдиी рддो рдирд╣ीं рд╣ुрдИ? рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдм्рд▓ैрдХ рдЯी рдоँрдЧрд╡ाрдИ, рдбॉ. рдЬैрдиा рдм्рд▓ैрдХ рдЯी рд╣ी рдкिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЪाрдп-рдкाрди рдХे рдмाрдж рдмोрд▓े рдХि рдЖрдЬ рдЖрдк рд▓ोрдЧ рдеोрдб़ा рдШूрдо-рдлिрд░ рд▓ो, рдХрд▓ рд╕े рдоैं рдЖрдкрдХो рдкूрд░ा рд╕рдордп рджूंрдЧा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди-рдпाрдд्рд░ा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрдКँрдЧा। рдлिрд░ рдкूрдЫा рдХि рдЦाрдиे рдХा рдХैрд╕े рд░рд╣ेрдЧा, рдЗрдзрд░ рдЪрдкाрддी рддो рдоिрд▓рддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХी рдХैंрдЯीрди рдоें 20-25 рд▓ोрдЧों рдХा рднोрдЬрди рдмрдирддा рд╣ै, рдЖрдк рдЪाрд╣ें рддो рджुрдкрд╣рд░ рдоें рдпрд╣ीं рднोрдЬрди рдХрд░ рд▓िрдпा рдХрд░ें, рдкрд░ рдпे рд▓ोрдЧ рднी рдЪрдкाрддी рдирд╣ीं рдмрдиाрддा рд╣ै; рдирд╣ीं рддो рдЖрдк рдЬैрд╕ा рдЪाрд╣ें, рдХрд╣ीं рднी рднोрдЬрди рдХрд░ рд▓िрдпा рдХрд░ें, рд╣рдо рдЙрд╕рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░ рджेрдЧा। рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдХрди्рд╣ाрдИ рдХो рдлोрди рдкрд░ рдЖрджेрд╢ рдХिрдпा рдХि рд╢рд░्рдоाрдЬी рдХो рдЖрдЬ рдмेрд▓ूрдб़ рдЖрджि рдШुрдоा рд▓ाрдУ। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, 67 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдбॉ. рдЬैрдиा рддीрд╕рд░े рдоाрд▓े рд╕े рдкैрджрд▓ рд╕ीрдв़िрдпाँ рдЪрд▓рдХрд░ рд╣рдоें рдиीрдЪे рддрдХ рдЫोрдб़рдиे рдЖрдП। рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЗрддрдиा рд╕рд╣рдЬ-рд╕рд░рд▓ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╕рд╣рд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдкрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдЬैрдиा рдРрд╕े рд╣ी рдеे।

рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╕े рд╣ी рдкрд░ोрдкрдХाрд░ी рдЬीрд╡ рдеे। рдЬрдм рд╡े рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдПрдордмीрдмीрдПрд╕ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рддрдм рдмाрдв़, рддूрдлाрди, рдЕрдХाрд▓ рдЖрджि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХे рд╕рдордп рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХे рд╕ाрде рдкीрдб़िрддों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд рдХैंрдк рд▓рдЧाрдпा рдХрд░рддे, рдЬрд░ूрд░рдд рдХी рдЪीрдЬें, рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдЖрджि рд░ाрд╣рдд-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрддрд░िрдд рдХрд░рддे рдФрд░ рдХрд░рд╡ाрддे рдеे। рдЙрди рджिрдиों рдкुрд░ुрд▓िрдпा рдЬिрд▓ा рдоें рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╕े рднाрд░ी рд╕ूрдЦा рдкрдб़ा рддो рдЬрдоीрди рдКрдЬрдб़ рд╣ो рдЧрдИ, рдЕрдХाрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЪाрд░ों рдУрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдлैрд▓ рдЧрдИ, рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдХाрд▓ рдкीрдб़िрддों рдХी рдорджрдж рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХा рдПрдХ рдЧ्рд░ुрдк рдмрдиाрдпा, рджो рд╕рдк्рддाрд╣ рддрдХ рдЧाрдиा-рдмрдЬाрдиा рдХрд░рдХे рд░ुрдкрдпा рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрди рд░ुрдкрдпों рд╕े рд╕ूрдЦा рдкीрдб़िрддों рдХी рдорджрдж рдХी।
рдРрд╕े рд╣ी рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें ‘рднोрд▓ा’ рдиाрдордХ рд╕рдоुрдж्рд░ी рддूрдлाрди рдиे рднाрд░ी рддрдмाрд╣ी рдордЪाрдИ, рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрдкрдиी рдЯीрдо рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд-рдХाрд░्рдпों рдоें рдЬुрдЯ рдЧрдП, рдЦुрдж рдПрдХ-рдПрдХ рдм्рд░ेрдб рдкीрд╕ рдЦाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд-рдХाрд░्рдпों рдоें рд▓рдЧे рд░рд╣े। рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХрдИ рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдмाрдв़ рдЖрдИ, рддрдм рднी рдбॉ. рдЬैрдиा рд░ाрд╣рдд-рдХाрд░्рдпों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд░рд╣े। рд╕рди् 1975 рдоें рджेрд╢ рдоें рдЗрдорд░рдЬेंрд╕ी рд▓рдЧी рддो рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдХैंрдЯीрди рдХा рдаेрдХेрджाрд░ рдХाрдо рдЫोрдб़рдХрд░ рднाрдЧ рдЧрдпा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХे рд╕ाрде рдХैंрдЯीрди рдХा рдХाрдо рд╕ँрднाрд▓ा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдХрднी рдмाрдЬाрд░ рди рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рдм्рдЬी рдоंрдбी рдЬाрдХрд░ рд╕рдм्рдЬिрдпाँ рдЦрд░ीрджрдХрд░ рд▓ाрддे, рдордЫрд▓ी рдмाрдЬाрд░ рдЬाрддे, рд░ाрд╢рди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्‍рдеा рдХрд░рддे; рдкрдЪाрд╕-рд╕ाрда рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХा рдЦाрдиा рдЦुрдж рдмрдиाрддे, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рдХोрдИ рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджी। рдиेрддृрдд्рд╡ рдХा рдЧुрдг рдЙрдирдоें рдЬрди्рдордЬाрдд рдеा। рдЕрдкрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХाрд▓ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░ рд░ाрд╣рдд рд╢िрд╡िрд░ рд▓рдЧाрдП, рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиिрдпों рдХो рдЬाрдиा-рд╕рдордЭा।

рджो рдЯूрдХ рдмाрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдардХुрд░рд╕ुрд╣ाрддी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╕ुрд╣ाрддी рдеी। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдеा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ों рдХी рдЬ्рдпाрджрддिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЫाрдд्рд░-рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдиेрддृрдд्рд╡ рдХिрдпा। рд╡े рдХिрд╕ी рдЫाрдд्рд░-рд╕ंрдЧрдарди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдП, рдмрд▓्рдХि ‘рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ्рд╕ рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди’ рдиाрдо рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЫाрдд्рд░-рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдпा। рдпे рд╕ाрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдЧे рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдирдХे рдмрдб़े рдХाрдо рдЖрдП। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдмрдб़ा рд╣ी рдЙрд░्рд╡рд░ рдеा, рд╡े рдЪिंрддрди рдХिрдпा рдХрд░рддे рдХि рд╣рдо рдЬिрди рдбेрдбрдмॉрдбीрдЬ рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЖрдЦिрд░ рдпे рдбेрдбрдмॉрдбीрдЬ рдЖрддी рдХрд╣ाँ рд╕े рд╣ैं? рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдпे рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп, рд▓ाрд╡ाрд░िрд╕ рдЕрднाрдЧे рд▓ोрдЧों рдХी рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ैं।

рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ рд▓ाрдЗрдл рдоें рд╣ी рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрдкрдиी рдмाрддें рддрдеा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдЦрдмाрд░ों рдФрд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓िрдЦा рдХрд░рддे рдеे। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рд▓ोрдЧों рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рддрдеा рдЕрдкрдиे рдЪिрдХिрдд्рд╕ीрдп рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рд╣ेрд▓्‍рде рдРंрдб рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рднी рдиिрдХाрд▓ी, рджूрд╕рд░े рдЬрд░्рдирд▓्рд╕ рдоें рднी рдмрд░ाрдмрд░ рд▓िрдЦрддे рд░рд╣े। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдоेрдбिрдХрд▓ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдоेрдбिрдХрд▓ рдХैंрдк рдЬрд░ूрд░ рд▓рдЧाрдП рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдП, рдЗрдирд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рд╕्рд╡ाрд╕्‍рде्рдп рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдЦाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХ्рдпा рдирд╣ीं’ рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдИं, рдЬो рд▓ोрдХрд▓ рдЯ्рд░ेрдиों рдоें рдЦूрдм рдмिрдХा рдХрд░рддी рдеीं। рдЪूँрдХि рдбॉ. рдЬैрдиा рдХोрд╡िрдб-19 рдЯाрд╕्рдХ рдлोрд░्рд╕ рдХे рд╕рджрд╕्‍рдп рдеे, рдЙрди рджिрдиों рдХोрд░ोрдиा рд░ोрдХрдеाрдо рдкрд░ рдЙрдирдХा рд▓िрдЦा рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓ рдмрдб़ा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдХрдИ рдкुрд╕्рддрдХें рднी рд▓िрдЦीं। рдХंрдкрдиिрдпाँ рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдЭूрдаे рдпा рдмрдв़ा-рдЪрдв़ाрдХрд░ рдХрд╣ी рдмाрддों рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХो рдХैрд╕े рд▓ूрдЯрддी рд╣ैं, рдЗрдирдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓िрдЦрдХрд░ рд╡े рдЬрди-рдЬाрдЧрд░рдг рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рджेрд╢ों рдоें рдХाрдо рдХिрдпा, рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕ेрдоिрдиाрд░-рдЪрд░्рдЪा, рдЧोрд╖्рдаी, рдмैрдардХों рдоें рднाрдЧ рд▓िрдпा, рдЗрди рдпाрдд्рд░ाрдУं рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдпा। рд╡िрдбंрдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै, рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рд╕ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпा рддो рдмांрдЧ्рд▓ा рдоें рд╣ै рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें।
рдЕрдкрдиे рдЫाрдд्рд░-рдЬीрд╡рди рд╕े рд╣ी рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдордЬрджूрд░ों, рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рдмрдб़ी рд╣рдорджрд░्рджी рдеी। рдЬрдм рд╡े рдПрдо.рдбी. рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рддрдм рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЙрди рджिрдиों рд╕ाрд░े рдХाрдо рдордЬрджूрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे, рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдорд╢ीрдиें рдирд╣ीं рдеीं, рдЙрди рджिрдиों рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоेрдЯ्рд░ो рдХा рдХाрдо рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा, рддрдм рдмрдб़ी рддाрджाрдд рдоें рдордЬрджूрд░ рдШाрдпрд▓-рдЪोрдЯिрд▓ рд╣ोрддे рдеे, рд╡े рдЗрд▓ाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдЖрдпा рдХрд░рддे। рдЬिрди рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЗрд▓ाрдЬ рдоें рдЦрд░्рдЪा рд▓рдЧрддा, рд╡ैрд╕े рдордЬрджूрд░ों рдХो рдаेрдХेрджाрд░ рд▓ोрдЧ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдЫोрдб़рдХрд░ рднाрдЧ рдЬाрддे рдеे; рдпрд╣ाँ рдл्рд░ैрдХ्рдЪрд░ рд╡ाрд▓े рдорд░ीрдЬ рднी рднрд░рддी рдирд╣ीं рдХिрдП рдЬाрддे рдеे, рд╕ीрдиिрдпрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЬिрди рдорд░ीрдЬों рдХे рдкрд░рдЪे рдкрд░ ‘E’ рдпाрдиी Emergency рд▓िрдЦ рджिрдпा рдХрд░рддे, рдЙрди्рд╣ीं рдХो рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рднрд░рддी рдХिрдпा рдЬाрддा, рдЕрди्рдпрдеा рдорд░рд╣рдордкрдЯ्рдЯी рдХрд░ рджрд╡ाрдЗрдпाँ рджेрдХрд░ рднेрдЬ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдордЬрджूрд░ों рдХे рджुःрдЦ-рддрдХрд▓ीрдлों рд╕े рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдорд░ीрдЬों рдХे рдкрд░рдЪे рдкрд░ ‘E’ рд▓िрдЦ рджिрдпा рдХрд░рддे, рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдШाрдпрд▓-рдкीрдб़िрдд рдорд░ीрдЬों рдХो рднрд░рддी рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рджेрдЦा рдХि рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рдХैрд╕ी рдЬ्рдпाрджрддी рдФрд░ рдЕрдирджेрдЦी рдХी рдЬाрддी рдеी, рджिрдиोрджिрди рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдмрдв़рддी рдЧрдИ।

рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рджिрд▓ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрдиेрд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╡ाрдХрдпा рд╕ुрдиाрдпा рдеा। рдЙрди рджिрдиों рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЖрдЧ рд╕े рдЬрд▓рдиे рдХे рдХेрд╕ рдмрд╣ुрдд рдЖрддे рдеे, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдоें 25-30 рднी। рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдиाрддे рдЬрдм рд╡े рдЙрд╕ рдорд╣िрд▓ा рд╕े рдкूрдЫрддाрдЫ рдХрд░рддे рдХि рдХैрд╕े рдЬрд▓ рдЧрдпा, рддो рд╡े рдпрд╣ी рдХрд╣ा рдХрд░рддीं рдХि рд╕ाрдм, рд╕्рдЯोрд╡ рдлрдЯ рдЧрдпा। рд╡े рдкूрдЫрддे, рд╕्рдЯोрд╡ рд╕ाрдордиे рдеा рддो рдкीрда рдХैрд╕े рдЬрд▓ा? рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдмрддाрдпा, рдоैं рдЬाрдирддा рдеा рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдмрдб़े рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдорд░्рдж рдЙрди्рд╣ें рдЬрд▓ाрдХрд░ рдоाрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рд╡े рднोрд▓ी-рдЕрднाрдЧी рдорд░рддे-рдорд░рддे рднी рдЕрдкрдиे рдШрд░рд╡ाрд▓ों рдХो рдмрдЪाрддी рдеीं। рдХैрд╕ा рд╕рдорд░्рдкрдг рдеा рдЙрдирдХा। рдПрдХ рдЙрдирдХे рдорд░्рдж рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें рдоिрдЯा рд░рд╣े рдеे।

рдбॉ. рдЬैрдиा рдЧрд▓рдд рдЪीрдЬ рдХрднी рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рдПрдо.рдбी. рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рд╕ाрде ‘рдб्рд░рдЧ рдоेрдбिрд╕िрди рдлोрд░рдо’ рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ рдХि рдЬो рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХे рд▓िрдП рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП। рдЙрди рджिрдиों рдЗрддрдиी рдЕंрдзेрд░рдЧрд░्рджी рдеी рдХि рдмाрд╣рд░ рдХे рджेрд╢ों рдоें рдЬो рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдб्рд░рдЧ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╡ेрди’ рдХрд░ рджी рдЧрдИ рдеीं, рд╡े рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рдзрдб़рд▓्рд▓े рд╕े рдмेрдЪी рдФрд░ рдЦाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рдеीं। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЬрдирддा рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдкुрд╕्рддिрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рдмँрдЯрд╡ाрдИं, рдЗрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рд▓िрдЦा। рдмाрдж рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдпрд╣ рдПрдХ рдЖंрджोрд▓рди рд╣ी рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдРрд╕ा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ рдХि рднाрд░рдд рдХे рдб्рд░рдЧ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдиे рдРрд╕ी 28 рджрд╡ाрдЗрдпों рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░ рдЗрдирдХी рдмिрдХ्рд░ी рдкрд░ рдкाрдмंрджी рд▓рдЧा рджी।

рдИрдоाрдирджाрд░ी, рдХाрдо рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкрдг рдФрд░ рдиिрдбрд░рддा рдЬैрд╕े рдЧुрдг рдбॉ. рдЬैрдиा рдоें рдХूрдЯ-рдХूрдЯ рдХрд░ рднрд░े рдеे। рд╡े рдорд░ीрдЬ рдХा рдкрд░рдлेрдХ्рдЯ рдЗрд▓ाрдЬ рд╣ोрдиे рдХे рд╣िрдоाрдпрддी рдеे। рдПрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдиिрдпुрдХ्рддि рдиाрджिрдпा рдЬिрд▓ा рдХे рд╢्рдпाрдордирдЧрд░ рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рд╣ुрдИ। рдпрд╣ाँ рдХा рдЖрд▓рдо рдРрд╕ा рдеा рдХि рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ेंрдЯрд░ рдкрд░ рдХोрдИ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдирд╣ीं рдеा; рдХोрдИ рдЖрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдеा। рдпрд╣ाँ рдХा рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рд╣ी рдЗрд╕े рд╕ँрднाрд▓ рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рд╡рд╣ी рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдорд░ीрдЬों рдХो рдЬैрд╕े-рддैрд╕े рджрд╡ाрдИ рд╡िрддрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдХрд░рддा рдеा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬрдм рдпрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪे рддो рд▓ोрдЧों рдиे рдЙрдирдХा рдмрдб़ा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा। рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рджिрдиों рдоें рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдФрд░ рджрдмंрдЧ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рджрдмंрдЧрдИ рджिрдЦाрдиे рд▓рдЧे। рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рдм рд▓ोрдЧों рдХो рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧрдХрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХो рджिрдЦाрдиे рдХो рдХрд╣рддे рдеे, рдкрд░ंрддु рдпे рджрдмंрдЧ рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рдХि рдбॉрдХ्рдЯрд░, рдпрджि рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧेंрдЧे рддो рд╣рдоाрд░ी рдХ्рдпा рдЗрдЬ्рдЬрдд рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧी; рд╣рдоें рддो рдмिрдиा рд▓ाрдЗрди рдХे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рд╕ाрдл рдХрд╣ рджिрдпा, рдЖрдкрдХो рдоेрд░े рдпрд╣ाँ рджिрдЦाрдиा рд╣ै рддो рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧрдиा рд╣ी рдкрдб़ेрдЧा, рдоेрд░े рдпрд╣ाँ рдХोрдИ рдЫोрдЯा-рдмрдб़ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╡े рд▓ोрдЧ рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे рдХि рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рджेрдЦ рд▓िрдпा рдХрд░ो। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдХрд╣ рджिрдпा, рдоैं рдШрд░ рдкрд░ рдорд░ीрдЬ рдирд╣ीं рджेрдЦрддा। рддрдм рдЙрди рд▓ोрдЧों рдиे рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рд╕े рдбрд░ाрдпा, рдзрдордХी рджी, рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡ीрдбीрдУ рд╕े рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░ рджी। рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рди рдбрд░рдиा рдеा, рд╕ो рди рдбрд░े, рдФрд░ рдмाрдж рдоें рд╡िрд╡рд╢ рд╣ोрдХрд░ рд╡े рд▓ोрдЧ рднी рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЗрд▓ाрдЬ рдХрд░ाрдиे рд▓рдЧे।
рдпрд╣ीं рдХा рдФрд░ рдПрдХ рд╡ाрдХрдпा рд╣ै, рдЬो рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдкेрд╢ेрд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рд╣ै। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдЙрди рджिрдиों рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рдкेंрд╕िрд▓िрди рдЗंрдЬेрдХ्‍рд╢рди рд▓рдЧाрдП рдЬाрддे рдеे। рдоैं рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдХो рд╕рдордЭाрддा рдХि рдкेंрд╕िрд▓िрди рдХी рджूрд╕рд░ी рдбोрдЬ рдЫрд╣ рдШंрдЯे рдмाрдж рдорд░ीрдЬ рдХो рдоिрд▓ рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП, рддрднी рд╡рд╣ рдЕрд╕рд░рджाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдк्рд░ाрддः рджрд╕ рдмрдЬे рдорд░ीрдЬ рдХो рдЗंрдЬेрдХ्‍рд╢рди рд▓рдЧाрддा рддो рдЧाँрд╡-рджेрд╣ाрдд рдХे рдорд░ीрдЬ рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд╣ी рдЖрддे рдеे, рддрдм рдЙрди्рд╣ें рджूрд╕рд░ी рдбोрдЬ рд▓рдЧाрддा, рджोрдиों рдбोрдЬ рдХे рдмीрдЪ рдХाрдлी рд▓ंрдмा рд╕рдордп рд╣ो рдЬाрдиे рд╕े рдорд░ीрдЬ рдХो рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдлाрдпрджा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдеा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХрд╣рддे рдХि рдЬिрди рдорд░ीрдЬ рдХो рдкेंрд╕िрд▓िрди рд▓рдЧाрдпा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рджूрд╕рд░ी рдбोрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдпं рддрдХ рд░ोрдХ рд▓िрдпा рдХрд░ो। рдПрдХ рддो рдЕрдм рдорд░ीрдЬ рдЗрддрдиी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЖрдиे рд▓рдЧे рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрддे-рдиिрдмрдЯाрддे рдЕрдкрд░ाрд╣्рди‍ рдХे 2-3 рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмрдЬ рдЬाрдпा рдХрд░рддे। рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рдордп рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдХрднी рдХिрд╕ी рдорд░ीрдЬ рдХो рд▓ौрдЯाрддे рдирд╣ीं рдеे। рдЗрд╕рд╕े рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдЪिрдв़ рдЧрдпा, рдЙрд╕рдиे рджूрд╕рд░े рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рднी рднрдб़рдХा рджिрдпा рдФрд░ рд╣рдб़рддाрд▓ рдХрд░ рджी, рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рдпूрдиिрдпрди рдоें рд╢िрдХाрдпрдд рднी рдХрд░ рджी рдХि рдбॉ. рдЬैрдиा рд╣рдо рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕рдордп рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХाрдо рд▓ेрддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯाрдл рдХो рддंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рддो рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдорд░ीрдЬों рдХा рднрд▓ा рд╣ी рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЙрди्рд╣ें рддो рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╕े рдорддрд▓рдм рдеा, рд╕ो рд╡े рдЦुрдж рд╣ी рд╕рдм рдорд░ीрдЬों рдХो рджेрдЦрддे, рдЗंрдЬेрдХ्‍рд╢рди рд▓рдЧाрддे рдФрд░ рдлिрд░ рджрд╡ाрдИ рднी рджेрддे। рдХ्рдпा рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬैрд╕ा рд╕рдорд░्рдкрдг рдФрд░ рд╕ेрд╡ा-рднाрд╡ рдЕрдкрдиे рдорд░ीрдЬों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдм рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं? рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдХा рдХोрдИ рдХाрдо рд░ुрдХрдиे рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╡े рдЕрдХेрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рд╕ेंрдЯрд░ рдЪрд▓ाрддे рд░рд╣े। рд╕рдк्рддाрд╣ рднрд░ рдоें рд╣ी рд╢рд░्рдоिंрджा рд╣ोрдХрд░ рдкूрд░ा рд╕्рдЯाрдл рдХाрдо рдкрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдпा рдФрд░ рдпूрдиिрдпрди рд▓ीрдбрд░ рдиे рднी рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрд╣рдм рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиी рднрд▓ाрдИ рд╕рдордЭी। рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдмाрдХрдпे рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдкेрд╢े рдоें рдЖрдП, рдкрд░ рд╡े рд╕рджैрд╡ рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп-рдкрде рдкрд░ рдЕрдбिрдЧ рд░рд╣े।

рдХुрдЫ рд╕рдордп рддрдХ рдбॉ. рдЬैрдиा рд╣ाрд╡рдб़ा рд╕्рдеिрдд рдЙрд▓ूрдмेрд░िрдпा рдХे рдИрдПрд╕рдЖрдИ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рднी рд░рд╣े। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рдеा рдХि рдИрдПрд╕рдЖрдИ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдлाрдпрджे рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдИрдПрд╕рдЖрдИ рдоें рдЪाрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ैं—рд╣ेрд▓्‍рде рдЗंрд╢्рдпोрд░ेंрд╕, рдЖрдЙрдЯрдбोрд░ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ, рдЕрдирд▓िрдоिрдЯेрдб рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ рдФрд░ рдкूрд░ी рдлैрдоिрд▓ी рдХो рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рд╕ुрд╡िрдзा। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдмाрд╣рд░ рд╕े рдирд╣ीं рдЦрд░ीрджрдиी рдкрдб़рддीं, рдоेрдбिрдХрд▓ рд▓ीрд╡्рд╕ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा, рдпाрдиी рдШाрдпрд▓ рдпा рдл्рд░ैрдХ्рдЪрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рджो-рддिрд╣ाрдИ рд╡ेрддрди рдоिрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा। рдЬрдм рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЬैрдиा рдоेрдбिрдХрд▓ рдЗंрд╕्рдкेрдХ्рдЯрд░ рдмрдиे рддो рдкैрдирд▓ рдХे рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рддрдеा рдХ्рд▓ीрдиिрдХों рдоें рдлाрд▓рддू рддрдеा рдорд╣ँрдЧी рджрд╡ाрдЗрдпाँ рд▓िрдЦрд╡ाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдлिрд░ рд╕े рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕्рдЯोрд░ों рдкрд░ рдмेрдЪ рджेрдиे рдХे рд░ैрдХेрдЯों рдХा рднंрдбाрдлोрдб़ рдХिрдпा। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рджрд╡ा рдоाрдлिрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ें рдЬाрди рд╕े рдоाрд░рдиे рдХी рдзрдордХी рддрдХ рдоिрд▓ी, рдкрд░ рдХोрдИ рдЙрди्рд╣ें рдбрд░ा рдирд╣ीं рд╕рдХा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХрд╣ा рдХрд░рддे рдеे рдХि рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рджेрд╢ рдХी рддрд░рдХ्рдХी рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рддो рдбॉ. рдЬैрдиा рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдПрдо्рд╕ рдоें рдСрдХ्рдпूрдкेрд╢рдирд▓ рд╣ेрд▓्‍рде рдоें рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣ो рдЧрдП। рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдиाрддे рдСрдХ्рдпूрдкेрд╢рдирд▓ рд╣ेрд▓्‍рде рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ्рд╕ рдХो рднूрдоिрдЧрдд рдХोрдпрд▓ा рдЦрджाрдиों рдкрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЬाрддे, рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рд╡े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджिрдЦाрддे рдХि рдордЬрджूрд░ рднीрд╖рдг рдЧрд░рдоी рдФрд░ рдШुрдк्рдк рдЕँрдзेрд░े рдоें рдЦрджाрди рдоें рдХिрди рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрди्рдпाрди्рдп рдСрдХ्рдпूрдкेрд╢рдирд▓ рд╕ाрдЗрдЯों рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ्рд╕ рдХो рд▓े рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ाрддे рдеे। рдЙрди рджिрдиों рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдЬैрд╕ा рдХोрдИ рд╡िрднाрдЧ рдирд╣ीं рдеा, рдпрд╣ीं рд░рд╣рддे рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рд╕ाрде рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рджौрд░ाрди рдПрдирдбीрдЖрд░рдПрдл рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХी, рдЬो рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдоाрди рд▓ी рдЧрдИ рдФрд░ рджेрд╢ рдоें рдкрд╣рд▓े-рдкрд╣рд▓ рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдирдбीрдЖрд░рдПрдл рд╡िрднाрдЧ рдмрдиा।

рдЬрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдо्рд╕ рдоें рдПрдкेрдбेрдоिрд▓ॉрдЬी рдкрдв़ा рд░рд╣े рдеे, рддрдм рд╡े рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдЬिрдЯ्рд╕ рдкрд░ рдЬाрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоिрд▓ рдоें рд╡िрдЬिрдЯ рдХा рдмрдб़ा рд╣ी рдордЬेрджाрд░ рд╡ाрдХрдпा рд╕ुрдиाрдпा। рдмोрд▓े рдХि рдоैं рдкूрд░ी рдоिрд▓ рдХा рдоुрдЖрдпрдиा рдХрд░ рдЖрдпा, рдкрд░ рдоुрдЭे рдпрд╣ाँ рдХे рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рдЬрд░ा рднी рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓ा, рдЬрдмрдХि рдХрдИ рдПрдЬेंрд╕िрдпों рдиे рдпрд╣ाँ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╢िрдХाрдпрддें рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рднेрдЬी рдеीं। рдоैं рдЦुрдж рдЕрдЪंрднे рдоें рдеा рдХि рдРрд╕ा рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЬрдм рдоैं рдоुрдЖрдпрдиा рдХрд░ рдмाрд╣рд░ рдЧेрдЯ рдкрд░ рдЖрдпा рддो рд╡рд╣ाँ рдХा рдЧाрд░्рдб рдмोрд▓ा рдХि рд╕рд░, рд▓ाрдУ, рдоैं рдЖрдкрдХे рдХрдкрдб़े рдлींрдЪ рджूँ। рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा, рдпрд╣ рдоेрд░े рдХрдкрдб़े рдХ्рдпों рдЦींрдЪрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рдЙрд╕рдиे рдоुрдЭे рд╕ीрдзा рдЦрдб़ा рдХрд░ рд╕्рдЯीрдо рд░ोрд▓рд░ рд╕े рдоेрд░ा рдХोрдЯ-рдкैंрдЯ рд╕ाрдл рдХिрдпा। рдоैंрдиे рджेрдЦा, рдоेрд░ा рдиीрд▓ा рдХोрдЯ-рдкैंрдЯ рдзूрд▓ рдФрд░ рд░ोрдУं рд╕े рдПрдХрджрдо рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдЕрдм рдоैं рд╕рдордЭा, рдЬрдм рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдЬाрдХрд░ рдмाрд╣рд░ рдЖрдиे рдоें рд╣ी рдиीрд▓ा рдХोрдЯ рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЧрдпा, рддो рдЬो рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдкूрд░े рдЖрда рдШंрдЯे рдЕंрджрд░ рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдлेрдлрдб़ों рдоें рдХिрддрдиा рдЧрд░्рдж-рд░ेрд╢ा рднрд░ рдЬाрддा рд╣ोрдЧा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ाँ рдХे рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдЕрдзेрдб़ाрд╡рд╕्‍рдеा рдоें рд╣ी рдЯी.рдмी., рджрдоा рдЬैрд╕े рднрдпंрдХрд░ рд░ोрдЧों рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рдеे।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдХрдкрдб़ा рдоिрд▓ों, рдХोрдпрд▓ा рдЦрджाрдиों, рд╕्рдЯोрдирдХ्рд░ैрд╢рд░ों, рд╕ीрдоेंрдЯ рдлैрдХ्рдЯрд░िрдпों, рдкрд░рдоाрдгु рдмिрдЬрд▓ीрдШрд░ों рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рджौрд░ा рдХिрдпा। рд╡рд╣ाँ рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рд╣ो рд░рд╣ी рдЦिрд▓рд╡ाрдб़, рд╡рд╣ाँ рдХे рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рдЦ्рдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдкेрд╢ рдХी, рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдкुрд░ाрдиे рдЬрдоाрдиे рдХी рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХрдкрдб़ा рдоिрд▓ें рдмंрдж рдХрд░ рджेрдиी рдкрдб़ीं। рдХाрд░рдЦाрдиों-рдоिрд▓ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрдордЧाрд░ों рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдоाрд╣ौрд▓, рд╕рднी рдЬрд░ूрд░ी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ें, рдРрд╕े рд╕рдЦ्рдд рдХाрдиूрди рдмрдиे। рдордЬрджूрд░ों рдХो рдЧ्рд▓рдм्рдЬ, рдоाрд╕्рдХ, рдЬूрддा, рд╣ैрдЯ рдЖрджि рдкрд╣рдирдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЖрдЬ рдордЬрджूрд░ों рдХो рдЬो рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╡े рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХा рд╣ी рд╕ुрдлрд▓ рд╣ैं। рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддिрдпों рдХे рдЕрдиेрдХ рд▓ाрд▓рдЪ рджिрдП рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬрдоीрд░ рдХो рдХрднी рдоैрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा।

рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдПрдХ рдмрдб़ा рд╣ी рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рддрде्рдп рдмрддाрдпा рдХि рд╕ीрдоेंрдЯ рдлैрдХ्рдЯрд░ी рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдордЬрджूрд░ 35 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рд╕्‍рдеा рдоें рд╣ी рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдХ्рд╖рдо рд╣ो рдЬाрддे рдеे। рдЙрдирдХे рдлेрдлрдбों рдоें рдЗрддрдиी рдбрд╕्рдЯ рднрд░ рдЬाрддी рдеी рдХि рд╡े рдЕрд╕рдордп рд╣ी рдоौрдд рдХे рдоुँрд╣ рдоें рдЪрд▓े рдЬाрддे рдеे, рдФрд░ рдордЬे рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рдЗрди рд╕рдм рдЦрддрд░ों рд╕े рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрдирдЬाрди рдеे। рд╡िрдбंрдмрдиा рджेрдЦिрдП рдХि рдзूрд▓ рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╕ाрдпं рдХो рдЧुрдб़ рдЦाрдиे рдХो рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЙрдирдХा рддрд░्рдХ рдеा рдХि рдЧुрдб़ рдЦाрдиे рд╕े рдзूрд▓-рдЧрд░्рдж рдкेрдЯ рдоें рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░्рдХ рдиे рддो рдоाрдирд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рднी рдлेрд▓ рдХрд░ рджिрдпा। рд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рд▓ी рдЬाрдиेрд╡ाрд▓ी рдзूрд▓-рдЧрд░्рдж рдкेрдЯ рдоें рдХैрд╕े рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рддो рд╕ीрдзे рдлेрдлрдб़ों рдоें рд╣ी рдЬाрдПрдЧी। рддो рдРрд╕ा-рдРрд╕ा рдЦिрд▓рд╡ाрдб़ рдордЬрджूрд░ों рдХी рдЬिंрджрдЧी рд╕े рд╣ो рд░рд╣ा рдеा।

рднोрдкाрд▓ рдЧैрд╕ рдХांрдб рдХी рдЬाँрдЪ рдХा рдЬिрдо्рдоा рднी рдбॉ. рдЬैрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЯीрдо рдХो рд╕ौंрдкा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдЬाँрдЪ рдХा рдЙрдирдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдмрдб़ा рджुрдЦрдж рд░рд╣ा। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдпूрдиिрдпрди рдХाрд░्рдмाрдЗрдб рдХे рдоाрд▓िрдХ рдПंрдбрд░्рд╕рди рдХो рднाрдЧ рдЬाрдиे рджिрдпा। рд╕ेрд╡ा-рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрдЧрдарди рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖ рдЧрдП, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЦूрдм рдкैрд╕ा рдмрдиाрдпा। рдЬрдм рд╕рд░рдХाрд░ рд╣ी рдХंрдкрдиी рдХे рдоाрд▓िрдХ рдХो рдмрдЪा рд░рд╣ी рдеी рддो рдХोрдИ рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा। рдЙрдирдХी рдЯीрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХिрдП рдЧрдП рд╕рдмूрдд рддрдеा рдЖँрдХрдб़े рднी рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЙрдирд╕े рдЫीрди рд▓िрдпे; рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдЖрдХрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЯीрдо рдХे рд╕ाрде рдмрджрд╕рд▓ूрдХी рдХी, рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХो рдоाрд░ा-рдкीрдЯा।

рдбॉ. рдЬैрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдеे। 1991 рдоें рдЬрдм рд╕ूрд░рдд рд╢рд╣рд░ рдоें рдк्рд▓ेрдЧ рдлैрд▓ा, рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдо्рд╕ рдоें рд╣ी рдеे। рдЙрдирдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХी рдПрдХ рдЯीрдо рд╕ूрд░рдд рдХे рдк्рд▓ेрдЧ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЗрд▓ाрдХों рдоें рд╣ाрд▓ाрдд рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬी। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдордгिрдкुрд░ рдоें рдк्рд▓ेрдЧ рдлैрд▓рдиे рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЖрдиे рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╡рд╣ाँ рднी рдЗрди्рд╡ेрд╕्рдЯीрдЧेрд╢рди рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЯीрдо рднेрдЬी। рдпрд╣ाँ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдмрдб़े рд╣ी рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рдФрд░ рдордЬेрджाрд░ рдеे। рдЗрд╕рдХे рдХрд░ीрдм рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рд╣ी рджेрд╢-рджुрдиिрдпा рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдХा рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рдмोрд▓рдмाрд▓ा рд╣ुрдЖ। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा рдХि рдЗрд╕े рджेрд╢ рдоें рдлैрд▓рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд░ोрдХрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╕ो рддुрд░рдд-рдлुрд░рдд ‘рдиेрд╢рдирд▓ рдПрдб्рд╕ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдмोрд░्рдб’ рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЖрдИрдПрдорд╕ीрдЖрд░ рдХे рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдХि рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рд╡िрднाрдЧ рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्‍рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (WHO) рдФрд░ рд░ेрдбрдХ्рд░ाॅрд╕ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдиे рд╢्рд░ीрдоाрди рдЖрд░.рдЖрд░. рджाрд╕ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рдПрдХ рдСрдлिрд╕ рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдбрдм्‍рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдиे рдЕрдкрдиा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдХि рдХुрдЫ рднी рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ो рдХि рднाрд░рдд рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рд╣ै рднी рдпा рдирд╣ीं? рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдкрд░ рдбрдм्‍рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдзрди рдЙрдкрд▓рдм्‍рдз рдХрд░ाрдПрдЧा।

рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा, рджेрд╢ рдХे рдЪाрд░ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों—рджिрд▓्рд▓ी, рдХрд▓рдХрдд्рддा, рдЪेрди्рдирдИ, рдоुंрдмрдИ—рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рдкाрдпрд▓рдЯ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा। рдбрдм्‍рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдиे рджो рдХंрд╕рд▓्рдЯेंрдЯ рднी рд╣ाрдпрд░ рдХिрдП, рд╕рдмрдХो рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиा рдеा। рд░ेрдбрд▓ाрдЗрдЯ рдПрд░िрдпा рдоें рдЬाрдХрд░ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों (рд╕ेрдХ्рд╕ рд╡рд░्рдХрд░्рд╕) рд╕े рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬुрдЯाрдиी рдеी, рдЙрдирдХी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЬाँрдЪ рдХрд░ाрдиी рдеी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрди्рдп рд╢рд╣рд░ों рдХे рд▓िрдП рддो рд░िрд╕рд░्рдЪрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे, рдкрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рдЖрдиे рдХो рдХोрдИ рддैрдпाрд░ рди рдеा। рдЖрдЦिрд░ рдбिрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдиे рдЗрд╕ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдХрд▓рдХрдд्рддा рднेрдЬा। рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдЖрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрд╢рди рдСрдл рд╣ाрдЗрдЬीрди рдРंрдб рдкрдм्рд▓िрдХ рд╣ेрд▓्‍рде, рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдкрдм्рд▓िрдХ рд╣ेрд▓्‍рде рд╕ाрдЗंрдЯिрд╕्рдЯ рдХे рдиाрддे рдПрдб्рд╕ рдкрд░ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ोрдиाрдЧाрдЫी рдФрд░ рджूрд╕рд░े рд░ेрдб рд▓ाрдЗрдЯ рдПрд░िрдпा рдоें рджौрд░े рдХिрдП।

рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдордЬा рдпрд╣ рдХि рддीрди рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдоें рдЬिрди рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдпрд╣ рдкाрдпрд▓рдЯ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ рдлेрд▓ рд╣ो рдЧрдпा, рд╡े рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХा рд╕рдм рд░ुрдкрдпा рдЪрдЯ рдХрд░ рдЧрдП, рдмाрдж рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЬेрд▓ рдЬाрдиा рдкрдб़ा। рдХेрд╡рд▓ рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा। рдЗрд╕рд╕े рдбॉ. рдЬैрдиा рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ो рдЧрдП। рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдХा рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕рдм рд░ेрдб рд▓ाрдЗрдЯ рдПрд░िрдпा рдоें рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЧ्рд░ुрдк рдмрдиाрдП, рдлिрд░ рдЗрдирдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рд╕рди् 1995 рдоें рд╕ेрдХ्рд╕рд╡рд░्рдХрд░्рд╕ рдСрд░्рдЧेрдиाрдЗрдЬेрд╢рди рдкूрд░े рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдоें рдХ्рдпों рд░рдЦें, рд╣рдоें рдЗрд╕рдХी рд▓ीрдбрд░рд╢िрдк рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рд╣ी рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдЙрди्рд╣ें рд╕рдорд░्рде рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬिрд╕ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдеे, рдЙрд╕рдХा рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा рдХि рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╣рдо рдЪрд▓ाрдПँрдЧे, рд▓ेрдХिрди рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдЗрд╕рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рд╣ी рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЕрддः рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд╕ंрдЧрдарди DMSC, рдпाрдиी ‘рджुрд░्рдмाрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕рдоिрддि’ рдХा рдЧрдарди рд╣ुрдЖ।

рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдХा рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдиाрд░ाрдЬ рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдмुрд░ा-рднрд▓ा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдоीрд░рдЬाрдлрд░ рдХрд╣рдХрд░ рдмेрдЗрдЬ्рдЬрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕рд╕े рдХ्рд╖ुрдм्‍рдз рд╣ोрдХрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдиौрдХрд░ी рдЫोрдб़ рджी, рдЬрдмрдХि рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдХुрдЫ рдорд╣ीрдиे рдмाрдж рд╣ी рдЗрд╕ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдХे рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдеे। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें ‘рджुрд░्рдмाрд░’ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдПрд╢िрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиा। рдоेрд░े рдкूрдЫे рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдХि ‘рджुрд░्рдмाрд░’ рдмांрдЧ्рд▓ा рднाрд╖ा рдХा рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—‘рд░ुрдХрдиा рдирд╣ीं, рдЪрд▓рддे рдЬाрдиा।’

рд╣рд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЬрдб़-рдоूрд▓ рд╕े рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиा рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рдЖрджрдд рдеी। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрдм рджुрд░्рдмाрд░ рдХे рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рдХे рдиाрддे рдЗрд╕े рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдмрдиा рд░рд╣े рдеे рддो рд╡рд╣ीं рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рд╕ाрде рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдоुрдж्рджों рдкрд░ рднी рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рд╕ंрд╕्‍рдеा care рдЬॉрдЗрди рдХрд░ рд▓ी рдеी; рдмाрдж рдоें NACO рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдмैंрдХॉрдХ, рдл्рд░ांрд╕, рдпूрдПрд╕рдП, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рд╕рд╣िрдд рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рекрез рджेрд╢ों рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी рддрдеा рдЕрди्рдп рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдХाрдо рдХिрдпा। рдЖрдЬ рджुрд░्рдмाрд░ рдпाрдиी DMSC рдоें 65 рд╣рдЬाрд░ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рд░рдЬिрд╕्рдЯрд░्рдб рд╣ैं рдФрд░ рдХोрд▓рдХाрддा рдорд╣ाрдирдЧрд░ рдоें рд╣ी рджुрд░्рдмाрд░ рдХे рдЕрдкрдиे рддीрди рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рдЗрдоाрд░рддों рдоें рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕ैрдХрдб़ों рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рдмрддौрд░ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं।

рджुрд░्рдмाрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдоें ‘рдЙрд╖ा’ рдорд▓्рдЯीрдкрд░्рдкрдЬ рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рд▓ि. рдПрдХ рдФрд░ рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдмрдиा, рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдЕрдкрдиा рдмैंрдХ, рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдирдИ рдзाрд░ рджी। ‘рдЙрд╖ा’ рдиे рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрдмрд▓ рджिрдпा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рд╕ूрджрдЦोрд░ों рдХे рдЪंрдЧुрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдФрд░ ‘рдЙрд╖ा’ рдХो рдЦрдб़ा рдХрд░рдиे рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдкрд░ рдЦेрд▓рдиा рдкрдб़ा। рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдирдИ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЖрддी рдЧрдИं, рдбॉ. рдЬैрдиा рднी рдЙрдирдХे рд╕рдоाрдзाрди рдоें рдПрдХ-рдПрдХ рдирдпा рд╕ंрдЧрдарди рдЦрдб़ा рдХрд░рддे рдЧрдП। рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдХोрд▓рдХाрддा рдХे рдмрд░рдИрдкुрд░ рдоें ‘рд░ाрд╣ुрд▓ рд╡िрдж्рдпा рдиिрдХेрддрди’, рдпाрдиी рдЪिрд▓्рдб्рд░рди рд╣ोрдо рдЦрдб़ा рдХिрдпा, рдпрд╣ाँ рдЙрдирдХा рд░рд╣рдиा-рдЦाрдиा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдиिрд╢ुрд▓्рдХ рд░рдЦा, рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЙрдд्рддрдо рд╕्рд╡ाрд╕्‍рде्рдп рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ी рдХे рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рджुрдЧ्‍рдз рдХे рд▓िрдП рдЧाрдп-рдмрдХрд░ी рдкाрд▓рди, рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рдХे рд▓िрдП рджो рддाрд▓ाрдм, рдЪाрд╡рд▓-рд╕рдм्рдЬी рдХे рд▓िрдП рдЦेрддी рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्‍рдеा рдХी, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ाँ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рддाрдЬा-рдкौрд╖्рдЯिрдХ рднोрдЬрди рдоिрд▓рддा рд░рд╣े।

рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдкрдв़рдиे рдоें рд░ुрдЪि рдирд╣ीं рд░рдЦрддे рдеे, рдкрд░ рдЬिрдирдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрднा рдеी, рдЙрдирдХे рд▓िрдП ‘рдХोрдорд▓ рдЧांрдзाрд░’ рдиाрдордХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдХेрдбрдоी рдмрдиाрдИ, рдЖрдЬ рдЗрд╕рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ рдиृрдд्рдп-рдЧाрди рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдлुрдЯрдмाॅрд▓ рдмेрд╣рдж рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ै, рдЕрддः рдЦेрд▓ рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП ‘рджुрд░्рдмाрд░ рд╕्рдкोрд░्рдЯрд╕ рдПрдХेрдбрдоी’ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдИ, рдмрд▓्рдХि рд╣ोрдо рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢ाрдирджाрд░ рдлुрдЯрдмाॅрд▓ рдк्рд▓ेрдЧ्рд░ाрдЙंрдб рднी рдмрдирд╡ाрдпा, рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдмрджрдиाрдо рдЧрд▓िрдпों рдоें рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рдУрд░ рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдпे рдиौрдЬрд╡ाрди рдЖрдЬ рднाрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं, рджुрдиिрдпा рдХी рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рдлुрдЯрдмॉрд▓ рдЯीрдоों рдоें рдЦेрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдиेрд╢рдирд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдСрдл рд╕ेрдХ्рд╕рд╡рд░्рдХрд░्рд╕, рд╕ेрд▓्рдл рд░ेрдЧुрд▓ेрдЯрд░ी рдмोрд░्рдб, рдпौрдирдХрд░्рдоी рдЧेрд╕्рдЯрд╣ाрдЙрд╕, рдпौрдирдХрд░्рдоी рдУрд▓्рдб рдПрдЬ рд╣ोрдо, рдлुрдЯрдмॉрд▓ рдк्рд▓ेрдпрд░ рд╕्рдЯे рд╣ोрдо, рдЕрдорд░ा рдкрджाрддि, рд╢्рд░рдордЬीрд╡ी рдорд╣िрд▓ा рд╕ंрдШ, рдмрд▓рд░ाрдо рдбे рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ рдЖрдиंрджрдо्, рдордорддा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдСрдл рдкॉрдЬिрдЯिрд╡ рд╡ूрдоेрди, рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдлॉрд░ рд╣ुрдоा рдбрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдРंрдб рд╕ोрд╢рд▓ рдПрдХ्‍рд╢рди, рд╡िрдиोрджिрдиी рд╢्рд░рдоिрдХ рдпूрдиिрдпрди, рджुрд░्рдмाрд░ рджिрд╢ा, рдорд╣िрд▓ा рдЧृрд╣рд╢्рд░рдоिрдХ рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕ंрдЧрдарди, рджुрд░्рдЬोрдп рджुрд░्рдмाрд░, рджुрд░्рдмाрд░ рдк्рд░ाрдХрд╢िрдиी, рд╕ोрдиाрдЧाрдЫी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдРंрдб рдЯ्рд░ेрдиिंрдЧ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ, рдоाрдирднूूрдо рд▓ोрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХृрддि рд╡ рдирдЪिрдиी рдЙрди्рдирдпрди рд╕рдоिрддि, рдЕрдорд▓ाрд╕ोрд▓ рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдЧ्рд░ाрдо рдЙрди्рдирдпрди рдХрдоेрдЯी, рд▓ाрдЧाрдбोрд░ी рдЧ्рд░ाрдо рдХрд▓्рдпाрдг рд╕рдоिрддि рдЖрджि рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд╕ंрдЧрдарди рдЦрдб़े рдХिрдП। рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╕्‍рдеाрдУं рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдеे। рдЬिрди рдмрджрдиाрдо рдмрд╕्рддिрдпों рдХी рдУрд░ рджिрди рдХे рдЙрдЬाрд▓े рдоें рд▓ोрдЧ рдЬाрдиा рднी рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХे рджрд▓рджрд▓ рдоें рдлँрд╕ी рдЗрди рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рд▓рдЧा рджिрдпा।

рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं, рдШрд░ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдбोрдоेрд╕्рдЯिрдХ рд╡рд░्рдХрд░्рд╕ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рднी рдХाрдо рдХिрдпा। рднрд▓े рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें ‘рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдПрдХ्рд╕ीрд▓ेंрд╕ рдЕрд╡ाрд░्рдб’, рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП ‘рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЬ्рдпोрддि рдЕрд╡ाрд░्рдб’ рдоिрд▓े, рдкрд░ рдРрд╕ा рдХोрдИ рдЕрд╡ाрд░्рдб рдирд╣ीं, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдЖँрдХा рдЬा рд╕рдХे। рдбॉ. рдЬैрдиा рдмрдб़े рд╣ी рдкрд░рджुःрдЦрдХाрддрд░ рдеे। рдЬрдм рдХोрд░ोрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рдоें рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдХे рдЪрд▓рддे рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдзंрдзा рд╣ी рдЪौрдкрдЯ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рджो рдЧрдЬ рдХी рджूрд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЖ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рдеे, рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИं। рдЙрдирдХी рдл्рд░िрдХ рдХрд░рддे рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдХ рджिрди рднी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рдмैрдаे, рд░ोрдЬाрдиा рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдЖрддे рд░рд╣े। рдХोрд▓рдХाрддा рд╣ाрдИрдХोрд░्рдЯ рдоें рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧрд╡ाрдХрд░ рдмंрдЧाрд▓ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ूрдЦे рд░ाрд╢рди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्‍рдеा рдХрд░ाрдИ, рдбोрд░ рдЯू рдбोрд░ рд░ाрд╢рди рдЙрдирдХे рдШрд░ों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрд╡ाрдпा। рдЧрд░ीрдм рд▓ोрдЧों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рднी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдкрд░ рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдЙрд╕ी рджौрд░ाрди рд╡े рдХोрд░ोрдиा рдХी рдкрдХрдб़ рдоें рдЖ рдЧрдП। рдХोрд░ोрдиा рдХी рднрдпाрд╡рд╣рддा рдХो рд╡े рдЬाрдирддे рдеे, рдЖрдИрд╕ीрдПрдордЖрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХोрд╡िрдб рдкрд░ рдЧрдаिрдд рдиेрд╢рдирд▓ рдЯाрд╕्рдХ рдлोрд░्рд╕ рдХे рд╡े рд╕рджрд╕्рдп рднी рдеे, рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХी рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдорджрдж рдоें рд▓рдЧे рд░рд╣े, рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХी рдорджрдж рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╣ी рдоिрдЯा рдмैрдаे।

рдЪिрд▓्рдб्рд░िрди рд╣ोрдо рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдЯрд╣рд▓рддे рд╣ुрдП рдмाрддрдЪीрдд рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा рдеा—рд╢рд░्рдоाрдЬी, рдЕрдм рдоैं рдПрдирд╡ाрдпрд░рдирдоेंрдЯ рдкрд░ рднी рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдЖрдЬ рдХा рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдЖрдк рдЬुрд▓ाрдИ рдоें рджुрдмाрд░ा рдЖ рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं, рддрдм рдЗрд╕ рдкрд░ рдбिрд╕рдХрд╕ рдХрд░ेंрдЧे; рдкрд░ рдиिрдпрддि рдХो рдпрд╣ рдоंрдЬूрд░ рди рдеा рдФрд░ рдЖрда рдордИ рдХो рд╣ी рд╡े рджूрд╕рд░े рдоिрд╢рди рдкрд░ рдиिрдХрд▓ рдЧрдП। рдкрд░ рдЬिрди рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рдХॅрд░िрдпрд░ рддрдеा рдЬीрд╡рди, рджोрдиों рдиिрдЫाрд╡рд░ рдХрд░ рджिрдП, рдЙрди рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдиे рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдЕрд╡рджाрди рдХो рдЬрд▓्рджी рд╣ी рднुрд▓ा рджिрдпा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЙрд╖ा’ рдмैंрдХ рдоें рдЬрдоा рдХрд░ाрдП рдЧрдП рд░ुрдкрдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдХोрд░्рдЯ-рдХрдЪрд╣рд░ी рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧाрдиे рдкрдб़ рд░рд╣े рд╣ैं। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдХрднी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдирд╣ीं рдХी рд╣ोрдЧी рдХि рдРрд╕ा рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдорд╣ाрдоाрдирд╡ рдеे; рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЕрдкрдиा рдпा рдкрд░ाрдпा рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧ рдХрднी рдирд╣ीं рдорд░ рд╕рдХрддे, рд╡े рдЕрдкрдиे рдХाрдоों рдоें, рд╕ोрдЪ рдоें, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдоें рд╣рдоेрд╢ा рдЬिंрджा рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдоैं рдкрд╣рд▓ा рдРрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ूँ, рдЬिрд╕े рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЬीрд╡рди-рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдиाрдИ рдеी। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдердо рдкुрдг्рдпрддिрдеि рдкрд░ рдоैं рдкूрд░ी рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рдЕрд░्рдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ूँ।
***

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдоृрдд, 4/19 рдЖрд╕рдл рдЕрд▓ी рд░ोрдб, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002
рджूрд░рднाрд╖: 9868525741