рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рд╢рд░्рдоा
рджेрд╢-рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХुрдЫ рдРрд╕े рдирд░-рд░рдд्рди рдЕрд╕рдордп рд╣ी рдХोрд░ोрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХी рднेंрдЯ рдЪрдв़ рдЧрдП, рдЬिрдирд╕े рдкैрджा рд╣ुрдИ рд░िрдХ्рддрддा рдХो рдХрднी рднрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा। рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдПрдХ рдеे—рднाрд░рдд рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдФрд░ рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा। рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдЕंрдЧрдж рд╢рд░्рдоा рдХे рд╡े рдЧुрд░ु рдеे, рдлोрди рдкрд░ рдХрднी-рдХрднी рдоेрд░ी рднी рдЙрдирд╕े рдмाрдд рд╣ो рдЬाрдпा рдХрд░рддी рдеी। рдбॉ. рдЬैрдиा рд╣рдоेрд╢ा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे рдХि рд╢рд░्рдоाрдЬी рдХे рд╕ाрде рдХрднी рдХोрд▓рдХाрддा рдЖрдЗрдП। рд╕ो рдХोрд░ोрдиा рдХी рдзीрдоी рд╣ोрддी рд░рдл्рддाрд░ рдХे рдмाрдж 23 рдлрд░рд╡рд░ी, 2021 рдХो рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдЙрдирд╕े рднेंрдЯ рдХा рд╕ुрдпोрдЧ рдмрдиा। рдкूрд░े рдПрдХ рд╕рдк्рддाрд╣ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдХрд░ рдХिрдП рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдоैंрдиे рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди-рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕ुрдиा рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдХृрддिрдд्рд╡ рдкрд░ рдоेрд░ा рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦрдиे рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдмрдиा рдеा। рдЬुрд▓ाрдИ рдоें рд╣рдоें рдЙрдирд╕े рджोрдмाрд░ा рдоिрд▓рдиा рдеा, рдкрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХी рджूрд╕рд░ी рд▓рд╣рд░ рдиे 8 рдордИ, 2021 рдХो рдЙрди्рд╣ें рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рд╣рдорд╕े рдЫीрди рд▓िрдпा। рдЙрд╕ рджिрди рдЬрдм рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдиे рд╕ुрдмрдХрддे рд╣ुрдП рдлोрди рдкрд░ рдоुрдЭे рдмрддाрдпा рдХि рднाрдИ, рдбॉ. рдЬैрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣े рддो рдоैं рд╕рди्рди рд░рд╣ рдЧрдпा। рд╣ाрдп рд╡िрдзाрддा! рдордЬрджूрд░, рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд, рджीрди-рджुрдЦिрдпों рдХे рдорд╕ीрд╣ा рдХो рдЫीрдирдХрд░ рдЙрди рдкрд░ рдРрд╕ा рд╡рдЬ्рд░рдкाрдд рдХ्рдпों рдХिрдпा?

рдПрдХ рдЦ्рдпाрддिрдк्рд░ाрдк्рдд рдПрдкिрдбेрдоिрдпोрд▓ॉрдЬिрд╕्рдЯ рдПрд╡ं рд╕ोрд╢рд▓ рдХрдо्рдпुрдиिрдЯी рдоेрдбिрд╕िрди рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдбॉ. рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा рдиे рдЬॉрди рд╣ॉрдкрдХिंрд╕ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдоिрд╢िрдЧрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рд╡ाрд╢िंрдЧрдЯрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрдИ рд╡िрджेрд╢ी рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯीрдЬ рдХे рд╕ाрде рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╡े рднाрд░рдд рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рдиिрджेрд╢рдХ, рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХे рд╕ोрдиाрдЧाрдЫी рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднाрд░рдд рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдмрдиे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХी рдмрджрдиाрдо рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдХрд░ рд╕рдмрд╕े рд╕рдлрд▓ рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा।
рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ्рдпрддा рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рди् 2012 рдоें рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд 19рд╡ें рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдб्рд╕ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдмрдиे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмिрд▓ рдЧेрдЯ्рд╕ рдПрд╡ं рдоेрд▓िंрдбा рдЧेрдЯ्рд╕ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХे рднाрд░рддीрдп рдЪैрдк्рдЯрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХिрдпा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдпूрдПрди рдПрдб्рд╕ рдФрд░ рдпूрдПрди рдПрдлрдкीрдП рдХे рддрд╣рдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрдЧीрджाрд░ी рдлोрд░рдо рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рд╕рджрд╕्рдп рднी рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЖрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдСрдл рд╕ेрдХ्рд╕ рд╡рд░्рдХрд░्рд╕’ рдХे рдЧрдарди рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рднाрд░рддीрдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдПрд╢िрдпा рдХी рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд╕ंрдЧрдарди ‘рджुрд░्рдмाрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕рдоिрддि’ (DMSC) рдХी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рд╡ाрдИ рдФрд░ рдЬीрд╡рдирдкрд░्рдпंрдд рдЗрд╕рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдорд╣िрд▓ा, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП ‘рдЙрд╖ा’ рдорд▓्рдЯीрдкрд░्рдкрдЬ рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд▓ि. рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рд╡ाрдИ। рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпрд╣ рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдРрд╕ा рдЖंрджोрд▓рди рд╣ै, рдЬो рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╢्рд░рдоिрдХों рдХे рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдмрди рдЧрдпा। рдЖрдЬ рдкैंрд╕рда рд╣рдЬाрд░ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рдЗрд╕рдХी рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рд╕ाрд▓ाрдиा рдХाрд░ोрдмाрд░ рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдКрдкрд░ рд╣ै। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдЕрдирдЧिрдирдд рд╣ैं।
рдкीрдб़िрдд-рд╢ोрд╖िрдд, рдЕрднाрд╡рдЧ्рд░рд╕्рдд рдХी рд╕ेрд╡ा рдХो рд╣ी рдИрд╢्рд╡рд░-рд╕ेрд╡ा рдоाрдирдиेрд╡ाрд▓े рдбॉ. рд╕्рдорд░рдЬीрдд рдЬैрдиा рдХा рдЬрди्рдо 21 рдЬुрд▓ाрдИ, 1952 рдХो рдоिрджрдиाрдкुрд░ рдЬिрд▓े (рдк. рдмंрдЧाрд▓) рдХे рдмौрд╣ुрд▓्рдпा рдЧाँрд╡ рдоें рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ। рджाрджी рдХे рд▓ाрдб़-рдк्рдпाрд░ рдХे рдЪрд▓рддे рдЙрдирдХी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрд░ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ो рдкाрдИ। рдЙрдирдХे рдкिрддा рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ेрд╡ा, рдпाрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдоें рдеे, рд╕ो рдкिрддा рдХे рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХे рдЪрд▓рддे рдЙрдирдХे рд╕्рдХूрд▓ рднी рдмрджрд▓рддे рд░рд╣े। рдЖрд▓рдо рдпрд╣ рд░рд╣ा рдХि рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдкाँрдЪрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╣ी рд╕्рдХूрд▓ рдХा рдоुँрд╣ рджेрдЦा। рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рдбॉ. рдЬैрдиा рдХैрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी рдХे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдкрд░ рдЧाँрд╡ рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдбिрдк्рдеीрд░िрдпा рд╕े рдЫोрдЯी рдмрд╣рди рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкिрддा рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░рдХे рд╡े рдПрдо.рдмी.рдмी.рдПрд╕., рдПрдо.рдбी. рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдмрдиे।
рдЬрдм рдоैं рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕े рдоिрд▓ा рддो рд╡े рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХी рддीрд╕рд░ी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХैрдмिрди рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдкैंрдЯ рдХे рдКрдкрд░ рд╕ाрджा рд╢рд░्рдЯ, рдмिрдиा рдХंрдШी рдХिрдП рд╕िрд░ рдХे рдЫिрддрд░े рдмाрд▓, рддेрдЬ рд╕े рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдЪौрдб़ा рд▓рд▓ाрдЯ, рд╕ाрдоाрди्рдп рдоूँрдЫें, рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡рднाрд╡, рдкैрд░ों рдоें рд╕्рдкोрд░्рдЯ рд╢ूрдЬ, рдлीрддे рдЦुрд▓े рд╣ुрдП, рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддि рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣ рд╕े, рдЕрдзेрдб़ाрд╡рд╕्рдеा рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХे рдЗрд╕ рдиाрдордЪीрди рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХी рд╕ाрджрдЧी рдиे рдоुрдЭे рдЕрдЪंрднे рдоें рдбाрд▓ рджिрдпा। рдЕрднिрд╡ाрджрди рдХे рдмाрдж рд╣рдоें рдХुрд░рд╕िрдпों рдкрд░ рдмैрдаाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрдЫा, рдпाрдд्рд░ा рдоें рдХोрдИ рдкрд░ेрд╢ाрдиी рддो рдирд╣ीं рд╣ुрдИ? рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдм्рд▓ैрдХ рдЯी рдоँрдЧрд╡ाрдИ, рдбॉ. рдЬैрдиा рдм्рд▓ैрдХ рдЯी рд╣ी рдкिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЪाрдп-рдкाрди рдХे рдмाрдж рдмोрд▓े рдХि рдЖрдЬ рдЖрдк рд▓ोрдЧ рдеोрдб़ा рдШूрдо-рдлिрд░ рд▓ो, рдХрд▓ рд╕े рдоैं рдЖрдкрдХो рдкूрд░ा рд╕рдордп рджूंрдЧा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди-рдпाрдд्рд░ा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрдКँрдЧा। рдлिрд░ рдкूрдЫा рдХि рдЦाрдиे рдХा рдХैрд╕े рд░рд╣ेрдЧा, рдЗрдзрд░ рдЪрдкाрддी рддो рдоिрд▓рддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХी рдХैंрдЯीрди рдоें 20-25 рд▓ोрдЧों рдХा рднोрдЬрди рдмрдирддा рд╣ै, рдЖрдк рдЪाрд╣ें рддो рджुрдкрд╣рд░ рдоें рдпрд╣ीं рднोрдЬрди рдХрд░ рд▓िрдпा рдХрд░ें, рдкрд░ рдпे рд▓ोрдЧ рднी рдЪрдкाрддी рдирд╣ीं рдмрдиाрддा рд╣ै; рдирд╣ीं рддो рдЖрдк рдЬैрд╕ा рдЪाрд╣ें, рдХрд╣ीं рднी рднोрдЬрди рдХрд░ рд▓िрдпा рдХрд░ें, рд╣рдо рдЙрд╕рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░ рджेрдЧा। рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдХрди्рд╣ाрдИ рдХो рдлोрди рдкрд░ рдЖрджेрд╢ рдХिрдпा рдХि рд╢рд░्рдоाрдЬी рдХो рдЖрдЬ рдмेрд▓ूрдб़ рдЖрджि рдШुрдоा рд▓ाрдУ। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, 67 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдбॉ. рдЬैрдиा рддीрд╕рд░े рдоाрд▓े рд╕े рдкैрджрд▓ рд╕ीрдв़िрдпाँ рдЪрд▓рдХрд░ рд╣рдоें рдиीрдЪे рддрдХ рдЫोрдб़рдиे рдЖрдП। рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЗрддрдиा рд╕рд╣рдЬ-рд╕рд░рд▓ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╕рд╣рд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдкрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдЬैрдиा рдРрд╕े рд╣ी рдеे।
рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╕े рд╣ी рдкрд░ोрдкрдХाрд░ी рдЬीрд╡ рдеे। рдЬрдм рд╡े рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдПрдордмीрдмीрдПрд╕ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рддрдм рдмाрдв़, рддूрдлाрди, рдЕрдХाрд▓ рдЖрджि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХे рд╕рдордп рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХे рд╕ाрде рдкीрдб़िрддों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд рдХैंрдк рд▓рдЧाрдпा рдХрд░рддे, рдЬрд░ूрд░рдд рдХी рдЪीрдЬें, рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдЖрджि рд░ाрд╣рдд-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрддрд░िрдд рдХрд░рддे рдФрд░ рдХрд░рд╡ाрддे рдеे। рдЙрди рджिрдиों рдкुрд░ुрд▓िрдпा рдЬिрд▓ा рдоें рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╕े рднाрд░ी рд╕ूрдЦा рдкрдб़ा рддो рдЬрдоीрди рдКрдЬрдб़ рд╣ो рдЧрдИ, рдЕрдХाрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЪाрд░ों рдУрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдлैрд▓ рдЧрдИ, рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдХाрд▓ рдкीрдб़िрддों рдХी рдорджрдж рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХा рдПрдХ рдЧ्рд░ुрдк рдмрдиाрдпा, рджो рд╕рдк्рддाрд╣ рддрдХ рдЧाрдиा-рдмрдЬाрдиा рдХрд░рдХे рд░ुрдкрдпा рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрди рд░ुрдкрдпों рд╕े рд╕ूрдЦा рдкीрдб़िрддों рдХी рдорджрдж рдХी।
рдРрд╕े рд╣ी рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें ‘рднोрд▓ा’ рдиाрдордХ рд╕рдоुрдж्рд░ी рддूрдлाрди рдиे рднाрд░ी рддрдмाрд╣ी рдордЪाрдИ, рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрдкрдиी рдЯीрдо рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд-рдХाрд░्рдпों рдоें рдЬुрдЯ рдЧрдП, рдЦुрдж рдПрдХ-рдПрдХ рдм्рд░ेрдб рдкीрд╕ рдЦाрдХрд░ рд░ाрд╣рдд-рдХाрд░्рдпों рдоें рд▓рдЧे рд░рд╣े। рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХрдИ рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдмाрдв़ рдЖрдИ, рддрдм рднी рдбॉ. рдЬैрдиा рд░ाрд╣рдд-рдХाрд░्рдпों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд░рд╣े। рд╕рди् 1975 рдоें рджेрд╢ рдоें рдЗрдорд░рдЬेंрд╕ी рд▓рдЧी рддो рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдХैंрдЯीрди рдХा рдаेрдХेрджाрд░ рдХाрдо рдЫोрдб़рдХрд░ рднाрдЧ рдЧрдпा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХे рд╕ाрде рдХैंрдЯीрди рдХा рдХाрдо рд╕ँрднाрд▓ा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдХрднी рдмाрдЬाрд░ рди рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рдм्рдЬी рдоंрдбी рдЬाрдХрд░ рд╕рдм्рдЬिрдпाँ рдЦрд░ीрджрдХрд░ рд▓ाрддे, рдордЫрд▓ी рдмाрдЬाрд░ рдЬाрддे, рд░ाрд╢рди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рддे; рдкрдЪाрд╕-рд╕ाрда рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХा рдЦाрдиा рдЦुрдж рдмрдиाрддे, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рдХोрдИ рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджी। рдиेрддृрдд्рд╡ рдХा рдЧुрдг рдЙрдирдоें рдЬрди्рдордЬाрдд рдеा। рдЕрдкрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХाрд▓ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░ рд░ाрд╣рдд рд╢िрд╡िрд░ рд▓рдЧाрдП, рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиिрдпों рдХो рдЬाрдиा-рд╕рдордЭा।
рджो рдЯूрдХ рдмाрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдардХुрд░рд╕ुрд╣ाрддी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╕ुрд╣ाрддी рдеी। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдеा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ों рдХी рдЬ्рдпाрджрддिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЫाрдд्рд░-рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдиेрддृрдд्рд╡ рдХिрдпा। рд╡े рдХिрд╕ी рдЫाрдд्рд░-рд╕ंрдЧрдарди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдП, рдмрд▓्рдХि ‘рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ्рд╕ рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди’ рдиाрдо рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЫाрдд्рд░-рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдпा। рдпे рд╕ाрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдЧे рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдирдХे рдмрдб़े рдХाрдо рдЖрдП। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдмрдб़ा рд╣ी рдЙрд░्рд╡рд░ рдеा, рд╡े рдЪिंрддрди рдХिрдпा рдХрд░рддे рдХि рд╣рдо рдЬिрди рдбेрдбрдмॉрдбीрдЬ рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЖрдЦिрд░ рдпे рдбेрдбрдмॉрдбीрдЬ рдЖрддी рдХрд╣ाँ рд╕े рд╣ैं? рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдпे рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп, рд▓ाрд╡ाрд░िрд╕ рдЕрднाрдЧे рд▓ोрдЧों рдХी рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ैं।
рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ рд▓ाрдЗрдл рдоें рд╣ी рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрдкрдиी рдмाрддें рддрдеा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдЦрдмाрд░ों рдФрд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓िрдЦा рдХрд░рддे рдеे। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рд▓ोрдЧों рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рддрдеा рдЕрдкрдиे рдЪिрдХिрдд्рд╕ीрдп рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рд╣ेрд▓्рде рдРंрдб рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рднी рдиिрдХाрд▓ी, рджूрд╕рд░े рдЬрд░्рдирд▓्рд╕ рдоें рднी рдмрд░ाрдмрд░ рд▓िрдЦрддे рд░рд╣े। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдоेрдбिрдХрд▓ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдоेрдбिрдХрд▓ рдХैंрдк рдЬрд░ूрд░ рд▓рдЧाрдП рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдП, рдЗрдирд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдЦाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХ्рдпा рдирд╣ीं’ рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдИं, рдЬो рд▓ोрдХрд▓ рдЯ्рд░ेрдиों рдоें рдЦूрдм рдмिрдХा рдХрд░рддी рдеीं। рдЪूँрдХि рдбॉ. рдЬैрдиा рдХोрд╡िрдб-19 рдЯाрд╕्рдХ рдлोрд░्рд╕ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдеे, рдЙрди рджिрдиों рдХोрд░ोрдиा рд░ोрдХрдеाрдо рдкрд░ рдЙрдирдХा рд▓िрдЦा рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓ рдмрдб़ा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдХрдИ рдкुрд╕्рддрдХें рднी рд▓िрдЦीं। рдХंрдкрдиिрдпाँ рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдЭूрдаे рдпा рдмрдв़ा-рдЪрдв़ाрдХрд░ рдХрд╣ी рдмाрддों рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХो рдХैрд╕े рд▓ूрдЯрддी рд╣ैं, рдЗрдирдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓िрдЦрдХрд░ рд╡े рдЬрди-рдЬाрдЧрд░рдг рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рджेрд╢ों рдоें рдХाрдо рдХिрдпा, рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕ेрдоिрдиाрд░-рдЪрд░्рдЪा, рдЧोрд╖्рдаी, рдмैрдардХों рдоें рднाрдЧ рд▓िрдпा, рдЗрди рдпाрдд्рд░ाрдУं рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдпा। рд╡िрдбंрдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै, рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рд╕ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпा рддो рдмांрдЧ्рд▓ा рдоें рд╣ै рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें।
рдЕрдкрдиे рдЫाрдд्рд░-рдЬीрд╡рди рд╕े рд╣ी рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдордЬрджूрд░ों, рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рдмрдб़ी рд╣рдорджрд░्рджी рдеी। рдЬрдм рд╡े рдПрдо.рдбी. рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рддрдм рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЙрди рджिрдиों рд╕ाрд░े рдХाрдо рдордЬрджूрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे, рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдорд╢ीрдиें рдирд╣ीं рдеीं, рдЙрди рджिрдиों рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоेрдЯ्рд░ो рдХा рдХाрдо рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा, рддрдм рдмрдб़ी рддाрджाрдд рдоें рдордЬрджूрд░ рдШाрдпрд▓-рдЪोрдЯिрд▓ рд╣ोрддे рдеे, рд╡े рдЗрд▓ाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдЖрдпा рдХрд░рддे। рдЬिрди рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЗрд▓ाрдЬ рдоें рдЦрд░्рдЪा рд▓рдЧрддा, рд╡ैрд╕े рдордЬрджूрд░ों рдХो рдаेрдХेрджाрд░ рд▓ोрдЧ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдЫोрдб़рдХрд░ рднाрдЧ рдЬाрддे рдеे; рдпрд╣ाँ рдл्рд░ैрдХ्рдЪрд░ рд╡ाрд▓े рдорд░ीрдЬ рднी рднрд░рддी рдирд╣ीं рдХिрдП рдЬाрддे рдеे, рд╕ीрдиिрдпрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЬिрди рдорд░ीрдЬों рдХे рдкрд░рдЪे рдкрд░ ‘E’ рдпाрдиी Emergency рд▓िрдЦ рджिрдпा рдХрд░рддे, рдЙрди्рд╣ीं рдХो рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рднрд░рддी рдХिрдпा рдЬाрддा, рдЕрди्рдпрдеा рдорд░рд╣рдордкрдЯ्рдЯी рдХрд░ рджрд╡ाрдЗрдпाँ рджेрдХрд░ рднेрдЬ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдордЬрджूрд░ों рдХे рджुःрдЦ-рддрдХрд▓ीрдлों рд╕े рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдорд░ीрдЬों рдХे рдкрд░рдЪे рдкрд░ ‘E’ рд▓िрдЦ рджिрдпा рдХрд░рддे, рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдШाрдпрд▓-рдкीрдб़िрдд рдорд░ीрдЬों рдХो рднрд░рддी рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рджेрдЦा рдХि рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рдХैрд╕ी рдЬ्рдпाрджрддी рдФрд░ рдЕрдирджेрдЦी рдХी рдЬाрддी рдеी, рджिрдиोрджिрди рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдмрдв़рддी рдЧрдИ।
рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рджिрд▓ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрдиेрд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╡ाрдХрдпा рд╕ुрдиाрдпा рдеा। рдЙрди рджिрдиों рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЖрдЧ рд╕े рдЬрд▓рдиे рдХे рдХेрд╕ рдмрд╣ुрдд рдЖрддे рдеे, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдоें 25-30 рднी। рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдиाрддे рдЬрдм рд╡े рдЙрд╕ рдорд╣िрд▓ा рд╕े рдкूрдЫрддाрдЫ рдХрд░рддे рдХि рдХैрд╕े рдЬрд▓ рдЧрдпा, рддो рд╡े рдпрд╣ी рдХрд╣ा рдХрд░рддीं рдХि рд╕ाрдм, рд╕्рдЯोрд╡ рдлрдЯ рдЧрдпा। рд╡े рдкूрдЫрддे, рд╕्рдЯोрд╡ рд╕ाрдордиे рдеा рддो рдкीрда рдХैрд╕े рдЬрд▓ा? рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдмрддाрдпा, рдоैं рдЬाрдирддा рдеा рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдмрдб़े рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдорд░्рдж рдЙрди्рд╣ें рдЬрд▓ाрдХрд░ рдоाрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рд╡े рднोрд▓ी-рдЕрднाрдЧी рдорд░рддे-рдорд░рддे рднी рдЕрдкрдиे рдШрд░рд╡ाрд▓ों рдХो рдмрдЪाрддी рдеीं। рдХैрд╕ा рд╕рдорд░्рдкрдг рдеा рдЙрдирдХा। рдПрдХ рдЙрдирдХे рдорд░्рдж рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें рдоिрдЯा рд░рд╣े рдеे।
рдбॉ. рдЬैрдиा рдЧрд▓рдд рдЪीрдЬ рдХрднी рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рдПрдо.рдбी. рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рд╕ाрде ‘рдб्рд░рдЧ рдоेрдбिрд╕िрди рдлोрд░рдо’ рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ рдХि рдЬो рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХे рд▓िрдП рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП। рдЙрди рджिрдиों рдЗрддрдиी рдЕंрдзेрд░рдЧрд░्рджी рдеी рдХि рдмाрд╣рд░ рдХे рджेрд╢ों рдоें рдЬो рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдб्рд░рдЧ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╡ेрди’ рдХрд░ рджी рдЧрдИ рдеीं, рд╡े рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рдзрдб़рд▓्рд▓े рд╕े рдмेрдЪी рдФрд░ рдЦाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рдеीं। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЬрдирддा рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдкुрд╕्рддिрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рдмँрдЯрд╡ाрдИं, рдЗрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рд▓िрдЦा। рдмाрдж рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдпрд╣ рдПрдХ рдЖंрджोрд▓рди рд╣ी рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдРрд╕ा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ рдХि рднाрд░рдд рдХे рдб्рд░рдЧ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдиे рдРрд╕ी 28 рджрд╡ाрдЗрдпों рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░ рдЗрдирдХी рдмिрдХ्рд░ी рдкрд░ рдкाрдмंрджी рд▓рдЧा рджी।
рдИрдоाрдирджाрд░ी, рдХाрдо рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкрдг рдФрд░ рдиिрдбрд░рддा рдЬैрд╕े рдЧुрдг рдбॉ. рдЬैрдиा рдоें рдХूрдЯ-рдХूрдЯ рдХрд░ рднрд░े рдеे। рд╡े рдорд░ीрдЬ рдХा рдкрд░рдлेрдХ्рдЯ рдЗрд▓ाрдЬ рд╣ोрдиे рдХे рд╣िрдоाрдпрддी рдеे। рдПрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдиिрдпुрдХ्рддि рдиाрджिрдпा рдЬिрд▓ा рдХे рд╢्рдпाрдордирдЧрд░ рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рд╣ुрдИ। рдпрд╣ाँ рдХा рдЖрд▓рдо рдРрд╕ा рдеा рдХि рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ेंрдЯрд░ рдкрд░ рдХोрдИ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдирд╣ीं рдеा; рдХोрдИ рдЖрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдеा। рдпрд╣ाँ рдХा рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рд╣ी рдЗрд╕े рд╕ँрднाрд▓ рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рд╡рд╣ी рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдорд░ीрдЬों рдХो рдЬैрд╕े-рддैрд╕े рджрд╡ाрдИ рд╡िрддрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдХрд░рддा рдеा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬрдм рдпрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪे рддो рд▓ोрдЧों рдиे рдЙрдирдХा рдмрдб़ा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा। рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рджिрдиों рдоें рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдФрд░ рджрдмंрдЧ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рджрдмंрдЧрдИ рджिрдЦाрдиे рд▓рдЧे। рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рдм рд▓ोрдЧों рдХो рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧрдХрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХो рджिрдЦाрдиे рдХो рдХрд╣рддे рдеे, рдкрд░ंрддु рдпे рджрдмंрдЧ рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рдХि рдбॉрдХ्рдЯрд░, рдпрджि рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧेंрдЧे рддो рд╣рдоाрд░ी рдХ्рдпा рдЗрдЬ्рдЬрдд рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧी; рд╣рдоें рддो рдмिрдиा рд▓ाрдЗрди рдХे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рд╕ाрдл рдХрд╣ рджिрдпा, рдЖрдкрдХो рдоेрд░े рдпрд╣ाँ рджिрдЦाрдиा рд╣ै рддो рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧрдиा рд╣ी рдкрдб़ेрдЧा, рдоेрд░े рдпрд╣ाँ рдХोрдИ рдЫोрдЯा-рдмрдб़ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╡े рд▓ोрдЧ рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे рдХि рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рджेрдЦ рд▓िрдпा рдХрд░ो। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдХрд╣ рджिрдпा, рдоैं рдШрд░ рдкрд░ рдорд░ीрдЬ рдирд╣ीं рджेрдЦрддा। рддрдм рдЙрди рд▓ोрдЧों рдиे рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рд╕े рдбрд░ाрдпा, рдзрдордХी рджी, рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡ीрдбीрдУ рд╕े рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░ рджी। рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рди рдбрд░рдиा рдеा, рд╕ो рди рдбрд░े, рдФрд░ рдмाрдж рдоें рд╡िрд╡рд╢ рд╣ोрдХрд░ рд╡े рд▓ोрдЧ рднी рд▓ाрдЗрди рдоें рд▓рдЧрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЗрд▓ाрдЬ рдХрд░ाрдиे рд▓рдЧे।
рдпрд╣ीं рдХा рдФрд░ рдПрдХ рд╡ाрдХрдпा рд╣ै, рдЬो рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдкेрд╢ेрд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рд╣ै। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдЙрди рджिрдиों рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рдкेंрд╕िрд▓िрди рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рд▓рдЧाрдП рдЬाрддे рдеे। рдоैं рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдХो рд╕рдордЭाрддा рдХि рдкेंрд╕िрд▓िрди рдХी рджूрд╕рд░ी рдбोрдЬ рдЫрд╣ рдШंрдЯे рдмाрдж рдорд░ीрдЬ рдХो рдоिрд▓ рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП, рддрднी рд╡рд╣ рдЕрд╕рд░рджाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдк्рд░ाрддः рджрд╕ рдмрдЬे рдорд░ीрдЬ рдХो рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рд▓рдЧाрддा рддो рдЧाँрд╡-рджेрд╣ाрдд рдХे рдорд░ीрдЬ рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд╣ी рдЖрддे рдеे, рддрдм рдЙрди्рд╣ें рджूрд╕рд░ी рдбोрдЬ рд▓рдЧाрддा, рджोрдиों рдбोрдЬ рдХे рдмीрдЪ рдХाрдлी рд▓ंрдмा рд╕рдордп рд╣ो рдЬाрдиे рд╕े рдорд░ीрдЬ рдХो рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдлाрдпрджा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдеा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХрд╣рддे рдХि рдЬिрди рдорд░ीрдЬ рдХो рдкेंрд╕िрд▓िрди рд▓рдЧाрдпा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рджूрд╕рд░ी рдбोрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдпं рддрдХ рд░ोрдХ рд▓िрдпा рдХрд░ो। рдПрдХ рддो рдЕрдм рдорд░ीрдЬ рдЗрддрдиी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЖрдиे рд▓рдЧे рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрддे-рдиिрдмрдЯाрддे рдЕрдкрд░ाрд╣्рди рдХे 2-3 рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмрдЬ рдЬाрдпा рдХрд░рддे। рдбॉ. рдЬैрдиा рд╕рдордп рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдХрднी рдХिрд╕ी рдорд░ीрдЬ рдХो рд▓ौрдЯाрддे рдирд╣ीं рдеे। рдЗрд╕рд╕े рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдЪिрдв़ рдЧрдпा, рдЙрд╕рдиे рджूрд╕рд░े рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рднी рднрдб़рдХा рджिрдпा рдФрд░ рд╣рдб़рддाрд▓ рдХрд░ рджी, рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рдпूрдиिрдпрди рдоें рд╢िрдХाрдпрдд рднी рдХрд░ рджी рдХि рдбॉ. рдЬैрдиा рд╣рдо рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕рдордп рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХाрдо рд▓ेрддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯाрдл рдХो рддंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рддो рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдорд░ीрдЬों рдХा рднрд▓ा рд╣ी рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЙрди्рд╣ें рддो рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╕े рдорддрд▓рдм рдеा, рд╕ो рд╡े рдЦुрдж рд╣ी рд╕рдм рдорд░ीрдЬों рдХो рджेрдЦрддे, рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рд▓рдЧाрддे рдФрд░ рдлिрд░ рджрд╡ाрдИ рднी рджेрддे। рдХ्рдпा рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬैрд╕ा рд╕рдорд░्рдкрдг рдФрд░ рд╕ेрд╡ा-рднाрд╡ рдЕрдкрдиे рдорд░ीрдЬों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдм рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं? рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдХा рдХोрдИ рдХाрдо рд░ुрдХрдиे рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╡े рдЕрдХेрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рд╕ेंрдЯрд░ рдЪрд▓ाрддे рд░рд╣े। рд╕рдк्рддाрд╣ рднрд░ рдоें рд╣ी рд╢рд░्рдоिंрджा рд╣ोрдХрд░ рдкूрд░ा рд╕्рдЯाрдл рдХाрдо рдкрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдпा рдФрд░ рдпूрдиिрдпрди рд▓ीрдбрд░ рдиे рднी рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрд╣рдм рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиी рднрд▓ाрдИ рд╕рдордЭी। рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдмाрдХрдпे рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдкेрд╢े рдоें рдЖрдП, рдкрд░ рд╡े рд╕рджैрд╡ рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп-рдкрде рдкрд░ рдЕрдбिрдЧ рд░рд╣े।
рдХुрдЫ рд╕рдордп рддрдХ рдбॉ. рдЬैрдиा рд╣ाрд╡рдб़ा рд╕्рдеिрдд рдЙрд▓ूрдмेрд░िрдпा рдХे рдИрдПрд╕рдЖрдИ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рднी рд░рд╣े। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рдеा рдХि рдИрдПрд╕рдЖрдИ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдлाрдпрджे рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдИрдПрд╕рдЖрдИ рдоें рдЪाрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ैं—рд╣ेрд▓्рде рдЗंрд╢्рдпोрд░ेंрд╕, рдЖрдЙрдЯрдбोрд░ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ, рдЕрдирд▓िрдоिрдЯेрдб рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ рдФрд░ рдкूрд░ी рдлैрдоिрд▓ी рдХो рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рд╕ुрд╡िрдзा। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдмाрд╣рд░ рд╕े рдирд╣ीं рдЦрд░ीрджрдиी рдкрдб़рддीं, рдоेрдбिрдХрд▓ рд▓ीрд╡्рд╕ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा, рдпाрдиी рдШाрдпрд▓ рдпा рдл्рд░ैрдХ्рдЪрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рджो-рддिрд╣ाрдИ рд╡ेрддрди рдоिрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा। рдЬрдм рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЬैрдиा рдоेрдбिрдХрд▓ рдЗंрд╕्рдкेрдХ्рдЯрд░ рдмрдиे рддो рдкैрдирд▓ рдХे рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рддрдеा рдХ्рд▓ीрдиिрдХों рдоें рдлाрд▓рддू рддрдеा рдорд╣ँрдЧी рджрд╡ाрдЗрдпाँ рд▓िрдЦрд╡ाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдлिрд░ рд╕े рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕्рдЯोрд░ों рдкрд░ рдмेрдЪ рджेрдиे рдХे рд░ैрдХेрдЯों рдХा рднंрдбाрдлोрдб़ рдХिрдпा। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рджрд╡ा рдоाрдлिрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ें рдЬाрди рд╕े рдоाрд░рдиे рдХी рдзрдордХी рддрдХ рдоिрд▓ी, рдкрд░ рдХोрдИ рдЙрди्рд╣ें рдбрд░ा рдирд╣ीं рд╕рдХा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХрд╣ा рдХрд░рддे рдеे рдХि рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рджेрд╢ рдХी рддрд░рдХ्рдХी рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рддो рдбॉ. рдЬैрдиा рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдПрдо्рд╕ рдоें рдСрдХ्рдпूрдкेрд╢рдирд▓ рд╣ेрд▓्рде рдоें рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣ो рдЧрдП। рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдиाрддे рдСрдХ्рдпूрдкेрд╢рдирд▓ рд╣ेрд▓्рде рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ्рд╕ рдХो рднूрдоिрдЧрдд рдХोрдпрд▓ा рдЦрджाрдиों рдкрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЬाрддे, рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рд╡े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджिрдЦाрддे рдХि рдордЬрджूрд░ рднीрд╖рдг рдЧрд░рдоी рдФрд░ рдШुрдк्рдк рдЕँрдзेрд░े рдоें рдЦрджाрди рдоें рдХिрди рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрди्рдпाрди्рдп рдСрдХ्рдпूрдкेрд╢рдирд▓ рд╕ाрдЗрдЯों рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╕्рдЯूрдбेंрдЯ्рд╕ рдХो рд▓े рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ाрддे рдеे। рдЙрди рджिрдиों рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдЬैрд╕ा рдХोрдИ рд╡िрднाрдЧ рдирд╣ीं рдеा, рдпрд╣ीं рд░рд╣рддे рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рд╕ाрде рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рджौрд░ाрди рдПрдирдбीрдЖрд░рдПрдл рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХी, рдЬो рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдоाрди рд▓ी рдЧрдИ рдФрд░ рджेрд╢ рдоें рдкрд╣рд▓े-рдкрд╣рд▓ рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдирдбीрдЖрд░рдПрдл рд╡िрднाрдЧ рдмрдиा।
рдЬрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдо्рд╕ рдоें рдПрдкेрдбेрдоिрд▓ॉрдЬी рдкрдв़ा рд░рд╣े рдеे, рддрдм рд╡े рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдЬिрдЯ्рд╕ рдкрд░ рдЬाрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоिрд▓ рдоें рд╡िрдЬिрдЯ рдХा рдмрдб़ा рд╣ी рдордЬेрджाрд░ рд╡ाрдХрдпा рд╕ुрдиाрдпा। рдмोрд▓े рдХि рдоैं рдкूрд░ी рдоिрд▓ рдХा рдоुрдЖрдпрдиा рдХрд░ рдЖрдпा, рдкрд░ рдоुрдЭे рдпрд╣ाँ рдХे рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рдЬрд░ा рднी рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓ा, рдЬрдмрдХि рдХрдИ рдПрдЬेंрд╕िрдпों рдиे рдпрд╣ाँ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╢िрдХाрдпрддें рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рднेрдЬी рдеीं। рдоैं рдЦुрдж рдЕрдЪंрднे рдоें рдеा рдХि рдРрд╕ा рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЬрдм рдоैं рдоुрдЖрдпрдиा рдХрд░ рдмाрд╣рд░ рдЧेрдЯ рдкрд░ рдЖрдпा рддो рд╡рд╣ाँ рдХा рдЧाрд░्рдб рдмोрд▓ा рдХि рд╕рд░, рд▓ाрдУ, рдоैं рдЖрдкрдХे рдХрдкрдб़े рдлींрдЪ рджूँ। рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा, рдпрд╣ рдоेрд░े рдХрдкрдб़े рдХ्рдпों рдЦींрдЪрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рдЙрд╕рдиे рдоुрдЭे рд╕ीрдзा рдЦрдб़ा рдХрд░ рд╕्рдЯीрдо рд░ोрд▓рд░ рд╕े рдоेрд░ा рдХोрдЯ-рдкैंрдЯ рд╕ाрдл рдХिрдпा। рдоैंрдиे рджेрдЦा, рдоेрд░ा рдиीрд▓ा рдХोрдЯ-рдкैंрдЯ рдзूрд▓ рдФрд░ рд░ोрдУं рд╕े рдПрдХрджрдо рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдЕрдм рдоैं рд╕рдордЭा, рдЬрдм рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдЬाрдХрд░ рдмाрд╣рд░ рдЖрдиे рдоें рд╣ी рдиीрд▓ा рдХोрдЯ рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЧрдпा, рддो рдЬो рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдкूрд░े рдЖрда рдШंрдЯे рдЕंрджрд░ рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдлेрдлрдб़ों рдоें рдХिрддрдиा рдЧрд░्рдж-рд░ेрд╢ा рднрд░ рдЬाрддा рд╣ोрдЧा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ाँ рдХे рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдЕрдзेрдб़ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рдЯी.рдмी., рджрдоा рдЬैрд╕े рднрдпंрдХрд░ рд░ोрдЧों рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рдеे।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдХрдкрдб़ा рдоिрд▓ों, рдХोрдпрд▓ा рдЦрджाрдиों, рд╕्рдЯोрдирдХ्рд░ैрд╢рд░ों, рд╕ीрдоेंрдЯ рдлैрдХ्рдЯрд░िрдпों, рдкрд░рдоाрдгु рдмिрдЬрд▓ीрдШрд░ों рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рджौрд░ा рдХिрдпा। рд╡рд╣ाँ рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рд╣ो рд░рд╣ी рдЦिрд▓рд╡ाрдб़, рд╡рд╣ाँ рдХे рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рдЦ्рдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдкेрд╢ рдХी, рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдкुрд░ाрдиे рдЬрдоाрдиे рдХी рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХрдкрдб़ा рдоिрд▓ें рдмंрдж рдХрд░ рджेрдиी рдкрдб़ीं। рдХाрд░рдЦाрдиों-рдоिрд▓ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрдордЧाрд░ों рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдоाрд╣ौрд▓, рд╕рднी рдЬрд░ूрд░ी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ें, рдРрд╕े рд╕рдЦ्рдд рдХाрдиूрди рдмрдиे। рдордЬрджूрд░ों рдХो рдЧ्рд▓рдм्рдЬ, рдоाрд╕्рдХ, рдЬूрддा, рд╣ैрдЯ рдЖрджि рдкрд╣рдирдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЖрдЬ рдордЬрджूрд░ों рдХो рдЬो рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╡े рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХा рд╣ी рд╕ुрдлрд▓ рд╣ैं। рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддिрдпों рдХे рдЕрдиेрдХ рд▓ाрд▓рдЪ рджिрдП рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬрдоीрд░ рдХो рдХрднी рдоैрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा।
рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдПрдХ рдмрдб़ा рд╣ी рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рддрде्рдп рдмрддाрдпा рдХि рд╕ीрдоेंрдЯ рдлैрдХ्рдЯрд░ी рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдордЬрджूрд░ 35 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдХ्рд╖рдо рд╣ो рдЬाрддे рдеे। рдЙрдирдХे рдлेрдлрдбों рдоें рдЗрддрдиी рдбрд╕्рдЯ рднрд░ рдЬाрддी рдеी рдХि рд╡े рдЕрд╕рдордп рд╣ी рдоौрдд рдХे рдоुँрд╣ рдоें рдЪрд▓े рдЬाрддे рдеे, рдФрд░ рдордЬे рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рдЗрди рд╕рдм рдЦрддрд░ों рд╕े рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрдирдЬाрди рдеे। рд╡िрдбंрдмрдиा рджेрдЦिрдП рдХि рдзूрд▓ рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╕ाрдпं рдХो рдЧुрдб़ рдЦाрдиे рдХो рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЙрдирдХा рддрд░्рдХ рдеा рдХि рдЧुрдб़ рдЦाрдиे рд╕े рдзूрд▓-рдЧрд░्рдж рдкेрдЯ рдоें рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░्рдХ рдиे рддो рдоाрдирд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рднी рдлेрд▓ рдХрд░ рджिрдпा। рд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рд▓ी рдЬाрдиेрд╡ाрд▓ी рдзूрд▓-рдЧрд░्рдж рдкेрдЯ рдоें рдХैрд╕े рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рддो рд╕ीрдзे рдлेрдлрдб़ों рдоें рд╣ी рдЬाрдПрдЧी। рддो рдРрд╕ा-рдРрд╕ा рдЦिрд▓рд╡ाрдб़ рдордЬрджूрд░ों рдХी рдЬिंрджрдЧी рд╕े рд╣ो рд░рд╣ा рдеा।
рднोрдкाрд▓ рдЧैрд╕ рдХांрдб рдХी рдЬाँрдЪ рдХा рдЬिрдо्рдоा рднी рдбॉ. рдЬैрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЯीрдо рдХो рд╕ौंрдкा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдЬाँрдЪ рдХा рдЙрдирдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдмрдб़ा рджुрдЦрдж рд░рд╣ा। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдпूрдиिрдпрди рдХाрд░्рдмाрдЗрдб рдХे рдоाрд▓िрдХ рдПंрдбрд░्рд╕рди рдХो рднाрдЧ рдЬाрдиे рджिрдпा। рд╕ेрд╡ा-рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрдЧрдарди рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖ рдЧрдП, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЦूрдм рдкैрд╕ा рдмрдиाрдпा। рдЬрдм рд╕рд░рдХाрд░ рд╣ी рдХंрдкрдиी рдХे рдоाрд▓िрдХ рдХो рдмрдЪा рд░рд╣ी рдеी рддो рдХोрдИ рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा। рдЙрдирдХी рдЯीрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХिрдП рдЧрдП рд╕рдмूрдд рддрдеा рдЖँрдХрдб़े рднी рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЙрдирд╕े рдЫीрди рд▓िрдпे; рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдЖрдХрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЯीрдо рдХे рд╕ाрде рдмрджрд╕рд▓ूрдХी рдХी, рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХो рдоाрд░ा-рдкीрдЯा।
рдбॉ. рдЬैрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдеे। 1991 рдоें рдЬрдм рд╕ूрд░рдд рд╢рд╣рд░ рдоें рдк्рд▓ेрдЧ рдлैрд▓ा, рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдо्рд╕ рдоें рд╣ी рдеे। рдЙрдирдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХी рдПрдХ рдЯीрдо рд╕ूрд░рдд рдХे рдк्рд▓ेрдЧ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЗрд▓ाрдХों рдоें рд╣ाрд▓ाрдд рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬी। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдордгिрдкुрд░ рдоें рдк्рд▓ेрдЧ рдлैрд▓рдиे рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЖрдиे рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╡рд╣ाँ рднी рдЗрди्рд╡ेрд╕्рдЯीрдЧेрд╢рди рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЯीрдо рднेрдЬी। рдпрд╣ाँ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдмрдб़े рд╣ी рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рдФрд░ рдордЬेрджाрд░ рдеे। рдЗрд╕рдХे рдХрд░ीрдм рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рд╣ी рджेрд╢-рджुрдиिрдпा рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдХा рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рдмोрд▓рдмाрд▓ा рд╣ुрдЖ। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा рдХि рдЗрд╕े рджेрд╢ рдоें рдлैрд▓рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд░ोрдХрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╕ो рддुрд░рдд-рдлुрд░рдд ‘рдиेрд╢рдирд▓ рдПрдб्рд╕ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓рд░ рдмोрд░्рдб’ рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЖрдИрдПрдорд╕ीрдЖрд░ рдХे рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдХि рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рд╡िрднाрдЧ рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (WHO) рдФрд░ рд░ेрдбрдХ्рд░ाॅрд╕ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдиे рд╢्рд░ीрдоाрди рдЖрд░.рдЖрд░. рджाрд╕ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рдПрдХ рдСрдлिрд╕ рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдиे рдЕрдкрдиा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдХि рдХुрдЫ рднी рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ो рдХि рднाрд░рдд рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рд╣ै рднी рдпा рдирд╣ीं? рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдкрд░ рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдПрдЧा।
рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा, рджेрд╢ рдХे рдЪाрд░ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों—рджिрд▓्рд▓ी, рдХрд▓рдХрдд्рддा, рдЪेрди्рдирдИ, рдоुंрдмрдИ—рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рдкाрдпрд▓рдЯ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा। рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдиे рджो рдХंрд╕рд▓्рдЯेंрдЯ рднी рд╣ाрдпрд░ рдХिрдП, рд╕рдмрдХो рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиा рдеा। рд░ेрдбрд▓ाрдЗрдЯ рдПрд░िрдпा рдоें рдЬाрдХрд░ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों (рд╕ेрдХ्рд╕ рд╡рд░्рдХрд░्рд╕) рд╕े рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬुрдЯाрдиी рдеी, рдЙрдирдХी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЬाँрдЪ рдХрд░ाрдиी рдеी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрди्рдп рд╢рд╣рд░ों рдХे рд▓िрдП рддो рд░िрд╕рд░्рдЪрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे, рдкрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рдЖрдиे рдХो рдХोрдИ рддैрдпाрд░ рди рдеा। рдЖрдЦिрд░ рдбिрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдиे рдЗрд╕ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдХрд▓рдХрдд्рддा рднेрдЬा। рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдЖрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрд╢рди рдСрдл рд╣ाрдЗрдЬीрди рдРंрдб рдкрдм्рд▓िрдХ рд╣ेрд▓्рде, рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдкрдм्рд▓िрдХ рд╣ेрд▓्рде рд╕ाрдЗंрдЯिрд╕्рдЯ рдХे рдиाрддे рдПрдб्рд╕ рдкрд░ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ोрдиाрдЧाрдЫी рдФрд░ рджूрд╕рд░े рд░ेрдб рд▓ाрдЗрдЯ рдПрд░िрдпा рдоें рджौрд░े рдХिрдП।
рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдордЬा рдпрд╣ рдХि рддीрди рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдоें рдЬिрди рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдпрд╣ рдкाрдпрд▓рдЯ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ рдлेрд▓ рд╣ो рдЧрдпा, рд╡े рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХा рд╕рдм рд░ुрдкрдпा рдЪрдЯ рдХрд░ рдЧрдП, рдмाрдж рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЬेрд▓ рдЬाрдиा рдкрдб़ा। рдХेрд╡рд▓ рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा। рдЗрд╕рд╕े рдбॉ. рдЬैрдиा рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ो рдЧрдП। рддрдм рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдХा рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕рдм рд░ेрдб рд▓ाрдЗрдЯ рдПрд░िрдпा рдоें рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЧ्рд░ुрдк рдмрдиाрдП, рдлिрд░ рдЗрдирдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рд╕рди् 1995 рдоें рд╕ेрдХ्рд╕рд╡рд░्рдХрд░्рд╕ рдСрд░्рдЧेрдиाрдЗрдЬेрд╢рди рдкूрд░े рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдоें рдХ्рдпों рд░рдЦें, рд╣рдоें рдЗрд╕рдХी рд▓ीрдбрд░рд╢िрдк рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рд╣ी рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдЙрди्рд╣ें рд╕рдорд░्рде рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬिрд╕ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдеे, рдЙрд╕рдХा рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा рдХि рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╣рдо рдЪрд▓ाрдПँрдЧे, рд▓ेрдХिрди рдбॉ. рдЬैрдиा рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдЗрд╕рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рд╣ी рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЕрддः рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд╕ंрдЧрдарди DMSC, рдпाрдиी ‘рджुрд░्рдмाрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕рдоिрддि’ рдХा рдЧрдарди рд╣ुрдЖ।
рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдХा рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдиाрд░ाрдЬ рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдмुрд░ा-рднрд▓ा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдоीрд░рдЬाрдлрд░ рдХрд╣рдХрд░ рдмेрдЗрдЬ्рдЬрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕рд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдиौрдХрд░ी рдЫोрдб़ рджी, рдЬрдмрдХि рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдХुрдЫ рдорд╣ीрдиे рдмाрдж рд╣ी рдЗрд╕ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдХे рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдеे। рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें ‘рджुрд░्рдмाрд░’ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдПрд╢िрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиा। рдоेрд░े рдкूрдЫे рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдХि ‘рджुрд░्рдмाрд░’ рдмांрдЧ्рд▓ा рднाрд╖ा рдХा рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—‘рд░ुрдХрдиा рдирд╣ीं, рдЪрд▓рддे рдЬाрдиा।’
рд╣рд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЬрдб़-рдоूрд▓ рд╕े рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиा рдбॉ. рдЬैрдиा рдХी рдЖрджрдд рдеी। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЕрдм рджुрд░्рдмाрд░ рдХे рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рдХे рдиाрддे рдЗрд╕े рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдмрдиा рд░рд╣े рдеे рддो рд╡рд╣ीं рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рд╕ाрде рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдоुрдж्рджों рдкрд░ рднी рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рд╕ंрд╕्рдеा care рдЬॉрдЗрди рдХрд░ рд▓ी рдеी; рдмाрдж рдоें NACO рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдмैंрдХॉрдХ, рдл्рд░ांрд╕, рдпूрдПрд╕рдП, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рд╕рд╣िрдд рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рекрез рджेрд╢ों рдоें рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी рддрдеा рдЕрди्рдп рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдХाрдо рдХिрдпा। рдЖрдЬ рджुрд░्рдмाрд░ рдпाрдиी DMSC рдоें 65 рд╣рдЬाрд░ рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рд░рдЬिрд╕्рдЯрд░्рдб рд╣ैं рдФрд░ рдХोрд▓рдХाрддा рдорд╣ाрдирдЧрд░ рдоें рд╣ी рджुрд░्рдмाрд░ рдХे рдЕрдкрдиे рддीрди рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рдЗрдоाрд░рддों рдоें рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕ैрдХрдб़ों рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рдмрддौрд░ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं।
рджुрд░्рдмाрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдоें ‘рдЙрд╖ा’ рдорд▓्рдЯीрдкрд░्рдкрдЬ рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рд▓ि. рдПрдХ рдФрд░ рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдмрдиा, рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдЕрдкрдиा рдмैंрдХ, рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдирдИ рдзाрд░ рджी। ‘рдЙрд╖ा’ рдиे рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрдмрд▓ рджिрдпा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХो рд╕ूрджрдЦोрд░ों рдХे рдЪंрдЧुрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдФрд░ ‘рдЙрд╖ा’ рдХो рдЦрдб़ा рдХрд░рдиे рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдХो рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдкрд░ рдЦेрд▓рдиा рдкрдб़ा। рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдирдИ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЖрддी рдЧрдИं, рдбॉ. рдЬैрдиा рднी рдЙрдирдХे рд╕рдоाрдзाрди рдоें рдПрдХ-рдПрдХ рдирдпा рд╕ंрдЧрдарди рдЦрдб़ा рдХрд░рддे рдЧрдП। рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдХोрд▓рдХाрддा рдХे рдмрд░рдИрдкुрд░ рдоें ‘рд░ाрд╣ुрд▓ рд╡िрдж्рдпा рдиिрдХेрддрди’, рдпाрдиी рдЪिрд▓्рдб्рд░рди рд╣ोрдо рдЦрдб़ा рдХिрдпा, рдпрд╣ाँ рдЙрдирдХा рд░рд╣рдиा-рдЦाрдиा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдиिрд╢ुрд▓्рдХ рд░рдЦा, рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЙрдд्рддрдо рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ी рдХे рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рджुрдЧ्рдз рдХे рд▓िрдП рдЧाрдп-рдмрдХрд░ी рдкाрд▓рди, рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рдХे рд▓िрдП рджो рддाрд▓ाрдм, рдЪाрд╡рд▓-рд╕рдм्рдЬी рдХे рд▓िрдП рдЦेрддी рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ाँ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рддाрдЬा-рдкौрд╖्рдЯिрдХ рднोрдЬрди рдоिрд▓рддा рд░рд╣े।
рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдкрдв़рдиे рдоें рд░ुрдЪि рдирд╣ीं рд░рдЦрддे рдеे, рдкрд░ рдЬिрдирдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрднा рдеी, рдЙрдирдХे рд▓िрдП ‘рдХोрдорд▓ рдЧांрдзाрд░’ рдиाрдордХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдХेрдбрдоी рдмрдиाрдИ, рдЖрдЬ рдЗрд╕рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ рдиृрдд्рдп-рдЧाрди рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдлुрдЯрдмाॅрд▓ рдмेрд╣рдж рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ै, рдЕрддः рдЦेрд▓ рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП ‘рджुрд░्рдмाрд░ рд╕्рдкोрд░्рдЯрд╕ рдПрдХेрдбрдоी’ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдИ, рдмрд▓्рдХि рд╣ोрдо рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢ाрдирджाрд░ рдлुрдЯрдмाॅрд▓ рдк्рд▓ेрдЧ्рд░ाрдЙंрдб рднी рдмрдирд╡ाрдпा, рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдмрджрдиाрдо рдЧрд▓िрдпों рдоें рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рдУрд░ рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдпे рдиौрдЬрд╡ाрди рдЖрдЬ рднाрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं, рджुрдиिрдпा рдХी рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рдлुрдЯрдмॉрд▓ рдЯीрдоों рдоें рдЦेрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдиेрд╢рдирд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдСрдл рд╕ेрдХ्рд╕рд╡рд░्рдХрд░्рд╕, рд╕ेрд▓्рдл рд░ेрдЧुрд▓ेрдЯрд░ी рдмोрд░्рдб, рдпौрдирдХрд░्рдоी рдЧेрд╕्рдЯрд╣ाрдЙрд╕, рдпौрдирдХрд░्рдоी рдУрд▓्рдб рдПрдЬ рд╣ोрдо, рдлुрдЯрдмॉрд▓ рдк्рд▓ेрдпрд░ рд╕्рдЯे рд╣ोрдо, рдЕрдорд░ा рдкрджाрддि, рд╢्рд░рдордЬीрд╡ी рдорд╣िрд▓ा рд╕ंрдШ, рдмрд▓рд░ाрдо рдбे рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ рдЖрдиंрджрдо्, рдордорддा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдСрдл рдкॉрдЬिрдЯिрд╡ рд╡ूрдоेрди, рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдлॉрд░ рд╣ुрдоा рдбрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдРंрдб рд╕ोрд╢рд▓ рдПрдХ्рд╢рди, рд╡िрдиोрджिрдиी рд╢्рд░рдоिрдХ рдпूрдиिрдпрди, рджुрд░्рдмाрд░ рджिрд╢ा, рдорд╣िрд▓ा рдЧृрд╣рд╢्рд░рдоिрдХ рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕ंрдЧрдарди, рджुрд░्рдЬोрдп рджुрд░्рдмाрд░, рджुрд░्рдмाрд░ рдк्рд░ाрдХрд╢िрдиी, рд╕ोрдиाрдЧाрдЫी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдРंрдб рдЯ्рд░ेрдиिंрдЧ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ, рдоाрдирднूूрдо рд▓ोрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХृрддि рд╡ рдирдЪिрдиी рдЙрди्рдирдпрди рд╕рдоिрддि, рдЕрдорд▓ाрд╕ोрд▓ рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдЧ्рд░ाрдо рдЙрди्рдирдпрди рдХрдоेрдЯी, рд▓ाрдЧाрдбोрд░ी рдЧ्рд░ाрдо рдХрд▓्рдпाрдг рд╕рдоिрддि рдЖрджि рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд╕ंрдЧрдарди рдЦрдб़े рдХिрдП। рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдеे। рдЬिрди рдмрджрдиाрдо рдмрд╕्рддिрдпों рдХी рдУрд░ рджिрди рдХे рдЙрдЬाрд▓े рдоें рд▓ोрдЧ рдЬाрдиा рднी рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХे рджрд▓рджрд▓ рдоें рдлँрд╕ी рдЗрди рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдоें рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рд▓рдЧा рджिрдпा।
рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं, рдШрд░ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдбोрдоेрд╕्рдЯिрдХ рд╡рд░्рдХрд░्рд╕ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рднी рдХाрдо рдХिрдпा। рднрд▓े рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी/рдПрдб्рд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें ‘рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдПрдХ्рд╕ीрд▓ेंрд╕ рдЕрд╡ाрд░्рдб’, рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП ‘рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЬ्рдпोрддि рдЕрд╡ाрд░्рдб’ рдоिрд▓े, рдкрд░ рдРрд╕ा рдХोрдИ рдЕрд╡ाрд░्рдб рдирд╣ीं, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдЖँрдХा рдЬा рд╕рдХे। рдбॉ. рдЬैрдиा рдмрдб़े рд╣ी рдкрд░рджुःрдЦрдХाрддрд░ рдеे। рдЬрдм рдХोрд░ोрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рдоें рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдХे рдЪрд▓рддे рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдзंрдзा рд╣ी рдЪौрдкрдЯ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рджो рдЧрдЬ рдХी рджूрд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЖ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рдеे, рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпाँ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИं। рдЙрдирдХी рдл्рд░िрдХ рдХрд░рддे рдбॉ. рдЬैрдиा рдПрдХ рджिрди рднी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рдмैрдаे, рд░ोрдЬाрдиा рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдЖрддे рд░рд╣े। рдХोрд▓рдХाрддा рд╣ाрдИрдХोрд░्рдЯ рдоें рдЕрд░्рдЬी рд▓рдЧрд╡ाрдХрд░ рдмंрдЧाрд▓ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ूрдЦे рд░ाрд╢рди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░ाрдИ, рдбोрд░ рдЯू рдбोрд░ рд░ाрд╢рди рдЙрдирдХे рдШрд░ों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрд╡ाрдпा। рдЧрд░ीрдм рд▓ोрдЧों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рднी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдкрд░ рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдЙрд╕ी рджौрд░ाрди рд╡े рдХोрд░ोрдиा рдХी рдкрдХрдб़ рдоें рдЖ рдЧрдП। рдХोрд░ोрдиा рдХी рднрдпाрд╡рд╣рддा рдХो рд╡े рдЬाрдирддे рдеे, рдЖрдИрд╕ीрдПрдордЖрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХोрд╡िрдб рдкрд░ рдЧрдаिрдд рдиेрд╢рдирд▓ рдЯाрд╕्рдХ рдлोрд░्рд╕ рдХे рд╡े рд╕рджрд╕्рдп рднी рдеे, рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХी рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдорджрдж рдоें рд▓рдЧे рд░рд╣े, рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХी рдорджрдж рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╣ी рдоिрдЯा рдмैрдаे।
рдЪिрд▓्рдб्рд░िрди рд╣ोрдо рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдЯрд╣рд▓рддे рд╣ुрдП рдмाрддрдЪीрдд рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा рдеा—рд╢рд░्рдоाрдЬी, рдЕрдм рдоैं рдПрдирд╡ाрдпрд░рдирдоेंрдЯ рдкрд░ рднी рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдЖрдЬ рдХा рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдЖрдк рдЬुрд▓ाрдИ рдоें рджुрдмाрд░ा рдЖ рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं, рддрдм рдЗрд╕ рдкрд░ рдбिрд╕рдХрд╕ рдХрд░ेंрдЧे; рдкрд░ рдиिрдпрддि рдХो рдпрд╣ рдоंрдЬूрд░ рди рдеा рдФрд░ рдЖрда рдордИ рдХो рд╣ी рд╡े рджूрд╕рд░े рдоिрд╢рди рдкрд░ рдиिрдХрд▓ рдЧрдП। рдкрд░ рдЬिрди рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рдХॅрд░िрдпрд░ рддрдеा рдЬीрд╡рди, рджोрдиों рдиिрдЫाрд╡рд░ рдХрд░ рджिрдП, рдЙрди рдпौрдирдХрд░्рдоिрдпों рдиे рдбॉ. рдЬैрдиा рдХे рдЕрд╡рджाрди рдХो рдЬрд▓्рджी рд╣ी рднुрд▓ा рджिрдпा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЙрд╖ा’ рдмैंрдХ рдоें рдЬрдоा рдХрд░ाрдП рдЧрдП рд░ुрдкрдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдХोрд░्рдЯ-рдХрдЪрд╣рд░ी рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧाрдиे рдкрдб़ рд░рд╣े рд╣ैं। рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдХрднी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдирд╣ीं рдХी рд╣ोрдЧी рдХि рдРрд╕ा рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдкрд░ рдбॉ. рдЬैрдиा рдорд╣ाрдоाрдирд╡ рдеे; рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЕрдкрдиा рдпा рдкрд░ाрдпा рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдбॉ. рдЬैрдиा рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧ рдХрднी рдирд╣ीं рдорд░ рд╕рдХрддे, рд╡े рдЕрдкрдиे рдХाрдоों рдоें, рд╕ोрдЪ рдоें, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдоें рд╣рдоेрд╢ा рдЬिंрджा рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдоैं рдкрд╣рд▓ा рдРрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ूँ, рдЬिрд╕े рдбॉ. рдЬैрдиा рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЬीрд╡рди-рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдиाрдИ рдеी। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдердо рдкुрдг्рдпрддिрдеि рдкрд░ рдоैं рдкूрд░ी рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рдЕрд░्рдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ूँ।
***
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдоृрдд, 4/19 рдЖрд╕рдл рдЕрд▓ी рд░ोрдб, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002
рджूрд░рднाрд╖: 9868525741