Showing posts with label рдЗрдорд░ाрди рдЕंрд╕ाрд░ी. Show all posts
Showing posts with label рдЗрдорд░ाрди рдЕंрд╕ाрд░ी. Show all posts

‘рдк्рд░ेрдо рдХी рдкीрд░’ рдХрд╡ि рдЬाрдпрд╕ी рдХी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा


- рдЗрдорд░ाрди рдЕंрд╕ाрд░ी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж (рднाрд░рдд)
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 957 375 7203

 ‘рдк्рд░ेрдо рдХी рдкीрд░’ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдЦ्рдпाрдд ‘рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी’ рдк्рд░ेрдо рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдЧुрдЖ рдХрд╡ि рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рднाрд░рдд рдоें рдЬрди्рдоे рдеे рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдпрд╣ाँ рдХे рдирд╣ीं рдеे। рдЕрдЧрд░ рдЙрдирдХे рдиाрдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рдоूрд▓ рд╕्рдеाрди рдХी рдкреЬрддाрд▓ рдХी рдЬाрдпे рддो рдЬाрдпрд╕ी рдорд▓िрдХ рд╡ंрд╢ рдХे рдеे। рдоिрд╕्рд░ рдоें рд╕ेрдиाрдкрддि рдпा рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХो ‘рдорд▓िрдХ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдоें рдЦिрд▓рдЬी рд╡ंрд╢ рдХे рд░ाрдЬрдХाрд▓ рдоें рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдЪाрдЪा рдХो рдорд░рд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдорд▓िрдХों рдХो рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдеा, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдиाрдо рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдХाрдлी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдИрд░ाрди рдоें ‘рдорд▓िрдХ’ реЫрдоींрджाрд░ рдХो рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा, рдЗрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рд╡рд╣ाँ рдХे рдиिрдЧрд▓ाрдо рдк्рд░ाрди्рдд рд╕े рдЖрдпे рдеे рдФрд░ рд╡рд╣ीं рд╕े рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी  рдкрджрд╡ी ‘рдорд▓िрдХ’ рдеी। рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╡ंрд╢рдЬ рдЕрд╢рд░рдлी рдЦाрдирджाрди рдХे рдЪेрд▓े рдеे рдФрд░ рдорд▓िрдХ рдХрд╣рд▓ाрддे рдеे।”1
рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдпрд╣ाँ рдХे рдирд╣ीं рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рдмрд╕рдиे рдХे рдмाрдж рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдЪूँрдХि рдпे рдЕрдоेрдаी рдХे рдиिрдХрдЯ ‘рдЬाрдпрд╕’ рдХे рдеे рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдиाрдо рдоें ‘рдЬाрдпрд╕ी’ рдЬुреЬ рдЧрдпा। рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдкिрддा рдХिрд╕ाрди рдеे рдФрд░ рдХृрд╖िрдХाрд░्рдп рдоें рдЬाрдпрд╕ी рд╕्рд╡рдпं рдХुрд╢рд▓ рдеे рдЬैрд╕ा рдХि рдЙрдиे рдкрджों рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
         рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдоूрд▓рддः рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдеे, рдЬिрдирдХी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо, рдЖрдЪाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕рдмрдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рдХी рдХрдеा рдЬो рдоूрд▓рддः рд╣िрди्рджू рдШрд░ाрдиों рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд, рд╣िрди्рджू рд░ीрддि-рдиीрддि рд╕े рдХрд╣ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдеा рдеी, рдРрд╕ी рдХрдеा рдХो рдЬрдирднाрд╖ा ‘рдЕрд╡рдзी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧреЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рдеा рдХि рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХрдеाрдУं рдХी  рдХोрдИ рдХрдоी рдеी। рдлाрд░рд╕ी рдоें ‘рд▓ैрд▓ा-рдордЬрдиू рдХी рдХрдеा’, рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХी рдХрдеा рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд░рд╣ी। рд▓ेрдХिрди рдЬाрдпрд╕ी рдХा рдорди рддो рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдоें рд╣ी рд░рдорддा рд╣ै।
     ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рдХрдеा рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдХрдеा рдХो рд▓ोрдХ рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдмिрдаाрдиे рдХा рдХाрдо рддो рдЬाрдпрд╕ी рд╣ी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕ рдХрдеा рдХो рд▓ोрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП। рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХे рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╡рд░्рдгрди рддрдХ рдоें рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдд्рд░ुрдЯि рдирд╣ीं рджिрдЦрддी। рд╕рдм рдХुрдЫ рд▓ोрдХ-рд╡िрдзाрди рдФрд░ рд╣िрди्рджू рд░ीрддि-рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – 
рдЬाрдпрд╕ рдирдЧрд░ рдзрд░рдо рдЕрд╕्рдеाрдиू। рддрд╣ाँ рдЖрдЗ рдХрд╡ि рдХीрди्рд╣ рдмрдЦाрдиू।
рдФ рдмिрдирддी рдкंрдбिрддрди рд╕рди рднрдЬा। рдЯूрдЯ рд╕ँрд╡ाрд░рд╣ु, рдоेрд░рд╡рд╣ु рд╕рдЬा।2 
рдЬाрдпрд╕ी ‘рдЬाрдпрд╕’ рдХो рдзрд░्рдорд╕्рдеाрди рдмрддाрддे рд╣ैं рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░ेрдордкूрд░्рд╡рдХ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдпрджि рдХोрдИ рдд्рд░ुрдЯि рд╣ो рдЧрдпी рд╣ो рддो рдЙрд╕े рд╕ुрдзाрд░рдХрд░ рд░рдЪрдиा рдХी рд╢ोрднा рдмреЭाрдИ рдЬाрдП। рдЬाрдпрд╕ी рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдзाрди рдк्рд░ेрдо рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рд╣ी рд╣ै рдЬो рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдЬाрддि рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХो рддोреЬрдХрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдордиुрд╖्рдп рдмрдирддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рди рд╕рдордЭ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рддीрдЬ-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдзрд░्рдо, рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрдзि-рд╡िрдзाрди, рдлрд▓-рдлूрд▓, рдкाрдХрдХрд▓ा, рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрднिрди्рди рдЛрддुрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рднी рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд╣ैं। ‘рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рд╡рд░्рдгрди рдЦрдг्рдб’  рдоें рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдХी рд╢ोрднा рдмреЭрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рдлूрд▓ै рдлрд░ै рдЫрд╡ौ рдЛрддु, рдЬाрдирд╣ु рд╕рджा рдмрд╕ंрдд।3  
рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рдлрд▓рдиे-рдлूрд▓рдиे рдХा рдЕрдкрдиा рд╕рдордп рд╣ोрддा рд╣ै, рдЛрддु рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдкрд░ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рддो рд╕рднी рдЛрддुрдПँ рд╡рд╕ंрдд рд╣ी рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдХा рдЬ्рдЮाрди, рд▓ोрдХ рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рд▓ोрдХ-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рд╣ी рдиाрдо рдЖрддे рд╣ैं  рдЬैрд╕े – рдЖрдо, рдХрдЯрд╣рд▓, рдмреЬрд╣рд▓, рдЦिрд░рдиी, рдЬाрдоुрди, рдорд╣ुрдЖ рдЖрджि। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрди рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЙрдирдХे рдк्рд░рдХृрдд, рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ोрдХ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं। 
       рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЛрд╖ि, рдоुрдиिрдпों рдХा рд╕рджा рд╣ी рдЖрджрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрдирдХा рд╡рд░्рдгрди рдмреЬे рдЖрджрд░ рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдд-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –
рдХोрдЗ рд░िрдЦेрд╕्рд╡рд░ рдХोрдИ рд╕рди्рдпाрд╕ी। рдХोрдЗ рд░ाрдордЬрди рдХोрдИ рдорд╕рд╡ाрд╕ी।
рдХोрдЗ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдкंрде рд▓ाрдЧे। рдХोрдЗ рджिрдЧрдо्рдмрд░ рдЖрдЫрд╣िं рдиांрдЧे।
рдХोрдЗ рд╕рд░рд╕ुрддी рд╕िрдж्рдз рдХोрдЗ рдЬोрдЧी। рдХोрдЗ рдиिрд░ाрд╕ рдкंрде рдмैрда рдмिрдпोрдЧी।
рдХोрдЗ  рдорд╣ेрд╕ुрд░ рдЬंрдЧрдо рдЬрддी। рдХोрдЗ рдПрдХ рдкрд░рдЦै рджेрд╡ी рд╕рддी।4  
рдЬाрдпрд╕ी рд╕рди्рдпाрд╕िрдпों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा, рдЖрд░ाрдз्рдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдкाрд╕рдиा рдкрдж्рдзрддि рдФрд░ рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी  рдЕрд╡рдзि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े ‘рдорд╕рд╡ाрд╕ी’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрд╣ рднрд░ рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдиा, рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд▓ोрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдиाрдердкंрдеी рд╕ाрдзुрдУं рдХे рд╢ृंрдЧाрд░ рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬрдм рд░рддрдирд╕ेрди рд╕ाрдзु рд╡ेрд╢ рдоें рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХी рдЦोрдЬ рдоें рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – рдХाрдиों рдоें рдоुंрджрд░ी рдФрд░ рдХंрда рдоें рдЬрдпрдоाрд▓, рд╣ाрде рдоें рдХрдоंрдбрд▓ рдФрд░ рдХंрдзे рдкрд░ рдмाрдШрдо्рдмрд░, рдкैрд░ों рдоें рдЦрдбाрдК рдФрд░ рд╕िрд░ рдкрд░ рдЫрдд्рд░, рд╕ाрде рд╣ी рд▓ाрд▓ рд╡ेрд╢ рдкрд╣рдирдХрд░ рдЦрдк्рдкрд░ рд▓िрдП-
рдоुंрдж्рд░ा рд╕्рд░рд╡рди рдХंрда рдЬрдкрдоाрд▓ा। рдХрд░ рдЙрджрдкाрди рдХांрдз рдмрдШрдЫाрд▓ा।
рдкाँрд╡рд░ि рдкाँрд╡ рд▓ीрди्рд╣ рд╕िрд░ рдЫाрддा। рдЦрдк्рдкрд░ рд▓ीрди्рд╣ рднेрд╕ рдХै рд░ाрддा।5 
           рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╣ृрджрдп рддो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕंрдЪрд▓ рдоें рд╣ी рдмрд╕рддा рд╣ै рдФрд░ рдЧँрд╡рдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдеाрддी рд▓ोрдХ рдоें। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕрдкрдиा рд▓ोрдХ рд╣ोрддा рдФрд░ рд╣рд░ рд▓ोрдХ рдХी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдЗрди рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХी рдХोрдИ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рднी рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХी рдоाँрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рдЕрдЧрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рд╣ी рддрд▓ाрд╢ी рдЬाрдиे рд▓рдЧे рдлिрд░ рддो рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी।
  рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд▓ोрдХ, рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд╣рд▓ू рдкрд░ рдЕрдкрдиा-рдЕрд▓рдЧ рдордд рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЛрддुрдУं рдХी рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд╣ैं, рддो рдмрд░рд╕ाрдд рдЛрддु рдоें рд╣рд░ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддा। рдиाрдЧрдорддी рдХे рд╡िрдпोрдЧ рдоें рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдмрд░рд╕рддे рд╣ैं, рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕рдХा рдЦुрдмрд╕ूрд░рдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиे рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ–рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд▓ोрдХ рдоें рд╣ै рдФрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ैं – рдЧुрдбुрд░ु – рддुрд╣ी-рддुрд╣ी рдХрд╣рдХрд░ рдЦीрдЭрддी рд╣ै, рддो рдкрдг्рдбुрдХ – рдПрдХै-рддुрд╣ी, рдПрдХै-рддुрд╣ी рдХा рдз्рдпाрди рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЧ्рд╡ाрд▓िрди – рджрд╣ी-рджрд╣ी рдкुрдХाрд░рддी рд╣ै, рд╣рд░िрдпрд▓ (рд╣ाрд░िрд▓) рдЕрдкрдиा рджрд░्рдж рд╕ुрдирддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕ рддрдоाрдо рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рджेрддे рд╣ैं। рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
        рдЬाрдпрд╕ी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рднी рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЧрд╣рди рдЬ्рдЮाрди рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХा рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдкूрд░ी рд╣िрди्рджू-рд░ीрддि рд╕े рдордиाрддे рд╣ैं, рдЫрдаी рдкूрдЬрди, рдЬрди्рдо рдлрд▓, рдХिрд╕ рд░ाрд╢ि рдоें рдХрди्рдпा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдЬाрдпрд╕ी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХा рдиाрдо рдпूँ рд╣ी рдирд╣ीं рд░рдЦ рджेрддे, рдмрд▓्рдХि рдкूрд░े рд╡िрдзि-рд╡िрдзाрди рдХे рд╕ाрде рдкंрдбिрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХрди्рдпा рдХा рдЬрди्рдо ‘рдХрди्рдпा рд░ाрд╢ि’ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдиाрдо ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рд░рдЦрдиा рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХी рдЖрдпु рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдзрд░्рдо–рдЬ्рдЮाрди рдЖрджि рдХाрд░्рдпों рдоें рднी рджрдХ्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХे рд▓िрдП рдЕрдЪ्рдЫे ‘рд╡рд░’ рдХी рдЪिंрддा рд╕े рдЪिंрддिрдд рдкिрддा рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣рд░ рдкिрддा рдХी рдоुрдЦ्рдп рдЪिंрддा рд╣ोрддी рд╣ै।  
     рдЬाрдпрд╕ी рдЬिрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдоें рд░рдЪрддे рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рдк्рд░ेрдо рд╣ै। рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдПрдХ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдФрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рднी। рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд▓िрдЦрддे рдкреЭрддे рдЪрд▓рддे рдЪрд▓ी рдЖрдпी рд╣ै। рдорддрд▓рдм ‘рдк्рд░ेрдо’ рд╕ाрд░्рдердХ рд╡िрд╖рдп рднी рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХा рдоोрд▓ рдЙрд╕рдХे рдоाрд░्рдЧ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдаिрдиाрдИ рдЕрдЪ्рдЫे рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо-рдкрде рдХी рдХрдаिрдирддा рдкрд░ рдЬрдм рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡ि ‘рдмोрдзा’ рдХрд╣рддे рд╣ै –                     
                                          рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХो рдкंрде рдХрд░ाрд▓ рдорд╣ा, рддрд░рд╡ाрд░ि рдХी рдзाрд░ рдкै рдзाрд╡рдиो рд╣ै।6 
         рдЗрддрдиे рд╕ाрд░्рдердХ рдФрд░ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे, рдкреЭрдиे рдФрд░ рдЗрд╕ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो ‘рдмोрдзा’ рддрд▓рд╡ाрд░ рдХी рдзाрд░ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХे рд╕рдоाрди рдмрддाрддे рд╣ैं। рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░ेрдо рдХा рдоाрд░्рдЧ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рд▓िрдП реЫрд░ूрд░ी рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЗрддрдиा рджुрд░्рдЧрдо рдХ्рдпों рд╣ै? рдк्рд░ेрдо рддो рд╣рдоेрд╢ा рд╣ी рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдХ्рдпा рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд░ाрд╣ рдоें рддрд▓рд╡ाрд░ рдмिрдЫाрдпे рдмैрдаे рд╣ैं? рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣рдоाрд░े рдорди рдоें рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдХे рд▓िрдП рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣рдо рдЬाрдпрд╕ी, рд╕ूрд░, рддुрд▓рд╕ी, рдХрдмीрд░ рдФрд░ рдоीрд░ा рдХो рдкреЭрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं।
             рдк्рд░ेрдо рдмंрдзрди рдирд╣ीं рд╣ै, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рднाрд╡ рддो рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै। ‘рдХृрд╖्рдг’ рд╣ैं рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рджेрд╡ рд▓ेрдХिрди ‘рд░рд╕рдЦाрди’ рдХी рдЕрд╣ीрд░ рдХी рдЫोрдХрд░िрдпा рддो рдЙрдирдХो рдЫрдЫिрдпा рднрд░ рдЫाрдЫ рдкрд░ рдиाрдЪ рдирдЪाрддी рд╣ै। рддो рд╡рд╣ीं ‘рдоीрд░ा’ рдХृрд╖्рдг рдХो рдЕрдкрдиा рдкрддि рдоाрди рдмैрдарддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдк्рд░ेрдо рдоाрд░्рдЧ рдоें рд╣ी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдк्рд░ेрдо рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै।
        рдк्рд░ेрдордоाрд░्рдЧी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд░рдЪрдиा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдРрд╕ा рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╣ै, рдЬो рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдордиुрд╖рдд्рд╡ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рднीрддрд░ рдЕрдЧрд░ рдк्рд░ेрдо рд╣ै, рдордиुрд╖्рдпрддा рд╣ै, рддрднी рд╡рд╣ рдРрд╕े рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд╕рд▓ीрдХे рд╕े рд░рдЪ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ाँ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдЙрдирдХा рдоाрд░्рдЧ рдоाрдирд╡-рдк्рд░ेрдо рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЬीрд╡рди-рдЪрд░्рдпा рд╕े рд╣ोрдХрд░, рди рдХी рдХрд╣ीं рдПрдХांрдд рдоें рдЧुрд╣ाрд╡ाрд╕ рд▓ेрдХрд░। рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –“рдЙрдирдХा рдиिрдпрдо рдеा рдХि рдЬрдм рд╡े рдЕрдкрдиे рдЦेрдд рдоें рд╣ोрддे рддрдм рдЕрдкрдиा рдЦाрдиा рд╡рд╣ीं рдоंрдЧा рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЦाрдиा рд╡े рдЕрдХेрд▓े рдХрднी рди рдЦाрддे; рдЬो рдЖрд╕–рдкाрд╕ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддा рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдмैрдардХрд░ рдЦाрддे рдеे। рдПрдХ рджिрди рдЙрди्рд╣ें рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдХोрдИ рди рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рддрдХ рдЖрд╕рд░ा рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдХोреЭी рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдмреЬे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдЦाрдиे рдХो рдмिрдаाрдпा рдФрд░ рдПрдХ рд╣ी рдмрд░рддрди рдоें рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рднोрдЬрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЙрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдХोреЭ рдЪू рд░рд╣ा рдеा। рдХुрдЫ рдеोреЬा рд╕ा рдорд╡ाрдж рднोрдЬрди рдоें рднी рдЪू рдкреЬा। рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЙрд╕ рдЕंрд╢ рдХो рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдаाрдпा рдкрд░ рдЙрд╕ рдХोреЭी рдиे рд╣ाрде рдеाрдо рд▓िрдпा рдФрд░ рдХрд╣ा рдЗрд╕े рдоै рдЦाрдКंрдЧा, рдЖрдк рд╕ाреЮ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЦाрдЗрдП, рдкрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдЭрдЯ рд╕े рдЙрд╕े рдЦा рдЧрдП।”7 
         рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ैं рдЬो рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдоाрдиुрд╖-рдк्рд░ेрдо рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддрдо рд░рдЪрдиा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдЗрд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди рд╣ै। рдЬो рд╕рдоाрдЬ, рд╡рд░्рдЧ, рд▓िंрдЧ рдРрд╕े рдХिрд╕ी рднी рднेрдж рдХो рдирд╣ीं рдоाрдирддा। рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдиाрдпिрдХा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬाрдпрд╕ी рдЙрд╕рдХा рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдЗрддрдиे рдзूрдо-рдзाрдо рд╕े рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि ‘рд░ाрдЬा рд░рддрдирд╕ेрди’ рдХा рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдлीрдХा рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо-рдЖрдЦ्рдпाрди рдХो рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╣ी рдкूрд░्рдг рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं। рдаीрдХ рд╣ै рджूрдз, рджрд╣ी рдХा рд╕рдоुрдж्рд░ рдЙрдирдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдеी, рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХा рдорд╣рд▓ рдЬिрд╕рдХी рдПрдХ-рдПрдХ рдИंрдЯ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╣ीрд░े-рдоोрддी рдХी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдЪुрдиाрдИ рдХрдкूрд░ рдЖрджि рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै, ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдЬिрд╕े рдЬाрдпрд╕ी рдЗрддрдиा рд░ूрдкрд╡рддी рдмрдиाрддे рд╣ैं рдХि рдХोрдИ рдкुрд░ुрд╖ рдЙрд╕े рджेрдЦрддे рд╣ी рдоूрд░्рдЫिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै- рд╕рдм рдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдорди рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдЖрдЦिрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдРрд╕ा рдХрд░рддे рдХ्рдпों рд╣ै? рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдРрд╕ी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╕े рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд░िрд╢्рддा рд╣ी рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖрддा, рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдаीрдХ рд╕े рджेрдЦें рддो рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕рдм рдХे рдоूрд▓ рдоें рдк्рд░ेрдо рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдЙрддрдиा рд╕ुрди्рджрд░ рдорд╣рд▓, рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕्рдерд▓ рд╡рд╣ рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк, рд╡рд╣ाँ рдХा рдордирдоोрд╣рдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рд╕рдм рдХुрдЫ рдХा рдд्рдпाрдЧрдиे рдХे рдкीрдЫे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХे рдкाрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╣ी рдХ्рдпा рд╣ै? рддो рд╣рдо рдЬрд╡ाрдм рдкाрддे рд╣ैं , ‘рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдк्рд░ेрдо’। рд░ाрдЬा рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдирд╣ीं, рдЬोрдЧी рд░рддрдирд╕ेрди рдХा।
         рдЬाрдпрд╕ी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХा рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдЬिрд╕े рдЪुрдирддे рд╣ैं рд╡рд╣ рднी рдПрдХ рдоुрд╕рд▓рдоाрди (рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди) рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдиреЫрд░ рдоें ‘рдордиुрд╖्рдп’ рдкрд╣рд▓े рд╣ै, рд╣िрди्рджू рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмाрдж рдоें। рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рд╣िрди्рджू рд╢ौрд░्рдп рдХी рдЧाрдеा рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕ुрд▓्рддाрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рдиाрдЬुрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै। рдкрд░  рдЬाрдпрд╕ी рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдПрдХрджрдо рдЦрд░े рдЙрддाрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХा рдкूрд░े рдЖрджрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ुрдЖ рд╣ै – рд╣िрди्рджू рддुрд░рдХ, рджुрд╡ौ рд░рди рдЧाрдЬे рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХрд╣ीं рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХ рд╣ै рддो рдЪिрддौреЬ рдХे рд╕ाрде рд╣ै рди рдХि рджिрд▓्рд▓ी рдХे।”8   
     рдЬाрдпрд╕ी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХे рдХрдеाрдирдХ рдХो рд░рдХ्рдд рдХी рд▓ेрдИ рдФрд░ рдЧाреЭी-рдк्рд░ीрддि рдХे рдирдпрди рдЬрд▓ рд╕े рднिрдЧोрдХрд░ рд╕рд░ाрдмोрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं –
рдоुрд╣рдордж рдХрдмि рдпрд╣ рдЬोрд░ि рд╕ुрдиाрд╡ा। рд╕ुрдиा рд╕ो рдкीрд░ рдк्рд░ेрдо рдХрд░ рдкाрд╡ा।
рдЬोрд░ी рд▓ाрдЗ рд░рдХрдд рдХै рд▓ेрдИ। рдЧाреЭी рдк्рд░ीрддि рдирдпрдирди्рд╣ рдЬрд▓ рднेрдИ।।9  
        рдпрд╣ рдЬो рдк्рд░ेрдо рдХा рдкрд░ाрднрд╡ рд╣ै, рдпрд╣ी ‘рдк्рд░ेрдо’ рдЖрдзाрд░ рдмрдирддा рд╣ैं рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдкрдХ्рд╖ рд▓ेрдиे рдоें। рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рдХी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдиреЫрд░ рдоें рдЗрддрдиा рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै рдХि, рдЬाрдпрд╕ी рдЬिрд╕ ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХो рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬрдЧрдд рдоें рдЕрдирди्рдп рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕े рдкाрдиे рдХा рдЖрдзाрд░ ‘рдк्рд░ेрдо’ рдоाрдд्рд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рджिрд▓्рд▓ी рдХा рд╕ुрд▓्рддाрди рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕рдм рдХुрдЫ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ी рдЧрд▓рдд рдеा। рдЬिрд╕ рдЪीрдЬ рдХो рдкाрдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рд╣ै, рдЙрд╕े ‘рдмрд▓’ рд╕े рдХोрдИ рдХैрд╕े рдкा рд╕рдХрддा рд╣ै? ‘рдмрд▓’ рд╕े рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХो рд╡рд╣ी рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬो рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЖрдЬ рддрдХ рдоिрд▓рддा рдЖрдпा рд╣ै – рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдХी рдИрдЯ-рдкрдд्рдерд░ рдХी рджीрд╡ाрд░ें –
рдЬौрд╣рд░ рднрдЗ рд╕рдм рдЗрд╕्рддिрд░ी, рдкुрд░ुрд╖ рднрдП рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо।
  рдмाрджрд╕ाрд╣ рдЧреЭ рдЪूрд░ा, рдЪिрддрдЙрд░ рднा рдЗрд╕рд▓ाрдо।।10
         рдЬाрдпрд╕ी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕рдм реЩрдд्рдо рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдЗрд╕्рд▓ाрдордордп рд╣ो рдЧрдпा। рд▓ेрдХिрди рдкाрдардХ рдХे рдорди рдоें рдЕрдХुрд▓ाрд╣рдЯ рдЕрдм рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै, рдХि рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдкूрд░े рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी рдЙрджाрд╕ рдХ्рдпों рд╣ैं? рдХ्рдпों рд╡рд╣  рдЬौрд╣рд░ рд╣ुрдИ рд░ाрдиिрдпों рдХे рд░ाреЩ рдЙрдаाрдХрд░ рдХрд╣рддा рд╣ैं рдпрд╣ рдкृрде्рд╡ी рдЭूрдаी рд╣ै।
                          рдЫाрд░ рдЙрдаाрдЗ рд▓ीрди्рд╣ि рдПрдХ рдоूрдаी। рджीрди्рд╣ि рдЙреЬाрдЗ рдкिрд░िрдеिрдоी рдЭूрдаी।।11 
 рд╕рдм рдХुрдЫ рдЬो рдЬाрдпрд╕ी рдЧреЭрддे рд╣ैं, рд╕рдм рдЗрд╕ी рд▓ोрдХ рдоें рдмрдЪा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдкूрд░े рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╕े рддीрди рдкाрдд्рд░ (рдкрдж्рдоाрд╡рддी, рдиाрдЧрдорддी, рдФрд░ рд░рддрдирд╕ेрди) рд╣ी рддो рд╡िрджा рд▓ेрддे рд╣ैं, рдлिрд░ рдХ्рдпों рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХे рдЕंрдд рд╕े рдкाрдардХ рдХा рдорди рд╡्рдпाрдХुрд▓ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै?
     рдЗрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рд╣рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдкूрд░े рдЖрдЦ्рдпाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рдеा। рдЙрд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдмंрдзे рдеे рдиाрдЧрдорддी, рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдФрд░ рд░рддрдирд╕ेрди। рдЬिрдирдХे  рди рд░рд╣рдиे рд╕े рдкूрд░ा рдХा рдкूрд░ा рдЖрдЦ्рдпाрди рд╕ूрдиा рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рд╕рдм рдХुрдЫ рдкाрдХрд░ рднी рдардЧा рд╕ा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рд╣ै। рдпрд╣ी рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд░िрд╢्рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд░िрд╢्рддे рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рд╕े рдмреЬा рди рдХोрдИ рдзрд░्рдо рд╣ै рдФрд░ рди рдХोрдИ рдИрд╢्рд╡рд░। рдмрд▓्рдХि рд╕рдм рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдк्рд░ेрдо рд╣ी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕ूрдлिрдпों рдХी рдЗрд╢्реШрдордЬाрдЬी рд╕े рдЗрд╢्реШрд╣реШीрдХी рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рд╣рддे рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЬाрддे рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмрдЪрддा -
рдоाрдиुрд╕ рдк्рд░ेрдо рднрдпрдЙ рдмैрдХुंрдаी। рдиाрд╣िрдд рдХाрд╣ рдЫाрд░ рднрдИ рдоूрдаी।।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी –
1. рд╡िрдХिрдкीрдбिрдпा (https://hi.m.wikipedia.org/wiki/рдоाрд▓िрдХ_рдоोрд╣рдо्рдордж_рдЬाрдпрд╕ी#)
2. рд╕ंреж рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬाрдпрд╕ी рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдкृреж 10, рд╡рд░्рд╖ 1992 
3. рд╡рд╣ी рдкृреж 13
4. рд╡ाрд╕ुрджेрд╡рд╢рд░рдг рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХी рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрдЯрдиा, рдкृреж 34  
5. рд╡рд╣ी, рдкृреж 142 
6. рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХी рдк्рд░ेрдо рд╡्рдпंрдЬрдиा, рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡рд░्рд╖ 2005 рдкृреж 327
7. рд╕ंреж рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬाрдпрд╕ी рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдкृреж 19, рд╡рд░्рд╖ 1992 
8. рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕, рд▓ोрдХ рднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкрдЯрдиा, рдкृреж 41  
9. рд╕ंреж рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬाрдпрд╕ी рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдкृреж 341, рд╡рд░्рд╖ 1992 
10. рд╡рд╣ी, рдкृреж 340 
11. рд╡рд╣ी, рдкृреж 340                                      
                                       

рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдЙрдж्рднрд╡


- рдЗрдорд░ाрди рдЕंрд╕ाрд░ी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж (рднाрд░рдд)
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 957 375 7203

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдЬिрд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ ‘рдЧрдж्рдп рдХाрд▓’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдХाрд▓  рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдХाрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी рдЬैрд╕ी рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЬрди्рдо рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░рдЪрдиा рдХी рднाрд╖ा, рдХрдеाрдирдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рдкрд╣рд▓ू рджेрдЦें рддो рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ुрдЖ। рд╣рдо
рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рдХा рднी рд╕рдордп рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╕ीрдзा-рд╕ीрдзा рдЕрд╕рд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬुреЬाрд╡, рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧांрдзी рдХे рдЕрд╣िंрд╕ाрд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд▓िрдЦा рдЧрдпा। рдХुрдЫ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рддो, рдЦुрдж рдХो рдЧांрдзीрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рднी рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди 1936 рдХे рдмाрдж рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ेрдЦрди рдХा рд░ूрдк рдмрджрд▓ा। рдЗрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рд╣िंрджी рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдоें рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди, рд░ांрдЧेрдп рд░ाрдШрд╡, рдЕрдоृрддрд░ाрдп рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХिрд╕ाрдиों, рдордЬрджूрд░ों, рдорд╣िрд▓ाрдУं рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рддрдмрдХों рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЧрдпी। рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдЕрд╕рд░ рд╕े рдЧांрдзी рдХा рдЖंрджोрд▓рди рддो рдлीрдХा рдкреЬा рд╣ी, рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдПрдХ рдмреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЧांрдзीрд╡ाрдж рд╕े рдоोрд╣ рднंрдЧ рднी рд╣ुрдЖ। рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╣ी ‘рдЧрд░рдо рджрд▓’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ। рдЬो рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдЧांрдзी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рддрдеा рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрд╡ाрджी рднी рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рднी рдмुрдиिрдпाрджी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП। рдЕрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд░рдЪрдиा рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд░ूрдк, рдЙрд╕рдХी рднाрд╖ा, рдЙрд╕рдХे рдХрде्рдп рддрдеा рдЙрд╕рдХा рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рднी рдмрджрд▓ा। рдкрд╣рд▓े рдЬрд╣ाँ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк-рд░ंрдЧ рдЙрд╕рдХे рдЪрд▓рдиे рдХा рдвंрдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рджेрдЦा рдЬाрддा рдеा। рд╡рд╣ीं рдЕрдм рдХाрдордХाрдЬी рд╕्рдд्рд░िрдпों, рдордЬрджूрд░ों рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдирдпा рдирдЬрд░िрдпा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдирдпा рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрдардХ рдХे рд╕ौंрджрд░्рдпрдмोрдз рдХो рднी рдмрджрд▓рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдЖрд░ंрдн рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рдЗрд╕ рд╕ौंрджрд░्рдпрдмोрдз рдХो рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдХрд╡िрддा ‘рд╡рд╣ рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░’ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै – рд╡рд╣ рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░ / рджेрдЦा рдЙрд╕े рдоैंрдиे рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдХे рдкрде рдкрд░ / ...рд╢्рдпाрдо рддрди, рднрд░ рдмंрдзा рдпौрд╡рди / рддрди рдирдпрди, рдк्рд░िрдп рдХрд░्рдо рд░рдд рдорди / рдЧुрд░ु рд╣рдеौреЬा рд╣ाрде / рдХрд░рддी рдмाрд░-рдмाрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ / ...рд╕рдЬा рд╕рд╣рдЬ рд╕िрддाрд░ / рд╕ुрдиी рдоैंрдиे рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЬो рдеी рд╕ुрдиी рдЭंрдХाрд░ /...‘рдоैं рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░।’1           
           ‘рд╕ुрдиी рдоैंрдиे рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЬो рдеी рд╕ुрдиी рдЭंрдХाрд░’ рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдпрд╣ рдкंрдХ्рддि рдХेрд╡рд▓ рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирдИ рдирд╣ीं рдеी рдЕрдкिрддु рдкूрд░े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдирдпा рдеा। рд╕ौंрджрд░्рдп рдХा рдРрд╕ा рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХा। рдЪूँрдХि рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рддрдеा рдЪिंрддрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдпрдеाрд░्рде рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рд╕ीрдзा-рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХो ‘рдж्рд╡ंрдж्рд╡ाрдд्рдордХ рднौрддिрдХрд╡ाрдж’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕े рджूрд╕рд░े рд░ूрдк рдоें ‘рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рднौрддिрдХрд╡ाрдж’ рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдХे рдЪिंрддрди рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдкрд░ рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।  рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд░्рдЧ-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдмुрдиिрдпाрджी рддрдд्рд╡ рдмрддाрдпा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд░्рдЧ-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд░ूрдк рдЗрддрдиा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд░рдЪрдиाрдХाрд░, рдЪिंрддрдХ, рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдкрдХ्рд╖ рдЪुрдиे। рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдХрд▓ाрдХाрд░, рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो ‘рдЬрди’ рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХी рдЬाрдиी  рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд▓ा, рдХрд▓ा рдХे рд▓िрдП рди рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдРрд╕े рддрдд्рд╡ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЙрд╕рдХा рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ो рд╕рдХे। рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдРрд╕ा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ी рд╣ो рдкाрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд▓िрдП рд▓рдб़рдиा рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд╣рд╕ рдХा рдХाрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬोрдЦिрдо рднी рдЙрдаाрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд▓ोрдЧ рд╣ी рд╣िрдо्рдордд рдХрд░ рдкाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рдПрдХ рдмुрдиिрдпाрджी рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдоें рдПрдХ рд▓ंрдмी рдмрд╣рд╕ рднी рд░рд╣ी рд╣ै। рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдж्рднрд╡ рдХे рд╕्рд░ोрдд рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ी рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдЙрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рд╡рдпं рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд▓िрдЦрддा, рдкрдв़рддा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЪिंрддрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬुрдб़ाрд╡ рд╣ी рдЙрд╕े рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдмрдиाрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें 1943 рддрдХ рдЖрддे-рдЖрддे рдЗрд╕ी рдл्рд░ाрдпрдбрд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рддैрдпाрд░ рд╣ुрдЖ, рдЬिрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा  рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджिрдпों рдХी рдШोрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдЧрдпी। рдЗрди рдЧैрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдЪिंрддрдХों рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी, рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рдФрд░ рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХी рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рдоांрдЧ рдХी рдЧрдИ рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕंрддрддः рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рднी рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ंрдмंрдзों рдХो рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рди рдоाрдирдХрд░ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╡рд░्рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХिрдП рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕ंрдмंрдз рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдП рдЬाрдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬाрдпे। рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХрд▓ा рдХो рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЪिрдд्рдд рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднीрддрд░ рдЬрд╣ाँ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдиे рдирдпी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा, рдЬिрд╕рдХा рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡ंрдЪिрдд рддрдмрдХों рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ी рдоुрдЦ्рдп рдеी, рдЙрд╕рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕рдордп рдФрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдиे ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж’ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж’ рдХा рдЙрдж्рдШोрд╖ ‘рддाрд░ рд╕рдк्рддрдХ’ 1943 рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рд╡ाрдж рдХा рдЬрди्рдо рд╣ी рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдкрд░ рдЗрд╕ рдЖрд░ोрдк рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдоूрд▓рддः рдмौрдж्рдзिрдХрддा рд╕े рд▓ैрд╕ рддрдеा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╡िрд░ोрдз рдХो рдмрдб़े рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рджिрд╕ंрдмрд░ 1944 рдоें рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдоें рдЧैрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджीрдпों рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдкрд░िрдорд▓’ рдиाрдордХ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ। рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдоें рдбॉреж рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी, рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рддрдеा рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдХांрдд рд╡рд░्рдоा рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣े। рд╡ैрд╕े рддो рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░ рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдоाрдиा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдл्рд░ाрдпрдб, рдПрдбрд▓рд░, рдпुंрдЧ рдЬैрд╕े рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХा рдиाрдо рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдл्рд░ाрдпрдб рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдорди рдХे рддीрди рд░ूрдкों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै- рдЪेрддрди, рдкूрд░्рд╡ рдЪेрддрди рдФрд░ рдЕрдЪेрддрди। рдЗрд╕рдоें ‘рдЪेрддрди рдорди’ рдХा рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рддрдеा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рднौрддिрдХ рд╕ंрдмंрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ीं ‘рдЕрдЪेрддрди’ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдорди рдХी рд╡рд╣ рд╕्рдеिрддि рд╣ै, рдЬिрди рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рд▓ेрдХिрди рдпे рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдиिрд░ंрддрд░ рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд░рд╣рдХрд░ рдЕрди्рдп рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ैं। рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдХрд╣ें рддो рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЙрди рдЗрдЪ्рдЫाрдУं, рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै, рдЬो рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдЫुрдкाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдоें рд╣ी рджрдмाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рджрдоिрдд рдЗрдЪ्рдЫाрдПँ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрдЪेрддрди рдорди рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрддी рд╣ैं рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ैं। рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЗрд╕ी рд░ूрдк рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ै।
рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрдб़े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рджेрдЦा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдХрд▓ा рдХा рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рд░ोрдд, рдЙрд╕рдХा рд╢िрд▓्рдкрдкрдХ्рд╖ рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╕ृрдЬрди рдХी рдкूрд░ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЗрд╕рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि – “ рдЕрднिрдиेрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЧрдП рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рд╣рдо рдЕрдкрдиा рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдЙрдд्рддрдо рдкुрд░ुрд╖ рдПрдХрд╡рдЪрди рдоें рджेрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддे рд╣ैं, рдЕрднिрдиेрддा рдХो рд╡рд╣ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣рдо рдирд╣ीं рджेрддे рдпाрдиी рдПрдХ рдЪेрд╣рд░ा, рдоाрд╕्рдХ рдЕрдерд╡ा рдкрд░ рдкрд░्рд╕ोрдиा рд╣рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ै, рд╕्рд╡рдпं рдирдЯ рд╣рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рдоें рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рд╣рд░ ‘рдоैं’ рдкрд░्рд╕ोрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЕрднिрдиेрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдм рдХрд╡ि рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рдмाрдд рднी рдХрд╣рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╣рдоें рддрднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рдХрде्рдп рдЕрдерд╡ा рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрд╡ि рдХा рди рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдкрд░्рд╕ोрдиा рдЕрдерд╡ा рдЕрднिрдиेрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд╕рдХा рд╣ो।’’3  рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рддрдеा рдЙрд╕рдХे рддрдХрдиीрдХ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЗрддрдиी рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдЪिंрддрди рд╕ंрднрд╡рддः рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬिрди рд░ूрдкों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЙрд╕рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕рдоूрд╣ рдХो рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा।
рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдаीрдХ-рдаीрдХ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдоें рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рдорджрдж рдоिрд▓ी। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕंрддрд░्рдорди рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдРрд╕ा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХрд╣ीं рдирд╣ीं рджिрдЦрддा। рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो 1944-45 рдХा рджौрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рджौрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдПрдХ рддрд░рдл рдЬрд╣ाँ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рдеी, рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рднाрд░рдд рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рджोрд╣рд░ा рдоाрд░ рдЭेрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕рдордп рдеा рдЬрдм рднाрд░рдд рдХे рднीрддрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдкрд░ рдеी। рдПрдХ рддрд░рдл рдоुрд╕्рд▓िрдо рдиेрддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдирд╣ीं рддो рдЕрд▓рдЧ рджेрд╢ ‘рдкाрдХिрд╕्рддाрди’ рдХी рдоांрдЧ рдХी рдЬा рд░рд╣ी рдеी, рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ुрдХूрдордд рд╕े рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╣ोрдиे рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдкрд░ рдеी। рдРрд╕े рдоें рднाрд░рддीрдп рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рднीрддрд░ рдЬो рдЪेрддрдиा рддैрдпाрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी, рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ 1947 рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рджंрдЧे рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦा। рдЬिрд╕рдоें рд╣рдЬाрд░ों-рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧ рдмेрдШрд░ рд╣ुрдП, рдоाрд░े рдЧрдП। рдРрд╕ी рддрдоाрдо рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдЕрд╕рд░ рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрджी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдкрд░ рднी рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ुрдЪि рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЧрдИ। рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдЬрдм-рдЬрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдирдИ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╣ै, рддрдм-рддрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЦाрд╕рддौрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧрд╣рд░े рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдорд╕рд▓рди рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЖрдЧрдорди рд╣ुрдЖ, рднाрд╖ा рд╕рд░рд▓-рд╕рд╣рдЬ рд╣ुрдИ, рдХाрд╡्рдп рдХी рд╢ैрд▓ी рдпрдеाрд░्рдердкрд░рдХ рд╣ुрдИ рддो рд╡рд╣ीं, рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдХे рдЬрди्рдо рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдирдпे рдмिрдо्рдмों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ, рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░ рдХी рдмाрдд рддрдеा рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдЬोрд░ рджिрдпा। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХी рдХрд╡िрддा ‘рдирджी рдХे рдж्рд╡ीрдк’ рдоें рд╣рдо рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХो рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं- рд╣рдо рдирджी рдХे рджीрдк рд╣ैं / рд╣рдо рдирд╣ीं рдХрд╣рддे рдХि рд╣рдо рдХो рдЫोрдб़ рдХрд░ рд╕्рд░ोрддрд╕्рд╡िрдиी рдмрд╣ рдЬाрдП / рд╡рд╣ рд╣рдоें рдЖрдХाрд░ рджेрддी рд╣ै /...рдХिंрддु рд╣рдо рдмрд╣рддे рдирд╣ीं рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдмрд╣рдиा рд░ेрдд рд╣ोрдиा рд╣ै / рд╣рдо рдмрд╣ेंрдЧे рддो рд░рд╣ेंрдЧे рд╣ी рдирд╣ीं।4                             
рдЕрдЬ्рдЮेрдп, рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕्рд╡ाрджрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рддрдеा рдкाрдардХ рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ैं рддрдеा рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рднी рдЬोрд░ рджेрддे рд╣ैं рдХि рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рдЕрдиुрднूрддि рднी рдоूрд▓рддः рдмुрдж्рдзि рддрдд्рд╡ рдХा рд╣ी рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╣ै। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдЗрд▓िрдпрдЯ рдХी рд╣ी рддрд░рд╣ рд░рдЪрдиा рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ैं рдмрдЬाрдП рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдХрд╡ि рдпा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рддो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рднрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдЗрд╕рд╕े рднी рдЖрдЧे рдЕрдкрдиे рдПрдХ рдиिрдмंрдз рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдоैं рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд▓िрдЦрддा рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпा? рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдЬ्рдЮेрдп рд╕्рд╡рдпं рд╕े рднी рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рд╕े рднी। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “ рдоैं ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдирд╣ीं рд▓िрдЦрддा। рдХोрдИ рднी рдХрд╡ि рдХेрд╡рд▓ рдоाрдд्рд░ ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдпा рд▓िрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдХो рд╕рджा рдЕрд╕рдорд░्рде рдкाрдпा рд╣ै। рдЕрди्рдп рдХрд╡िрдпों рдХी рднांрддि рдЕрд╣рдо् рдоुрдЭрдоें рднी рдоुрдЦрд░ рд╣ै, рдФрд░ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдоेрд░े рд▓िрдП рднी рдХिрд╕ी рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै; рдкрд░ рдХ्рдпा рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдоें рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╣ै?’’5       
рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдЕрдкрдиे рдЗрди рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдРрд╕ी рдХрдИ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдЦंрдбिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рджिрдпों рд╕े рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеी। ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХी рдмाрдд рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рднी рдХी рдеी ‘рд╕्рд╡ाрди्рддःрд╕ुрдЦाрдп рддुрд▓рд╕ी рд░рдШुрдиाрде рдЧाрдеा’ рдкрд░ंрддु рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХो рднी рд╕िрд░े рд╕े рдирдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдЕрдкрдиे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдк्рд░рдпाрд╕ों рдоें рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी рд╣ी рдЕрдзिрдХ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी ‘рддाрд░ рд╕рдк्рддрдХ’ 1943 рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдк्рд░рдпोрдЧ рд░рдЪрдиा рдоें рднाрд╖ा, рдХрде्рдп, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рд╢िрд▓्рдк, рдмिрдо्рдм рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрди рдк्рд░рдпोрдЧों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдзाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрдП рддो, рдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрд╡िрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдзिрдХ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд▓ंрдмी рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рддो рд▓ंрдмी рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдЗрд╕рд╕े рдкीрдЫे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рддрдеा рдирдИ рдХрд╡िрддा рддрдХ рдЖрддे-рдЖрддे рдЗрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рдкूрд░्рдгрддा рдоें рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рд╕े рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдд्рддा рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ो рд╕рдХी। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдоाрдирд╡ рдорди рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ी।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж’ рдШोрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрдиी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджिрд▓ाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдмाрд░-рдмाрд░ рдпрд╣ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдк्рд░рдпाрд╕ ‘рддाрд░ рд╕рдк्рддрдХ’ рдХो рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрджी рдХрд╣рдиा рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рдаीрдХ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рд╕рдорд╕्рдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рд╕े рдХोрдИ рд▓ेрдиा-рджेрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे ‘рддाрд░ рд╕рдк्рддрдХ’ рдФрд░ ‘рдирдИ рдХрд╡िрддा’ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХो рдПрдХ рдХрд░рдХे ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж’ рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХे рдХाрд░рдгों рдХो рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рджेрдЦे рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि рддाрд░ рд╕рдк्рддрдХ рддрдеा рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рд╣ी рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж’ рдХा рдЦंрдбрди рд╣ुрдЖ рддрдеा рдЬिрди рдирдИ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдирдП рд░ूрдкों рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рдЧрдИ, рдЙрд╕рд╕े рд╣ी ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж’ рдХा рднी рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдорд╕рд▓рди рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдоें рдЬिрди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рдЧिрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡े рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдЕрдЬ्рдЮेрдп рддрдеा рдЕрди्рдп рдЧैрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЧिрдиाрдпी рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЙрди्рд╣ें ‘рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрджी’ рдХрд╣рдиे рдХा рдЪрд▓рди рд╣िंрджी рдХे рджूрд╕рд░े рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдоें рдмреЭा। рдЕрди्рдпрдеा рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рд╕े рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рддрдеा рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा рдЬाрдП рддो рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдоें рдмрдЪेрдЧा рд╣ी рдХ्рдпा?
рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рдирдИ рдХрд╡िрддा’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЬрдЧрджीрд╢рдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рдоूрд▓рддः ‘рдкрд░िрдорд▓рд╡ाрджी’ рд╡िрдЪाрд░ों рддрдеा рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ोрдз рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрдХाрд▓ा рдЧрдпा। рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдЖ рд░рд╣ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕ुрд▓рдЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕ाрде рдХी рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╣ै, рд╕्рд╡рдпं рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рд╕े рднी рдЗрд╕рдХा рд▓ेрдиा-рджेрдиा  рдирд╣ीं  рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-” рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि ‘рддीрд╕рд░ा рд╕рдк्рддрдХ’ рдХे рд╕ंрдХрд▓рдирдХрд░्рддा рдФрд░ рд╕ंрдкाрджрдХ ‘рдЕрдЬ्рдЮेрдп’ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд  рдЙрд╕рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдЬो рд╡िрдЪाрд░ ‘рдирдИ рдХрд╡िрддा’ рдФрд░ ‘рдирдП рдХрд╡ि’ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं рдЙрдирд╕े рди рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдХा рд╕्рд╡рд░ рдЯрдХрд░ाрддा рд╣ै рд╡рд░рди् рдХुрдЫ рдЕंрд╢ों рддрдХ рдЙрд╕рдХा рдЦंрдбрди рднी рдХрд░рддा рд╣ै।’’6
рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдХि рдирдИ рдХрд╡िрддा рддрдеा рдирдП рдХрд╡ि рдХे рднीрддрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ूрдв़िрд╡ाрджी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдоोрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдирдП рдХे рдк्рд░рддि рдмेрд░ुрдЦी। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдЬрд╣ाँ рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ौंрджрд░्рдпрдмोрдз, рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕्рд╡ाрджрди рддрдеा рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдмрдб़ी рднूрдоिрдХा рдоाрдирддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрд╡्рдп рдЖрд╕्рд╡ाрдж рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि –”рдХрд╡िрддा рдХा рдЖрд╕्рд╡ाрджрди рдЙрд╕рдХी рд╡рд╕्рддु, рдЙрд╕рдХी рд╢ैрд▓ी, рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рд░-рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдЕрдерд╡ा рдЕрд░्рде-рд╕ंрдЧрддि рдЖрджि рдХिрд╕ी рдЕंрд╢ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХो рджृрд╖्рдЯि рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП।’’7
рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рдк्рд░рд╕्рддुрддрдХрд░्рддा, рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬिрди рддрдд्рд╡ों рдХो рдЧिрдиा рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпे рддрдд्рд╡ рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рднी рд░рд╣े рд╣ैं। рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рднीрддрд░ рдЬिрди рдирд╡ीрдирддाрдУं рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдИ, рдЙрди рдирд╡ीрдирддाрдУं рдХे рдкीрдЫे рднाрд╖ा, рд╢िрд▓्рдк, рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рд╣ी рддो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рдХा рд▓िрдЦा рд▓ेрдЦ ‘рд▓рдШु рдоाрдирд╡ рдХे рдмрд╣ाрдиे рдирдИ рдХрд╡िрддा рдкрд░ рдПрдХ рдмрд╣рд╕’ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рд╢ाрд╣ी рдЬी рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрддे рд╣ैं рдХि рдЬिрд╕ рд▓рдШु рдоाрдирд╡ рдХा рд╣ाрдоी рдмрдирдХрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрднрд░ा рдеा, рдХ्рдпा рдЙрд╕рдХी рдЕрдм рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै? рд╢ाрд╣ी рдЬी рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд▓рдШु рдоाрдирд╡ рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдкुрдиः рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдиे рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рд╣ै।
  1951 рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХेंрдж्рд░िрдд ‘рдЖрд▓ोрдЪрдиा’ рдиाрдордХ рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдЙрдж्рднрд╡, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдкрд░िрдкेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХुрдЫ рдоूрд▓рднूрдд рд▓рдХ्рд╖्рдп рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдП рдЧрдП рдеे। рдЙрди  рдЪिंрддाрдУं рдХो ‘рдЖрд▓ोрдЪрдиा’ рдк्рд░рдердо рдЕंрдХ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкूрд░े рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд▓ेрдЦ рдоें рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рддрдеा рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдЙрди рддрдоाрдо рд╡िрд╖рдорддाрдУं рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрд░ाрдЬрдХрддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдкैрджा рд╣ुрдИ। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдирдП рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдоाрди-рдоूрд▓्рдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдХी рдУрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рджिрдЦाрдИ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХрд░ाрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдоें рдЙрд╕рдиे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╢ुрдж्рдз рдХрд▓ा рд╡ाрджी, рдЕрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдк्рд░рддिрдЧाрдоी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рднी рдХिрдпा। рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдпрджि рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рдкрде рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рддो рд╕ंрднрд╡рддः рдЖрдЬ рдХी-рд╕ी рдЕрд░ाрдЬрдХрддा рди рдлैрд▓ी рд╣ोрддी। рд╣рдоाрд░ा рдЖрд▓ोрдЪрдиा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХा рд╣ोрддा।’’9 
рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдпрд╣ рдЪिंрддा 1951 рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЬрдмрдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХा рджौрд░ 1936 рд╕े 1943 рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд░рд╣ा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдЬो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рд╣ै, рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдоुрдЦ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдорд╕рд▓рди рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рддрдеा рдирдИ рдХрд╡िрддा, рдЬिрд╕рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕рдХो рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЙрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рджेрддे рд╣ैं। рдЪूँрдХि рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдЪिंрддрдХ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдХो рдЦрдб़ा рдХिрдпा рдЧрдпा। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдЭрдЧрдб़ा рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рд╣ी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдкрд░ рдмрд╣рд╕ рд╣ोрддे рд░рд╣े  рд╣ैं। 1936 рдХे рд▓рдЦрдирдК рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬिрди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЧрдИ, рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЗрди рдмрд╣рд╕ों рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рдЙрд╕ी рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рд░рд╣ा рд╣ै। ‘рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрдШ’ рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рддрдп рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि ‘рдЙрдкрдпोрдЧिрддा’ рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ा рдХा рдоूрд▓ рддрдд्рд╡ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХрд╣рддे рд╣ैं- “ рдоुрдЭे рдпрд╣ рдХрд╣рдиे рдоें рд╣िрдЪрдХ рдирд╣ीं рдХि рдоैं рдФрд░ рдЪीрдЬों рдХी рддрд░рд╣ рдХрд▓ा рдХो рднी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХी рддुрд▓ा рдкрд░ рддौрд▓рддा рд╣ूं। рдиिрд╕्рд╕ंрджेрд╣ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ौंрджрд░्рдп-рд╡ृрдд्рддि рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХрд░рдиा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж рдХी рдХुंрдЬी рд╣ै; рдкрд░ рдРрд╕ा рдХोрдИ рд░ुрдЪिрдЧрдд рдоाрдирд╕िрдХ рддрдеा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж рдирд╣ीं, рдЬो рдЕрдкрдиी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХा рдкрд╣рд▓ू рди рд░рдЦрддा рд╣ो।’’10                             
‘рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрдШ’ рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ीрдп рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬिрди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рд╣ैं, рдЙрдирдоें рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХी рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ी рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрд╕ी рдХा рдЕрд╕рд░ рдеा, рдЬрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ा рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдЙрдкрдпोрдЧ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдПрдХाрдЧ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬो рдЬрдоीрди рддैрдпाрд░ рд╣ुрдИ, рдЙрд╕рд╕े рдмाрдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓ी। рдпрд╣ рдЕрдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдХि 50 рдХे рдмाрдж рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдкुрдиः рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХрд╡िрддा рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдиाрдо рд╕े рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा  рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдмрдиा। рдЕрдкрдиी рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि-рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдп рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी, рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрджी рд░рдЪрдиाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпा рдЬा рд╕рдХा рдФрд░ рди рд╣ी рдЬрдирддा рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЙрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╣ो рд╕рдХा, рдЬिрддрдиा рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХा।
рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рддрдеा рдЧैрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдмрд╣рд╕ рдХी рдПрдХ рд▓ंрдмी рдкрд░ंрдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЦेрдоेрдмाрдЬी рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд╣ोрддी рд░рд╣ी, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдкрд░ рдмुрд░ा рдЕрд╕рд░ рдкреЬा। рдЗрд╕ рдмрд╣рд╕ рдоें рдПрдХ рдЦेрдоा, рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддा рд╣ै, рддो рджूрд╕рд░ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो। рдПрдХ рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा, рдЙрд╕рдХी рдкीрдб़ा рд╣ै, рддो рджूрд╕рд░े рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдорди рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдорди рдХी рдХुंрдаा, рдиिрд░ाрд╢ा рдЖрджि рдордиोрд╡ृрддिрдпों рдХो рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдоें рдорддрднेрдж рдХा рд╣ोрдиा рддो рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै, рдкрд░ 1947 рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХों рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рд╡िрд░ोрдз рдХे рд╕्рд╡рд░ рдлूрдЯрдиे рд▓рдЧें। рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдг рдХрдо्рдпुрдиिрд╕्рдЯ рдкाрд░्рдЯी рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрдШ рдкрд░ рднी рджिрдЦाрдИ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдкूрд░े рд╡िрд╡ाрдж рдоें рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдЕрдоृрддрд░ाрдп, рд░ांрдЧेрдп рд░ाрдШрд╡, рдк्рд░рдХाрд╢рдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХो рднी рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрдж рдХे рдХрдИ рдХाрд░рдгों рдоें рдПрдХ рдХाрд░рдг рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рдЧрдП рд▓ेрдЦ ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░рдЦ’ рдХो рдмрддाрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддाрдУं рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХुрдд्рд╕िрдд рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХी рдЦुрд▓рдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рдУрд░ рднी рд╕ंрдХेрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдХाрд░рдг 1937 ‘рд╡िрд╢ाрд▓ рднाрд░рдд’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдХे рдЫрдкे рд▓ेрдЦ ‘рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा’ рдХो рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рд╡िрд╡ाрдж рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрд░्рдЪ-1937 рдХे ‘рд╡िрд╢ाрд▓ рднाрд░рдд’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╢िрд╡рд░ाрдЬ рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдХे рд▓ेрдЦ ‘рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा’ рд╕े рд╣ुрдИ। рдХिрд╕ी рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा рд╣ो, рдпाрдж рдирд╣ीं; рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрдХों рдФрд░ рдкाрдардХों рдоें рдЗрд╕рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рддीрд╡्рд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╣ुрдИ, рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै।”11 рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдХाрд░рдг рд╕िрддंрдмрд░ 1947 рдХे ‘рд╣ंрд╕’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЕрдоृрдд рд░ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдкूрдЫे рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рднी рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЕрдоृрддрд░ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдХुрд▓ 7 рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЧрдП рд╣ैं, рдЬो рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ैं। рдЬिрдирдХा рдЬрд╡ाрдм рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдоें рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рджूрд╕рд░े рд░ूрдк рдоें рджेрдЦें рддो рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬो рд╡िрд╡ाрдж рдкैрджा рд╣ुрдЖ, рдЙрд╕рдоें рдЗрддрдиी рдмрд╣рд╕ें рд╣ुрдИं рдЙрд╕рдХा рд╕ीрдзा-рд╕ीрдзा рдлाрдпрджा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╣ुрдЖ। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЖрджि рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рддो рдЪрд░्рдЪा рд╣ुрдЖ рд╣ी, рд╕ाрде рд╣ी рдЪिंрддрди рдХे рдРрд╕े рдкрд╣рд▓ू рднी рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдП рдЬो рдЕрдмрддрдХ рд╣िंрджी рдкाрдардХों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеे। рдЬैрд╕े рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╕ंрдмंрдз, рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдоाрдирджंрдб, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕ंрдмंрдз рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рдмрд╣рд╕े рд╣ुрдИ। рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХो рдирдпा рдоाрд░्рдЧ рддो рдоिрд▓ा рд╣ी, рд╕ाрде рд╣ी рдХрдИ рдЕрдирд╕ुрд▓рдЭे рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рднी рд╕ाрдл рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдорд╕्рдд рд░ूрдкों рдоें рдпрд╣ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЖрдзाрд░ рд▓ेрдХрд░ ‘рдЖрд▓ोрдЪрдиा’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ो рд╕рдХा।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी:-

1. рд░ाрдЧ-рд╡िрд░ाрдЧ (рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕ंрдХрд▓рди) рд╕ंрдкाрджрдХ: рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рд╖рд╖्рдЯрдо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1980, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-118 -119
2. рдоुрдХ्рддिрд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рднूрдоिрдХा: рд╡िрдЬрдп рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2015, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 13-14
3. рдЪौрдеा рд╕рдк्рддрдХ, рд╕ंрдкाрджрдХ:рдЕрдЬ्рдЮेрдп, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ- рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╡िрд╣ाрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1979, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 12
4. рд╕рджाрдиीрд░ा рднाрдЧ-1, рд╕ंрдкाрджрдХ: рдЕрдЬ्рдЮेрдп, рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1986, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 252
5. рдЖрдд्рдордиेрдкрдж: рдЕрдЬ्рдЮेрдп, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1960, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 37
6. рдирдИ рдХрд╡िрддा: (рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдкрдХ्рд╖) рд╕ंрдкाрджрдХ: рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд, рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2000, рд╕ंрдЦ्рдпा 50
7. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 18
8. рдирдИ рдХрд╡िрддा (рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдкрдХ्рд╖) рд╕ंрдкाрджрдХ, рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд, рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 37
9. рдЖрд▓ोрдЪрдиा (рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा) рд╕ंрдкाрджрдХ: рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди, рдк्рд░рдердо рдЕंрдХ, рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рд╖, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 1 (рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╕े)
10. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рд╣ंрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдирд╡ीрди рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2001, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 18-19
11. рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1984, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 5