- рдЗрдорд░ाрди рдЕंрд╕ाрд░ी
рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж (рднाрд░рдд)рдЪрд▓рднाрд╖: +91 957 375 7203
‘рдк्рд░ेрдо рдХी рдкीрд░’ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдЦ्рдпाрдд ‘рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी’ рдк्рд░ेрдо рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдЧुрдЖ рдХрд╡ि рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рднाрд░рдд рдоें рдЬрди्рдоे рдеे рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдпрд╣ाँ рдХे рдирд╣ीं рдеे। рдЕрдЧрд░ рдЙрдирдХे рдиाрдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рдоूрд▓ рд╕्рдеाрди рдХी рдкреЬрддाрд▓ рдХी рдЬाрдпे рддो рдЬाрдпрд╕ी рдорд▓िрдХ рд╡ंрд╢ рдХे рдеे। рдоिрд╕्рд░ рдоें рд╕ेрдиाрдкрддि рдпा рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХो ‘рдорд▓िрдХ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдоें рдЦिрд▓рдЬी рд╡ंрд╢ рдХे рд░ाрдЬрдХाрд▓ рдоें рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдЪाрдЪा рдХो рдорд░рд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдорд▓िрдХों рдХो рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдеा, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдиाрдо рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдХाрдлी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдИрд░ाрди рдоें ‘рдорд▓िрдХ’ реЫрдоींрджाрд░ рдХो рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा, рдЗрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рд╡рд╣ाँ рдХे рдиिрдЧрд▓ाрдо рдк्рд░ाрди्рдд рд╕े рдЖрдпे рдеे рдФрд░ рд╡рд╣ीं рд╕े рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рдкрджрд╡ी ‘рдорд▓िрдХ’ рдеी। рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╡ंрд╢рдЬ рдЕрд╢рд░рдлी рдЦाрдирджाрди рдХे рдЪेрд▓े рдеे рдФрд░ рдорд▓िрдХ рдХрд╣рд▓ाрддे рдеे।”1
рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдпрд╣ाँ рдХे рдирд╣ीं рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рдмрд╕рдиे рдХे рдмाрдж рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдЪूँрдХि рдпे рдЕрдоेрдаी рдХे рдиिрдХрдЯ ‘рдЬाрдпрд╕’ рдХे рдеे рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдиाрдо рдоें ‘рдЬाрдпрд╕ी’ рдЬुреЬ рдЧрдпा। рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдкिрддा рдХिрд╕ाрди рдеे рдФрд░ рдХृрд╖िрдХाрд░्рдп рдоें рдЬाрдпрд╕ी рд╕्рд╡рдпं рдХुрд╢рд▓ рдеे рдЬैрд╕ा рдХि рдЙрдиे рдкрджों рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдоूрд▓рддः рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдеे, рдЬिрдирдХी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо, рдЖрдЪाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕рдмрдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рдХी рдХрдеा рдЬो рдоूрд▓рддः рд╣िрди्рджू рдШрд░ाрдиों рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд, рд╣िрди्рджू рд░ीрддि-рдиीрддि рд╕े рдХрд╣ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдеा рдеी, рдРрд╕ी рдХрдеा рдХो рдЬрдирднाрд╖ा ‘рдЕрд╡рдзी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧреЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рдеा рдХि рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХрдеाрдУं рдХी рдХोрдИ рдХрдоी рдеी। рдлाрд░рд╕ी рдоें ‘рд▓ैрд▓ा-рдордЬрдиू рдХी рдХрдеा’, рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХी рдХрдеा рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд░рд╣ी। рд▓ेрдХिрди рдЬाрдпрд╕ी рдХा рдорди рддो рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдоें рд╣ी рд░рдорддा рд╣ै।
‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рдХрдеा рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдХрдеा рдХो рд▓ोрдХ рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдмिрдаाрдиे рдХा рдХाрдо рддो рдЬाрдпрд╕ी рд╣ी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕ рдХрдеा рдХो рд▓ोрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП। рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХे рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╡рд░्рдгрди рддрдХ рдоें рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдд्рд░ुрдЯि рдирд╣ीं рджिрдЦрддी। рд╕рдм рдХुрдЫ рд▓ोрдХ-рд╡िрдзाрди рдФрд░ рд╣िрди्рджू рд░ीрддि-рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –
рдЬाрдпрд╕ рдирдЧрд░ рдзрд░рдо рдЕрд╕्рдеाрдиू। рддрд╣ाँ рдЖрдЗ рдХрд╡ि рдХीрди्рд╣ рдмрдЦाрдиू।
рдФ рдмिрдирддी рдкंрдбिрддрди рд╕рди рднрдЬा। рдЯूрдЯ рд╕ँрд╡ाрд░рд╣ु, рдоेрд░рд╡рд╣ु рд╕рдЬा।2
рдЬाрдпрд╕ी ‘рдЬाрдпрд╕’ рдХो рдзрд░्рдорд╕्рдеाрди рдмрддाрддे рд╣ैं рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░ेрдордкूрд░्рд╡рдХ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдпрджि рдХोрдИ рдд्рд░ुрдЯि рд╣ो рдЧрдпी рд╣ो рддो рдЙрд╕े рд╕ुрдзाрд░рдХрд░ рд░рдЪрдиा рдХी рд╢ोрднा рдмреЭाрдИ рдЬाрдП। рдЬाрдпрд╕ी рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдзाрди рдк्рд░ेрдо рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рд╣ी рд╣ै рдЬो рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдЬाрддि рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХो рддोреЬрдХрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдордиुрд╖्рдп рдмрдирддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рди рд╕рдордЭ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рддीрдЬ-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдзрд░्рдо, рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрдзि-рд╡िрдзाрди, рдлрд▓-рдлूрд▓, рдкाрдХрдХрд▓ा, рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрднिрди्рди рдЛрддुрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рднी рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд╣ैं। ‘рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рд╡рд░्рдгрди рдЦрдг्рдб’ рдоें рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдХी рд╢ोрднा рдмреЭрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рдлूрд▓ै рдлрд░ै рдЫрд╡ौ рдЛрддु, рдЬाрдирд╣ु рд╕рджा рдмрд╕ंрдд।3
рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рдлрд▓рдиे-рдлूрд▓рдиे рдХा рдЕрдкрдиा рд╕рдордп рд╣ोрддा рд╣ै, рдЛрддु рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдкрд░ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рддो рд╕рднी рдЛрддुрдПँ рд╡рд╕ंрдд рд╣ी рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдХा рдЬ्рдЮाрди, рд▓ोрдХ рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рд▓ोрдХ-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рд╣ी рдиाрдо рдЖрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े – рдЖрдо, рдХрдЯрд╣рд▓, рдмреЬрд╣рд▓, рдЦिрд░рдиी, рдЬाрдоुрди, рдорд╣ुрдЖ рдЖрджि। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрди рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЙрдирдХे рдк्рд░рдХृрдд, рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ोрдХ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं।
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЛрд╖ि, рдоुрдиिрдпों рдХा рд╕рджा рд╣ी рдЖрджрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрдирдХा рд╡рд░्рдгрди рдмреЬे рдЖрджрд░ рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдд-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –
рдХोрдЗ рд░िрдЦेрд╕्рд╡рд░ рдХोрдИ рд╕рди्рдпाрд╕ी। рдХोрдЗ рд░ाрдордЬрди рдХोрдИ рдорд╕рд╡ाрд╕ी।
рдХोрдЗ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдкंрде рд▓ाрдЧे। рдХोрдЗ рджिрдЧрдо्рдмрд░ рдЖрдЫрд╣िं рдиांрдЧे।
рдХोрдЗ рд╕рд░рд╕ुрддी рд╕िрдж्рдз рдХोрдЗ рдЬोрдЧी। рдХोрдЗ рдиिрд░ाрд╕ рдкंрде рдмैрда рдмिрдпोрдЧी।
рдХोрдЗ рдорд╣ेрд╕ुрд░ рдЬंрдЧрдо рдЬрддी। рдХोрдЗ рдПрдХ рдкрд░рдЦै рджेрд╡ी рд╕рддी।4
рдЬाрдпрд╕ी рд╕рди्рдпाрд╕िрдпों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा, рдЖрд░ाрдз्рдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдкाрд╕рдиा рдкрдж्рдзрддि рдФрд░ рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рдЕрд╡рдзि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े ‘рдорд╕рд╡ाрд╕ी’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрд╣ рднрд░ рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдиा, рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд▓ोрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдиाрдердкंрдеी рд╕ाрдзुрдУं рдХे рд╢ृंрдЧाрд░ рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬрдм рд░рддрдирд╕ेрди рд╕ाрдзु рд╡ेрд╢ рдоें рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХी рдЦोрдЬ рдоें рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – рдХाрдиों рдоें рдоुंрджрд░ी рдФрд░ рдХंрда рдоें рдЬрдпрдоाрд▓, рд╣ाрде рдоें рдХрдоंрдбрд▓ рдФрд░ рдХंрдзे рдкрд░ рдмाрдШрдо्рдмрд░, рдкैрд░ों рдоें рдЦрдбाрдК рдФрд░ рд╕िрд░ рдкрд░ рдЫрдд्рд░, рд╕ाрде рд╣ी рд▓ाрд▓ рд╡ेрд╢ рдкрд╣рдирдХрд░ рдЦрдк्рдкрд░ рд▓िрдП-
рдоुंрдж्рд░ा рд╕्рд░рд╡рди рдХंрда рдЬрдкрдоाрд▓ा। рдХрд░ рдЙрджрдкाрди рдХांрдз рдмрдШрдЫाрд▓ा।
рдкाँрд╡рд░ि рдкाँрд╡ рд▓ीрди्рд╣ рд╕िрд░ рдЫाрддा। рдЦрдк्рдкрд░ рд▓ीрди्рд╣ рднेрд╕ рдХै рд░ाрддा।5
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╣ृрджрдп рддो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕंрдЪрд▓ рдоें рд╣ी рдмрд╕рддा рд╣ै рдФрд░ рдЧँрд╡рдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдеाрддी рд▓ोрдХ рдоें। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕрдкрдиा рд▓ोрдХ рд╣ोрддा рдФрд░ рд╣рд░ рд▓ोрдХ рдХी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдЗрди рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХी рдХोрдИ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рднी рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХी рдоाँрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рдЕрдЧрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рд╣ी рддрд▓ाрд╢ी рдЬाрдиे рд▓рдЧे рдлिрд░ рддो рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी।
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд▓ोрдХ, рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд╣рд▓ू рдкрд░ рдЕрдкрдиा-рдЕрд▓рдЧ рдордд рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЛрддुрдУं рдХी рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд╣ैं, рддो рдмрд░рд╕ाрдд рдЛрддु рдоें рд╣рд░ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддा। рдиाрдЧрдорддी рдХे рд╡िрдпोрдЧ рдоें рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдмрд░рд╕рддे рд╣ैं, рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕рдХा рдЦुрдмрд╕ूрд░рдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиे рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ–рдЕрд▓рдЧ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд▓ोрдХ рдоें рд╣ै рдФрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ैं – рдЧुрдбुрд░ु – рддुрд╣ी-рддुрд╣ी рдХрд╣рдХрд░ рдЦीрдЭрддी рд╣ै, рддो рдкрдг्рдбुрдХ – рдПрдХै-рддुрд╣ी, рдПрдХै-рддुрд╣ी рдХा рдз्рдпाрди рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЧ्рд╡ाрд▓िрди – рджрд╣ी-рджрд╣ी рдкुрдХाрд░рддी рд╣ै, рд╣рд░िрдпрд▓ (рд╣ाрд░िрд▓) рдЕрдкрдиा рджрд░्рдж рд╕ुрдирддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕ рддрдоाрдо рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рджेрддे рд╣ैं। рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рдЬाрдпрд╕ी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рднी рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЧрд╣рди рдЬ्рдЮाрди рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХा рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдкूрд░ी рд╣िрди्рджू-рд░ीрддि рд╕े рдордиाрддे рд╣ैं, рдЫрдаी рдкूрдЬрди, рдЬрди्рдо рдлрд▓, рдХिрд╕ рд░ाрд╢ि рдоें рдХрди्рдпा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдЬाрдпрд╕ी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХा рдиाрдо рдпूँ рд╣ी рдирд╣ीं рд░рдЦ рджेрддे, рдмрд▓्рдХि рдкूрд░े рд╡िрдзि-рд╡िрдзाрди рдХे рд╕ाрде рдкंрдбिрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХрди्рдпा рдХा рдЬрди्рдо ‘рдХрди्рдпा рд░ाрд╢ि’ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдиाрдо ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рд░рдЦрдиा рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХी рдЖрдпु рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдзрд░्рдо–рдЬ्рдЮाрди рдЖрджि рдХाрд░्рдпों рдоें рднी рджрдХ्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХे рд▓िрдП рдЕрдЪ्рдЫे ‘рд╡рд░’ рдХी рдЪिंрддा рд╕े рдЪिंрддिрдд рдкिрддा рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣рд░ рдкिрддा рдХी рдоुрдЦ्рдп рдЪिंрддा рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЬाрдпрд╕ी рдЬिрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдоें рд░рдЪрддे рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рдк्рд░ेрдо рд╣ै। рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдПрдХ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдФрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рднी। рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд▓िрдЦрддे рдкреЭрддे рдЪрд▓рддे рдЪрд▓ी рдЖрдпी рд╣ै। рдорддрд▓рдм ‘рдк्рд░ेрдо’ рд╕ाрд░्рдердХ рд╡िрд╖рдп рднी рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХा рдоोрд▓ рдЙрд╕рдХे рдоाрд░्рдЧ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдаिрдиाрдИ рдЕрдЪ्рдЫे рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо-рдкрде рдХी рдХрдаिрдирддा рдкрд░ рдЬрдм рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡ि ‘рдмोрдзा’ рдХрд╣рддे рд╣ै –
рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХो рдкंрде рдХрд░ाрд▓ рдорд╣ा, рддрд░рд╡ाрд░ि рдХी рдзाрд░ рдкै рдзाрд╡рдиो рд╣ै।6
рдЗрддрдиे рд╕ाрд░्рдердХ рдФрд░ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे, рдкреЭрдиे рдФрд░ рдЗрд╕ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो ‘рдмोрдзा’ рддрд▓рд╡ाрд░ рдХी рдзाрд░ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХे рд╕рдоाрди рдмрддाрддे рд╣ैं। рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░ेрдо рдХा рдоाрд░्рдЧ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рд▓िрдП реЫрд░ूрд░ी рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЗрддрдиा рджुрд░्рдЧрдо рдХ्рдпों рд╣ै? рдк्рд░ेрдо рддो рд╣рдоेрд╢ा рд╣ी рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдХ्рдпा рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд░ाрд╣ рдоें рддрд▓рд╡ाрд░ рдмिрдЫाрдпे рдмैрдаे рд╣ैं? рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣рдоाрд░े рдорди рдоें рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдХे рд▓िрдП рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣рдо рдЬाрдпрд╕ी, рд╕ूрд░, рддुрд▓рд╕ी, рдХрдмीрд░ рдФрд░ рдоीрд░ा рдХो рдкреЭрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдк्рд░ेрдо рдмंрдзрди рдирд╣ीं рд╣ै, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рднाрд╡ рддो рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै। ‘рдХृрд╖्рдг’ рд╣ैं рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рджेрд╡ рд▓ेрдХिрди ‘рд░рд╕рдЦाрди’ рдХी рдЕрд╣ीрд░ рдХी рдЫोрдХрд░िрдпा рддो рдЙрдирдХो рдЫрдЫिрдпा рднрд░ рдЫाрдЫ рдкрд░ рдиाрдЪ рдирдЪाрддी рд╣ै। рддो рд╡рд╣ीं ‘рдоीрд░ा’ рдХृрд╖्рдг рдХो рдЕрдкрдиा рдкрддि рдоाрди рдмैрдарддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдк्рд░ेрдо рдоाрд░्рдЧ рдоें рд╣ी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдк्рд░ेрдо рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै।
рдк्рд░ेрдордоाрд░्рдЧी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд░рдЪрдиा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдРрд╕ा рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╣ै, рдЬो рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдордиुрд╖рдд्рд╡ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рднीрддрд░ рдЕрдЧрд░ рдк्рд░ेрдо рд╣ै, рдордиुрд╖्рдпрддा рд╣ै, рддрднी рд╡рд╣ рдРрд╕े рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд╕рд▓ीрдХे рд╕े рд░рдЪ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ाँ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдЙрдирдХा рдоाрд░्рдЧ рдоाрдирд╡-рдк्рд░ेрдо рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЬीрд╡рди-рдЪрд░्рдпा рд╕े рд╣ोрдХрд░, рди рдХी рдХрд╣ीं рдПрдХांрдд рдоें рдЧुрд╣ाрд╡ाрд╕ рд▓ेрдХрд░। рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –“рдЙрдирдХा рдиिрдпрдо рдеा рдХि рдЬрдм рд╡े рдЕрдкрдиे рдЦेрдд рдоें рд╣ोрддे рддрдм рдЕрдкрдиा рдЦाрдиा рд╡рд╣ीं рдоंрдЧा рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЦाрдиा рд╡े рдЕрдХेрд▓े рдХрднी рди рдЦाрддे; рдЬो рдЖрд╕–рдкाрд╕ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддा рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдмैрдардХрд░ рдЦाрддे рдеे। рдПрдХ рджिрди рдЙрди्рд╣ें рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдХोрдИ рди рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рддрдХ рдЖрд╕рд░ा рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдХोреЭी рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдмреЬे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдЦाрдиे рдХो рдмिрдаाрдпा рдФрд░ рдПрдХ рд╣ी рдмрд░рддрди рдоें рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рднोрдЬрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЙрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдХोреЭ рдЪू рд░рд╣ा рдеा। рдХुрдЫ рдеोреЬा рд╕ा рдорд╡ाрдж рднोрдЬрди рдоें рднी рдЪू рдкреЬा। рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЙрд╕ рдЕंрд╢ рдХो рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдаाрдпा рдкрд░ рдЙрд╕ рдХोреЭी рдиे рд╣ाрде рдеाрдо рд▓िрдпा рдФрд░ рдХрд╣ा рдЗрд╕े рдоै рдЦाрдКंрдЧा, рдЖрдк рд╕ाреЮ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЦाрдЗрдП, рдкрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдЭрдЯ рд╕े рдЙрд╕े рдЦा рдЧрдП।”7
рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ैं рдЬो рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдоाрдиुрд╖-рдк्рд░ेрдо рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддрдо рд░рдЪрдиा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдЗрд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди рд╣ै। рдЬो рд╕рдоाрдЬ, рд╡рд░्рдЧ, рд▓िंрдЧ рдРрд╕े рдХिрд╕ी рднी рднेрдж рдХो рдирд╣ीं рдоाрдирддा। рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдиाрдпिрдХा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬाрдпрд╕ी рдЙрд╕рдХा рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдЗрддрдиे рдзूрдо-рдзाрдо рд╕े рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि ‘рд░ाрдЬा рд░рддрдирд╕ेрди’ рдХा рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдлीрдХा рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо-рдЖрдЦ्рдпाрди рдХो рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╣ी рдкूрд░्рдг рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं। рдаीрдХ рд╣ै рджूрдз, рджрд╣ी рдХा рд╕рдоुрдж्рд░ рдЙрдирдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдеी, рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХा рдорд╣рд▓ рдЬिрд╕рдХी рдПрдХ-рдПрдХ рдИंрдЯ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╣ीрд░े-рдоोрддी рдХी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдЪुрдиाрдИ рдХрдкूрд░ рдЖрджि рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै, ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдЬिрд╕े рдЬाрдпрд╕ी рдЗрддрдиा рд░ूрдкрд╡рддी рдмрдиाрддे рд╣ैं рдХि рдХोрдИ рдкुрд░ुрд╖ рдЙрд╕े рджेрдЦрддे рд╣ी рдоूрд░्рдЫिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै- рд╕рдм рдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдорди рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдЖрдЦिрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдРрд╕ा рдХрд░рддे рдХ्рдпों рд╣ै? рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдРрд╕ी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╕े рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд░िрд╢्рддा рд╣ी рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖрддा, рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдаीрдХ рд╕े рджेрдЦें рддो рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕рдм рдХे рдоूрд▓ рдоें рдк्рд░ेрдо рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдЙрддрдиा рд╕ुрди्рджрд░ рдорд╣рд▓, рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕्рдерд▓ рд╡рд╣ рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк, рд╡рд╣ाँ рдХा рдордирдоोрд╣рдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рд╕рдм рдХुрдЫ рдХा рдд्рдпाрдЧрдиे рдХे рдкीрдЫे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХे рдкाрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╣ी рдХ्рдпा рд╣ै? рддो рд╣рдо рдЬрд╡ाрдм рдкाрддे рд╣ैं , ‘рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдк्рд░ेрдо’। рд░ाрдЬा рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдирд╣ीं, рдЬोрдЧी рд░рддрдирд╕ेрди рдХा।
рдЬाрдпрд╕ी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХा рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдЬिрд╕े рдЪुрдирддे рд╣ैं рд╡рд╣ рднी рдПрдХ рдоुрд╕рд▓рдоाрди (рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди) рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдиреЫрд░ рдоें ‘рдордиुрд╖्рдп’ рдкрд╣рд▓े рд╣ै, рд╣िрди्рджू рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмाрдж рдоें। рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рд╣िрди्рджू рд╢ौрд░्рдп рдХी рдЧाрдеा рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕ुрд▓्рддाрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рдиाрдЬुрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै। рдкрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдПрдХрджрдо рдЦрд░े рдЙрддाрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХा рдкूрд░े рдЖрджрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ुрдЖ рд╣ै – рд╣िрди्рджू рддुрд░рдХ, рджुрд╡ौ рд░рди рдЧाрдЬे рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХрд╣ीं рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХ рд╣ै рддो рдЪिрддौреЬ рдХे рд╕ाрде рд╣ै рди рдХि рджिрд▓्рд▓ी рдХे।”8
рдЬाрдпрд╕ी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХे рдХрдеाрдирдХ рдХो рд░рдХ्рдд рдХी рд▓ेрдИ рдФрд░ рдЧाреЭी-рдк्рд░ीрддि рдХे рдирдпрди рдЬрд▓ рд╕े рднिрдЧोрдХрд░ рд╕рд░ाрдмोрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं –
рдоुрд╣рдордж рдХрдмि рдпрд╣ рдЬोрд░ि рд╕ुрдиाрд╡ा। рд╕ुрдиा рд╕ो рдкीрд░ рдк्рд░ेрдо рдХрд░ рдкाрд╡ा।
рдЬोрд░ी рд▓ाрдЗ рд░рдХрдд рдХै рд▓ेрдИ। рдЧाреЭी рдк्рд░ीрддि рдирдпрдирди्рд╣ рдЬрд▓ рднेрдИ।।9
рдпрд╣ рдЬो рдк्рд░ेрдо рдХा рдкрд░ाрднрд╡ рд╣ै, рдпрд╣ी ‘рдк्рд░ेрдо’ рдЖрдзाрд░ рдмрдирддा рд╣ैं рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдкрдХ्рд╖ рд▓ेрдиे рдоें। рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рдХी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдиреЫрд░ рдоें рдЗрддрдиा рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै рдХि, рдЬाрдпрд╕ी рдЬिрд╕ ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХो рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬрдЧрдд рдоें рдЕрдирди्рдп рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕े рдкाрдиे рдХा рдЖрдзाрд░ ‘рдк्рд░ेрдо’ рдоाрдд्рд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рджिрд▓्рд▓ी рдХा рд╕ुрд▓्рддाрди рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕рдм рдХुрдЫ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ी рдЧрд▓рдд рдеा। рдЬिрд╕ рдЪीрдЬ рдХो рдкाрдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рд╣ै, рдЙрд╕े ‘рдмрд▓’ рд╕े рдХोрдИ рдХैрд╕े рдкा рд╕рдХрддा рд╣ै? ‘рдмрд▓’ рд╕े рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХो рд╡рд╣ी рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬो рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЖрдЬ рддрдХ рдоिрд▓рддा рдЖрдпा рд╣ै – рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдХी рдИрдЯ-рдкрдд्рдерд░ рдХी рджीрд╡ाрд░ें –
рдЬौрд╣рд░ рднрдЗ рд╕рдм рдЗрд╕्рддिрд░ी, рдкुрд░ुрд╖ рднрдП рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо।
рдмाрджрд╕ाрд╣ рдЧреЭ рдЪूрд░ा, рдЪिрддрдЙрд░ рднा рдЗрд╕рд▓ाрдо।।10
рдЬाрдпрд╕ी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕рдм реЩрдд्рдо рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдЗрд╕्рд▓ाрдордордп рд╣ो рдЧрдпा। рд▓ेрдХिрди рдкाрдардХ рдХे рдорди рдоें рдЕрдХुрд▓ाрд╣рдЯ рдЕрдм рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै, рдХि рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдкूрд░े рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी рдЙрджाрд╕ рдХ्рдпों рд╣ैं? рдХ्рдпों рд╡рд╣ рдЬौрд╣рд░ рд╣ुрдИ рд░ाрдиिрдпों рдХे рд░ाреЩ рдЙрдаाрдХрд░ рдХрд╣рддा рд╣ैं рдпрд╣ рдкृрде्рд╡ी рдЭूрдаी рд╣ै।
рдЫाрд░ рдЙрдаाрдЗ рд▓ीрди्рд╣ि рдПрдХ рдоूрдаी। рджीрди्рд╣ि рдЙреЬाрдЗ рдкिрд░िрдеिрдоी рдЭूрдаी।।11
рд╕рдм рдХुрдЫ рдЬो рдЬाрдпрд╕ी рдЧреЭрддे рд╣ैं, рд╕рдм рдЗрд╕ी рд▓ोрдХ рдоें рдмрдЪा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдкूрд░े рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╕े рддीрди рдкाрдд्рд░ (рдкрдж्рдоाрд╡рддी, рдиाрдЧрдорддी, рдФрд░ рд░рддрдирд╕ेрди) рд╣ी рддो рд╡िрджा рд▓ेрддे рд╣ैं, рдлिрд░ рдХ्рдпों рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХे рдЕंрдд рд╕े рдкाрдардХ рдХा рдорди рд╡्рдпाрдХुрд▓ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै?
рдЗрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рд╣рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдкूрд░े рдЖрдЦ्рдпाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рдеा। рдЙрд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдмंрдзे рдеे рдиाрдЧрдорддी, рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдФрд░ рд░рддрдирд╕ेрди। рдЬिрдирдХे рди рд░рд╣рдиे рд╕े рдкूрд░ा рдХा рдкूрд░ा рдЖрдЦ्рдпाрди рд╕ूрдиा рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рд╕рдм рдХुрдЫ рдкाрдХрд░ рднी рдардЧा рд╕ा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рд╣ै। рдпрд╣ी рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд░िрд╢्рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд░िрд╢्рддे рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рд╕े рдмреЬा рди рдХोрдИ рдзрд░्рдо рд╣ै рдФрд░ рди рдХोрдИ рдИрд╢्рд╡рд░। рдмрд▓्рдХि рд╕рдм рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдк्рд░ेрдо рд╣ी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕ूрдлिрдпों рдХी рдЗрд╢्реШрдордЬाрдЬी рд╕े рдЗрд╢्реШрд╣реШीрдХी рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рд╣рддे рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЬाрддे рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмрдЪрддा -
рдоाрдиुрд╕ рдк्рд░ेрдо рднрдпрдЙ рдмैрдХुंрдаी। рдиाрд╣िрдд рдХाрд╣ рдЫाрд░ рднрдИ рдоूрдаी।।
рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी –
1. рд╡िрдХिрдкीрдбिрдпा (https://hi.m.wikipedia.org/wiki/рдоाрд▓िрдХ_рдоोрд╣рдо्рдордж_рдЬाрдпрд╕ी#)
2. рд╕ंреж рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬाрдпрд╕ी рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдкृреж 10, рд╡рд░्рд╖ 1992
3. рд╡рд╣ी рдкृреж 13
4. рд╡ाрд╕ुрджेрд╡рд╢рд░рдг рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХी рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрдЯрдиा, рдкृреж 34
5. рд╡рд╣ी, рдкृреж 142
6. рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХी рдк्рд░ेрдо рд╡्рдпंрдЬрдиा, рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡рд░्рд╖ 2005 рдкृреж 327
7. рд╕ंреж рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬाрдпрд╕ी рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдкृреж 19, рд╡рд░्рд╖ 1992
8. рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕, рд▓ोрдХ рднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкрдЯрдиा, рдкृреж 41
9. рд╕ंреж рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬाрдпрд╕ी рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी, рд╡िрдирдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдкृреж 341, рд╡рд░्рд╖ 1992
10. рд╡рд╣ी, рдкृреж 340
11. рд╡рд╣ी, рдкृреж 340