Showing posts with label 201901H. Show all posts
Showing posts with label 201901H. Show all posts

Photo Feature: The bridges in Dombivli-Kalyan (Shrikant K.)

by Shrikant K :: рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी - рдбोрдо्рдмिрд╡рд│ी-рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд╕ेрддु: рд╢्рд░ीрдХांрдд рдХे




















Setu, January 2019  ::  рд╕ेрддु, рдЬрдирд╡рд░ी 2019

рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рдХी рдмрдзाрдИ!


рдЖрдкрдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдХा рддाрдкрдоाрди рд╢ूрди्рдп рд╕े рдмीрд╕ рдЕंрд╢ (рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕) рдиीрдЪे рд╣ै। рдеोреЬी рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬीрд╡рди рдкूрд░्рд╡рд╡рдд рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрдХाрдЧो рдоें рд░ेрд▓ рдХी рдкрдЯрд░िрдпों рдХो рдЖрдЧ рд╕े рдЧрд░्рдо рдХрд░рдХे рд░ेрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХो рдЬाрд░ी рд░рдЦा рдЧрдпा। рдоौрд╕рдо рдмрджрд▓ेрдЧा рд▓ेрдХिрди рдоाрдирд╡ рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдФрд░ рдЕрджрдо्рдп рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि рд╕рджा рд╡िрдЬрдпी рд░рд╣ेрдЧी।

рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХ рдоें рд╣рдордиे рд╕ेрддु рдХे рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХрд░рдгों рдоें рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХों рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдеा। рдоुрдЭे рдпрд╣ рдмрддाрддे рд╣ुрдпे рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рд╣ै рдХि рдЧोрдкाрд▓ рд▓ाрд╣िреЬी рдЬी рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ेрддु рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдЕंрдХ (рдЬрдирд╡рд░ी 2019) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рдбॉ рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी реЮрд░рд╡рд░ी 2019 рдХे рд╣िंрджी рдЕंрдХ рдХे рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд╣ोंрдЧे। рдЖрдк рдЕрдкрдиी рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд, рдЕрдк्рд░рд╕ाрд░िрдд, рдпूрдиिрдХोрдб-рдЯрдЩ्рдХिрдд, рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯिрдпाँ рдЙрди्рд╣ें hindswaraj2009@gmail.com рдкрд░ рдИрдоेрд▓ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдоें 'рд╕ेрддु реЮрд░рд╡рд░ी 2019' рднी рд▓िрдЦ рджें рддो рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрдЧा।
рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рдХे рджौрд░ाрди рд╣िंрджी рдЪрд░्рдЪा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╣िंрджी рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрдИ рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╕ाрдЭा рдХिрдпे рдЧрдпे рдЬिрдирдоें рд╣िंрджी рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдХрд╣ीं рджूрд╕рд░े, рдХрд╣ीं рддीрд╕рд░े, рдФрд░ рдХрд╣ीं рдЪौрдеे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рдордЭрдиा рдХрдаिрди рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕рдм рдоें рд╕े рдХौрди рд╕ा рд╕्рдеाрди рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ै। рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдЖँрдХрд▓рди рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЕंрддрд░ों рдХा рдПрдХ рдмреЬा рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ीрдоाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рд╣рдо рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЕрд╡рдзी рдФрд░ рдм्рд░рдЬ рдЬैрд╕ी рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╣िंрджी рдХा рдЕंрдЧ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдЙрд░्рджू рдЬैрд╕ी рднाрд╖ा рдХो рд▓िрдкि-рдоाрдд्рд░ рдХे рдЕंрддрд░ рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдоाрди рд▓ेрддे рд╣ैं। рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдЙрд░्рджू рднी рд╣िंрджी рдХी рд╣ी рдПрдХ рдЙрдкрднाрд╖ा рд╣ै। рд╣рд░ рд╣िंрджीрднाрд╖ी рднрд▓े рдЙрд░्рджू рди рдмोрд▓ рд╕рдХे, рд▓ेрдХिрди рд╣рд░ рдЙрд░्рджूрднाрд╖ी, рд╕्рд╡рднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣िंрджी рдмोрд▓рддा рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдпे рд╣िंрджीрднाрд╖िрдпों рдХी рдЧрдгрдиा рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЙрд░्рджूрднाрд╖िрдпों рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░рдиा рдПрдХ рд╕рд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै। рд▓िрдк्рдпांрддрд░ рдПрдХ рдирдИ рднाрд╖ा рдХा рд╕ृрдЬрди рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ोрддा рддो рднाрд░рдд рдоें рдЧुрд░ुрдоुрдЦी рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдоें рд╢ाрд╣рдоुрдЦी рдоें рд▓िрдЦी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкंрдЬाрдмी рднी рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдПँ рд╣ोрддीं рдФрд░ рднाрд░рдд рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХी рд╕िंрдзी рднी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рд╣ोрддी। рдЧрдгрдиा рдХा рддрд░ीрдХा рдЬो рднी рд╣ो, рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдПрдХ рдЕрдЧ्рд░рдгी рднाрд╖ा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ै।

рдЗрд╕ рдорд╣ीрдиे (25 рдЬрдирд╡рд░ी 2019 рдХो) рд╣рдордиे рд╣िंрджी рдХी рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХो рдЦोрдпा рд╣ै। 18 рдлрд░рд╡рд░ी, 1925 рдХो рдЧुрдЬрд░ाрдд (рд╡рд░्рддрдоाрди рдкाрдХिрд╕्рддाрди) рдоें рдЬрди्рдоी рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХो рдЬ्рдЮाрдирдкीрда (2017), рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी (1980) рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓े рд╣ैं। рджुрдЦрдж рдЦрдмрд░ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдЕंрддिрдо рдпाрдд्рд░ा рдоें рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рджो рдЕंрдХों рдоें рдеी। рдк्рд░ेрд░рдХ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡े рдЕрдкрдиा рдШрд░ рддрдеा рдмреЬी рд░ाрд╢ि рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рдиाрдо рдХрд░ рдЧрдпी рд╣ैं। рдпे рджोрдиों рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджो рдРрд╕ी рд╡िрдкрд░ीрдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрди рдкрд░ рд╣рдо рд╕рдмрдХो рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рд╕ेрддु рдХे рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХ рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рд╕ाрдордиे 42 рд░рдЪрдиाрдУं рд╡ाрд▓ा рдпрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕंрдХ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдЫोрдЯा рд╣ै। рдкреЭिрдпे, рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ों рдХो рднी рдкреЭाрдЗрдпे, рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдЗрдпे।

рд╢ुрднрдХाрдордиाрдУं рд╕рд╣िрдд,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЬрдирд╡рд░ी 2019

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 3, рдЕंрдХ 8, рдЬрдирд╡рд░ी 2019

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рд▓рдШुрдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рдЕрдиुрд╡ाрдж - рд▓िрдк्рдпांрддрд░

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдзрд░ोрд╣рд░

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрдд्рддांрдд

рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी

рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░

рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рдЕंрд╢ 29 [рд╕рдоाрдкрди]

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп
рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдиे рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рдиी рд╕рди् 1927 рдоें рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬेрд▓ рдХी рдХोрдард░ी рдоें рд▓िрдЦी рдеी। рдЙрдирдХी рдлाँрд╕ी рд╕े рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े 18 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЬрдм рдЙрдирдХी рдоाँ рд╢्рд░ी рд╢िрд╡ рд╡рд░्рдоा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирд╕े рдЕंрддिрдо рдмाрд░ рдоिрд▓рдиे рдЖрдпीं рддрдм рдкंрдбिрдд рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкांрдбुрд▓िрдкि рдЦाрдиे рдХे рдбрдм्рдмे рдоें рдЫिрдкाрдХрд░ рдЬेрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ рднिрдЬрд╡ा рджी। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕िंрдз рдоें рднрдЬрдирд▓ाрд▓ рдмुрдХрд╕ेрд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рди 1927 рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ। рдмाрдж рдоें рдЗрд╕े рд╢्рд░ी рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЫрдкрд╡ाрдпा рдЧрдпा। рдкुрд╕्рддрдХ рдЫрдкрддे рд╣ी рджрдордирдХाрд░ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧा рджिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдпाँ рдЬрдм्рдд рдХрд░ рд▓ी рдЧрдпीं।

рдкрдг्рдбिрдд рдЬी 19 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬिрд▓ा рдЬेрд▓ рдоें рдЕрд╢рдлाрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЦाँ, рд░ोрд╢рди рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд▓ाрд╣िреЬी рдХे рд╕ाрде рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдлाँрд╕ी рдЪрдв़ рдЧрдП।

рд╣ुрддाрдд्рдоा рдкंрдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдХे рдЕंрд╢: рд╕ेрддु рдХे рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХों рд╕े
рдЕंрд╢ 1  рдЕंрд╢ 2  рдЕंрд╢ 3  рдЕंрд╢ 4  рдЕंрд╢ 5  рдЕंрд╢ 6  рдЕंрд╢ 7  рдЕंрд╢ 8  рдЕंрд╢ 9  рдЕंрд╢ 10  рдЕंрд╢ 11  рдЕंрд╢ 12  рдЕंрд╢ 13  рдЕंрд╢ 14  рдЕंрд╢ 15 
рдЕंрд╢ 16  рдЕंрд╢ 17  рдЕंрд╢ 18  рдЕंрд╢ 19  рдЕंрд╢ 20  рдЕंंрд╢ 21  рдЕंंрд╢ 22рдЕंंрд╢ 23  рдЕंрд╢ 24  рдЕंрд╢ 25рдЕंрд╢ 26  рдЕंрд╢ 27  рдЕंрд╢ 28

рдмीрдЬрд╢рдм्рдж: Autobiography, Bismil, Excerpt, рдЖрдд्рдордХрдеा, рдЬीрд╡рдиी, рдиाрдпрдХ, рдмिрд╕्рдоिрд▓, рд╣िрди्рджी,
... рдФрд░ рдЕрдм, рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рд╕рдоाрдкрди рдЕंрд╢ (рдЕंрд╢ 29)
рдкंрдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓'
(11 рдЬूрди 1897 - 19 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927)

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें ‘рд╕ाрдпे рдоें рдзूрдк’

рдЕрд░ुрдг рд░ंрдЬрди

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрд▓ीрдЧреЭ
рдоोрдмाрдИрд▓- 9565708701
рдИрдоेрд▓- arunranjankaviau@gmail.com


рд╣िंрджी реЪреЫрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджुрд╖्рдпंрдд рдХुрдоाрд░ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़े рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдпे рд╣िंрджी рдЧ़рдЬ़рд▓ рдХे рдкрд╣рд▓े рдХрд╡ि рдирд╣ीं рдеे। рдЗрдирд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдоीрд░ рдЦुрд╕рд░ो, рдХрдмीрд░ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдоें рдХुрдЫ рдкрдирдкрддी, рд╕ँрд╡рд░рддी рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдпुрдЧ рддрдХ рдЧ़рдЬ़рд▓ рд╣िंрджी рдХрдо рдФрд░ рдЙрд░्рджू рдЬ्рдпाрджा рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рджुрд╖्рдпंрдд рдХुрдоाрд░ рдиे рд╣िंрджी рдЧрдЬрд▓ рдХो рд╣िंрджी рдЧ़рдЬ़рд▓ рдмрдиाрдпा। рд╣िंрджी рдЧ़рдЬ़рд▓ рдЗрдирд╕े рдкрд╣рд▓े рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдЙрд░्рджू реЪреЫрд▓ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддी рдеी।
рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो реЪреЫрд▓ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рдгрдп рд╣ी рдеा, рдЬрдмрдХि рджुрд╖्рдпंрдд рдХुрдоाрд░ рдиे рд╣िंрджी реЪреЫрд▓ рдХो рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рдгрдп рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдордп рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рд╕े рдЬोреЬ рджिрдпा। рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдХा реЪреЫрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд╕ाрдпे рдоें рдзूрдк’ рдХी реЪреЫрд▓ें рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрдЪिрдд рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдмेрд╣рдж рдЕрдк्рд░िрдп рдПрд╡ं рдЕрд╢ांрдд рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рджेрд╢ рдмрджрд╣ाрд▓ी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдеा рдФрд░ рд░рд╣ी рдмाрдд рдЬрдирддा рдХी, рддो рд╡ो рднी рдЙрд╕े рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдеी рдХ्рдпोंрдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╕िрдпाрд╕рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддिрджिрди рдЧिрд░рдЧिрдЯ рдХी рддрд░рд╣ рд░ंрдЧ рдмрджрд▓рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं-
рдорд╕्рд▓рд╣рдд-рдЖрдоेреЫ рд╣ोрддे рд╣ैं рд╕िрдпाрд╕рдд рдХे реШрджрдо
рддू рди рд╕рдордЭेрдЧा рд╕िрдпाрд╕рдд рддू рдЕрднी рдЗंрд╕ाрди рд╣ै।

рд░ाрдЬрдиेрддा рдХैрд╕े рдХाрдЧрдЬी рдХрд░рд╡ाрдИ рдХрд░рдХे рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдмрд╣рд▓ाрддे рдПрд╡ं рдмрд╣рдХाрддे рд╣ैं-
рддेрд░ी рдЬुрдмाрди рд╣ै рдЭूрдаी рдЬрдо्рд╣ूрд░िрдпрдд рдХी рддрд░рд╣,
рддू рдПрдХ реЫрд▓ीрд▓-рд╕ी рдЧाрд▓ी рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдирд╣ीं।

рд░рд╣рдиुрдоाрдУं рдХी рдЖрджрддों рдкे реЮिрджा рд╣ै рджुрдиिрдпा,
рдЗрд╕ рдмрд╣рдХрддी рд╣ुрдИ рджुрдиिрдпा рдХो рд╕рдо्рднाрд▓ो рдпाрд░ो।

рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдХी реЪреЫрд▓ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдкैрдиी рдирдЬрд░ рдХे рд╕ाрде рдЧрд╣рд░ी рдЬाँрдЪ-рдкреЬрддाрд▓ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдо рдЬрдирддा рдХे рджुःрдЦ-рджрд░्рдж,  рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЪाрд▓ाрдХी, рдзोрдЦाрдзреЬी, рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рдЬреЬ рд╣ो рдЪुрдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдоूрд▓्рдпрд╣ीрдирддा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХाрдлी рддीрд╡्рд░ рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै-
рдХрд╣ाँ рддो рддрдп рдеा рдЪрд░ाрдЧां рд╣рд░ेрдХ рдШрд░ рдХे рд▓िрдП
рдХрд╣ाँ рдЪрд░ाрдЧ рдордпрд╕्рд╕рд░ рдирд╣ीं рд╢рд╣рд░ рдХे рд▓िрдП।
рди рд╣ो рдХрдоीреЫ рддो рдкाँрд╡ों рд╕े рдкेрдЯ рдвँрдХ рд▓ेंрдЧे,
рдпे рд▓ोрдЧ рдХिрддрдиे рдоुрдиाрд╕िрдм рд╣ैं, рдЗрд╕ рд╕реЮрд░ рдХे рд▓िрдП।

рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╢рдм्рджों рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдмाрдд рдХрд╣ рджी рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдиे। рдпрд╣ाँ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрд░ рдХे рд▓िрдП рдЪрд░ाрдЧ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЪрд░ाрдЧ рдХा рдЕрд░्рде рдк्рд░рдХाрд╢ рдпा рд░ोрд╢рдиी рдпाрдиी рд╕ुрдЦ, рд╕рдоृрдж्рдзि, рд╢ाрди्рддि рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ी рд╕े рд╣ै। рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдЪрд░ाрдЧ рдкूрд░े рд╢рд╣рд░ рдпा рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ाँ рдкрд░ рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдХी рд╡рд░्рдЧ рдЪेрддрдиा рдмрд╣ुрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯрдд рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें  рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд░ोрдЯी, рдХрдкреЬा рдФрд░ рдордХाрди рднाрд░рддीрдпों рдХे рд▓िрдП рдоौрд▓िрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪुрдиाрд╡ी рдоुрдж्рджा рднी рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рди рдЬाрдиे рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдЕрднी рдХिрддрдиे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓ेрдЧा рдПрд╡ं рдЬрдирддा рдХो рд▓ोрдХрд▓ुрднाрд╡рди рд╡ाрджों рд╕े рдардЧा рдЬाрдПрдЧा। рдЬिрди рдоौрд▓िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЬрдирддा рдиिрдЬाрдд рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЙрдо्рдоीрдж рд▓рдЧाрдП рдмैрдаी рд╣ै, рд╡ो рдЙрдо्рдоीрдж рдЖрдЬ рднी рдХрд╣ीं-рди-рдХрд╣ीं рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд╣ै। рд╡ाрддाрдиुрдХूрд▓िрдд рд╡िрдЪाрд░рдЧ्рд░рд╣ों рдоें рдЬрдм рдЪाрдп рдХी рдЪुрд╕्рдХिрдпों рдХे рд╕ाрде рдоौрд▓िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдоंрдд्рд░рдгा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕िрдпाрд╕рдд рдХे рд▓ोрдЧ  рдЗрдХрдЯ्рдаा рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд░ूрдк рдХाрдЧрдЬों рдкрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рднी рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдкрд░ рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं –
рднूрдЦ рд╣ै рддो рд╕рдм्рд░ рдХрд░ рд░ोрдЯी рдирд╣ीं рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ,
рдЖрдЬрдХрд▓ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╣ै рдЬेрд░े рдмрд╣рд╕ рдпे рдоुрдж्рджрдЖ
рдЧिреЬрдЧिреЬाрдиे рдХा рдпрд╣ाँ рдХोрдИ рдЕрд╕рд░ рд╣ोрддा рдирд╣ीं
рдкेрдЯ рднрд░ рдХрд░ рдЧाрд▓िрдпाँ рджो рдЖрд╣ рднрд░ рдХрд░ рдмрдж-рджुрдЖ

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпाँ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЬुрд▓ूрд╕ рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЬрдирддा рдХो рдмाँрдЯрдиे рдФрд░ рдардЧрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЖрдЬ рдЬрдирддा рдХी рдЪिंрддा рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд╕िрд░्рдл рджिрдЦाрдиे рднрд░ рдХी рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै। рдЬрдирддा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдЕрдм рддो рдЬрд▓рд╕ों-рдЬुрд▓ूрд╕ों рдоें рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рднрд╡्рдп рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХि рд╡े рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиे рдлिрдХ्рд░рдоंрдж рд╣ैं। рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХे рд░рде рдиिрдХрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं, рдХрд░ोреЬों рд░ुрдкрдпे рдХा рдЦрд░्рдЪ рд╣ोрддा рд╣ै рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрд╡ाрдо рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдкрд░ рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рдпे рд▓ोрдЧ рд╣рд╡рди рдоें рдпрдХीрди рд░рдЦрддे рд╣ैं
рдЪрд▓ो рдпрд╣ाँ рд╕े рдЪрд▓ें,  рд╣ाрде рдЬрд▓ рди рдЬाрдП рдХрд╣ीं।

рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдЬाрджी рд╕рдмрдХो рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдХрднी-рдХрднी рд╕рдордп рдРрд╕ा рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рдЗрд╕рд╕े рднी рдмрдЪрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдПрдХ рджौрд░ рддो рд╡ो рдеा рдЬрдм рджेрд╢ рдоें рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рдПрдХ рджौрд░ рдЖрдЬ рдХा рд╣ै рдЬрдм рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рддो рдирд╣ीं рд▓рдЧा рд╣ै рдлिрд░ рднी рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рд╣ाрд▓ाрдд рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдмрдирддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै –
рдордд рдХрд╣ो рдЖрдХाрд╢ рдоें рдХोрд╣рд░ा рдШрдиा рд╣ै
рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╣ै।

рддेрд░ा рдиिреЫाрдо рд╣ै рд╕िрд▓ рджे реЫुрдмाрди рд╢ाрдпрд░ рдХी,
рдпे рдПрд╣рддिрдпाрдд реЫрд░ूрд░ी рд╣ै рдЗрд╕ рдмрд╣рд░ рдХे рд▓िрдП।

рдЖрдЬ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा, рдзाрд░्рдоिрдХ-рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рдЬाрддिрдЧрдд рд╣िंрд╕ा рдХा рдмोрд▓рдмाрд▓ा рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рддीрд╡्рд░рдЧрддि рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрддा рд╣ी рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै-
рдЧрдЬрдм рд╣ै рд╕рдЪ рдХो рд╕рдЪ рдХрд╣рддे рдирд╣ीं рд╡ो
рдХुрд░ाрдиो рдЙрдкрдиिрд╖рдж рдЦोрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं,
рдордЬाрд░ों рд╕े рджुрдЖрдПँ рдоांрдЧрддे рд╣ो
рдЕреШीрджे рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдкाрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं।

рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдпрд╣ рдбрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि рдХрд╣ीं рдЙрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдХे рд╣рдоाрд░े рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХो рд╣ी рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдлाрдпрджे рдХे рд▓िрдП рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдЬрдХреЬ рд░рдЦा рд╣ै। рдЗрди рдкुрд░ाрдиे рдбрд░ों рдХो рдЙрдЦाреЬ рдлेंрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдмреЬे рд╕ाрд╣рд╕ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдпрд╣ рдХрдИ рд░ूрдкों рдоें рд╕ाрдордиे рднी рдЖрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै-
рдкुрд░ाрдиे рдкреЬ рдЧрдП рдбрд░, рдлेंрдХ рджो рддुрдо рднी,
рдпे рдХрдЪрд░ा рдЖрдЬ рдмाрд╣рд░ рдлेंрдХ рджो рддुрдо рднी।

рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрджрд░्рд╢ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рд╣ी рд╡ो рд╕ाрд░े рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ैं рдЬो рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЖрджрд░्рд╢ рддो рдЖрдЦिрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ी рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा। рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддीрдп рдХी рднрд▓ाрдИ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдмрдиा рд╣ै। рд╣рд░ рд╡рд░्рдЧ, рдзрд░्рдо, рдЬाрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЗрд╕рдХा рд▓ाрдн рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХिंрддु рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡рд░्рдЧ, рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬрддि рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╣ै-
рд╕ाрдоाрди рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै рдлрдЯेрд╣ाрд▓ рд╣ै рдордЧрд░
рдЭोрд▓े рдоें рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдХोрдИ рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╣ै।

рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рд░िрд╢्рд╡рддрдЦोрд░ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрд░्рдпाрд▓рдпों рдоें рд▓ाрд▓рдлीрддाрд╢ाрд╣ी рдФрд░ рдЕрдлрд╕рд░ों рдХी рдордирдоाрдиी рдЪрд░рдо рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рдЖрдЬ рдХी рдЬрдирддा рднी рдпрд╣ рдЬाрдирддे рд╣ुрдП рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЙрд╕े рд▓ूрдЯा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рдордЬрдмूрд░ рд╣ै рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд▓ूрдЯрддे рд╣ुрдП рджेрдЦрдиे рдкрд░। рдХрд░ोреЬों рд░ुрдкрдпे рдХे рдШोрдЯाрд▓ों рдХी рдЦрдмрд░ рдоीрдбिрдпा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрдирддा рдЙрддрдиा рд╣ी рдЬाрди рдкाрддी рд╣ै рдЬिрддрдиा рд╕рд░рдХाрд░ рдЪाрд╣рддी рд╣ै, рдЖрдЬ рддो рдоीрдбिрдпा рднी рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиा рдХाрдо рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╣ी рджुःрдЦ рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдХिрддрдиी рд╣ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै, рдХिंрддु рдЧрд░ीрдм рддो рдФрд░ рдЧрд░ीрдм рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдЖрдЬ рднी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХे рдХाрдлी рдХрд░ीрдм рд╣ैं-
рдпрд╣ाँ рддрдХ рдЖрддे-рдЖрддे рд╕ूрдЦ рдЬाрддी рд╣ैं рдХрдИ рдирджिрдпाँ,
рдоुрдЭे рдоाрд▓ूрдо рд╣ै рдкाрдиी рдХрд╣ाँ рдард╣рд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा।

рдпрд╣ рдиिрд░्рд╡िрд╡ाрдж рд╣ै рдХि рдЬिрддрдиी рдпोрдЬрдиाрдпें рдЖрдордЬрди рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд▓ाрдн рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ी рдЬрдирддा рдХो рдоिрд▓ рдкाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рднी рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХो рдЕрдкрдиी рдоूрд▓рднूрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрдирдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрднी рднी рд╡ैрд╕ी рд╣ी рд╣ै, рдпे рдлिрд░ рднी рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХे рд╕ाрде рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╣рдХ рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдЬрдм рдЗрдирдХे рдкाрд╕ рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рддрдм рдХрдИ рдмाрд░ рдпे рд╣рддाрд╢ рд╣ोрдХрд░ реЩुрджрдХुрд╢ी рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЕрдкрдиा рд▓ेрддे рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХी рдпे реЩुрджрдХुрд╢ी, рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪुрдиा рдЧрдпा рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рд╣рдд्рдпा рдХी рд╕ाрдЬिрд╢ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╕्рдеिрдд рдХो рджुрд╖्рдпंрдд рдХुрдоाрд░ рдХी рдпे рдкंрдХ्рддिрдпाँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै-
рдпे рд╕ाрд░ा рдЬिрд╕्рдо рдЭुрдХ рдХрд░ рдмोрдЭ рд╕े рджुрд╣рд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा
рдоैं рд╕рдЬрджे рдоें рдирд╣ीं рдеा рдЖрдкрдХो рдзोрдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा।
рдХрдИ реЮाрдХे рдмिрддा рдХрд░ рдорд░ рдЧрдпा рдЬो рдЙрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें
рд╡ो рд╕рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдРрд╕ा рдирд╣ीं, рдРрд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा।

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╡िрд╡рд░рдгों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЖрдо-рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рдкीреЬा, рдЙрдд्рддेрдЬрдиा, рджрдмाрд╡, рдЕрднाрд╡ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХे рдЙрд▓рдЭрдиों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं рджुрд╖्рдпंрдд рдХुрдоाрд░। рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдд्рдорд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдЕंрддрд░्рдж्рд╡ंрдж рд╕े рднрд░े рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рджुрдзाрд░ी рддрд▓рд╡ाрд░ рдХा рдХाрдо рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рд╕े рдЬुреЬी рд╣ुрдИ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рднрдп, рд╢ंрдХाрдУं, рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рди्рдпाрдп рдХी рдЧреЬрдмреЬिрдпाँ, рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╣рдирди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╖рдорддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдзोрдЦाрдзреЬी рдХो рджुрд╖्рдпंрдд рдЬी рдиे рдЖрд╢ाрд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ों рдоें рдПрд╡ं рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╕े рдЗрдирдХा рд╕्рд╡рд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдоें рднी рдХाрдлी рддीрд╡्рд░ рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬрддा рд╣ै рддрдеा рдЗрдирдХा рд╕्рд╡рд░ рдпुрдЧ рдХा рд╕्рд╡рд░ рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде 

1. рд╕ाрдпे рдоें рдзूрдк: рджुрд╖्рдпंрдд рдХुрдоाрд░, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди
2. рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣िंрджी реЪреЫрд▓ рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा: рдбॉ. рд╕ाрджिрдХा рдЕрд╕рд▓рдо рдирд╡ाрдм ‘рд╕рд╣рд░’, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди
3. рдЧрдж्рдпрдХोрд╢

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा: рднाрд╖ा, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि

- рдЖрд░ рд╕рдкрдиा

рд╣िंрджी рдк्рд░рд╡рдХ्рддा, рд╣िंрджी рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рднाрд░рдд рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै рддрдеा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдордиुрд╖्рдпों рдХा рд╡рд╣ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рднाрд╡рдиा рд╕े рдЕрдиुрдк्рд░ाрдгिрдд рд░рд╣рддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै- рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдПрдХрддा рдХी рднाрд╡рдиा, рдЬिрд╕рдХा рдЖрдзाрд░ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдоाрдирддाрдПँ рд╣ैं; рдЬैрд╕े- рдоूрд▓рд╡ंрд╢, рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдЖрджि। рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рднाрд╡рдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдо рдЬрдирддा рдХा рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдЧुрдг рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рддрдеा рдЬीрд╡рди рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрд╕ी рд╕рдж्рднाрд╡рдиा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै।

‘‘рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХी рдЬाрддि, рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ी рдЪрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЗрди рддीрдиों рдХी рдЖрдкрд╕ рдоें рдПрдХ рдмреЬी рд╣ी рдЧрд╣рдирддрдо рдЖрдд्рдоीрдпрддा рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рдЖрджि-рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рднाрд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдХी рдз्рд╡рдиि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡े рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдФрд░ рднाрд╡ों рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддे рд╣ै।’’1

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЖрдд्рдордЬ्рдЮाрди рддрдеा рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕рди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдиैрддिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдоाрдирд╡-рдорди рдоें рд╕рдж्рдЧुрдг рдФрд░ рд╕рдж्рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдЬрди्рдо рд▓ेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЕंрддрддः рдоाрдирд╡ рдХो рдЖंрддрд░िрдХ рдк्рд░рджीрдк्рддि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡े рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХी рдПрдХрддा рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ ‘‘рдоाрдирд╡рддा рдХो рдкрд╣рд▓े рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд, рднाрд╡ुрдХрддाрдкूрд░्рдг рдФрд░ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдПрдХрддा рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиा рд╣ै।’’2 рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡рддा рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдХी рдХोрдорд▓ рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рдПрдХрддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рджो рд╕्рддंрдн рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी।

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднाрд╖ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рдЪेрддрдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕рдорди्рд╡рдпाрдд्рдордХ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдкाрд▓ी, рдк्рд░ाрдХृрдд рдФрд░ рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рджेрд╢рд╡्рдпाрдкी рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХे рд╕ाрдзрди рдмрдиे। рднाрд░рдд рджेрд╢ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдПँ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рднाрд╖ाрдПँ рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рднाрдЧों рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЗрдирдХा рдЕрдкрдиा рд╢рдм्рдж-рдХोрд╢, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд▓िрдкि рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЗрди рднाрд╖ाрдУं рдиे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрджि рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╣ै, рдЗрди рднाрд╖ाрдУं рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। ‘‘рдиाрдеों рдФрд░ рд╕िрдж्рдзों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкूрд░्рд╡ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рд░ाрд╕ों рддрдеा рд╡ीрд░рдЧाрдеाрдУं рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд╢्рдЪिрдоी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣िंрджी рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рдЪेрддрдиा рдоें рдПрдХाрди्рд╡िрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рджोрд╣ा, рдЪौрдкाрдИ рддрдеा рдЕрди्рдп рд╕рдорд░ूрдк рдЫрди्рджों рдиे рдЗрд╕े рдПрдХ рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдмांрдз рджिрдпा рд╣ै, рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рд╢ैрд╡-рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдкрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ाрд░ा рджेрд╢ рдЖрдЬ рднी рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рд╣ै।’’3 рднाрд░рдд рдоें рднाрд╖ा, рдзрд░्рдо, рдЬрди рдоें рдЬो рднेрдж рд╣ैं, рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд╕े рдЬो рднेрдж-рд╡िрдзाрди рд╣ै, рдЙрди рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ृрджрдп рдХी рд╢рдХ्рддि рд╕े рдоाрдирд╡ों рдиे рд╡िрдЬрдп рдкाрдпी рдФрд░ рдЕрдиेрдХрддा рдоें рдПрдХрддा рдЕрдерд╡ा рднेрджों рдоें рдЕрднेрдж рдХा рд╕ूрдд्рд░ рдЦोрдЬ рдиिрдХाрд▓ा। рднрдХ्рддि рдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдоें рд╕ूрд░, рддुрд▓рд╕ी, рдоीрд░ा, рдХрдмीрд░, рдЬाрдпрд╕ी рдЬैрд╕े рднेрдж-рднाрд╡ рд░рд╣िрдд, рдЙрджाрд░ рдПрд╡ं рдЙрджाрдд्рдд рдк्рд░ेрдо-рднाрд╡ рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╕ंрддों рдХी рд╡ाрдгी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдоूрд▓्рдп рдиिрдзि рд╣ै। рд╣рд░िрд╡्рдпाрд╕ рдиे рд▓िрдЦा -
‘‘рднрдЧрддिрд╡рди्рдж рдЕрддि рдиीрдЪрдб рдк्рд░ाрдиी।
рдоोрд╣ि рдк्рд░ाрди рдк्рд░िрдп рдЕрд╕ рдордо рдмाрдиी।।’’


рднाрд░рддेрди्рджु рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХी рд╕ंрдЧрдаिрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╡рдиा рдХा рдк्рд░рдердо рдЖрд╣्рд╡ाрди рдеा। рдпрд╣ी рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рдЬрдпрдиाрдж рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рд╣िंрджी рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХे рд╕рдорд╕्рдд рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рджेрд╢рдк्рд░ेрдо рд╡ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдЙрдд्рдХрдЯ рднाрд╡рдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджी। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХрддा рднाрд╡рдиा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪेрддрдиा рдХा рдЕंрдЧ рд╣ै।
рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдорддा, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдХрддा рддрдеा рдЕрдкрдиे рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рд╕े рдпुрдХ्рдд рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдПрдХрддा рд╣िंрджी рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдХрддा рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдкрд░िрд╢ुрдж्рдз рдХрд░рдиे рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै। рдоैрде्рдпू рдЖрд░рдиोрд▓्рдб рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- ‘‘рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддрдо् рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рд╣ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै, рдЬिрдирд╕े рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।’’ рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╕рджिрдпों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдордиुрд╖्рдп рдХे рдорди рдФрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддрдо् рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рд╕рдоाрд╣ाрд░ рд╣ै рдЛрд╖िрдпों, рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рдФрд░ рдХрд░्рдордпोрдЧिрдпों рдХी рдкुрд░ुрд╖ाрд░्рде рдЧंрдЧा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЬрд╣ाँ рд╢ांрддि, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдХोрдорд▓рддा, рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा, рдЙрджाрд░рддा, рджрдпा рдХा рдкाрда рдкреЭाрддी рд╣ै рд╡рд╣ीं рд╡िрдкрдд्рддि рдХे рд╕рдордп рд╡рдЬ्рд░ рдХे рд╕рдоाрди рдХрдаोрд░ рд╣ोрдХрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рднी рджेрддी рд╣ै।

‘‘рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЧीрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕्рд╡рдзрд░्рдо рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा, рдХрд░्рддрд╡्рдп-рдХрд░्рдо рдХрд░рдиा, рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░рдиा рдЖрджि рдХрд░्рдо рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ै। рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдгेрддा рд╣ै। рдзрд░्рдо рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЙрдкाрджाрди рднी рд╣ै। рдкुрд░ाрдг рднी рд╕рдорди्рд╡рдпाрдд्рдордХ рдзрд░्рдо рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рдирддा рдоें рдПрдХрддा рдФрд░ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдоें рд╕рдоाрдирддा рддрдеा рд╡िрд╖рдорддा рдоें рд╕рдорддा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдиिрдзि рд╣ै।’’4
рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा, рдЬाрддिрд╡ाрдж, рднाрд╖ाрд╡ाрдж рдЖрджि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХे рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рддрдд्рд╡ рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХी рднौрдЧोрд▓िрдХ рднिрди्рдирддा рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╡ рдЙрдирдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддिрдпों рд╡ рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ै рдпे рд╕рднी рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХो рдХрдордЬोрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं।

рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдПрдХрддा рдФрд░ рдЕрдЦंрдбрддा рдХी рдмाрдзрдХ рдмрди рдЧрдпी рд╣ै। ‘‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЪेрддрдиा рдХो рдЭрдХрдЭोрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдХाрд╡्рдпрдЬрди рдоाрдирд╕ рдХो рдЖंрджोрд▓िрдд рдХрд░ рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рднрд░рддा рд╣ै। рдЙрди рдоूрд▓्рдпों рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрдирдоें рд╣िंрд╕ा, рдШृрдгा рдХो рдирдХाрд░рдХрд░ рдПрдХ рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे рдФрд░ рдЬिрд╕рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдо рдиिрд╢्рдЪिंрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ांрд╕ рд▓े рд╕рдХें। рдпрджि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдзрд░्рдоी рдХाрд╡्рдп рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрджрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЙрджाрдд्рдд рднाрд╡ рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рд╕рдХें, рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдРрд╕ा рдХाрд╡्рдп рдоाрдирд╡ рдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рд╣ोрдЧा। рдЕрд░्рдеाрдд् рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп-рдХाрд╡्рдп рдоूрд▓рддः рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рд╣ी рд╣ै।’’5

рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЙрди рдЧौрд░рд╡рдкूрд░्рдг рдиाрдпрдХों, рдЧ्рд░ंрдеों рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоेрд░ुрджрдг्рдб рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा рдЬो рд╣рдоाрд░ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдк्рд░рджीрдк्рдд рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рдмрдиाрддे рд╣ै। рдмिрдиा рдЖрджрд░्рд╢ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рди рддो рд╣рдоें рдк्рд░рдЬाрддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд▓ाрдн рдоिрд▓ेрдЧा рдФрд░ рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ी рдоुрдЦрд░ рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╣ी рдЬрдирдордд рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХेрдЧी। рднाрд░рдд рдХा рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯ्рдп рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै। рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд╡िрднिрди्рди рдзрд░्рдо, рдЬाрддि, рднाрд╖ा, рдордд рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рд▓ोрдЧ рд░рд╣рддे рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн :
1. рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдорд╕्рдпा : рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ (1969), рдкृ.141
2. рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдорд╕्рдпा : рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ (1969), рдкृ. 262
3. рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╕ंрд░рдЪрдиा рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЧ- рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдХांрдд рдкाрдг्рдбेрдп (рдж्рд╡िрддीрдп рдЦंрдб), рдкृ. 1
4. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХे рдирдпे рдоाрдирджрдг्рдб- рдбॉ. рдкрд╢ुрдкрддि рдиाрде рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рдкृ.29
5. https://vimisahitya.wordpress.com

рдХрд╡िрддाрдПँ: рдЕрд╢ोрдХ рд╢ाрд╣

рдЕрд╢ोрдХ рд╢ाрд╣

рдкेреЬ рдХे рдкाрд╕ рдЯेрд▓ीрдлोрди рдирд╣ीं рд╣ै

рдкेреЬ рдХे рдкाрд╕
рдирд╣ीं рд╣ै рдЯेрд▓ीрдлोрди
рдШрд░ рдирд╣ीं рдЙрд╕рдХा
рдХोрдИ рдкрд░िрдЪिрдд рднी рдирд╣ीं
рдлिрд░ рднी рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ूँ
рдЬрдм рдЪाрд╣े рдЫू рд▓ेрддा рд╣ूँ

рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдлोрди рд╣ै
рдШрд░ рднी
рдПрдХ рдкрддा рд╣ै, рдкрд╣рдЪाрди рднी
рдкрд░ рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा
рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоाрдПँ рд╣ै

рдЗрди рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╣ै
рдЖрджрдоी
рдЬिрддрдиी рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╣ैं рдпे рд╕ीрдоाрдПँ
рдЖрджрдоी рдЙрддрдиा рд╣ी рдмреЬा рд╣ोрддा рд╣ै

рдкेреЬ рдоुрдХ्рдд рд╣ै
рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рдоाрд▓िрдХाрдиा рд╣реШ рдирд╣ीं рдХिрд╕ी рдкрд░
рдкेреЬ рдХे рдкाрд╕ рдЯेрд▓ीрдлोрди рднी рдирд╣ीं рд╣ै
рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै
рдПрдХрджрдо рдЕрдж्рднुрдд


рджिрди рдХी рд╡рд╣ рджोрдкрд╣рд░

рдХाрд▓ рдХे рд▓рдо्рд╣े рдХो
рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाреЫ рдХे рдиेрдЬे़ рд╕े рднेрджрдХрд░
рдмрджрд▓ рджिрдпा рдЙрд╕рдиे
рд╡рдХ़्рдд рдХा рдкрд╕рдоंреЫрд░

рдмрдпрдХ рд╡рдХ़्рдд рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें
рджोрдкрд╣рд░ рдХा рд╡рд╣ рджिрди
рд░ाрдд рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें
рдХिрд░рдиों рдХी рд╕ेрдЬ рдмिрдЫा рд░рд╣ा рдеा


рдХुрдо्рд╣рдбे़ рдХी рдмрдд्рддिрдпा
рдХुрдо्рд╣рдбे़ рдХी рд╡рд╣ рдЫोрдЯी-рд╕ी рдмрдд्рддिрдпा
рдУреЭे рд╕िрд░ рдкрд░ рдиाрд░ंрдЧी рдХुрдо्рдн
рдоाрдиो рд╕ूрд░рдЬ рдХ्рд╖िрддिрдЬ рд╕े рдирд╣ीं
рдЙрд╕рдХे рд╕िрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ा рд╣ो

рдкрд░ рд╕ुрдиा рд╣ै
рддрд░्рдЬрдиी рджिрдЦाрдиे рд╕े рдорд░ рдЬाрддी
рдХुрдо्рд╣рдбे़ рдХी рдмрдд्рддिрдпा

рдпрд╣ рдоाрдирдХрд░ рдоैंрдиे рдЙंрдЧрд▓ी рдирд╣ीं рдЙрдаाрдпी
рдЙंрдЧрд▓ी рдЙрдаाрдиे рд╕े рдбрд░ рдЬाрддी рд╣ै рдЪिреЬिрдпा
рд╣рдордиे рдлेंрдХे рд╣ै рдХाрдлी рдкрдд्рдерд░ рдЙрд╕ рдкрд░

рдкрд░ рдЙंрдЧрд▓ी рдЙрдаाрдиे рд╕े рдХ्рдпों рдбрд░рддे рд╣ैं
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдоौрд▓рд╡ी рдЬी
рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЪौंрдХрддा рд╣ै рд╕рдлेрдж рдмाрджрд▓
рдЬो рдмिрдиा рдмрд░рд╕े рд╣ो рдЬाрддा рдиौ рджो рдЧ्рдпाрд░рд╣

рдХिрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдШрдмрд░ाрддा рд╣ै рдИрд╢्рд╡рд░
рдЙрд╕рдиे рд╕ाрд░े рдордиुрд╖्рдпो рдХो рд▓рдЧा рд░рдЦा рд╣ै рд╕िрд░्рдл़ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд░ेрджाрд░ी рдоें
рд╣рдоें рдкрддा рд╣ै рдХुрдо्рд╣реЬे рдХी рдмрдд्рддिрдпा рдХे рдорд░ рдЬाрдиे рдкрд░
рдлिрд░ рдиिрдХрд▓ рдЖрдпेрдЧी рджूрд╕рд░ी
рд▓ेрдХिрди рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдорд░ рдЬाрдиे рдкрд░
рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЕрдкрдиी рджेрд╣ाрддी рджुрдиिрдпा рдХा

рдЗрд╕ी рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдоें рдмंрдж рд╣ै рджिрд▓ों рдХे рд╕ाрд░े рдж्рд╡ाрд░
рдФрд░ рдХुрдо्рд╣реЬे рдХी рдмрдд्рддिрдпा рд░ोреЫ рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддी рд╣ै
рдзрд░рдХрд░ рд╕िрд░ рдкрд░ рдлूрд▓ рдХी рдПрдХ рдФрд░ рдирдпी рдЧрдЧрд░ी


рдЯ्рд░ैрдлिрдХ рд╕िрдЧ्рдирд▓

рдЯ्рд░ैрдлिрдХ рд╕िрдЧ्рдирд▓ рдкрд░ рд░ूрдХीं рд╣ैं
рдХाрд░ें, рд╕ाрдЗрдХिрд▓ें, рд░िрдХ्рд╢ें, рдмрд╕ें рдФрд░ рдЯ्рд░рдХ
рдХैрд╕े рдХрдЯ рдоाрд░рдХрд░ рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рдХी рд▓ाрдИрди рдоें
рдЬेрдм्рд░ा рдХ्рд░ाрд╕िंрдЧ рдкрд░ рдЦреЬा рд╣ो рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा
рдоोрдЯрд░рд╕ाрдпрдХिрд▓ рд╡ाрд▓े рдХी рд╕्рдЯाрдИрд▓ рднी

рддрднी рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं рдмрдЧрд▓ рд╕े рдХाрд░ рдХे рд╢ीрд╢े рддрдХ
рдЕрдЦ़рдмाрд░ рдмेрдЪрдиे рдиौ рд╕ाрд▓ рдХे рд╣ाрде
рдЖँрдЦों рдоें рд▓िрдпे рд╣рд░ी реЫिрди्рджрдЧी рдХी рдЖрд╕
рдХрд╣ीं рдлूрд▓, рдХрд╣ीं рдиाрд░िрдпрд▓ рдХे рдХрдЯे рдлрд▓
рдлूрдЧ्рдЧे, рдЭрдг्рдбे, рдЦिрд▓ौрдиे рдмेрдЪрддे рдЦाрд▓ी рдкेрдЯ
рд╕ाрда рд╡рд░्рд╖ рдХी рд░िрд░िрдпाрддी реЫिрди्рджрдЧी
рдЕрдм рддрдХ рдкрд╕ाрд░рддी рд╣ाрде, рдоिрд▓ рдЬाрдП рдХुрдЫ рдЦाрдиे рдХो

рд╢ीрд╢े рдЙрддाрд░рдХрд░ рдпा рднीрддрд░ рд╕े
рд▓ोрдЧ рджेрдЦрддे рд╣ैं рдердоे рд╣ुрдП рдкрд░ेрд╖ाрди рджेрд╢ рдХो
рджेрдЦрдиा рдпा рдирд╣ीं рджेрдЦрдиा рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै рдЙрдирдХी
рдХिрд╕ी рд╕े рдоिрд▓ рдЬाрдП рдиреЫрд░ рддो
рдЭрдЯ рд╕े рдлेрд░ рд▓ेрддे рд╣ै рдЖँрдЦें
рдФрд░ рджिрдЦाрддे рдРрд╕े рдЬैрд╕े рдПрдлрдПрдо рд╕ुрди рд░рд╣े рд╣ों

рджेрдЦрддे рд╣ी рджेрдЦрддे рдЕрдд्рдпाрд╢िрдд рдмреЭ рдЬाрддा рд░рдХ्рддрдЪाрдк
рдХाрд░ों рдХे рднीрддрд░ рдмреЭ рдЬाрддा рддाрдк
рдХोрдИ рд╣ाрде рди рдШुрд╕ рдкाрдП рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░
рдЬрдмрд░рди рдоाँрдЧ рди рд▓े рдХोрдИ рд╕ाрдоाрди

рдЙрд╕ рд╕ाрда рд╕ेрдХेрдг्рдб рдХे рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдоें
рджेрд╢ рд╣реЬрдмреЬाрдпा рджिрдЦрддा рд╣ै рд╣рд▓рдХाрди
рд▓ाрдЗрдЯ рдЧ्рд░ीрди рд╣ो рдЫूрдЯे рдЬी рдХा рдЬंрдЬाрд▓
рддрднी рд╕िрдЧ्рдирд▓ рд╣рд░ा рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै
рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं рдЧाреЬिрдпाँ
рдкीрдЫे рдЫूрдЯ рдЬाрддा рд╣ै рджेрд╢
рдЯ्рд░ैрдлिрдХ рд╕िрдЧ्рдирд▓ рдкрд░
рдПрдХ рдФрд░ рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдХे рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें


рджेрдЦा рдирд╣ीं рдЙрд╕рдиे рдкрд▓рдЯрдХрд░

рд╡рд╣ рдЖрддी рд╕ुрдмрд╣ рдХी рдзूрдк рдХी рддрд░рд╣
рд╣рд▓्рдХे рдХрджрдо рд░рдЦрдХрд░
рд╡рдХ़्рдд рдЧुрдЬрд░рддा реЫिрди्рджрдЧी рдХा
рдоुрд╕рд▓рд╕рд▓ рдкрд╣рд░ рдмрджрд▓рдХрд░
рдХ्рдпों рд░рд╣рддा рдмैрдЪेрди рд╕рдорди्рджрд░
рдЪीрдЦрддा рд╣рд░ рд▓рд╣рд░ рдмрджрд▓ рдХрд░

рдЙрджाрд╕ рд░ाрдд рдХी рдЦ़ाрдоोрд╢ी рдХो
рддोреЬрддी рд╕рд╣рд░ рдоें рдмрджрд▓рдХрд░
рдоेрд░े рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЬреЬ рдЧрдпा рддाрд▓ा
рдХрдИ рджिрдиों рд╕े рджेрдЦा рдирд╣ीं рдЙрд╕рдиे рдкрд▓рдЯрдХрд░

рдмрд╣рддे рдЕрд╢्рдХों рдХा рд╕ुрдХूрди рд▓िрдП рд╡рд╣
рдЪрд▓ी рдЧрдпी рдоेрд░े рдЧीрддों рдХे рд╣рд░्рдл़ рдмрджрд▓рдХрд░
реЪрдордЧीрди рджिрдиों рдХा рджрд░्рдж рд╡рд╣ рднुрд▓ा рди рдкाрдпी
рдЖрдЬрдоाрдпा рдЙрд╕рдиे рд╣ै рдЦुрдж рдХो рдХрдИ рд╢рд╣рд░ рдмрджрд▓рдХрд░

рд▓рдШुрдХрдеा: рд╡िрдХрд▓्рдк

рдЛрдЪा рдЬोрд╢ी


рдЙрд╕ рджिрди рдмेрдЯे рдХी рд╢ाрджी рдХी рдЦрд░ीрджрджाрд░ी рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдИ рддो рджेрдЦा рдмрд░ाрдорджे рдоें рдЧौрд░ैрдпा рдХा рдШोंрд╕рд▓ा рдкреЬा рд╣ुрдЖ рдеा। рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖ी рдк्рд░ेрдо рдХे рдЪрд▓рддे рдЙрд╕े рдШрд░ рд▓े рдЖрдИ।

рдЪोंрдЪ рдлैрд▓ाрдпे рдЪीं рдЪीं рдХрд░рддे рджोрдиों рдмрдЪ्рдЪे рдоाँ рдХा рдЗंрддреЫाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рд░рд╕ोрдИ рд╕े рдЪाрд╡рд▓ рд▓े рдХрд░ рдЦिрд▓ाрдпा, рд╢ांрдд рд╣ो рдЧрдП।

рд╢ाрджी рдХी рднाрдЧрджौреЬ рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрднाрд▓рдиा рдеोрдбा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдеा,рдкрд░ рдкрддिрджेрд╡ рдиे рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХिрдпा, рд╣рдо рдПрдХ рдкिंрдЬрд░ा рд▓े рдЖрдпे, рд╕рдордп рдкрд░ рдЦाрдиा рдкीрдиा рджे рджो рддो рдмрд╕ рдлुрджрдХрддे рд░рд╣рддे рдЙрд╕рдоे। рдорд╣ीрдиे рднрд░ рдоें рддो рдЕрдЪ्рдЫे рдмреЬे рд╣ो рдЧрдП, рдкंрдЦ рднी рдЖ рдЧрдП, рджोрдиों рдирд░ рдЪिреЬा рдеे।

рдоुрдЭे рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХो рдкिंрдЬрд░े рдоें рд░рдЦрдиा рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдоैं рдШрд░ рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЙреЬрдиे рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ाрддी рд░рд╣рддी рдФрд░ рдлिрд░ рдПрдХ рджिрди рдЙрди्рд╣ें рдЦुрд▓े рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙреЬрдиे рдХो рдЫोреЬ рджिрдпा рдкрд░ рд╢ाрдо рд╣ोрддे рд╣ी рджोрдиों рд╡ाрдкрд╕ рдЖ рдЬाрддे, рд╕рдЪ рдмреЬा рд╕ुрдХूрди рдоिрд▓рддा рджिрд▓ рдХो।

рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдмेрдЯे рдХी рд╢ाрджी рд╣ो рдЧрдИ, рдмрд╣ू рднी рдШрд░ рдЖ рдЧрдИ, рдкрд░ рдкрддा рдирд╣ीं рдХ्рдпों, рд╣рдоाрд░े рдкूрд░े рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рдмाрдж рднी, рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде,рдЙрд╕рдХा рдорди, рдирд╣ीं рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा।рдоुрдЭे рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдХी рджोрдиों рддрдиाрд╡ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं।

рдЖрдЬ рд╕ुрдмрд╣ рдмेрдЯे рдиे рдмोрд▓ा рдХी "рдоाँ  рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рджрдл्рддрд░ рдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рдордХाрди рджेрдЦ рд▓िрдпा рд╣ै, рд╣рдо рдпрд╣ाँ  рд╕рд╣рдЬ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं" рдЕрднी рдЙрди рджोрдиों рдХो рд╡िрджा рдХрд░ рдХे рдЖрдИ।

рдорди рдмреЬा рдЦрд░ाрдм рдеा। рдмाрд▓рдХрдиी рдоें рдЬाрдХрд░ рдЦреЬी рд╣ुрдИ рддो рджेрдЦा рдоेрд░ा рдПрдХ рдЪिреЬा рдЕрдкрдиी рдЪिреЬी рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ाँ рдШोंрд╕рд▓ा рдмрдиाрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд╣ै। рдоुрдЭे рджेрдЦрддे рд╣ी, рдлुрджрдХрддा рд╣ुрдЖ рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЖ рдЧрдпा рдЬैрд╕े рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ो... рдоाँ рдоैं рд╣ूँ рдиा!

рдХाрд╡्рдп: рд╕ाрд░िрдХा рдкाрд░ीрдХ 'рдЬुрд╡ि'

рддेрд░ी рдпाрджों рдХा рджिрд╕ंрдмрд░

рдЗрддрдиी рдХреЬाрдХे рдХी рд╕рд░्рджी
рдмрд░рд╕ों рдХे рд░िрдХॉрд░्рдб рдЯूрдЯ рдЧрдП
рдЕрд░े рд╕्рд╡ेрдЯрд░ рдХрд╣ाँ рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░ा?
рдЕрдЯैрдЪी рдоें
рдорд░ рдЬाрдУрдЧी
рдпрд╣ рдХाрд╢ी рд╣ैं
рдмрджрди рдиीрд▓ा рдкреЬрдиे рд▓рдЧेрдЧा
рдлिрд░ рди рджрд╡ा рди рджाрд░ू
рдирд╣ीं-рдирд╣ीं, рдоुрдЭे рдаंрдб рдирд╣ी рд▓рдЧрддी
рдХोрдИ рдЬреЬी-рдмूрдЯी рдЦा рд▓ी?
рдирд╕ा-рдкрдд्рддा рдХрд░ рд▓िрдпा?
рдЕрдЪ्рдЫा! рдоेрд░ा рдХोрдЯ рдкрд╣рдиोрдЧी?
рд╣ाँ! рдЬрд░ूрд░
рдХिрддрдиा рдк्рд░рдкंрдЪ рдХिрдпा рдеा
рдЙрд╕рдХी рд╕ाँрд╕ों рдХी рдЦुрд╢рдмू рд╕े рднीрдЧा
рдЙрддрд░ा рдЧрд░्рдо рдХोрдЯ рдкрд╣рдирдиे рдХे рд▓िрдП
рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХे рдкाрд░िрдЬाрдд рдХा рд╡ैрднрд╡
рднी рди्рдпूрди рд╣ीं рдк्рд░рддीрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा
рдЙрд╕ рд╕ाрд▓ рдХे рдмाрдж рдЧрд░्рдо рдХोрдЯ рд╕े рдкрд░рд╣ेреЫ рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ैं
рдХिрд╕ी рдиे рд╣ाрде рджेрдЦрдХрд░ рдХрд╣ा рдеा
рджिрд╕ंрдмрд░ рднाрд░ी рд╣ै рдмिрдЯिрдпा
рдИ рдорд╣ीрдиा рдиिрдХрд▓ рдЬाрдЗ, рддो рдЦूрдм рдЬिрдпрдм।
-------------

рд╕्рдоृрддि рд▓ोрдк

рдоुрдЭें рд╕्рдоृрддि рд▓ोрдк рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ैं
рдХुрдЫ рдпाрдж рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддा
рдЪाрдп рдоें рдЪीрдиी
рдкौрдзों рдХो рдкाрдиी
рд╕рдм рд╣рд╡ा рд╣ो рд░рдЦा рд╣ै
рд▓ेрдХिрди рдЗрддрдиी
рдЙрд╣ाрдкोрд╣ рдоें
рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै
рд╕ाрд▓ों рдкрд╣рд▓े рдЬрдм рдоिрд▓ी рдеी
рдЙрд╕рдХी рд╕рдлेрдж рд╢рд░्рдЯ
рдФрд░ рд╡ो рдХाрд▓े рдмूрдЯ
рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдкैрд░ों рдХी
рд▓ाрд▓ рдоिрдЯ्рдЯी рд▓рдЧा рджी рдеी
рдХिрддрдиी рдбॉрдЯ рдкреЬी рдеी
рд▓ेрдХिрди рд╕्рдоृрддि рджोрд╖ рддो рд╣ै
рдХрд▓ рднूрд▓ рдЧрдИ
рдЦ рдХे рдмाрдж ' рдШ 'рдпा  'рдЧ'
рд╣ँрд╕ी рд╣ो рдЧрдИ
рдЕрд░े рдХैрд╕ी рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд╣ो?
рдмाрд░рд╣ рдЦреЬी рднूрд▓ рдЧрдИ
рдЭेंрдк рдЧрдИ рдеीं
рдЗрди рд╕ाрд░ी рдХिрд▓्рд▓рддों  рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж
рдоैं рднूрд▓рддी рдирд╣ीं
рдЙрд╕рдХा рд╡ो рд░ुрдоाрд▓
рдЬो рд╕рд╣ेрдЬ рд░рдЦा рд╣ैं
рдоेрд░ी рдкुрд░ाрдиी рдбाрдпрд░िрдпों
рдХे рдмीрдЪ рдоें
рдордЧрд░ рджुрд╡िрдзा рд╣ैं
рдХुрдЫ рдпाрдж рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддा
рдЖрдЬ рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдХा рд░ाрд╕्рддा рднрдЯрдХ рдЧрдИ
рди рдЬाрдиे рдХैрд╕े?
-------------

рдПрдХ рдЯुрдХреЬा рдЖрд╕рдоाрди

рдЕрдирдордиे рднाрд╡ рд╕े рдЙрдкрдЬे
рд╕ृрдЬрди рдХो рдоैंрдиे рддिрд▓ांрдЬрд▓ि
рджेрдиा рд╣ी рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд░्рдердХ
рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕рдордЭा
рдХ्рдпा рд▓िрдЦрдиे рдХो рдХुрдЫ рд╢ेрд╖ рдирд╣ीं?
рд╢ूрди्рдп рдорди рдФрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ
рдкंрдЧु рд╣ोрдХрд░
рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдкрд░
рдкрд╢्рдЪрддрдпाрдк рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं
рдЙрд╕ рдоेрд▓े рдоें рдЦोрдИ рд╣ुрдИ рдмрдЪ्рдЪी рдХी рддрд░рд╣
рдЬिрд╕рдХा рд╣ाрде рдЫोреЬрдХрд░ рдХोрдИ
рднाрдЧ рдЧрдпा рд╣ैं
рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдпाрдж рд╣ै
рдЕрдиाрдоिрдХा рдЙँрдЧрд▓ी рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢
рдЦंрдбिрдд рд░िрдХ्рдд рдорди
рдЬिрд╕рдоें рди рдк्рд░ेрдо рд╣ै рди рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп
рдЗрддрдиे рд╡िрд╢ाрд▓ рднूрдоंрдбрд▓ рдкрд░
рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा рди?
рдЙрд╕рдХा рднी рдХрд╣ीं
рдПрдХ рдЯुрдХреЬा рдЖрд╕рдоाрди।
-------------

рдХ्рдпा рдХрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдЧा

рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХी
рдПрдХ рд╡िрдбंрдмрдиा рд░рд╣ी рд╣ैं
рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрддी рд╣ूँ
рдЙрд╕рдХी рд╕рдордЭ рд╕े рдкрд░े рд╣ैं
рд╢рдм्рдж рд╣рдоेрд╢ा рдКрдкрд░ी
рд╕рддрд╣ рдЫू рдХрд░
рд▓ौрдЯ рдЖрддे рд╣ैं
рдХрдИ рдмाрд░ рдкूрдЫा
рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдкреЭा?
рд╣рд░ рдк्рд░рд╢्рди  рдкрд░
рдиिрд░ुрдд्рддрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдИ
рдХрд╣ीं рдХोрдИ рддो рдЙрдкाрдп рд╣ो?
рдХोрдИ рдЬाрджू, рдХोрдИ рдоंрддрд░
рдХрд╡िрддा рд╕ाрдз्рдп рд╣ो рдЬाрдП
рдЙрд╕рдХे рд╕ौрд╣рд░ рдХो
рдЕрдорд░рдд्рд╡ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХें
рдЕрдм рдХैрд╕े рд▓िрдЦूँ?
рдПрдХ рддीрд░ рдЬो рдмेрдз рд╕рдХें
рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ी рдХोрд░ рдХो
рдПрдХ рдзाрд░ा рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों
рд╕े рднी рдиिрдХрд▓े
рдХ्рдпा рдХрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдЧा?
-------------

рдЪुрдЯрдХी рднрд░ рдирдордХ

рдоैंрдиे рдоेрд░ी рд╕ुंрджрд░рддрдо
рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕ृрдЬрди
рд░рд╕ोрдИ рдоें рдХिрдпा
рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ाँ рдХोрдИ
рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдирд╣ी рд╣ोрддा
рд╕ाрд░े рдорд╕ाрд▓े
рдоेрд░े рдХрд╣े рдЕрдиुрд╕ाрд░
рдЪрд▓рддे рд╣ैं
рд╕ाрд░ी рдмрд░्рдиिрдпाँ
рдоुрдЭрд╕े рдиिрд╢्рдЪрд▓ рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддी рд╣ैं
рдХрднी рдХोрдИ рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдирд╣ीं
рдФрд░ рдоेрд░ी рдЗрд╕ी рд╕рдмрд╕े
рдкрд╕ंрджीрджा рдЬрдЧрд╣ рдХे
рдКँрдЪे рд╡ाрд▓े рд╢ेрд▓्рдл
рдкрд░ рд░рдЦрддी рд╣ूँ
рд▓ाрд▓ рдоिрд░्рдЪ рдХा рдЖрдЪाрд░
рдЬो рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ैं
рдЙрд╕рдХे рддीрдЦे рдЦрдЯ्рдЯे
рдЧुрд╕्рд╕ैрд▓, рдЪрдЯрдкрдЯे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХी
рдЗрддрдиा рд╕ुрдирддे рд╣ी
рдд्рдпोрд░िрдпाँ рдЯेреЭी рд╣ो рдЧрдИ
рдоैं рдЕрдЪाрд░, рддो рддुрдо рдХ्рдпा рд╣ो?
рдоैं рд╡ो рд╣ूँ рдЬो рдЗрди рд╕ाрд░े
рдорд╕ाрд▓ों рдХी рд╕рдд्рддा рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рд╣ै
рдЬिрд╕рдХे рдмिрдиा рд╣рд░ рд╕्рд╡ाрдж рд╡्рдпрд░्рде
рдЕрддि рдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рдкрджाрд░्рде
рд╡рд╣ी рддुрдо्рд╣ाрд░ी
рдЪुрдЯрдХी рднрд░ рдирдордХ।

рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें ‘рдШрд░’ рдФрд░ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी

рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣

рд╢ोрдз-рдЫाрдд्рд░ (рд╣िंрджी), рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 941 577 2386
рдИрдоेрд▓: dhirendrasingh250@gmail.com

рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╡िрдХाрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рдЖрдЬ рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рднी рддीрди рдмुрдиिрдпाрджी рдЬрд░ूрд░рддें рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै- ‘рд░ोрдЯी, рдХрдкреЬा рдФрд░ рдШрд░’।

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्рдиे рдкрд▓рдЯрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХे рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЖрджिрдо рдкीреЭी рдиे рднोрдЬрди рдХे рддрд▓ाрд╢ рдоें рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХा рдЖрдЦेрдЯ рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा, рддрди рдврдХрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рдЫाрд▓ рдПрд╡ं рдкрдд्рддिрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा, рдоौрд╕рдо рдХी рдоाрд░ рдПрд╡ं рдЬंрдЧрд▓ी рдЬाрдирд╡рд░ों рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЧुрдлाрдУं, рдХंрджрд░ाрдУं рдПрд╡ं рдкेреЬों рдХो рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдмрдиाрдпा।

рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рд░рдо рдоें рдШрд░ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдПрд╡ं рдЖрдХाрд░-рдк्рд░рдХाрд░ рдоें рд╣ोрддा рдЧрдпा। рдШрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рднौрддिрдХ рдЙрдкाрджाрдиों рдоें рдШाрд╕-рдлूрд╕ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдИंрдЯ-рдкрдд्рдерд░ рддрдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдРрд╕े рдоें рдпрд╣ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдЬрди्рдо рд▓ेрддी рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдШрд░ рдХेрд╡рд▓ рдШाрд╕-рдлूрд╕, рдИंрдЯ-рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдПрдХ рдЪाрд╣рд░рджीрд╡ाрд░ी рдФрд░ рд╕рд░ рдЫुрдкाрдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рднрд░ рд╣ोрддी рд╣ै? рддрдм рддो рдЗрд╕ рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдХाрд░ाрдЧृрд╣, рд╕्рдХूрд▓, рдЕрд╕्рдкрддाрд▓, рд╣ोрдЯрд▓ рдпा рдЕрди्рдп рд╕рднी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЬрд╣ाँ рднी рд╕рд░ рдЫुрдкाрдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓рддी рд╣ो рд╡рд╣ рд╕рдм рдШрд░ рд╣ी рдХрд╣े рдЬाрдпेंрдЧे। рдпрдж्рдпрдкि, рдРрд╕ा рд╣ै рдирд╣ीं।

рдШрд░ рд╡рд╣ рдЬрдЧрд╣ рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд░िрд╢्рддे рдкрдирдкрддे рдФрд░ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдПрд╡ं рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдЬाрдирдиे, рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЬीрдиे рдХा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрдмрд▓ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рд╕рдкрдиे рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдкрд▓рддे рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рдоुрдХ्рддि рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕, рд╕ुрдЦ рдФрд░ рд╕ुрдХूрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдоाँ рдХी рдбाँрдЯ, рддो рдордорддा рдХी рдЫाँрд╡ рднी рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдкिрддा рдХा рдХрдаोрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рддो рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдХा рд╕ाрде рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै, рднाрдИ-рдмрд╣рди рд╕े рдЭрдЧреЬрдиा рднी рд╣ोрддा рд╣ै рддो рд╕ाрде рдоें рдк्рдпाрд░ рдмाँрдЯрдиा рднी। рдЬрд╣ाँ рдЖрдЬाрджी рдХे рдоाрдпрдиे рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдХрд▓्рдкрдиा рдоाрдд्рд░ рд╕े рд╣ी рдХिрд╕ी рдХा рднी рдорди рдмेрдЪैрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ोрдЧा рдХि рд╣рдорд╕े рд╣рдоाрд░ा рдШрд░ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдХाрд░рдг рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдЫिрди рдЬाрдпेрдЧा। рдРрд╕ा рдХ्рдпों? рд╡ो рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЬिрд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд╣рдо рдкрд▓े-рдмреЭे рд╣ैं, рдЬिрд╕ рдШрд░ рдХे рдЖंрдЧрди рдоें рд╣рдордиे рдЦреЬा рд╣ोрдиा, рдЪрд▓рдиा рдФрд░ рджौреЬрдиा рд╕ीрдЦा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рд╕्рдоृрддिрдпाँ рд╣рдоाрд░े рдЕрд╡рдЪेрддрди рдоें рдЬреЬीрднूрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЙрд╕рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдпे рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиा, рдЙрди рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рдоिрдЯा рджेрдиा рдпा рдХрд╣ा рдЬाрдпे рдХि рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджेрдиे рдЬैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдШрд░, рдЬрдоीрди рдХा рдПрдХ рдЯुрдХреЬा рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдЕрдкिрддु рд╣рдоाрд░ी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рддрдд्рд╡ рдЙрд╕ी рдШрд░ рд╕े рд╕िंрдЪिрдд рд╣ुрдП рд░рд╣рддे рд╣ैं।

рдпрджि рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдШрд░ рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдЖँрдХреЬे рд╣ैрд░ाрди рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рдмी.рдмी.рд╕ी рд╡ेрдм рдкोрд░्рдЯрд▓ рдкрд░ 19 рдЬूрди 2017 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ ‘рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ंрдШ рд╕े рдЬुреЬी рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдоाрдорд▓ों рдХी рдПрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╕рдордп рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें 6.5 рдХрд░ोреЬ рдмेрдШрд░ рд▓ोрдЧ рд╢рд░рдг рдоाँрдЧрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ैं। рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рд╕ाрд▓ 2016 рдоें рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХी рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕ाрд▓ 2015 рдХे рдоुреШाрдмрд▓े рддीрди рд▓ाрдЦ рдЬ्рдпाрджा рд╣ै’।
рд╡рд╣ीं ‘рдж рд╡ाрдпрд░’ рд╡ेрдм рдкोрд░्рдЯрд▓ рдкрд░ 22 рдордИ 2017 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд  рдиाрд░्рд╡े рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдкрд░िрд╖рдж (рдПрдирдЖрд░рд╕ी) рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХेंрдж्рд░ рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХे рдЪрд▓рддे 4,48,000 рдирдпे рд▓ोрдЧ рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा реШрд░ीрдм 24,00,000 рд▓ोрдЧ рдЖрдкрджाрдУं рдХे рдЪрд▓рддे рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдпрд╣ рдЖँрдХреЬे рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рддो рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЙрд╕ рд╣िрд╕्рд╕े рдХी рдеी, рдЬो рд▓ोрдЧ рдзрд░्рдо, рдЖрддंрдХ, рдпुрдж्рдз, рдЕрдХाрд▓, рд╕ूрдЦा, рдмाреЭ рдпा рддрдеाрдХрдеिрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЙрдЬाреЬे, рднрдЧाрдП рдпा рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдЫोреЬрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЙрди рдШрд░ों рдХो рднी рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा рдЬрд╣ाँ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХो рдЙрди рдХे рдмेрдЯों рдпा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╡ाрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। 1 рдоाрд░्рдЪ 2013 рдХो рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рди्рдпूреЫ рд╡ेрдм рдкोрд░्рдЯрд▓ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХ рдЦрдмрд░ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдЖрдЬ 70 рд╕ाрд▓ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 75 рдлीрд╕рджी рд╡ृрдж्рдз рдФрд░ 80 рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдкूрд░ी рдХрд░ рдЪुрдХी 65 рдлीрд╕рджी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХिрдпा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрди рдпुрд╡ाрдУं рдХो рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा рдЬो рд░ोрдЬрдЧाрд░  рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд╕े рдмेрдШрд░ рд╣ैं। рд╡ो рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рднी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдпौрди рд╢ोрд╖рдг, рдмाрд▓ рдордЬрджूрд░ी рд╕рд╕्рддे рд╢्рд░рдо рдХे рд▓िрдП рддрд╕्рдХрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рд░рдо рдоें рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдоाрдзрд╡ рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХी ‘рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдШрд░ рдХो рд╣ी рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдеी। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдПрдХ рдЬрдоींрджाрд░ рд╕ाрд╣рдм, рдПрдХ рдмुреЭिрдпा рдХी рдЭोंрдкреЬी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЬрдоीрди рдХрдм्рдЬा рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдПрдХ рджिрди рдЬрдоींрджाрд░ рд╕ाрд╣рдм, рдЙрд╕ рдЭोंрдкреЬी рдХे рд╕ाрдордиे рдЯрд╣рд▓ рд░рд╣े рдеे, рддрднी рд╡рд╣ рдмुреЭिрдпा рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै।  рдпрд╣ рджेрдЦрддे рд╣ी рдЬрдоींрджाрд░ рд╕ाрд╣рдм рдЙрд╕े рдиौрдХрд░ों рд╕े рднрдЧा рджेрдиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं। рдмुреЭिрдпा рдЙрдирд╕े рдПрдХ рд╡िрдирддी рдХрд░рддी рд╣ै рдХि – ‘ рдЬрдм рд╕े рдпрд╣ рдЭोंрдкреЬी рдЫूрдЯी рд╣ै, рддрдм рд╕े рдоेрд░ी рдкोрддी рдиे рдЦाрдиा-рдкीрдиा рдЫोреЬ рджिрдпा рд╣ै। рдоैंрдиे рдмрд╣ुрдд-рдХुрдЫ рд╕рдордЭाрдпा рдкрд░ рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдоाрдирддी। рдпрд╣ी рдХрд╣ा рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдЪрд▓। рд╡рд╣ीं рд░ोрдЯी рдЦाрдКँрдЧी। рдЕрдм рдоैंрдиे рдпрд╣ рд╕ोрдЪा рдХि рдЗрд╕ рдЭोंрдкреЬी рдоें рд╕े рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी-рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕ी рдХा рдЪूрд▓्рд╣ा рдмрдиाрдХрд░ рд░ोрдЯी рдкрдХाрдКँрдЧी। рдЗрд╕рд╕े рднрд░ोрд╕ा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд░ोрдЯी рдЦाрдиे рд▓рдЧेрдЧी।’  рдХрд╣рдиे рдХा рдЖрд╢рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рд╡рд╣ рдЫूрдЯा рддो рдлिрд░ рдХрд╣ीं рд╡рд╣ рднाрд╡, рд╡рд╣ рд╕्рдиेрд╣ рдХрд╣ीं рдЬुреЬ рдирд╣ीं рдкाрддा।

рдЖрдЬ рдЬрдм рдЗрд╕ рджेрд╢ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдоें рдкूрдЮ्рдЬी, рдмाрдЬाрд░ рдПрд╡ं рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╣ै। рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХा рд╕ंрдХрдЯ рд╣ै। рд╡ाрд╣्рдп рджुрдиिрдпा рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд╣рд▓ू рдк्рд░рдзाрди рд╣ो рдЪрд▓ा рд╣ै। рднौрддिрдХ рднрд╡्рдпрддा рд╣ी рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЖрдЬ рдШрд░ рдХे рдоाрдпрдиे рдмрджрд▓ рдЧрдП рд╣ैं। рдк्рд░ांрдЬрд▓ рдзрд░ рдЕрдкрдиे рдПрдХ рдЖрд▓ेрдЦ ‘рдШрд░ рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХ्рдпा’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- ‘рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд▓рд╣рд░ рдоें рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рддрдХрдиीрдХों рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЫрд╡िрдпों рдХा рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпे рдЫрд╡िрдпाँ рдкूँрдЬीрд╡ाрджी рдоुрдиाреЮे рдХी рд╣ोреЬ рдХो рдмреЭाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЗрди рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдЖрд╡ाрд░ा рдкूंрдЬिрдпों рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдиिрдХрд▓ा рдЖрдзुрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рдШрд░ рдХी рдиिрддांрдд рдирдИ рдЫрд╡ि рдЧреЭрдиे рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ै। рдШрд░ рд╡рд╣ рдЬो рднрд╡्рдп рд╣ो, рдЬिрд╕рдоें рдкूँрдЬी рдХी рдЪौрддрд░рдлा рдЪрдордХ- рджрдордХ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ो’।

рдпрджि рдШрд░ рдХो рдоाрдд्рд░ рднौрддिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рдиा рд╣ो рддो рдЖрдЬ рдмाреЫाрд░ рд╣ाрде рдЦोрд▓े рдЦреЬा рд╣ै। рд╡рд╣ рдШрд░ों рдХो рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рд╕ुрдЦ-рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рд╕े рднрд░рдиे рдоें рдЧैрд░-реЫрд░ूрд░ी рдЪीрдЬों рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рдЦрдкा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рдЧैрд░рдЬрд░ूрд░ी рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдиिрдпрдоिрдд рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдмाреЫाрд░ рдХी рдЬрд░ूрд░рддें рдФрд░ рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЖрдорджрдиी рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЦрд░्рдЪ рдФрд░ рдХрд░्рдЬ рджोрдиों рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рдмреЭा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬिрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЖрдЬ рдШрд░ों рдоें рддрдиाрд╡ рдмреЭ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЕрдорд░ीрдХ рд╕िंрд╣ рджीрдк рдХी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी ‘рдПрдХ рдХोрдИ рдФрд░’ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХा рдПрдХ рдЕंрд╢ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै рдХि- ‘рдЕрдкрдиी рдоाँрдЧों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдШрд░ рдХा рдХोрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рдкीрдЫे рдирд╣ीं рдеा। рд╕рдм рдЧрд▓ा рдлाреЬ-рдлाреЬрдХрд░ рдЪीрдЦ рд░рд╣े рдеे- рд╣рдоें рдЯेрд▓ीреЮोрди рдЪाрд╣िрдП, рдкेрдЬрд░ рдЪाрд╣िрдП, рдХрдо्рдкूрдЯрд░ рдЪाрд╣िрдП, рдХाрд░ рдЪाрд╣िрдП, рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдЪाрд╣िрдП, рдоाрд▓ी рдЪाрд╣िрдпे, рдиौрдХрд░ рдЪाрд╣िрдП। рд╣рдоें рд╡рд╣ рд╣рд░ рд╕ुрд╡िрдзा рдЪाрд╣िрдпे рдЬो рдкूंрдЬीрдкрддि, рдиेрддा рдФрд░ реЮिрд▓्рдоी рд╣ीрд░ो- рд╣ीрд░ोрдЗрди рднोрдЧ рд░рд╣े рд╣ैं।’

рдЕрдм рддो рдЕрдзिрдХांрд╢ рдШрд░ों рдоें рдмूреЭे рдоाँ-рдмाрдк, рдШрд░ рдоें рд╣ी рдкрд░ाрдпे рд╣ोрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╡्рдпрд░्рде рдХा рдмोрдЭ рд╕рдордЭे рдЬाрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдЖрдЬ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдЬिрд╕рдоें рдХुрдЫ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЕंрдзी рджौреЬ рдоें рддो рдХुрдЫ рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХे рддрд▓ाрд╢ рдоें рдмेрдмрд╕ рдФрд░ рд▓ाрдЪाрд░ рд╣ैं। рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рдмूреЭे-рдоाँ рдмाрдк рдХे рд▓िрдП рдиा рддो рдЕрдкрдиा рд╕ुрдиाрдиे рдФрд░ рдиा рд╣ी рдЙрдирдХी рд╕ुрдирдиे рдХा рдЕрд╡рдХाрд╢ рдмрдЪा рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╡ो рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдмेрдШрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдЖрдЬ рдХे рд╣ी рд╕рдордп рдФрд░ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпों  рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдРрд╕ा рдкрд╣рд▓े рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рдеा। рддрднी рддो рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХी  ‘рдмूрдвी-рдХाрдХी’, ‘рдмेрдЯों рд╡ाрд▓ी рд╡िрдзрд╡ा’ рдФрд░ рднीрд╖्рдо рд╕ाрд╣рдиी рдХी ‘рдЪीрдл рдХी рджाрд╡рдд’ рдФрд░  рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди рдХी ‘рдкिрддा’ рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдХाрд▓рдЬрдпी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рджрд░्рдЬ рд╣ैं।

рд╣ाँ, рдпрд╣ реЫрд░ूрд░ рд╣ै рдХि рддрдм рдРрд╕ी рдШрдЯрдиाрдПँ рдХिрд╕ी-рдХिрд╕ी рдШрд░ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рдеीं рдФрд░ рдЖрдЬ рдмрд╣ुрдзा рдШрд░ों рдоें рдРрд╕ा рд╣ोрддा рджिрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдЬ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдЬिрд╕рдоें рдХुрдЫ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЕंрдзी рджौреЬ рдоें рддो рдХुрдЫ рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХे рддрд▓ाрд╢ рдоें рдмेрдмрд╕ рдФрд░ рд▓ाрдЪाрд░ рд╣ैं। рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рдмूреЭे, рдоाँ-рдмाрдк рдХे рд▓िрдП рди рддो рдЕрдкрдиी рд╕ुрдиाрдиे рдХा рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрдирдХी рд╕ुрдирдиे рдХा рдЕрд╡рдХाрд╢ рдмрдЪा рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ी рд╢рд╣рд░ рдоें рдЬा рдЪुрдХे рд╣ोрддे рд╣ैं, рдФрд░ рдоाँ-рдкिрддा рдЕрдкрдиी рдЬреЬों рдХो рдЫोреЬрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे। рдирддीрдЬा рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдоाँ-рдмाрдк рдШрд░ рдоें рдЕрдХेрд▓े рдкреЬ рдПрдХाрдХीрдкрди рдХो рднोрдЧрддे рд╣ैं। рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рддрдм рдФрд░ рдмुрд░ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं, рдЬрдм рдХिрд╕ी рдШрд░ рдоें рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдоाँ рдпा рдкिрддा рдХो рдЕрдХेрд▓े рджिрди рдХाрдЯрдиा рд╣ो। рдЕрд▓्рдкрдиा рдоिрд╢्рд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी ‘рдЗрди рджिрдиों’ рдоें рдЗрд╕ рдЪिंрддा рдХो рдк्рд░рдЧрдЯ рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдПрдХ рдРрд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдмेрдЯा рдиौрдХрд░ी рдХे рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рд╣िрдд рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓े рдШрд░ рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдоाँ-рдкिрддा рдЬी рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдЪाрдирдХ рдПрдХ рджिрди рдоाँ рдХा рджेрд╣ाрди्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмेрдЯा рдЕрдХेрд▓े рд╣ी рдЪंрдж рджिрдиों рдХी рдЫुрдЯ्рдЯी рдоें рдкिрддा рдХे рдкाрд╕ рдЖрддा рд╣ै। рдлिрд░ рд╕рдордпाрднाрд╡ рдХा рд╣рд╡ाрд▓ा рджेрдХрд░ рдоाँ рдХा рдХ्рд░िрдпा рдХрд░्рдо рдЕрдзूрд░ा рд╣ी рдкूрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдкिрддा рдХो рдпрд╣ рдкुрд╢्рддैрдиी рдШрд░ рдЫोреЬ рдЕрдоेрд░िрдХा рд▓े рдЪрд▓рдиे рдХो рдХрд╣рддा рд╣ै। рд╡ो рдордиा рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдмेрдЯा рдЙрди्рд╣ें рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЫोреЬрдХрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдЗрд╕ рдЯिрдк्рдкрдгी рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै рдХि- ‘рдШрд░ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдмेрдШрд░ рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдХाрд░ुрдгिрдХ рд╣ै। рд░िрдЯाрдпрд░्рдоेंрдЯ рдХे рдмाрдж рдЙрдирдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдРрд╕ी рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै рдЬैрд╕े рдЕрдкрдиी рдЙрдо्рд░ рдЧुрдЬाрд░ рд░рд╣े рд╣ों। рдЙрдо्рд░ рдЧुрдЬрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдХो рдЧुрдЬрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рд░ рдШрд░ рдХे рдЕंрджрд░ूрдиी рд╣ाрд▓ाрдд рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै’।

рдХिрд╕ी рдШрд░ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХो рднрд▓े рд╣ी рджो рд╡рдХ्рдд рд░ोрдЯी рди рдоिрд▓े, рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░ें рди рдХрд░ें рдпा рдЙрдирдХी рдмाрдд рднрд▓े рд╕ुрдиी рдЬाрдпे рди рдЬाрдпे, рдпрд╣ рдмाрдд рд╡ो рдлिрд░ рднी рд╕рд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдХрдд्рдИ рдирд╣ीं рд╕рд╣ рд╕рдХрддे рдХि рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे, рдкुрд░рдЦों рд╕े рдоिрд▓ी рдШрд░ рд░ूрдкी рдзрд░ोрд╣рд░ рдХो рдмेрдЪ рджें। рдкрд░ рдХ्рдпा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬрдм рдЖрдЬ рдХी рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдЙрд╕ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХो рд▓ाрдн-рд╣ाрдиि рдХी рдирдЬрд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рд▓рдЧे, рдЙрд╕рдХा рд╕ौрджा рддрдп рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рддो рдмेрдмрд╕ी рдФрд░ рдкुрдд्рд░ рдоोрд╣ рдоें рднाрд░ी рдорди рд╕े рдмुрдЬ्рд░ुрдЧों рдХो рдЙрдирдХा рд╕ाрде рджेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмेрдмрд╕ी рдХो рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп’ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕рд╣ाрдп рдЬी рдХे рд▓реЬрдХे рдиे рддрдоाрдо рджांрд╡-рдкेंрдЪ рдФрд░ рдоाрди рдордиुрд╣ाрд░ рд╕े рд╕рд╣ाрдп рдЬी рдХे рдорди рди рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоें рд▓ेрдХрд░ рдЙрдирдХे рдШрд░ рдХो рдмेрдЪ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╕рд╣ाрдп рдЬी рдХे рд▓िрдП рд╕рди्рдиिрдкाрдд рдХी рднाँрддि рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡िрд╖рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдоाрд▓рддी рдЬोрд╢ी рдХी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी ‘рд╕ाँрдЭ рдХी рдмेрд▓ा, рдкंрдЫी рдЕрдХेрд▓ा’ рдХрд╣ाрдиी рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै।

рдШрд░ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ी рдШрд░ рдХा рдХोрдИ рд╕рджрд╕्рдп рдпा рдоुрдЦिрдпा рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рднोрдЧ-рд╡िрд▓ाрд╕ рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рдоें рдШрд░ рдЙрдЬाреЬ рдпा рдмेрдЪ рджेрддा рд╣ै, рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡рд╣ рдмेрдШрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рджрд░-рджрд░ рдХी рдаोрдХрд░ें рдЦाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХा рдХ्рдпा рджोрд╖ рдЬो рдЕрдкрдиी рдоेрд╣рдирдд рдордЬрджूрд░ी рд╕े рджो рд╡рдХ्рдд рдХी рд░ोрдЯी рдЦाрддे рд╣ैं, рд╕ुрдЦ рд╣ो рдпा рджुःрдЦ рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдФрд░ рдЕрдЪाрдирдХ рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ो рдХि рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдЦाрд▓ी рдХрд░ рджो। рдпрд╣ाँ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдп рд╣ोрдиा рд╣ै рдпा рдпрд╣ाँ рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдкрд░ рдЕрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдпा рд╕ंрдЧрдарди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╡िрдиाрд╢ рдХा рдЦेрд▓। рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЕंрдзाрдзुंрдз рджोрд╣рди। рдлिрд░ рднрдпंрдХрд░ рд╕ूрдЦा, рдмाреЭ, рднूрдХрдо्рдк рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХो рдЭेрд▓рдиे рдХो рдЖрдордЬрди рдЕрднिрд╢рдк्рдд। реЮрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдШрд░ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рд╕ीрдиे рд╕े рд▓рдЧाрдП рднрдЯрдХрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд░рдгेंрдж्рд░ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд░ाрдд рдмाрдХी’, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдХी ‘рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдЧैрд░ реШाрдиूрдиी’, рд╕ूрд░्рдпрдиाрде рд╕िंрд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЬैрд╕ा рд╣ै рд╕ो рдХी’ рдкूрд░рди рд╣ाрд░्рдбी рдХी ‘рдмुреЬाрди’ рдХрд╣ाрдиी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै।

‘рд░ाрдд рдмाреШी’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдмाँрдз рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдЦाрд▓ी рдХрд░ाрдпा рдЬाрдиा рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдоें рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ै। рдХ्рд╖ोрдн рд╣ै, рджुःрдЦ рд╣ै рдХि рдпрджि рдмाрди्рдз рдмрдиा рддो рдЧाँрд╡ рдЦाрд▓ी рд╣ोрдЧा। рдШрд░ рдЫूрдЯ рдЬाрдпेрдЧा। рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рди рдЬाрдиे рдХрд╣ाँ рдФрд░ рдХिрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рд░рдЦा рдЬाрдпेрдЧा। рдоाрдиो рд╕рдм рдХुрдЫ рдмिрдЦрд░ рдЬाрдпेрдЧा। рд╣ोрддा рднी рдпрд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рд╕ाрдЬिрд╢ рдХे рддрд╣рдд рдиिрд░ीрд╣ рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдлँрд╕ा рдХрд░, рдкрд╣рд▓े рддो рдЙрдирд╕े рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рд╕ेрдиा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдЙрдирдХे рдШрд░ों рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдЬрд▓ा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХा рдПрдХ рдЕंрд╢ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै- ‘рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░рддी рдХे рдкूрд░े рд╣ो рдЪрд▓े рдШрд░ों рдХो рдврд╣ा рджिрдпा рдЧрдпा рдмрд▓्рдХि рдмाँрдз рдХी рдЭोрдкреЬिрдпों рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧाрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों, рдмूрдвों-рдФрд░рддों рдХो рдЭोंрдХ рджिрдпा рдЧрдпा। рдкुрд╖्рдкा рдХी рдЖрдЬी рдоाँ рдХो рднी рдирд╣ीं рдЫोреЬा। рдЪाрд▓ा рдкрдЪ्рдЪों рднी рдЬिрди्рджा рдЬрд▓ा рджी рдЧрдпीं। рдЬो рд╕ाрдордиे рдЖрдпा, рдЙрд╕ рдкрд░ рддрд▓рд╡ाрд░-рдЪाреШू рдХी рдоाрд░।’

рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рдЙрд╕рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЬрдмрд░рди рдХाрдЯ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рджрд╢ा рд╕рдЪ рдоें рдмреЬी рджुрдЦрджाрдпी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рд╕рдоूрд╣ рдХी рджрд╢ा рдЙрд╕ рдкेреЬ рдХी рднांрддि рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕े рдЙрд╕рдХे рдЬреЬ рд╕े рдХाрдЯрдХрд░ рдХрд╣ीं рдФрд░ рд▓рдЧा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ो। рдЗрд╕ рд╡्рдпрдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘реШाрдиूрдиी рдФрд░ рдЧैрд░ реШाрдиूрдиी’ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдХो рдЙрдЬाреЬ рдХрд░ рдЙрди рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓ों рдХो рдЙрд╕ी рдЧाँрд╡ рдоें рдХोрдпрд▓ा рдордЬрджूрд░ рдмрдиा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े- ‘рдирджी рдХे рдЗрд╕ी рдкाрд░ рд╕े рд╕ोрдиा рдХा рдорди рдмैрда рдЧрдпा। рд╕ाрдордиे рдЙрд╕рдХा рдЧाँрд╡, рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиा рдЧाँрд╡ рдеा, рдЬрд╣ाँ рдЙрд╕рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा, рдордЧрд░ рдЙрд╕े рд╕рдм рдХुрдЫ рдЕрдЬीрдм рдХिрд╕्рдо рдХा рдоाрд▓ूрдо рд╣ुрдЖ। рддрдоाрдо рдЬंрдЧрд▓ рдХрдЯे рд╣ुрдП рдеे। рд╡рд╣ाँ рдЦेрдд рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдпे рдеे। рдЙрдирдоें рд╣рд▓ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рджिрдЦрд▓ाрдИ рдкреЬे। рдПрдХ рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рдмाрдд рдХी рднांрддि рд╡рд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рд╡िрд▓ाрдпрддी рдЯाрдЗрдк рдХे рдмंрдЧрд▓े рдмрдиे рд╣ुрдП рдирдЬрд░ рдЖрдпे। рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧों рдХे рдШрд░ рдеे рд╡рд╣ाँ рдЕрдм реЮुрдЯрдмाрд▓ рдЦेрд▓рдиे рдХा рдоैрджाрди рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рд╕ाрд░ी рдмрд╕्рддी рдЦिрд╕рдХрдХрд░ рджूрд░ рдЪрд▓ी рдЧрдпी рдеी рдЬो рдЕрдм рджिрдЦрд▓ाрдИ рдирд╣ीं рдкреЬрддी рдеी’।

рдПрдХ рдбूрдм рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЧाँрд╡ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдШрд░ों рдХे рдЙрдЬреЬрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рдкूрд░рди рд╣ाрд░्рдбी рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी ‘рдмुреЬाрди’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рджो рд▓реЬрдХे рдЦुрдж рдХी рдмрдиाрдИ рд╣ुрдИ рдЕрдкрдиे рдиाрд╡ рд╕े рдбूрдмे рд╣ुрдП рдЧाँрд╡ рдоें рдШूрдорддे рд╣ैं। рджोрдиों рдЕंрджाрдЬ рд╕े рдЕрдкрдиे- рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдХे рдкाрд╕, рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рддों, рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓ों рд╕рдмрдХे рдШрд░ рдХे рдкाрд╕ рд░ुрдХрддे рд╣ैं। рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ै рдЙрди рдШрд░ों рдХी рдордзुрд░ рд╕्рдоृрддिрдпों рдПрд╡ं рд▓рдЧाрд╡ рдХो। рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рдХी рдоिрдЯрдЯी рдХो। рдПрдХ рд▓реЬрдХा рдЧрди्рдиू, рджूрд╕рд░े рд▓реЬрдХे рдЪोрдИं рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- ‘рдХिрддрдиी рдЕрдЬीрдм рдмाрдд рд╣ै рди рдЪोрдИं! рдХि рдХрд▓ рддрдХ рд╣рдо рд╕рдм рдЗрд╕ рдШрд░ рдоें рд░рд╣рддे рдеे। рд╕ोрддे рдеे। рдЪрд▓рддे-рдлिрд░рддे, рд╣ँрд╕рддे-рд░ोрддे, рд▓реЬрддे-рдЭрдЧреЬрддे рдеे рдФрд░ рдЕрдм рдЗрд╕ рдШрд░ рдоें рдордЫрд▓िрдпाँ, рдХेंрдХреЬे, рдХीреЬे-рдордХोреЬे рдШूрдо-рдлिрд░ рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे’।

рд╕ूрд░्рдпрдиाрде рд╕िंрд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЬैрд╕ा рд╣ै рд╕ो рдХी’ рдоें рдПрдХ рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕ рд╡े рдФрд░ рдмिрдЬрд▓ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╕े рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдХे рдЙрдЬреЬрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕंрддिрдо рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкंрдХ्рддि рд╣ै- ‘рдЬिрди्рджा рд░рд╣рдиा рд╣ै рддो рдЬैрд╕े рдЦेрдд рдмेрдЪा, рдЦुрдж рдХो рдмेрдЪрдиा рд╕ीрдЦ рд▓ो। рдЕрднी рддो рдЙрдЬреЬрдиे-рдмрд╕рдиे рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рд╣ै’।

рдШрд░ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ू рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рд╣ै рдХि рдЖрдЬ ‘рдоैं’ рдХा рднाрд╡ рдЗрддрдиा рдмреЭрддा рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рдХि рдЕрдиेрдХ рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рд╣рдеिрдпाрд░ рдФрд░ рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рдЕрдирд╡рд░рдд рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं । рдЕрдиैрддिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░рд╡ाрджी рдиीрддिрдпों рдиे, рднोрдЧ рдХी рд╡ृрдд्рддि рдПрд╡ं рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рдШрдоंрдб рдоें рджो-рджो рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рд╣ुрдП। рдЬिрд╕рд╕े рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧ рдмेрдШрд░ рд╣ुрдП। рдЖрдЬ рд╕ीрд░िрдпा рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рдЬो рдзрд░्рдо рдФрд░ рдирд╕्рд▓ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рд▓ाрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓ोрдЧ рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рдмेрдШрд░ рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдмेрдШрд░ рд╣ोрдиा рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рдоाрдирд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╕्рдеाрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЙрдирдХी рдЕрдкाрд░ рдкीреЬा рдХे рд╕ाрде рднрдЯрдХрдиा рднрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдЕрдкिрддु рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рднी рд╣ोрддा рд╣ै।

рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рд╕े рдкीреЬिрдд рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧों рдХे рдШрд░ों рдХी рдмрд░्рдмाрдж рд╣ोрддी рджाрд╕्рддाрди рдХो рдиाрд╕िрд░ा рд╢рд░्рдоा рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЧूंрдЧे рд╕рдкрдиे’ рдоें рджрд░्рдЬ рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕ीрд░िрдпा рдоें рдЖрддंрдХрд╡ाрджी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдпी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि- ‘рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рдЖрдмाрдж рд╢рд╣рд░ рджрдоिрд╢्рдХ рдоें рдзрд░рддी рдХे рдиीрдЪे рд╕े рдзрдзрдХрддा рд▓ाрд╡ा рдЖрдЦिрд░ рдлूрдЯ рд╣ी рдкреЬा, рдЬिрд╕рдХी рдЦौрд▓рди рдХा рдЕंрджाрдЬा рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрд░рд╕े рд╕े рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рджिрд▓ рд╡ рджिрдоाрдЧ рдХी рдпрд╣ рдзрд░рддी рдЬो рд╕िрдпाрд╕рдд рдХी рдзीрдоी-рдзीрдоी рдЖँрдЪ рд╕े рд╕ुрд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеी, рдЙрд╕рдиे рд▓рдкрдЯों рдХा рд░ूрдк рдзрд░рдХрд░ рдШрд░ों рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рд╕ुрдЦ-рдЪैрди рдЫीрди рд▓िрдпा рдеा। рдоौрдд рдХे рдЦौрдл рд╕े рд╡े рд╕рдм рдмрд╕े рдмрд╕ाрдпे рдШрд░ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рджीрд╡ाрдиाрд╡ाрд░, рднाрдЧ рд░рд╣े рдеे।’

рдЖрдЬ рдЬрдм рдХंрдХ्рд░ीрдЯ рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдШрд░ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдХी рдХрддрд░рдиों рдоें рдЖрджрдоी рдХो рдаूंрд╕ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ो, рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдХे рдоाрдпाрдЬाрд▓ рдоें рд▓ोрдЧ рдЙрд▓рдЭे рд╣ुрдП рд╣ों, рдЕрдЬрдирдмिрдпрдд рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ो, рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрдордиे рдкрд╣рдЪाрди рдХा рд╕ंрдХрдЯ рдЦреЬा рд╣ो, рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧ рдЕрди्рдпाрди्рдп рдХाрд░рдгों рд╕े рдмेрдШрд░ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ों, рджुрдиिрдпा рдоें рд╡िрдХाрд╕, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдирд╕्рд▓ рдХे рдиाрдо рдХे рдкрд░ рдЦूрдиी рд╣िंрд╕ा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ो,рдШрд░ рдХा рдЕрд░्рде рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рд╢िрд╡िрд░ рдХे рддंрдмू рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдШрд░ рдХी рдЪिंрддा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдШрд░ рдХी рдмрджрд▓рддी рдкрд░िрднाрд╖ा, рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░рдг рд╕े рдШрд░ рдЫोреЬрдиे, рдЫूрдЯрдиे рдпा рдЫीрди рдЬाрдиे рдХी рдкीреЬा рдХो рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдиे рдмрдЦूрдмी рдЙрдаाрдпा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн: 
1.  www.hindisamay.com/content/788/1/рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡-рд╕рдк्рд░े-рдПрдХ-рдХрд╣ाрдиिрдпाँ-рдЯोрдХрд░ी-рднрд░-рдоिрдЯ्рдЯी.cspx, dos -27/01/2018
2- рдк्рд░ांрдЬрд▓рдзрд░, рдШрд░ рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХ्рдпा, рдирдпा рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ाрд░्рд╖िрдХी, рдЬрдирд╡рд░ी 2016, рдкृ. рд╕ं.- 96
3- рдЕрдорд░ीрдХ рд╕िंрд╣ рджीрдк, рдПрдХ рдХोрдИ рдФрд░, рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдк्рд░ीрдд рд╡िрд╣ाрд░, рджिрд▓्рд▓ी – 92, рд╕ं.- 2011(рдк्рд░.), рдкृ.рд╕ं.-166
4- рдЕрд▓्рдкрдиा рдоिрд╢्рд░, рдЗрди рджिрдиों, рдирдпा рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ाрд░्рд╖िрдХी, рдЬрдирд╡рд░ी  2016, рдкृ. рд╕ं.- 127
5-  рд░рдгेंрдж्рд░, рд░ाрдд рдмाрдХी, рд░ाрдд рдмाрдХी рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ,(рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди,рдЕрд╢ोрдХ рд░ाрдЬрдкрде, рдкрдЯрдиा, рд╕ं.- 2010(рдк्рд░.), рдкृ.рд╕ं.- 30
6- реШाрдиूрдиी рдФрд░ рдЧैрд░ реШाрдиूрдиी, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг, рдЧाँрд╡-рдШрд░,(рдХрдеा- рд╕ंрдЪрдпрди), рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рдкंрдХрдЬ рдоिрдд्рд░, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ं.- 2014, рдкृ.рд╕ं.- 33
7- рдкूрд░рди рд╣ाрд░्рдбी, ‘рдмुреЬाрди’, рдХрдеा рдоें рдЧाँрд╡,(рдХрдеा-рд╕ंрдЪрдпрди), рд╕ंрдкाрджрдХ(рд╕ुрднाрд╖ рдЪंрдж рдХुрд╢рд╡ाрд╣ा), рд╕ंрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдоेрд░рда,  рд╕ं.- 2010, рдкृ.рд╕ं.- 287
8-  рд╕ूрд░्рдпрдиाрде рд╕िंрд╣, рдЬैрд╕ा рд╣ै рд╕ो рдХी, рдирд╡ाрдЧрдд рдкीреЭी (21 рд╡ीं рд╢рддी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ) (рд╕ं.- рдкुрд╖्рдкрдкाрд▓ рд╕िंрд╣), 2013, рд╣ाрд░्рдкрд░ рдХाрд▓िंрд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдЗंрдбिрдпा, рдкृ.рд╕ं.- 237
9-  рдиाрд╕िрд░ा рд╢рд░्рдоा, рдЧूंрдЧे рд╕рдкрдиे, рдирдпा рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ाрд░्рд╖िрдХी, рдЬрдирд╡рд░ी 2016, рдкृ. рд╕ं.- 104 

рдЦुрдж рдХे рд▓िрдП рдмेрдиाрдо рдордд рд░рд╣ो - рдлाрдЗрдирдоेрди

рдЦुрдж рдХे рд▓िрдП рдмेрдиाрдо рдордд рд░рд╣ो - рдпрд╣ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рджुрдЦрдж рддрд░ीрдХा рд╣ै - рдлाрдЗрдирдоेрди
рдоेрд╣ेрд░ рд╡ाрди

- рдоेрд╣ेрд░ рд╡ाрди

рд╕рди 1965 рдоें рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд░िрдЪрд░्рдб рдлाрдЗрдирдоेрди рдХो рднौрддिрдХी рдоें рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ा рдеा। рд░िрдЪрд░्рдб рдлाрдЗрдирдоेрди рдПрдХ рдорд╣ाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдеे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рднाрд╖рдг “рдлाрдЗрдирдоेрди рд▓ेрдХ्рдЪрд░्рд╕ рдСреЮ рдлिрдЬिрдХ्рд╕” рдХे рдиाрдо рд╕े рдХिрддाрдмों рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпे рдЧрдП рдФрд░ рдпрд╣ рдЖрдЬ рднी рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдорд╢рд╣ूрд░ рд╣ैं। рдЫाрдд्рд░ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рджोрдиों рдЗрди рдХिрддाрдмों рдХो рдмреЬी рд░ुрдЪि рдХे рд╕ाрде рдкреЭрддे рд╣ैं। рд╕рди 1966 рдоें рдЙрдирдХे рдПрдХ рдкूрд░्рд╡-рдЫाрдд्рд░ рдФрд░ рднौрддिрдХрд╡िрдж рдбॉ рдХोрдЗрдЪी рдоाрдиो рдиे рдЙрди्рд╣ें рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдмрдзाрдИ рджेрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдлाрдЗрдирдоेрди рдХी рддाрд░ीреЮ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рдХि рдЖрдкрдиे рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдорд╕्рдпा рд╣рд▓ рдХी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдХो рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ाрдоाрди्рдп рдФрд░ рд▓рдШु рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ Studying the Coherence theory with some applications to the propagation of electromagnetic waves through turbulent atmosphere […]  рд╣ै। рдбॉ рдХोрдЗрдЪी рдоाрдиो рдиे рдЗрд╕рдХे рдаीрдХ рдиौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕рди 1955 рдоें рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдлाрдЗрдирдоेрди рдХे рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें рдХैрд▓िрдлोрд░्рдиिрдпा рдЗंрд╕्рдЯीрдЪ्рдпूрдЯ рдСреЮ рдЯेрдХ्рдиोрд▓ोрдЬी рд╕े рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдкूрд░ी рдХी рдеी। рдХोрдЗрдЪी рдоाрдиो рдХा рдкрдд्рд░ рдкреЭрдХрд░ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдлाрдЗрдирдоेрди рдХाрдлी рдЖрд╣рдд рд╣ुрдП рдеे рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдЗрдЪी рдоाрдиो рдХो рдпрд╣ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдеा рдХि рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХो рдХिрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рд╣рд░ рдПрдХ рд╢ोрдзाрд░्рдеी рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рднी рдЖँрдЦे рдЦोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рд╣ै।

*******************************************************
рдк्рд░िрдп рдХोрдЗрдЪी,

рдоुрдЭे рддुрдорд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХрд░ рдмрд╣ुрдд реЩुрд╢ी рд╣ुрдИ рдХि рддुрдо рд╢ोрдз рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ाрдУं рдоें рдЗрддрдиे рдЕрдЪ्рдЫे рдкрдж рдкрд░ рд╣ो। рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрдкूрд░्рдг рддрд░ीрдХे рд╕े, рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкрдд्рд░ рдиे рдоुрдЭे рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП рдиाрдЦुрд╢ рдХрд░ рджिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдоुрдЭे рд▓рдЧा рдХि рддुрдо рд╕рдЪ рдоें рдХाрдлी рджुрдЦी рд╣ो। рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рддुрдо्рд╣ें рд╕ाрд░्рдердХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЧрд▓рдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рджेрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрд░्рдердХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╡े рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рддुрдо рд╕ुрд▓рдЭा рдХрд░ рдпा рд╕ुрд▓рдЭाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рдХे рдХुрдЫ рдаोрд╕ рдпोрдЧрджाрди рджेрддे рд╣ो। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╡рд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдорд╣ाрди рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдХाрдлी рд╕рдордп рд╕े рдЕрдирд╕ुрд▓рдЭी рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдкреЬी рд╣ो рдФрд░ рд╣рдо рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдЙрд╕рд╕े рдкाрд░ рдкाрдиे рдХे рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддे рдвूंрдв рд░рд╣े рд╣ों। рдоैं рддुрдо्рд╣ें рд╕рд▓ाрд╣ рджेрддा рд╣ूँ рдХि рдФрд░ рднी рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ो рдЬैрд╕े рдХि рддुрдо рдХрд╣ рднी рд░рд╣े рд╣ो, рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░ो рдЬрдм рддрдХ рдХि рддुрдо्рд╣े рдХोрдИ рдРрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рди рдоिрд▓ рдЬाрдП рдЬिрд╕े рддुрдо рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рд╣рд▓ рдХрд░ рд╕рдХो рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рдХिрддрдиी рднी рдЖрд╕ाрди рдХ्рдпों рди рд╣ो। рддुрдо्рд╣ें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоिрд▓ी рд╕рдлрд▓рддा рдоें реЩुрд╢ी рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрдЧा, рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рддुрдо рдЕрдкрдиे рд╕рд╣-рдХрд░्рдоिрдпों рдХी рдорджрдж рдХрд░ рдкाрдУрдЧे, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдХिрд╕ी рдРрд╕े рд╕рд╣рдХрд░्рдоी рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдЖрдпे рд╣ुрдП рдХिрд╕ी рдк्рд░рд╢्рди рд╣ो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ो рдЬो рддुрдорд╕े рдеोреЬा рд╣ी рдХрдордЬोрд░ рд╣ो। рдЗрди рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдЦुрд╢िрдпों рд╕े рддुрдо्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рджूрд░ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпोंрдХि “рд╕ाрд░्рдердХ рдХ्рдпा рд╣ै?” рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдХे рдмाрд░े рдоें рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЕрди्рджрд░ рдд्рд░ुрдЯिрдкूрд░्рдг рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╣ै। 

рддुрдо рдоुрдЭрд╕े рдоेрд░े рдХрд░िрдпрд░ рдХे рдЪрд░рдо рдкрд░ рдоिрд▓े рдеे рдЬрдм рдоैं рддुрдо्рд╣ें рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд▓ेрддा рд╣ुрдЖ рдк्рд░рддीрдд рд╣ुрдЖ рд╣ोрдКंрдЧा। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоेрд░े рдкाрд╕ рдПрдХ рдФрд░ рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдЫाрдд्рд░ (рдЕрд▓рдмрд░्рдЯ рд╣िрдм्рд╕) рдеा рдЬो рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рдХि рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рдКрдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣рд╡ाрдПँ рдкाрдиी рдХी рд▓рд╣рд░ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХैрд╕े рдХрд░рддी рд╣ैं? рдоैंрдиे рдЙрд╕े рдЫाрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдеा рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЦुрдж рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЕрдкрдиी рд╕рдорд╕्рдпा рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдеा, рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рд╣рд▓ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ рд░рд╣ा рдеा। рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ाрде рдоैंрдиे рдЧрд▓рддी рдХрд░ рджी рдеी, рдоैंрдиे рддुрдо्рд╣ें рдЦुрдж рд╣ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕ुрдЭा рджी рдеी, рдЬрдмрдХि рдоुрдЭे рддुрдо्рд╣ें рд╕рдорд╕्рдпा рдЦुрдж рддрдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा; рдЗрд╕рд╕े рддुрдо्рд╣ाрд░े рдорди рдоें рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдоें ‘рд╕ुрдЦрдж, рд░ुрдЪिрдкूрд░्рдг, рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рдпा рд╣ै’ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЧрд▓рдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдмрди рдЧрдИ (рдЬैрд╕े рдХि рдЬिрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рддुрдо рдЦुрдж рджेрдЦ/рд╕рдордЭ рдкाрддे рд╣ो рдЙрдирдХे рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП реЫрд░ूрд░ рддुрдо рдХुрдЫ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ो)। рдоुрдЭे рджुःрдЦ рд╣ै рдФрд░ рдоुрдЭे рдоाреЮ рдХрд░ рджो। рдоुрдЭे рдЖрд╢ा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдоेрд░ी рдЧрд▓рддी рдХो рдеोреЬा рдаीрдХ рдХрд░ рджेрдЧा। рдоैंрдиे рдРрд╕ी рддрдоाрдо рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рддुрдо рд╕ाрдзाрд░рдг рдХрд╣ोрдЧे, рдордЧрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдоें рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рдЖрдиंрдж рдЖрдпा рдФрд░ рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдЖ, рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рдХрднी-рдХрднी рд╣ी рд╕рд╣ी рдеोреЬा-рдеोреЬा рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдкा рд░рд╣ा рдеा। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЕрдд्рдпंрдд рдЪिрдХрдиे рддрд▓ рдкрд░ рдШрд░्рд╖рдг рдЧुрдгांрдХ рдиाрдкрдиे рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ, рдЬिрд╕рдоें рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдеी рдХि рдШрд░्рд╖рдг рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै (рдЗрд╕рдоें рдоैं рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा рдеा)। рдпा рдХि рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ों рдХी рдк्рд░рдд्рдпाрд╕्рдерддा рдЙрд╕ рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдХे рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХे рдмीрдЪ рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдЖрдкрд╕ी рдмрд▓ों рдкрд░ рдХैрд╕े рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं рдпा рдХि рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХी рдЪीреЫों рдХो рдХैрд╕े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдк्рд▓ेрдЯेрдб рдзाрддु рдХी рдЪीреЫों рд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдХैрд╕े рдЪिрдкрдХाрдпा рдЬाрдпे (рдЬैрд╕े рд░ेрдбिрдпो рдоें рд▓рдЧी рдиोрдм рд╕े рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХा рд░ोрд▓рд░)? рдпा рдпुрд░ेрдиिрдпрдо рдХे рдмाрд╣рд░ рди्рдпूрдЯ्рд░िрдиो рдХैрд╕े рдЫिрддрд░рддे рд╣ैं? рдпा рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдХिрд░рдгें рдлिрд▓्рдо рдХी рдкрд░рдд рдЪреЭाрдП рд╣ुрдП рдХांрдЪ рдкрд░ рд╕े рдХैрд╕े рдкрд░ाрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддीं рд╣ै? рдпा рдмреЬे рдзрдоाрдХों рдоें рдЖрдШाрдд рддрд░ंрдЧें рдХैрд╕े рдмрдирддी рд╣ैं? рдпा рди्рдпूрдЯ्рд░ोрди्рд╕ рдХो рдЧिрдирдиे рд╡ाрд▓े рдпрди्рдд्рд░ рдХो рдХैрд╕े рдбिрдЬाрдЗрди рдХिрдпा рдЬाрдП? рдХुрдЫ рдкрджाрд░्рде рд╕िрд░्рдл L-рдСрд░्рдмिрдЯ рд╕े рд╣ी рдЗрд▓ैрдХ्рдЯ्рд░ोрди्рд╕ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ K-рдСрд░्рдмिрдЯ рд╕े рдЗрд▓ैрдХ्рдЯ्рд░ोрди рдирд╣ीं рд▓ेрддे। рдмрдЪ्рдЪों рдХे реЩाрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдЦिрд▓ौрдиे (рдЬिрди्рд╣ें рдл्рд▓ेрдХ्рд╕рдЧोंрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै) рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдЧреЫ рдХो рдоोреЬрдиे рдХे рд╡िрдзिрдпों рдХा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХैрд╕ा рд╣ो? рд╣рд▓्рдХे рдиाрднिрдХों рдоें рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕्рддрд░ рдХैрд╕े рд╣ैं? рдЯрд░्рдмुрд▓ेंрд╕ рдпाрдиी рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ीрдп рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд (рдЬिрд╕ рдкрд░ рдоैंрдиे рд╡рд░्рд╖ों рдХाрдо рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा)। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХ्рд╡ांрдЯрдо рд╕िрдж्рдзांрдд рдХी рддрдоाрдо рдорд╣ाрдирддрдо рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ।

рдХोрдИ рднी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рдФрд░ рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдпрджि рд╣рдо рд╕рдЪ рдоें рдХुрдЫ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрд╕े рд╣рд▓ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। 

рддुрдо рдХрд╣рддे рд╣ो рдХि рддुрдо рдПрдХ рдмेрдиाрдо рдЗंрд╕ाрди рд╣ो। рд▓ेрдХिрди рддुрдо рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд▓िрдП рдмेрдиाрдо рдирд╣ीं рд╣ो (рдХ्рдпोंрдХि рддुрдо рдЙрдирдХे рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣рд▓ рдХрд░рддे рд╣ो)। рддुрдо рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рднी рдмेрдиाрдо рдирд╣ीं рд░рд╣ोрдЧे рдпрджि рддुрдо рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджोрдЧे рдЬрдм рд╡े рддुрдо्рд╣ाрд░े рдСрдлिрд╕ рдоें рдЖрдпेंрдЧे। рддुрдо рдоेрд░े рд▓िрдП рдмेрдиाрдо рдЗंрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ो।

рддुрдо рдЦुрдж рдХे рд▓िрдП рдмेрдиाрдо рдордд рд░рд╣ो - рдпрд╣ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рджुрдЦрдж рддрд░ीрдХा рд╣ै। 

рдЕрдм рджुрдиिрдпा рдоें рдЦुрдж рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХрд░ो рдФрд░ рдЦुрдж рдХा рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХे рд╕ाрде рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░ो, рдЬोрдХि рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЬрд╡ाрдиी рдХे рдЕрдиुрднрд╡рд╣ीрди рдЖрджрд░्рд╢ों рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рди рд╣ों рдФрд░ рди рд╣ी рд╡рд╣ рдЙрди рдЖрджрд░्рд╢ों рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╣ों рдЬैрд╕े рддुрдордиे рдЕрдкрдиे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै।

рд╢ुрднрдХाрдиाрдПँ, рдФрд░ реЩुрд╢ рд░рд╣ो

рднрд╡рджीрдп,
рд░िрдЪрд░्рдб рдкी. рдлाрдЗрдирдоेрди

рдХрд╡िрддा: рдоृрдд्рдпु (рдЬीрд╡рди рдХा рдпрдеाрд░्рде)

- рд╡рди्рджрдиा рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ 'рд╡ाрди्рдпा'

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा, рд╕िрдзौрд▓ी (рд╕ीрддाрдкुрд░ )

рдоृрдд्рдпु рд╢ैрдп्рдпा рдкрд░ рдкрдб़ी рдкрдб़ी,
рдоैं рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ूँ рдЕрдкрдиों рдХो,
рдпे рд╡े рдоेрд░े рдЕрдкрдиे рд╣ैं,
рдЬो рдоुрдЭे рдЬрд▓ाрдиे рдЖрдпे рд╣ैं।

рдХंрдкिрдд рд╣ाрдеों рдоें рдЕрдЧ्рдиि рд▓िрдП,
рд╡े рдЪрд▓рддे рд╣ैं рдЧिрд░ рдЬाрддे рд╣ैं,
рдоुрдЭрдХो рдЬ्рд╡ाрд▓ा рджेрдиी рд╣ै,
рдпрд╣ рд╕ोрдЪ рд╣ी рдорди рдШрдмрдб़ाрддे рд╣ैं।

рдЬीрд╡рди рдХे рдХिрддрдиे рд╣ी рд╕ाрд╡рди,
рд╕ाрде рдЧुрдЬाрд░े рд╣ैं рд╣рдордиे,
рдШрд░ рдХे рдЗрдХ- рдЗрдХ рдкрд░्рджे рдХोрдиे,
рд╕ाрде рд╕ँрд╡ाрд░े рд╣ैं рд╣рдордиे।

рдоेрд░ी рд╣рд░ рдПрдХ рдкीрд░ рдкрд░,
рджрд░्рдж рдЙрди्рд╣ें рднी рд╣ोрддा рдеा,
рдЙрдирдХा рдЪेрд╣рд░ा рдоुрд░рдЭाрдпे,
рддो рдорди рдпрд╣ рдоेрд░ा рд░ोрддा рдеा।

рд╕ाрдд рдЬрдирдо рдХे рдЗрд╕ рдмंрдзрди рдХो ,
рдмрд╕ рдпрд╣ीं рддрд▓рдХ рд░рд╣ рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा,
рджुрдиिрдпा рдХा рдпрд╣ рдоोрд╣ рдЬाрд▓,
рдЫोрдб़ рдоुрдЭे рдЕрдм рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा।

рджूрд░ рдЦрдб़ा рдоेрд░ा рдмेрдЯा,
рд░ो-рд░ो рдХрд░ рдкाрд╕ рдмुрд▓ाрддा рд╣ै ,
рдЕрдкрдиी рдЗрдХ рдЗрдХ реЪрд▓рддी рдкрд░,
рд╣ाрдп рдХिрддрдиा рд╡ो рдкрдЫрддाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рдХो рдЧрд░्рдн рдоें рдкाрдХрд░ рдоैंрдиे,
рдоाрдиों рддीрд░рдердзाрдо рдХिрдП
рдорди्рджिрд░ рдорд╕्рдЬिрдж, рдорди्рдирдд рдоांрдЧी,
рдХिрддрдиे рд╣ी рдзрд░рдо-рд╡िрдзाрди рдХिрдП।

рдмेрдЯे рдХा рдпрд╣ рдк्рдпाрд░ा рдЖрдЧ्рд░рд╣,
рднी рдоुрдЭрдХो рдаुрдХрд░ाрдиा рд╣ोрдЧा,
рджुрдиिрдпा рдХा рдпрд╣ рдоोрд╣рдЬाрд▓,
рдЫोрдб़ рдоुрдЭे рдЕрдм рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा।

рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╕े рдЫрдордЫрдо рдХрд░рддी рд╣ुрдИ,
рдоेрд░ी рдмेрдЯी рджौрдб़ी рдЖрдпी рд╣ै,
рдоेрд░ी рдоौрдд рдХी рдЦрдмрд░ рдХो рд╕ुрди,
рд╡े рдорди рд╣ी рдорди рдШрдмрдб़ाрдИ рд╣ै।

рд╣ाрдеों рдХी рдоेрд╣ंрджी рдХрд╣рддी рд╣ै,
рдоाँ рддुрдо рдлिрд░ рд╕े рдЖ рдЬाрдУ,
рдмрдЪрдкрди рдХी рд╡े рдк्рдпाрд░ी рд▓ोрд░ी,
рдлिрд░ рд╕े рдоुрдЭे рд╕ुрдиा рдЬाрдУ।

рдмेрдЯी рдХा рд╕्рдиेрд╣ рдиिрдоंрдд्рд░рдг,
рднी рдоुрдЭрдХो рдаुрдХрд░ाрдиा рд╣ोрдЧा,
рджुрдиिрдпा рдХा рдпрд╣ рдоोрд╣рдЬाрд▓,
рдЫोрдб़ рдоुрдЭे рдЕрдм рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा।

рд▓ाрд▓ рдЪुрдирд░िрдпा рд╕ुрди्рджрд░ рд▓рд╣ंрдЧा,
рдоाрдеे рдкрд░ рдмिंрджी рдЪрдордХ рд░рд╣ी рд╣ै,
рдЦрдирдЦрди рдЪूрдб़ी рдкाँрд╡ рдоें рдмिрдЫुрдП,
рдЗрдд्рд░ рд╕े рдХाрдпा рдорд╣рдХ рд░рд╣ी рд╣ै।

рдиाрддेрджाрд░ рд╕рднी рд╣ैं рдЖрдпे,
рдЖँрдЦों рдоें рд╣ै рд╕рдмрдХे рдкाрдиी,
рд╕рдмрд╕े рд░िрд╢्рддे рдЯूрдЯे рдоेрд░े,
рдмрд╕ рдЗрддрдиी рд╕ी рдеी рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиी।

рдбोрд▓ी рдЪрдв़рдХрд░ рдЖрдпी рдеी,
рдЕрдм рдЕрд░рдеी рдоें рд╕рдЬ рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा ,
рджुрдиिрдпा рдХा рдпрд╣ рдоोрд╣рдЬाрд▓ ,
рдЫोрдб़ рдоुрдЭे рдЕрдм рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा।

рдЪिंрддрди рдордирди рдХे рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЖрдИрдиे рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЕрдХ्рд╕ рд▓िрдП - рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै

рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा, рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдпाрджрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा
рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдпाрджрд╡
рд╕ंрдЧ्рд░рд╣: рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै, 2016, 
рд▓ेрдЦिрдХा: рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी 
рдоूрд▓्рдп: ₹400, рдкрди्рдиे:176,
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ- рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ, рджिрд▓्рд▓ी-110032

  рд▓рдЧрднрдЧ рдбेреЭ рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡िрдЪाрд░рдХ рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕ рд╕рдоुрди्рдирдд рдФрд░ рдЙрджाрдд्рдд рддрдд्рд╡ рдХी рддрд░реЮ рд╕ंрдХेрдд рдХिрдпा рдеा, рдЬो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЪिंрддрди рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдиिрдзि рдХो рд╕ंрдЬो рдХрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЖрдЬ рдХे рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдмाрдЬाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрддिрдХ्рд░рдоिрдд рд╕рдн्рдпрддा рдХी рднोрдЧрд╡ाрджी, рдЖрдХ्рд░рдордХ рдФрд░ рдиृрд╢ंрд╕ рд╕рдд्рддाрдУं рдХे рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╢ाрдоिрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд░рдЦрддी рд╣ै। рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै” рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рд╣рдо рдЬ्рдЮाрди, рдЪिंрддрди рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рдЖрдИрдиे рдоें рдЕрдкрдиे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЕрдХ्рд╕ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рддो рдаीрдХ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЗрд╕ рдиिрдзि рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों, рд╕рдоाрдЬों рдФрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рдкрд░рдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। 

рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी
рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдХुрд▓ рдЬрдоा рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиी рд╕рдордп рдХी рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рдоें рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдкाрдардХों рдХो рдПрдХ рдирдП рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд▓ा рдЦреЬा рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЕंрдХ рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╣ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै “рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै”। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдХрд▓ेрдЬा рдоुँрд╣ рдХो рд╣ो рдЖрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдиे рдпрд╣ाँ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ों рдФрд░ рдХрд╣рди рдХे рдХौрд╢рд▓ рдХो рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЧुंрдлिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЕंрджрд░ рднीрд╖рдг рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдорди рдмेрдЪैрдиी рдоें рдЫрдЯрдкрдЯाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдХि рдЖрдЦिрд░ рдРрд╕ा рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा? рдЬाрдиे рдХौрдирд╕ी рд╡िрдкрджा рдЖ рдЧрдИ?, рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ (рджाрджी) рджेрд░ рддрдХ рд╣рд▓ाрдХाрди рдФрд░ рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рд╣ोрддी рд░рд╣ी рдеी। рдХрд╣ाрдиी рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ी рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ै рдЬो рдЕंрджрд░ рддрдХ рдЙрдж्рд╡ेрд▓िрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╡े рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- рд╡рд╣ рджिрд╡ाрд▓ी рдХा рдордирд╣ूрд╕ рджिрди рд╣ी рддो рдеा, рдЬो рдХुрдЫ рдШंрдЯे рдкрд╣рд▓े рдЙрд░्рдоि рдХो рдЧोрдж рдоें рд▓िрдП рдШрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓े рдеे। рдкाँрд╡ рдЫूрддे рд╣ुрдП рдЕрднрдп рдФрд░ рд╕рд╡िрддा рдиे рдХрд╣ा рдеा- “рдоाँ рджो рдШंрдЯे рдоें рд▓ौрдЯ рдЖрддे рд╣ैं, рдЖрддे рд╣ी рджिрд╡ाрд▓ी рдХी рдкूрдЬा рд╕ाрде рдХрд░ेंрдЧे। рдоिрдаाрдИ рд▓ेрдХрд░ рдХुрдЫ рджोрд╕्рддों рд╕े рдоिрд▓ рдЖрддे рд╣ै”। “рдЕрдЪाрдирдХ рджрд░рдмाрди рдЦрдмрд░ рдЖрдпा рдеा, рдмुрд░ी---рд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рдмुрд░ी рдЦрдмрд░। рдоेрд░े рдЕрднрдп рдФрд░ рд╕рд╡िрддा рдХे рдЕंрдд рдХी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрдЦрд░ी рдиिрд╢ाрдиी “рдЙрд░्рдоिрд▓ा” рдХो рд▓ाрдХрд░ рдЧोрджी рдоें рдбाрд▓ рджिрдпा। рдЗрд╕ी рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдорд╣ीрдиे рдХी рдЙрд░्рдоि рдХो рдкाрд▓рдиे-рдкोрд╕рдиे рдоें рджाрджी рдХो рдкूрд░े рдмाрдИрд╕ рдмрд░рд╕ рд▓рдЧ рдЧрдП, рдмाрд▓िрдЧ рд╣ो рдЪुрдХी рдЙрд░्рдоि рдХा рдХрд╣ीं рдЕрддा-рдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд╣ рдкрд░ेрд╢ाрди-рд╣рд▓ाрдХाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдмाрдд рднी рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЬाрди-рдЬрд╡ाрди рд▓реЬрдХी рдШрд░ рд╕े рдЧाрдпрдм рд╣ै рддो рдЕрднिрднाрд╡рдХ рдХा рдЪिंрддिрдд рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдорди рдХे рдХिрд╕ी рдХोрдиे рдоें рд╕рдоाрдпा рднрдп, рд╕ंрд╡ाрджрд╣ीрдирддा рд╕े рдЙрдкрдЬा рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдЬैрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрдХेрд▓ा рдкाрдиे рдХा рдмोрдз, рдЬो рдкीреЬा рдХी рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рд╕рд░рдгिрдпों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рд╕рдШрди рдФрд░ рдШрдиीрднूрдд рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмीрдЪ реЮोрди рдХा рдмрдЬрдиा, рдХрдЯ рдЬाрдиा, рдлिрд░ рд░рд╣рд╕्рдп рдкрд░ рд╕े рд╣рд▓рдХा рд╕ा рдкрд░рджा рдЙрдардиा, рдкрдЯाрдХ्рд╖ेрдк рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд╣рдХीрдХрдд рдХा рд╕ाрдордиा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдкोрддी рдЙрд░्рдоि рдиे рд╕ुрдЬाрди рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдкूрд░्рдг рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ рдХे рд╕ाрде рд╢ाрджी рдХрд░ рд▓ी рд╣ै। рдмрд╣рди рдХी рд▓реЬрдХी рдХा рд╡्рдпाрд╣ рд░рд╣рд╕्рдпрдордп рдвंрдЧ рд╕े рдоाрдоा рдХे рдХрд░ा рджेрдиे, рдоाँ рдФрд░ рдмेрдЯी рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕рдордзрди рдмрди рдЬाрдиा, рднाрдИ, рдмрд╣рди рдХा рдЬрдоाрдИ рдмрди рдЬाрдиा рдФрд░ рд▓реЬрдХी, рдиाрдиी рдХी рдмрд╣ू рдмрди рдЬाрдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдЖंрдз्рд░рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдмंрдз рдЪुрдХी рдиाрдиी рдХा рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЪрдХिрдд рд╣ो рдЬाрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдпे рд░ीрдд рдХрд╣ीं рдФрд░ рдЬрдЧрд╣ рджेрдЦрдиे-рд╕ुрдирдиे рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдорди рдоें рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдардиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдХि “рдРрд╕ा рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?, рдХ्рдпा рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै? “рдХ्рдпा рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै? рдХ्рдпा рдпрд╣ рдХुрдк्рд░рдеा рдирд╣ीं рд╣ै? рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдорди рдоें рдЙрдардиा рд▓ाрдЬрдоी рд╣ै।। рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ां рднांрдЬी рдХे рдкैрд░ рдЫूрдиे рдФрд░ рд╢ाрджी рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рднांрдЬिрдпों рдХे рдкैрд░ рдкрдЦाрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рддो рдХрди्рдпा-рджाрди рднी рдоाрдоा рд╣ी рдХрд░рддा рд╣ै। рдоाрдоा рдХे рд╕ाрде рднांрдЬी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ोрдиा, рдкрддा рдирд╣ीं рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рдеा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рдЗрд╕ рдмрджрд▓рддे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЬो рдХрднी рд╕ोрдЪा рдирд╣ीं рдЧрдпा, рдЙрд╕рдХा рдШрдЯ рдЬाрдиा рд╣ी, рдЖрдЬ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╣ै рдЬो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै।

рдХрд╣ाрдиी рдмेрдорддрд▓рдм рдХे рд░िрд╢्рддे- рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рднी рдХुрдЫ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рд╣ै рдЬो рдЪौंрдХा рджेрддी рд╣ै। рдХ्рд░िрд╕्рдЯी рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖िрдХा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рджो рдмेрдЯिрдпाँ рдХ्рд░рдорд╢ः 17 рдФрд░ 15 рд╕ाрд▓ рдХी рд╣ै рдФрд░ рдмेрдЯा рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдХा рд╣ै। рди्рдпूрдпाрд░्рдХ рдоें рдкрд▓ी-рдмреЭी рдФрд░ рддीрди рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдХ्рд░िрд╕्рдЯी рдПрдХ рдпुрд╡рдХ рд╕े рдмिрди рдм्рдпाрд╣े рд╣ी рдЪौрдеा рдмрдЪ्рдЪा рдкैрджा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рди рддो рдЙрд╕े рдПрдХ рдкрддि рд╣ोрдиे рдХा рджрд░्рдЬा рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕ рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рди рддो рдХोрдИ рдмंрдзрди рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рджрдЦрд▓ рд╣ी рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╣ी рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рдоें рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрд▓рдЭी рдХ्рд░िрд╕्рдЯी, рдЕрдкрдиी рд╕рд╣ेрд▓ी рд░рдоा рд╕े рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рд▓ाрд╣ рдоांрдЧрддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП? рдХ्рдпा рдРрд╕ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा? рднाрд░рдд рдоें рдЬрди्рдоी рд░рдоा рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рд╕े рднрд▓ी рднांрддि рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ै, рд╡рд╣ рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдРрд╕ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдмाрдд рд╣ी рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддो рд▓реЬрдХिрдпाँ рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣ी рдЧрд░्рднрдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдХрднी рддो рдЕрд╕рд▓ी рдмाрдк рдХौрди рд╣ै, рдпрд╣ рднी рдЬ्рдЮाрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा। рдкрд╣рд▓े рд╕рдк्рддाрд╣ рдоें рдм्рдпाрд╣ рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдоें рддрд▓ाрдХ рдХा рд╣ो рдЬाрдиा, рдпрд╣ाँ рдЖрдо рдмाрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдкрд▓ी-рдмреЭी рдХ्рд░िрд╕्рдЯी, рддीрди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдЪौрдеा рдмрдЪ्рдЪा рдкैрджा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рдкैंрддीрд╕ рд╡рд╕ंрдд рджेрдЦ рдЪुрдХी рдХ्рд░िрд╕्рдЯी рдХी рд╕ोрдЪ рдЕрдЧрд░ рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рдмेрдЯा-рдмेрдЯी рдЬो рдЬрд╡ाрдиी рдХी рджेрд╣рд▓ीрдЬ рдкрд░ рдХрджрдо рд░рдЦ рдЪुрдХे рд╣ैं, рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЙрдирдХी рд╕ोрдЪ, рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХी рд╕ोрдЪ рд╕े рджрд╕ рдХрджрдо рдЖрдЧे рдХी рд╣ी рд╣ोрдЧी। рд╡े рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдмрд░рджाрд╢्рдд рдХрд░ рдкाрдПंрдЧे। рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдоाँ рдФрд░ рдмेрдЯे-рдмेрдЯिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЧрд╣рд░ा рдорддрднेрдж рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा, рдЬिрд╕рд╕े рдкूрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ी рдмिрдЦрд░ рдЬाрдПрдЧा। рд░рдоा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддी рдХि рдЙрд╕рдХी рджोрд╕्рдд рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЫिрди्рди-рднिрди्рди рд╣ो рдЬाрдП, рдмिрдЦрд░ рдЬाрдП। рдЕрддः рд╡рд╣ рдЙрд╕े рдЙрдЪिрдд рд╕рд▓ाрд╣ рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХृрдд्рдп рдХी рдЙрд╕ी рдмреЬी рдХीрдордд рдЪुрдХाрдиी рдкреЬ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдФрдП рдж्рд╡ंрдж्рд╡ों рдХा рдмोрдз рдПрдХ рдкुрд╖्рдЯ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрддः рдХрд╣ाрдиी рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рд╕ाрд░्рдердХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХी рд╕े рдЬीрд╡ंрдд рд░िрд╢्рддा рдХाрдпрдо рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ाрд░्рдердХ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдХिрд╕ी рд╡ाрдж рд╕े рдЖрдХ्рд░ांрдд рд╣ोрдХрд░ рдирд╣ीं рдЖрддा, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдмрдирдХрд░ рдЖрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧрддः рдЖрддा рд╣ै, рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рдоाрдирд╡ीрдп рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें। 

рд╢िрд▓ा- рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЯूрдЯрдХрд░ рдмिрдЦрд░ рдЬाрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдХाрд▓ेрдЬ рдХे рд╕рд╣рдкाрдаी- рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рд╕рдоीрд░ рдХो рд╢िрд▓ा рд╢ाрджी рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдмाрдж рдоें рдпрд╣ी рд╕рдоीрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ुрди्рджрд░ рддрди рдХी рдирдЧ्рди рддрд╕्рд╡ीрд░ें рдмрдиाрдХрд░ рд╡ाрд╣рд╡ाрд╣ी рд▓ूрдЯрддा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕े рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं। рдПрдХ рдкрддि рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХो рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдиुрдоाрдЗрд╢ рдХी рд╡рд╕्рддु рдмрдиाрдХрд░ рдЙрд╕े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХрд░рддा рдлिрд░े, рднрд▓ा рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХैрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै? рд╕्рд╡рдиिрд░्рдоिрдд рд╕्рд╡рдкрдирд▓ोрдХ рдХे рдоाрдпाрдЬाрд▓ рд╕े рднрд░े рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙреЬрддी рд╢िрд▓ा рд╢рд╣рд░ рдЫोреЬ рджेрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рдк्рд░ेрдо рдПрдХ рдиिрд░ाрдкрдж, рдЗрдХрд╣рд░ी, рдЙрдкрднोрдЧ्рдп рд╡рд╕्рддु рдпा рдЧрддिрд╡िрдзि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╣ाрд▓ाрдд рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЬाрди рдЬोрдЦिрдо рдоें рдбाрд▓рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рд╡ैрд╕े рднी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдгों рдХा рд╕ौрджा рд░рд╣ा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдЬ्рдпाрджा рдмреЬे рдЕрд░्рде рдоें рдЖрдд्рдорд╣ंрддा рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рд╣ी рдкрд╣рдЪाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा- рдПрдХ рдЕрджрдо्рдп рд╕ाрд╣рд╕ рдХी рдзрдиी, рдиृрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХी рдордпूрд░ी рдкूрд░्рдгिрдоा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬो рджिрд▓ рдоें рдЫेрдж рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдкрдиी рдХрд▓ा рд╕े рдмेрдкрдиाрд╣ рдоोрд╣рдм्рдмрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдорд░рдгाрд╕рди्рди рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рднी рд╡рд╣ рдЕрдЧрд▓े рдиृрдд्рдп рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдж्рдпрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।    рдФрд░ рдоैं рдмреЬी рд╣ो рдЧрдИ - рдЬрд╡ाрдиी рдХी рджेрд╣рд▓ीрдЬ рдкрд░ рдХрджрдо рд░рдЦрддी рдоिрдиी рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЕрдп्рдпाрд╢ рдФрд░ рд▓ोрд▓ुрдк рдкिрддा рдХी рдирдЬрд░ों рдоें рдЪреЭ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХा рд╕ौрджा рдХрд░рдиे рд╕े рднी рдирд╣ीं рд╣िрдЪрдХрддा। рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдЕрддिрдХ्рд░ाрди्рдд рдХрд░рддी рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдкाрдардХ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрддी рд╣ै। рдордорддा- рдирд╢े рдХी рдЖрджी рд╣ो рдЪुрдХी рдоाрд▓ा рдмिрди рдм्рдпाрд╣े рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоाँ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдирд╡рдЬाрдд рд╢िрд╢ु рдХो рджेрдЦрдиा рдФрд░ рдЕрдкрдиा рджूрдз рдкिрд▓ाрдиे рдХी рд╡рд╣ рдЬिрдж рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдбाрдХ्рдЯрд░ рдЙрд╕े рдРрд╕ा рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдордиा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХे рдкूрд░े рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЬрд╣рд░ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдЗрддрдиी рдмреЭ рдЪुрдХी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдЦрддрд░ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рднौрддिрдХрддा рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рдоें рдЧ्рд░рд╕्рдд рдпुрд╡рдХ-рдпुрд╡рддिрдпों рдХो рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдПрдХ рд╕ीрдЦ рджेрддी рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдмрджрд╣ाрд▓ी рдФрд░ рдоूрд░्рдЦрддाрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें। рдЬंрдЧ рдЬाрд░ी рд╣ै- рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рдХрдорд▓рдХांрдд рдЬрдм рдЬेрд▓ рд╕े рд░िрд╣ा рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓ौрдЯрддा рд╣ै рддो рдкाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдкрд░ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╡рд╣ рд╡िрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣ोрдХрд░ рдкाрдЧрд▓ों рдХी рддрд░рд╣ рд╕реЬрдХ рдкрд░ рдШूрдо рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдФрд░ рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ рд▓ोрдЧों рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рд╕рдкрдиा рдкाрд▓े рдХрдорд▓рдХांрдд рдХो рдХ्рдпा рдоिрд▓ा?। рднрдпाрдирдХ рд░ूрдк рд╕े рджрд░िрдж्рд░ рд╣ो рдЪुрдХे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЖрдИрдиा рджिрдЦाрддी рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдмрд╣ुрддेрд░े рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рдк्рд░рд╢्рди рдЫोреЬ рдЬाрддी рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ी рдкреЬाрд╡- рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рд╕े рдЪрд▓рдХрд░ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╢рд╣рд░ों рдФрд░ рдЬिрд▓ों рдоें рддेрдЬी рд╕े рдкैрд░ рдкрд╕ाрд░ рд░рд╣ी рдПрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी / рдЕрдкрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЬिрд╕рдХो рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд╕ा рдиाрдо рджे рджिрдпा рдЧрдпा “рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо”। рдЬрд╣ाँ рд▓ंрдЧреЬे-рд▓ूрд▓े, рдЕрдкाрд╣िрдЬ, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмोрдЭ рд╕рдордЭे рдЧрдП рд▓ोрдЧों рдХो рдЬрдмрд░рди рд▓ाрдХрд░ рдкрдЯрдХ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдХ рд╕рдордп рд╡े рдХрднी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЖрд╢्рд░рдпрджाрддा рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЕрдЪाрдирдХ рдЖрд╢्рд░рдпрд╣ीрди рдмрдирдХрд░ рдЗрди рдЖрд╢्рд░рдоों рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд╕्рд╡рдпं рдаाрдгे рдХी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдХाрд▓ोрдиी рдоें рдПрдХ рдРрд╕े рд╣ी рдЖрд╢्рд░рдо “рдЬिрди्рджрдЧी рдХा рд╕्рд╡рд░्рдЧ” рдиाрдордХ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХो рджेрдЦा-рднाрд▓ा рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдвाрд▓ рджिрдпा।  рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХाреЮी рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा рдХि рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдЬी, рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдЬी рдХे рдХрдерди рдХो рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиाрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे “рдЗрддрдиी рд╢рдХ्рддि рд╣рдоें рджेрдиा рджाрддा” рдЧीрдд рдХे рд░рдЪрдпिрддा рд╢्рд░ी рдЕрднिрд▓ाрд╖ рдЬी рдХी рдХрд╡िрддा рдХो рд╕्рдеाрди рджिрдпा рд╣ै। рдоैं рд╕ौрднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी рд╣ूँ рдХि рдПрдХ рдХाрд╡्рдп рдЧोрд╖्рдаी рдоें рдоेрд░ा рдЕрднिрд▓ाрд╖ рдЬी рд╕े рдЖрдд्рдоीрдп рдкрд░िрдЪрдп рд╣ुрдЖ рдеा।  рдЖрдЬाрджी рдХी рдХीрдордд- рдПрдХ рдЕрдкрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЬो рддेрдЬी рд╕े рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдоें рдЕрдорд░рдмेрд▓ рдХी рддрд░рд╣ реЮैрд▓ рдЪुрдХी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЗंрд╕ाрди рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдоांрд╕рд▓ рджेрд╣ рдХा рдЬो рдирдХाрдм рдкрд╣рдирдХрд░ / рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдЫिрдкाрдХрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдФрд░ рдорд░्рджों рдХे рдмीрдЪ рд░ंрдЧрд░рд▓िрдпाँ рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै।

рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдФрд░ рднी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं рдЬो рдЖрдкрдХो рдПрдХ рдРрд╕े рдоोрдб़ рдкрд░ рд▓ाрдХрд░ рдЦреЬा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрддी рд╣ैं рдХि “рдЕрдЪ्рдЫा рдРрд╕ा рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै”। рдпрджि рдРрд╕ा рд╡िрдЪाрд░ рд╕्рд╡рдпрдоेрд╡ рдЖрддा рд╣ै рддो рд╕рдордЭिрдП рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╕реЮрд▓ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХрд╣ाрдиी рд▓ेрдЦрди рдПрдХ рд╕рдШрди рд╕ंрд╢्рд▓िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдПрдХ рд╣рд▓्рдХी рд╕ी рдЪूрдХ рднी рдЙрд╕े рдз्рд╡рд╕्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рддрдм рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдм рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдЬाँрдЪें-рдкрд░рдЦे рдмрдЧैрд░ рдХेрд╡рд▓ рдУреЭ рд▓ेрддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕ рдкрд░ рди рддो рд╡िрд╡ेрдХ рдХी рдоुрд╣рд░ рд▓рдЧ рдкाрддी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдпा рдлिрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХे рднीрддрд░ рдЬो рдЬीрд╡рди рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдХрдЪ्рдЪा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЕрдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдпा рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╕ुрд╢्рд░ी рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд▓рд╣рдЬा рдмрд╣ुрдд рдЧंрднीрд░, рд╕ंрдпрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрди्рдд рд╣ै। рдЙрдирдоें рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рд╡рд╕्рддु рдмрдиाрдиे рдХी рдЕрдзीрд░рддा рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХे рдЖрдд्рдорд╕ाрддीрдХрд░рдг рдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╣ै। рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी, рдЙрд╕рдХे рдЖрдн्рдпंрддрд░िрдХ рдк्рд░рдХाрд╢-рд╡ृрдд्рдд рдоें рджिрдЦрддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдЧрд░िрдоा, рдиिрд╢्рдЫрд▓рддा, рд╕ौрдо्рдпрддा рд╕े рд╡े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрддी рд╣ैं, рдЙрд╕рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЙрдирдХा рдорди्рддрд╡्рдп рд╣ोрддा рд╣ै- “рд╕ाрджрдЧी рдЕрднाрд╡ рдХी рдирд╣ीं / рдПрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рдк्рд░рддि рдиिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓рддा рд╕े рд╕рдорди्рд╡िрдд рдпрд╣ рдЙрджाрдд्рдд рд╕ाрджрдЧी рд╣ी рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै।
рдЕрд╕ंрднрд╡ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдкрд░ рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдвेрд░ рд╕ाрд░ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦीं рдЧрдИं рд╣ैं। рд╕рдкрдиों рдХे рдЯूрдЯрдиे рдХी рджрд░्рджीрд▓ी рд╡्рдпрдеा-рдХрдеा рднी рдЗрд╕ी рджौрд░ рдоें рд╢ाрдпрдж рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рдоें рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै। рд╕ुрд╢्рд░ी рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी рдЗрд╕ рдирдпी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдзрд░्рдоी рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ीрд▓рддा рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╣ाँ, рдпрд╣ реЫрд░ूрд░ рд╣ै рдХि рдЗрдирдХे рдпрд╣ाँ рдЙрд╕ рджрд░्рдж рдХा рддрдеोрдХ्рдд рджुрд╣рд░ाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ीрд▓рддा рд╕рдорд╡рд░्рддी рдХрдеाрдХाрд░ों рд╕े рднिрди्рди рдХोрдг рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдирдпा рдордХाрдо рдЦोрдЬрддी рд╣ैं।     

рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै” рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рдЖрдд्рдо рдХा рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдк्рд░рддिрд░ूрдк рд╣ै। рдЫрд▓-рдЫрдж्рдо рдФрд░ рджिрдЦाрд╡рдЯीрдкрди рдХे рдмुрдиाрд╡рдЯों рд╕े рджूрд░, рд▓ाрдн-рд▓ोрдн рд╡ाрд▓ी рдЖрдЬ рдХी рдЦुрджрдЧрд░्рдЬ рджुрдиिрдпा рдоें рдПрдХ рд╕рд░рд▓-рд╕рд╣рдЬ-рдиिрд░्рдорд▓ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рд▓िрдП рд╣ाрд░्рджिрдХ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ-рдмрдзाрдЗрдпाँ, рдЗрд╕ рдЖрд╢ा рдХे рд╕ाрде рдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рдЙрдирдХे рдирдП рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрдиे рдХा рд╕ुрдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдпाрджрд╡
103, рдХाрд╡ेрд░ी рдирдЧрд░, рдЫिрди्рджрд╡ाреЬा (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢) 480001
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 942 435 6400
рдИрдоेрд▓: goverdhanyadav44@gmail.com