Showing posts with label рдордирд╣рд░ рдЪाрд░рдг. Show all posts
Showing posts with label рдордирд╣рд░ рдЪाрд░рдг. Show all posts

рдХांрдЯ рдХी рдиैрддिрдХрддा - рдИрд╢्рд╡рд░рдордпी

рдбा. рдордирд╣рд░ рдЪाрд░рдг

рд╡िрднाрдЧाрдз्рдпрдХ्рд╖/рдЗंрдЪाрд░्рдЬ, рдЪेрддрдиा рд╡िрдХाрд╕ рдоूрд▓्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ,
рдЖрдИ.рдП.рдПрд╕.рдИ. рдоाрди्рдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕рд░рджाрд░рд╢рд╣рд░
 рдИрдоेрд▓: manharcharan@gmail.com, 9509797972

рдХांрдЯ (Immanuel Kant, 1724-1804) рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХा рдЕрдд्рдпрди्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╣ै। рдХांрдЯ рдХा рджрд░्рд╢рди рдЕрднी рддрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдУрд░ рдкूрд░ा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рдоोрдЯे рддौрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рджрд░्рд╢рди рдоें рдЖрдЬ рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рдзाрд░ाрдПँ рд╣ैं- рдм्рд░िрдЯेрди рддрдеा рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (рдПрдиाрд▓िрд╕िрд╕) рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ै рдФрд░ рдпूрд░ोрдк, рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдл्рд░ांрд╕ рддрдеा рдЬрд░्рдордиी рдоें рдлेрдиाрдоेрдиाрд▓ाрдЬी рддрдеा рдЖрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрдж рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рд╣ै। рдХांрдЯ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХिрди्рддु рдлेрдиाрдоेрдиाрд▓ाрдЬी рддрдеा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрдж рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рднी рдХांрдЯ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рдкूрд░्рд╡рдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдПрдХ рдРрд╕ा рд╣ी рдк्рд░рдпाрд╕ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рд░ाрдмрд░्рдЯ рд╕ी. рд╕ोрд▓ोрдорди (1942-2007) рдиे реЮ्рд░ांрд╕ рд░ेрд╢рдирд▓िрдЬ्рдо рдЯु рдПрдЧ्рдЬिрд╕्рдЯेрди्рд╢िрдпрд▓िрдЬ्рдо рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬाрдП рддो рдХांрдЯ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рджो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рдЙрддрд░ рдЦोрдЬрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рд╣ैं – рдк्рд░рдердо, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै? рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдп, рдиैрддिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдХैрд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै? рдХांрдЯ, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рддрдеा рдиैрддिрдХрддा рджोрдиों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдХांрдЯ рдХा рджाрд╡ा рд╣ै рдХि рдХाрдкрд░рдиिрдХрд╕ीрдп (1473-543) рдХ्рд░ाрди्рддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрд╕рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджрд░्рд╢рди рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ै। рдХांрдЯ рдХी рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд╕ंрдмंрдз рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдоाрдирд╡ рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХ्рдпा рд╣ै? рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдоाрдирд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं рдоाрдирд╡ीрдп рдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡рд╕्рддु рдоें рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рд╕्рдкрд░्рд╢ рддो рдЕंрдХिрдд рд╣ै, рдХिрди्рддु рдЬ्рдЮाрди рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрддрдиा рди рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╕्рддु рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдоाрдирд╡ рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ूрдк рдФрд░ рдЖंрд╢िрдХ рдЧुрдг рддрдХ рд╣ी рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рд╕्рд╡рд░ूрдк рддрдеा рдзрд░्рдо рдХो рд╕рдордЭрдиा, рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрддрдиा рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ै। рдЕрднी рд╕ाрд░ा рдЬ्рдЮाрди рд╡рд╕्рддु рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рднी рд░ूрдк рдк्рд░рдзाрдирддा рдоें рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕рдХी рдЗрдХाрдЗрдпों рдХा рдЖрдЪрд░рдг рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै, рдЗрд╕ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЬाрдирдиा рд╣ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрддрдиा рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ै। рдЬाрдирдиे рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рд╣ोрддा рд╣ै рдПрдХ рд╣ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЪेрддрдиा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै, рд╕ाрдЭीрджाрд░ी рдоें рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рд╣ोрддी рд╣ै।

рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрдж, рдЬो рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рдХांрдЯ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕्рдкрд╕्рдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै рдкी.рдПрдл. рд╕्рдЯ्рд░ाрд╕рди (1919-2006) рдиे рдХांрдЯ рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рд╣ै- рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдПрдХ рдРрд╕े рдЬрдЧрдд рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдЬो, рд╣рдоाрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рднिрди्рди рд╣ो। рдХिрди्рддु рдРрд╕े рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдмोрдзрдЧрдо्рдп рд╡рд░्рдгрди рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рд╣рдоाрд░े рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдФрд░ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдХी рдПрдХ рд╕ीрдоा рд╣ोрддी рд╣ै.... рдЗрд╕рдХी рдЦोрдЬ рдПрдХ рдЕрдд्рдпрди्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХा рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХो рдХांрдЯ рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдвं़рдЧ рд╕े рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдиे рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै।

рдоाрд░्рдЯिрди рд╣ाрдЗрдбेрдЧрд░  (1889-1976) рддрдеा рд╕ाрд░्рдд्рд░  (1905-1980)  рдХी рдлेрдиाрдоेрдиाрдЬिрдХीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рдХांрдЯ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЕрдкрдиे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЧ्рд░ंрде- ‘рдПрдЧ्рдЬिрд╕्рдЯोрди्рд░ीрдпрд▓िрдЬ्рдо рдРрдЬ рдП рд╣рдо्рдпूрдордиिрдЬ्рдп’ рдоें рд╕ाрдд्рд░्рд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдХाрди्рдЯीрдп рдвं़рдЧ рд╕े рдоाрдирд╡ीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдмाрдж рдоें рдЬрдм рд╕ाрд░्рдд्рд░ рдиे рдХांрдЯ рдХी рдоाрди्рдпрддा рдХो рдЫोреЬ рдХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рдиिрд╖ेрдз рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╕े рдпुрдХ्рдд рдмрддाрдпा, рдЬो рдХि рд╕рд░्рд╡рдеा рдирдИ рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдХांрдЯ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рддाрд░्рдХिрдд рдЖрдзाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╣ै, рдЬрдм рдХि рд╕ाрдд्рд░्рд░ рдЙрд╕े рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдкрд░рдХ рдЕрд░्рде рдоें рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдХांрдЯ рдиैрддिрдХрддा рдХो рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рдоाрдирддे рд╣ुрдпे рднी рдЙрд╕े рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рдоाрдирддा, рд╡рд╣ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╣ै, рдХांрдЯ рдХे рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдкрд░рдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдг рдХी рдУрд░ рдЬाрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рдХांрдЯ рдХी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдкрд░рдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा, рдиैрддिрдХрддा рддрдеा рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП Critique of Pure Reason  (1783) (1787) Idea for a Universal History (1784) Critique of Judgment 1790) Perpetual peace (1795) рдЗрди рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рдХांрдЯ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЖрд╕्рдеाрд╡ाрджी рдеा। рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рд╡рд╣ рдЖрд╕्рдеा рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди (рдХांрдЯ рдиे ‘рдЬ्рдЮाрди’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддрдХрдиीрдХी рдЕрд░्рде рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЕрд░्рде рдмुрдж्рдзि, рд╡िрдХрд▓्рдк  рдПрд╡ं рдЗрди्рдж्рд░िрдп-рд╕ंрд╡ेрджрдиों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЬ्рдЮाрди рд╣ै।) рдХो рдиिрд╖ेрдз рдоाрдирддा рд╣ै। рдоैंрдиे рдЖрд╕्рдеा рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдХा рдиिрд╖ेрдз рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЕрдкрдиे рдЬрди्рдо рд╕्рдерд▓ (рдХोрдиिрдЧ्рд╕рдмрд░्рдЧ) рдХे рдк्рд░рддि рднी рдЗрддрдиी рд╣ी рдЧрд╣рд░ी рдЖрд╕्рдеा рд░рд╣ी рд╣ै - ‘рдЗрд╕рдоें рд░рд╣рдХрд░, рдмिрдиा рдХрд╣ीं рдЧрдП рднी, рдордиुрд╖्рдпों рддрдеा рдЬрдЧрдд рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рдорд╕्рдд рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।’

рд░ूрдбॉрд▓्рдл рдХाрд░्рдирдк (1891-1970) рд▓िрдЦрддे рд╣ैं - ‘рддрдд्рд╡рдоीрдоांрд╕ा, рдоूрд▓्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдПрд╡ं рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рддрдеाрдХрдеिрдд рд╡ाрдХ्рдп рд╡рд╕्рддु, рд╡ाрдХ्рдпрднाрд╕ рд╣ै, рддाрд░्рдХिрдХ рддрде्рдп рд╕े рд╕рд░्рд╡рдеा рд░рд╣िрдд рд╡े рдХेрд╡рд▓ рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै।’ рдмुрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдЬो рдЕрдЧрдо्рдп рд╣ै, рд╡рд╣ рдЖрд╕्рдеा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдмुрдж्рдзि рдХा рдЕрдкрдиा рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдз рд╣ी рдмुрдж्рдзि рдХा рд╕ीрдоांрдХрди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕ीрдоा рд╕े рдкрд░े рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЖрд╕्рдеा рдХा рдЦुрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдЕрддः рдХांрдЯ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЕंрд░्рддрд╡рддी рддрдд्рд╡рдоीрдоांрд╕ा рддो рд╕ंрднрд╡ рд╣ै, рдХिрди्рддु рдЕрддिрд╡рд░्рддी рддрдд्рд╡рдоीрдоांрд╕ा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдХांрдЯ рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡рд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ोрдз рд╕े рджрд░्рд╢рди рдоें рдПрдХ рдЧрддिрд░ोрдз рдЖ рдЧрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рд╣ा्рд░ूрдо рдХे рд╕ंрджेрд╣рд╡ाрдж рддрдеा рддрдд्рд╡ рдоीрдоांрд╕ा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдмुрдж्рдзि рдХे рд╡िрдк्рд░рддिрд╖ेрдзों рдиे рддाрдд्рд╡िрдХ рдЪिंрддрди рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХे рд╕ाрдордиे рдмрд╣ुрдд рдмрдбा़ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧा рджिрдпा рдеा। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХांрдЯ рдХा рджрд░्рд╢рди рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै- рдк्рд░рдердо, рдЧрдгिрдд рддрдеा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдиों рдХी рд╣ा्рд░ूрдо рдХे рд╕ंрджेрд╣рд╡ाрдж рд╕े рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдеा। рдХ्рдпोंрдХि рдХाрд░рдгрддा рдХे рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХा рдЦрдг्рдбрди рдХрд░рдХे рд╣ा्рд░ूрдо рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджी рддрдеा рдЧрдгिрдд рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХा рджृрд╖्рдЯि рдн्рд░ाрдордХ рдеा। рдХांрдЯ рдХा рдкूрд░ा ‘рдк्рд░ाрд▓िрдЧोрдоेрдиा рддрдеा рдХ्рд░िрдЯिрдХ рдСрдл рдк्рдпोрд░-рд░ीрдЬрди’ рдХे ‘рдЯ्рд░ांрд╕ेрди्рдбेрди्рдЯрд▓ рдПрд╕्рдеेрдЯिрдХ’ рддрдеा рдЯ्рд░ांрд╕ेрди्рдбेрдЯंрд▓ рдПрдиाрд▓िрдЯिрдХ’ рдЦंрдб рдЗрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं।

рдХांрдЯ рдХा рджूрд╕рд░ा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиाрдд्рдордХ рддрдд्рд╡рдоीрдоांрд╕ा рдХी рдн्рд░ांрддिрдпों рдХो рднेрдж рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рддрдд्рд╡рдоीрдоांрд╕ा рдХो рдПрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдеा। рдиैрддिрдХрддा рддрдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХांрдЯ рдХे рд▓िрдП рджोрдиों рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд░рд╣े рд╣ैं। рдХांрдЯ рдЕрди्рддрд░्рд╡рд░्рддी рддрдд्рд╡рдоीрдоांрд╕ा (рдЗрдоेрдиेंрдЯ рдоेрдЯाрдлिрдЬिрдХ्рд╕) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдХे рдЗрд╕рдХा рдЙрддрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдХांрдЯ рдиे рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै।

рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдХि ‘рдХांрдЯ’ рдХी рдпрд╣ рдХ्рд░ांрддि рддो рдХॉрдкрд░рдиिрдХрд╕-рд╡िрдкрд░ीрдд рдХ्рд░ांрддि рд╣ुрдИ, рдХ्рдпोंрдХि рдХॉрдкрд░рдиिрдХрд╕ рдиे рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдордз्рдпрдмिрди्рджु рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдордиुрд╖्рдп (рдкृрде्рд╡ी) рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕्рдеाрди рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдХे рдкрд░िрдзि рдХी рдУрд░ реЭрдХेрд▓ рджिрдпा, рдЬрдмрдХि рдХांрдЯ рдкрд░िрдзि рдкрд░ рд╕्рдеिрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдордз्рдпрдмिрди्рджु рдкрд░ рд▓ाрдХрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рддा рд╣ै । рдХ्рдпोंрдХि рдХांрдЯ рдХो рдиैрддिрдХрддा рдоाрдирд╡ рдХी рдЖрдд्рдоा рдоें рджिрдЦрддी рд╣ै рди рдХी рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें।

рд╣ाрд░ुрдо рдХा рд╕ंрджेрд╣рд╡ाрдж рд▓ॉрдХ (1632-1704) рдХी рдЕрдиुрднрд╡рд╡ाрджी рдк्рд░ाрдХ्рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХा рддाрд░्рдХिрдХ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд▓ॉрдХ рдиे рдЬ्рдЮाрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЙрдаाрдП рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╢्рдиों- рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕्рд░ोрдд, рд╕ीрдоा рд╡ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди? рдЖрджि рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдоें рдмुрдж्рдзि рдХो ‘рдХोрд░े рдХाрдЧрдЬ’ рдХी рднांрддि рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдХे рдЕрдиुрднрд╡рд╡ाрдж рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी рдеी। рдХिрди्рддु ‘рдЖрд▓ोрдЪрдиा’ рдХे рдк्рд░рддि рдХांрдЯ рддрдеा рд▓ॉрдХ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рдоौрд▓िрдХ рднेрдж рд╣ै। рд▓ॉрдХ рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдХांрдЯ рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдЖрдзाрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЕрдерд╡ा рдЬ्рдЮाрдирдоीрдоांрд╕ा рд╣ै।

рдХांрдЯ рдХा рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░:
рдХांрдЯ рдиे ‘рдХ्рд░िрдЯिрдХ рдСреЮ рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрдХрд▓ рд░ीрдЬрди’ рдХे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै ‘рдоुрдЭे рдКрдкрд░ рддाрд░े рддрдеा рдоेрд░े рднीрддрд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо- рдЗрди рджोрдиों рдкрд░ рдЬिрддрдиा рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ, рдЙрддрдиा рдоुрдЭ рдоें рднрдпрдоिрд╢्рд░िрдд рд╢्рд░рдж्рдзा рдХा рднाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рддाрд░ों рд╕े рдХांрдЯ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдк्рд░рдХृрддि рдЬрдЧрдд рд╕े рд╣ै рдЬो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп, рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдиिрдпрдоों рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рд╕े рдХांрдЯ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп- рдоाрдирд╡ рдХे рдЙрд╕ рдЕрджृрд╢्рдп рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рднीрддрд░ рдПрдХ рднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЬрдЧрдд рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХांрдЯ рдХा рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдпрд╣ी рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै рдХि рдИрд╢्рд╡рд░, рдЖрдд्рдоा рддрдеा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдк्рд░рдд्рдпрдп рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдиैрддिрдХ рдЖрдзाрд░ рддрдп рдХрд░рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдЖрдзाрд░ рдЬ्рдЮाрди рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЖрд╕्рдеा рд╣ै। рдиैрддिрдХрддा рдХो рдХांрдЯ рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХे рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░ेрд░рдХों рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ो рдХрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рд░рдЦा рд╣ै -
1. рдЕрддाрд░्рдХिрдХ рдЗрдЪ्рдЫा рдХी рдкूрд░्рддि
2. рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХो рддृрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी, рдЕрдзिрдХрддрдо рд╕ुрдЦी рд╣ोрдиा
3. рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рдХे рдЖрджेрд╢ों рдХी рдкाрд▓рдиा।

рдиैрддिрдХрддा рдХे рдиिрдпрдоों рдХो рддрд░्рдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕े рдЬोреЬрддे рд╣ुрдП рдХांрдЯ рдХрд╣рддे рд╣ैं ‘рддрд░्рдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдиिрдпрдо рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рддрдеा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрдоाрди्рдп рддрдеा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдиैрддिрдХрддा рдХे рдиिрдпрдо рднी рдЗंрдж्рд░िрдпाрдиुрднрд╡िрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рдиिрдЧрдоिрдд рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдХाрд░्рдпों рдХी рд╡ैрдзрддा рддрдеा рдиैрддिрдХрддा рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рд╣ी рд╣ैं। рдкрд░िрдгाрдо рдРрд╕े рдХाрд░्рдпों рдХे рдоूрд▓्рдп рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рдкрд░िрдгाрдо рдХुрдЫ рднी рд╣ो рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХ्рдпा рдХрд░्рддा рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХा рд╡िрд╖рдп рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рд╣ै, рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рдп рдХोрдИ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдд्рд╡? рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╢ुрдн рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдиैрддिрдХрддा рдХा рдЖрдзाрд░ рджैрд╡ीрдп рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ै? рдХ्рдпोंрдХि рджैрд╡ीрдп рдЗрдЪ्рдЫा рдкूрд░्рдгрддः рд╢ुрдн рд╣ै рд╡рд╣ рдХрд░्рддрд╡्рдп-рдЕрдХрд░्рддрд╡्рдп рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ोрддी рд╣ै। рдРрд╕ा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै, рдордиुрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं। рдордиुрд╖्рдп рдХेрд╡рд▓ рд╢ुрднрддा рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै, рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдпा рдзрд░्рдоोрди्рдоाрдж рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиा рд╣ै। рдоाрдирд╡ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рддрдеा рд╡ाрд╕рдиाрдпें рдЬैрд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рддрдд्рд╡ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ोрддे рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рд╣ै рдЗрд╕ी рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдпा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡рд╣ рдорд╣ाрдирддा (рдордиुрд╖्рдп рд╕्рддрд░ рдХी) рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдХांрдЯ рдорд╣ाрдирддा рдпुрдж्рдз рд╡ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рд╣ोрддी, рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХांрдЯ рдиैрддिрдХрддा рдХा рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдХांрдЯ рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рдоें рдпुрдж्рдз рдиैрддिрдХрддा рд╣ै? рдпुрдж्рдз рдХिрд╕ी рдиैрддिрдХрддा/рдорд╣ाрдирддा рдХा рдЖрдзाрд░ рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдардиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै।

рдХांрдЯ рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХी рдиैрддिрдХрддा рдХो рдУрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕рднी рдХाрд░्рдпों рдХो рддीрди рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рд╣ै-
1 рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдпा рдоाрдирд╕िрдХ рдЭुрдХाрд╡ рдХे рд░рд╣рддे, рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░्рдп।
2 рд╕्рд╡ाрд░्рде рднाрд╡ рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░्рдп।
3 рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХे рд▓िрдП рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░्рдп।

 рдПрдХ рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╢्рди - рдпрджि рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХे рд▓िрдП рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХा рд╕рд╣рдЬ рдЭुрдХाрд╡ рднी рд╣ै, рддो рдЙрд╕ рдХाрд░्рдп рдХी рдиैрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ोрдЧी? рджрд░рдЕрд╕рд▓, рдХांрдЯ рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХे рдХाрд░्рдпों рдХा рд╡िрднाрдЬрди рддो рдХрд░ рджिрдпा, рд▓ेрдХिрди рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै рддрдеा рдиैрддिрдХрддा рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕ рдкрд░ рджрд░्рд╢рди рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдирд╣ीं рджी рд╣ै рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ै, рдЖрдд्рдо рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдкрд░ाрдорд░्рд╢рджाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдХांрдЯ рдХे рд╣ी рд╢рдм्рдж рд╣ै- рдпрд╣ рдЖрджेрд╢ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдХो рд╕ुрдЦी рд░рдЦे- рдоूрд░्рдЦрддाрдкूрд░्рдг рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рддрдеा рдЗрд╕ी рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рдЕрди्рдп рдХрдерди рдпрд╣ рдЖрднाрд╕ рджेрддे рд╣ैं рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХी рдиैрддिрдХрддा рдХांрдЯ рдХे рджрд░्рд╢рди рдоें рдХिрддрдиी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдЗрд╕ рднाрд╡ рд╕े рдиैрддिрдХрддा рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕्рддрд░ рдХी рдирд╣ीं рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдп рдпा рдоूрд▓्рдп рдХा рд╕्рддрд░ рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा? рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдХांрдЯ рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдоाрдирддा рд╣ै, рдордиुрд╖्рдп рдХी рдирд╣ीं, рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХे рдордз्рдп рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдп рддो рд╣ोрдЧा рдХिрди्рддु рдЙрд╕рдХा рд╕्рддрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕्рддрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдХांрдЯ, рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╢рдХ्рддि рдХो рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдХी рддрд░рд╣ рд░рд╣рд╕्рдп рдоें рд╣ी рд░рдЦрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдХा рдЕрднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै।

рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕िрдж्рдзांрдд: рдиैрддिрдХ рдЖрджेрд╢
‘рдЗрд╕ рднांрддि рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░ो рдХि рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЗрдЪ्рдЫा рдХा рдиिрдпрдо рднी рд╕рдордп рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдЖрджेрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕िрдж्рдзांрдд рдмрди рд╕рдХे। рдХांрдЯ, рдпрд╣ां рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдоें рдиैрддिрдХ рдЖрджेрд╢ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХрд╣рддा рд╣ै- рдпрд╣ рдЖрджेрд╢ рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдХो рд╕ुрдЦी рд░рдЦें, рдоूрд░्рдЦрддाрдкूрд░्рдг рд╣ोрдЧा। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рджाрд░्рд╢рдиिрдХों рдоें рдПрдХ рд╕рдоाрдирддा рдпрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиी рд╣ी рдмाрдд, рддрд░्рдХ рдпा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХो, рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкрд╢्рдЪाрдд рдЙрд╕ी рдпा рджूрд╕рд░ी рдкुрд╕्рддрдХ, рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдоें рдХाрдЯ рджेрддे рд╣ैं рдЕрд░्рдеाрдд рдПрдХ рд╣ी рдмाрдд рдХрд╣рдиे рд╡ाрд▓े рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ां рд╣рдо рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдпрдо, рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдПрд╡ं рдЖрджेрд╢, рд╢рдм्рджों рдХो рдеोреЬा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ेंрдЧे।

рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХो рджो рднाрдЧ рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХांрдЯ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рддрдеा рд╡рд╕्рддुрдЧрдд। рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рдд, рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рд╡рд╕्рддुрдЧрдд рд╕िрдж्рдзांрддों рдХी рд╡ैрдзрддा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рд╣ोрддी рд╣ै рд╡ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрд╡ेрдХрд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╣ोрддे рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдХांрдЯ рдиिрдпрдо (рдоैрдХ्рд╕िрдо) рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рддрдеा рд╡рд╕्рддुрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХे рд▓िрдП рдиैрддिрдХ рдЖрджेрд╢ (рдоॉрд░рд▓ рд▓ॉ) рдкрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрддः рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рд╡рд╣ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рди рдХि рд╡рд╣ рд╡рд╕्рддुрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдЬिрд╕ рдкрд░ рдХि рдЙрд╕े рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬिрд╕ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдХाрд░्рдп рдХा рдк्рд░ेрд░рдХ рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рд╣ोрддा рд╣ो рддрдеा рдЙрд╕ рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рдХो рд╡рд╣ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдЖрджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ो, рддрднी рдЙрд╕рдХा рдХाрд░्рдп рдиैрддिрдХ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рдордиुрд╖्рдп рдХे рдХाрд░्рдп рдХे рдФрдЪिрдд्рдп рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЖрджेрд╢ рд╕े рдЙрд╕рдХी рднिрди्рдирддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдоें рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдпрд╣ рдиिрд░्рджेрд╢ рдирд╣ीं рджेрддा рдХि рд╡рд╣ рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдХрд░рдгीрдп рд╣ै।

рдиिрдпрдо рднी рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ै:- рдЖрдХाрд░рдкрд░рдХ (рдлाрд░्рдорд▓) рддрдеा рдЙрдкाрджाрдирдкрд░рдХ (рдоैрдЯीрд░िрдпрд▓) рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиिрдпрдд рдЙрдкाрджाрдирдкрд░рдХ рдиिрдпрдо рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрди्рдж्рд░िрдпाрдиुрднाрд╡िрдХ рдиिрдпрдо рд╣ोрддे рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрдирдХा рдЖрдзाрд░ рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХी рдЕрдиुрднूрддि рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрди्рдж्рд░िрдпाрдиुрднрд╡ рд╕े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдиिрдпрдо рдк्рд░ाрдЧाрдиुрднрд╡िрдХ рдиिрдпрдо рд╣ोрддे рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рд╣ी рдХांрдЯ рдЖрдХाрд░ рдкрд░рдХ рдиिрдпрдо рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджेрддा рд╣ै।

рд╕ाрде рд╣ी рдХांрдЯ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдг рднी рддीрди рдмрддाрддे рд╣ै।
1. рдХिрд╕ी рдХाрд░рдг рдХा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдиा
2. рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рд╢ुрдн рд╣ो рдЬाрдиा
3. рдиैрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╢ुрдн рд╣ो рдЬाрдиा, рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдЖрджेрд╢ рдХा рд╕ूрдд्рд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै, рдЙрд╕ी рдиिрдпрдо рдкрд░ рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░ो рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддुрдо рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдпрд╣ рдЗрдЪ्рдЫा рдХрд░ рд╕рдХो рдХि рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдЖрджेрд╢ рдмрди рдЬाрдпे। рдХांрдЯ рдХी рдиैрддिрдХрддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рднी рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдХाрд░्рдп рдХा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं। рдпрджि рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рдХрд░рддे рд╕рдордп рдоैं рдпрд╣ рдЗрдЪ्рдЫा рдХрд░ рд╕рдХूँ рдХि рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡рд╣ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдоैं рдиैрддिрдХ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдпрджि рдоें рдпрд╣ рдЪाрд╣ूँ рдХि рдХेрд╡рд▓ рдоुрдЭे рд╣ी рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХो рдХрд░рдиे рдХी рдЫूрдЯ рд╣ो рддो рдоैं рдПрдХ рдЕрдиैрддिрдХ рдХाрд░्рдп рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдХांрдЯ рдХी рдиैрддिрдХрддा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХрддा рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХрддा рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдоें рдХांрдЯ рд╕рдордп рдирд╣ीं рджेрддे।

рдиैрддिрдХрддा рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХांрдЯ рдХा рдПрдХ рдФрд░ рд╕ूрдд्рд░ рд╣ै - рд╕्рд╡рдпं рд╕ाрдз्рдп рдХा рд╕ूрдд्рд░ - рдЗрд╕ рднांрддि рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░ो, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдЕрдкрдиे рддрдеा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рдиिрд╣िрдд рдоाрдирд╡рддा рдХो рд╕рджा рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп-рд╕ाрдз्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ो, рдоांрдЧ рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрджाрдкि рдирд╣ीं। рдЗрд╕ рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдХांрдЯ рдиे рдоाрдирд╡ рдХी рдЧрд░िрдоा рддрдеा рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдоें рдЕрди्рддрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдк्рд░рдпोрдЬрди рдпा рд╕ाрдз्рдп рдХे рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдпрд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрднीрдк्рд╕िрдд рд╕ाрдз्рдп рдХी рд╕ाрдзрди рд╣ोрддी рд╣ै рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЧрд░िрдоा рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрдз्рдп рдХो рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХांрдЯ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕्рд╡рд░्рдЧ рддрдеा рдирд░рдХ рдХे рднрдп рддрдеा рдк्рд░рд▓ोрднрди рд╕े рджूрд░ рд╣ोрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рд╣ै, рднрдп, рдк्рд░рд▓ोрднрди рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдпा рдиैрддिрдХрддा рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा। рднрдп, рдк्рд░рд▓ोрднрди рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХाрд░्рдп рддो рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди, рдХिрд╕ी рд╕ाрдзрди рдХो рдЕрдкрдиा рд╕ाрдз्рдп рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдХांрдЯ рдХे рдорди рдоें рдоाрдирд╡рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕ीрдо рдЖрджрд░ рд╣ै, рд╡рд╣ рд╢ोрд╖рдг рдоुрдХ्рдд рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рд╣ोрдЧा рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдЧा рдХांрдЯ рдХे рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ी рд╣ी рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрдпрдо рдХो рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? рдпрд╣ рдиिрд░ाрдзाрд░ рддрдеा рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै।

рдХांрдЯ рдХी рдиैрддिрдХрддा рд╡ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдкाँрдЪ рд╕ूрдд्рд░ рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै - рдк्рд░рдердо рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдиिрдпрдо рдХो рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХрддा рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдЗрд╕ рдоें рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдиिрдпрдо рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдиिрдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрд░рддा рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдиिрдпрдо рд╕े рдХांрдЯ рдХा рдЖрд╢рдп рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдпोрдЬрдиाрдд्рдордХ рдиिрдпрдо рд╕े рд╣ै। рдоाрдирд╡ рд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рддрд░рд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрддः рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдиिрдпрдо рдордиुрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдзूрд░े рдкреЬрддे рд╣ैं, рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рджूрд╕рд░े рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддा рд╣ै। рддीрд╕рд░ा, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдпा рдиैрддिрдХрддा рдХा рдХाрд░्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЪौрдеा рд╕ूрдд्рд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдЖрдд्рдорд░ोрдкिрдд рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рдкाँрдЪрд╡ाँ рд╕ूрдд्рд░ рд╕рднी рд╕ूрдд्рд░ों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ै рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рддрдеा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдиिрдпрдоों (рдЖрджेрд╢) рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдХांрдЯ рдХी рдиैрддिрдХрддा рддीрди рдкूрд░्рд╡ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ै- 1. рдиैрддिрдХрддा рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдоाрдд्рд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдкूрд░्рд╡рдоाрди्рдпрддा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै 2. рдиैрддिрдХрддा рдЬीрд╡рди рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдЙрд╕рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдгрддा рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдорд░рддा рдХी рдкूрд░्рд╡рдоाрди्рдпрддा 3. рдиैрддिрдХрддा рддрдеा рд╕ुрдЦ рдХे рд╕рдорди्рд╡рдп рдХे рд▓िрдП рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдкूрд░्рд╡ рдоाрди्рдпрддा рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдиैрддिрдХрддा, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдкूрд░्рд╡ рдоाрди्рдпрддा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХांрдЯ рдХी рдпрд╣ рдЕрд╡рдзाрд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХी। рдХ्рдпोंрдХि рдХांрдЯ рдХा рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕्рд╡рдпं рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ै। рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди- рд╣рдоाрд░ी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХाрд░рдгों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ै? рдЗрд╕рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХांрдЯ рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕рднी рдХाрд░्рдпों рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯा рд╣ै- 1. рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рдХाрд░्рдпрджृрд╖्рдЯा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े 2. рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдмुрдж्рдзि рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े। рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдмुрдж्рдзि рд╡ाрд▓े рдХाрд░्рдп рджेрд╢, рдХाрд▓, рджिрд╢ा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рджृрд╖्рдЯा, рдордиुрд╖्рдп рдкрд░ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХрддा рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै। рдХांрдЯ рдиे рдиैрддिрдХрддा рдХो рд╕рдордЭрдиे-рд╕рдордЭाрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рджिрдпा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЬрд░्рдордиी рдоें рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкрддрди рд╣ो рдЪुрдХा рдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрди рд▓ेрдиे рд▓рдЧा, рдЕрддः рдХांрдЯ рдиे рдиैрддिрдХрддा рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рджोрдиों рдкрд░ рдЕрдкрдиे рджрд░्рд╢рди рдоें рдЧрд╣рди рдЪिрди्рддрди рдХिрдпा рд╣ै। рдиैрддिрдХрддा рдХे рд▓िрдП рдХांрдЯ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рдИрд╢्рд╡рд░, рдЕрдорд░рддा рддрдеा рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдиैрддिрдХрддा рддрдеा рдиैрддिрдХ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХी рд╣ै рдЬो рдЕрдиुрднрд╡ाрддीрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЕрдиुрднрд╡ाрддीрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рддрдм рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрдм рддрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдХाрд▓ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХाрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╢ृंрдЦрд▓ा рд╕े рдкрд░े рди рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрди्рдж्рд░िрдпाрдиुрднрд╡िрдХ рдЖрдд्рдоा рддрдеा рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рдЖрдд्рдоा рдХा рднेрдж рдХांрдЯ рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рд╕рдд्рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХाрд░्рдпों рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиे рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХांрдЯ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╣ाрде рдХी рдХрдардкुрддрд▓ी рдоाрдирддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рдд्рддा рдкрд░ рдПрдХ рд╣ी рд╕рдд्рддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рдХोрдИ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдИрд╢्рд╡рд░рдордп рдиैрддिрдХрддाः
рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рдпрд╣ рджोрдиों рдмाрддें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдкрд╡िрдд्рд░ рдЗрдЪ्рдЫा рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдПрдХ рдЬीрд╡рди (рдПрдХ рд╢рд░ीрд░ рдпाрдд्рд░ा) рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдЕрдорд░рддा рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХा рджुрд╕рд░ा рдкрдХ्рд╖ рд╣рдоाрд░ी рдиैрддिрдХрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣рдоें рд╕ुрдЦ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЕрд░्рдеाрдд рд╣рдо рд╕ुрдЦ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ों, рдордиुрд╖्рдп рдХी рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдмुрдж्рдзि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рд╕рдд्рддा рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдпрд╣ рд╕рдд्рддा рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ै। рд╕ुрдЦ рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рддрдеा рдХाрдордиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХा рдПрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЙрд╕ рдЬрдЧрдд рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХा рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрддः рдордиुрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдмрд▓ рдкрд░ рд╕ुрдЦ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдиैрддिрдХрддा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдмрдиा рд╕рдХे। рдпрджि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╢ुрдн рдпा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рддो рд╕ुрдЦ рддрдеा рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╣ोрдиा рд╣ी рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рд▓िрдП рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдЬрдЧрдд рдХा рдЕंрдЧ рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╣ै рд╕ुрдЦ рддрдеा рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:-
рд╢ोрдкेрди рд╣ाрд╡рд░ 1788 - 1860  рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рдПрдХ рдмाрд░ рдЦрдг्рдбрди рдХрд░рдХे рдХांрдЯ рдкुрдиः рдЙрд╕ी рдХी рдФрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯ рдЖрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдЖрдЬ्рдЮा рдХे рдЕрдиुрдкाрд▓рди рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдиैрддिрдХрддा рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдиैрддिрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। ... рдиैрддिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдпрд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдЕрдорд░рддा рддрдеा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ ‘рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдмुрдж्рдзि’ рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै, рдХिрд╕ी рднрдп рдЕрдерд╡ा рдк्рд░рд▓ोрднрди рд╕े рдирд╣ीं।

рдлैрд╣िрдЧрд░ рдиैрддिрдХрддा рдХी рдкूрд░्рд╡рдоाрди्рдпрддाрдУं рдкрд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рддे рд╣ुрдпे рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдиैрддिрдХрддा рдХी рдоांрдЧ рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдоाрдиो рд╣рдо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рддрдеा рдЕрдорд░ рд╣ै рддрдеा рдоाрдиो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ै। ... рдЕрдорд░рддा рддрдеा рдИрд╢्рд╡рд░ рдЬैрд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдпों рдХी рд╕ंрд╡ाрджी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддाрдПँ рд╣ों। рд▓ेрдХिрди рдИрд╢्рд╡рд░ рддрдеा рдЕрдорд░рддा рдХे рдк्рд░рддि рдХांрдЯ рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХिрд╕ी рднी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣рдард╡ाрджी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рд╡рд╣ рдмाрд░-рдмाрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддा рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рдЗрд╕рдХा рдЬ्рдЮाрди рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।

рдХांрдЯ рдХी рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдХांрдЯ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ीрдХ рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рди рдХрд░ рд╕рдХा। рдЗрдкीрдХ्рдпूрд░рд╕рд╡ाрджिрдпों рдиे рд╕ुрдЦ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рд╣ी рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ंрдХीрд░्рдг рдиिрдо्рди рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рджिрдпा। рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ुрдЦ рдХे рд▓िрдпे рдордирдоाрдиे рдЪुрдиाрд╡ рдХो рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиैрддिрдХрддा рдХा рдЬाрдоा рдкрд╣рдиा рджिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдаीрдХ рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕्рдЯोрдЗрдХрд╡ाрджिрдпों рдиे рд╕рдж्рдЧुрдг рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдУрд░ рддो рдордиुрд╖्рдп рдХी рдиैрддिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдмрд╣ुрдд рдЕрддिрд░ंрдЬिрдд рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬो рдХि рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрдиुрднрд╡ рдоें рдкुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХे рджूрд╕рд░े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрдд्рд╡ рд╕ुрдЦ рдХी рдЕрд╡рд╣ेрд▓рдиा рдХी। рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХी рдЬो рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдмुрдж्рдзि рдХी рд╕ाрд░ी рдоांрдЧे рдкूрд░ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдиैрддिрдХ рдЖрджेрд╢ рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдпрджि рдордиुрд╖्рдп рдЕрдорд░ рд╣ो рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рд╕рдж्рдЧुрдг рддрдеा рд╕ुрдЦ рд╕े рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢ुрдн рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рддрднी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдпрджि рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ो рдпрд╣ी рд╕्рдорд░рдгीрдп рд╣ै рдХि рдХांрдЯ рдИрд╕ाрдИ рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рдоाрдирддा। рдХांрдЯ рдХा рдпрд╣ рджृреЭ рдордд рд╣ै рдХि рдиैрддिрдХ рдЖрджेрд╢ рдХे рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдЖрдЬ्рдЮा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдкрд░िрдгाрдоों рд╕े рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдЕрдкिрддु рдоाрдд्рд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХे рд╕рдоुрдЪिрдд рдкाрд╡рди рд╕े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдоुрдЪिрдд рдпोрдЧ्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХांрдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдиैрддिрдХ рдЖрджेрд╢ рд╣рдоें рдзрд░्рдо рдХी рдФрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде
- рдХांрдЯ рдХा рджрд░्рд╢рди, рд╕рднाрдЬिрдд рдоिрд╢्рд░, рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िрди्рджी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд▓рдЦрдирдК 1988
- рдоाрдирд╡ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рджрд░्рд╢рди, рдП.рдиाрдЧрд░ाрдЬ, рджिрд╡्рдпрдкрде рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ, 2008
- рдпूрд░ोрдк рдоें рджрд░्рд╢рдирд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд╢ंрдХрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж, рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдбोрднाрд▓, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1992