Showing posts with label рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо. Show all posts
Showing posts with label рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо. Show all posts

рд╢्рд░рдж्рдзेрдп рд╡ीрд░ांрдЧрдиा рджुрд░्рдЧा рднाрднी рдХे рдЬрди्рдорджिрди рдкрд░

рдПрдХ рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдеोрдбा рдкрд╣рд▓े рдЬрдм 7 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1907 рдХो рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдХрд▓рдХ्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХे рдиाрдЬ़िрд░ рдкрдг्рдбिрдд рдмांрдХे рдмिрд╣ाрд░ी рдиाрдЧрд░ рдХे рд╢рд╣рдЬाрджрдкुрд░ рдЧ्рд░ाрдо рдЬ़िрд▓ा рдХौрд╢ाрдо्рдмी рд╕्рдеिрдд рдШрд░ рдоें рдПрдХ рд╕ुрдХुрдоाрд░ी рдХрди्рдпा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рддрдм рдХिрд╕ी рдиे рд╢ाрдпрдж рд╣ी рд╕ोрдЪा рд╣ोрдЧा рдХि рд╡рд╣ рдмрдбी рд╣ोрдХрд░ рднाрд░рдд рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ाрдЬ рдХी рдИंрдЯ рд╕े рдИंрдЯ рдмрдЬाрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░ेрдЧी рдФрд░ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖрдпрд░рди рд▓ेрдбी рдХे рдиाрдо рд╕े рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдпेрдЧी। рдмрдЪ्рдЪी рдХा рдиाрдо рджुрд░्рдЧाрд╡рддी рд░рдЦा рдЧрдпा। рдирди्рд╣ी рджुрд░्рдЧाрд╡рддी рдХे рдиाрдиा рдкंрдбिрдд рдорд╣ेрд╢ рдк्рд░рд╕ाрдж рднрдЯ्рдЯ рдЬाрд▓ौрди рдоें рдеाрдиेрджाрд░ рдФрд░ рджाрджा рдкंрдбिрдд рд╢िрд╡рд╢ंрдХрд░ рд╢рд╣рдЬाрджрдкुрд░ рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдеे। рджрд╕ рдорд╣ीрдиे рдоें рд╣ी рдЙрдирдХी рдоाँ рдХी рдЕрд╕рдордп рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╡ैрд░ाрдЧ्‍рдпोрди्‍рдоुрдЦ рдкिрддा рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЖрдЧрд░ा рдоें рдЙрдирдХे рдЪाрдЪा-рдЪाрдЪी рдХो рд╕ौंрдкрдХрд░ рд╕рди्рдпाрд╕ рдХी рд░ाрд╣ рд▓ी।

1918 рдоें рдЖрдЧрд░ा рдиिрд╡ाрд╕ी рд╢्рд░ी рд╢िрд╡рдЪрд░рдг рдиाрдЧрд░ рд╡ोрд╣рд░ा рдХे рдкुрдд्рд░ рд╢्рд░ी рднрдЧрд╡рддी рдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा рдХे рд╕ाрде рдкрд░िрдгрдп рдХे рд╕рдордп 11 рд╡рд░्рд╖ीрдпा рджुрд░्рдЧा рдкाँрдЪрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдЙрдд्рддीрд░्рдг рдХрд░ рдЪुрдХी рдеीं। рд╕рдорд╕्рдд рд╡ोрд╣рд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХे рд╕рдкрдиे рдоें рдкूрд░्рдгрддрдпा рд╕рд░ाрдмोрд░ рдеा। рдЬрди-рдЬाрдЧृрддि рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓ी рджुрд░्рдЧा рдиे рдЦाрджी рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдкрдвाрдИ рдЬाрд░ी рд░рдЦी рдФрд░ рд╕рдордп рдЖрдиे рдкрд░ рдк्рд░рднाрдХрд░ рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдд्рддीрд░्рдг рдХी। 1925 рдоें рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдкुрдд्рд░рд░рдд्рди рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ुрдИ рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рд╢рдЪीрди्рдж्рд░рдиाрде рд░рдЦा рдЧрдпा।
(7 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕рди् 1907 -15 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕рди् 1999)
рдЪौрд░ी-рдЪौрд░ा рдХाрдг्рдб рдХे рдмाрдж рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХी рд╡ाрдкрд╕ी рд╣ुрдИ рдФрд░ рджेрд╢рднрдХ्рддों рдХे рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдиे 1857 рдХे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдл़्рд░ांрд╕, рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рд░ूрд╕ рдХी рдХ्рд░ांрддि рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ेрдХрд░ рд╕рд╢рд╕्рдд्рд░ рдХ्рд░ांрддि рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦा। рдЙрди рджिрдиों рд╡िрджेрд╢ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░ाрдиे рдХी рд░рдгрдиीрддि рдмрдиाрдиे рдоें рдЬुрдЯे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рд▓ाрд▓ा рд╣рд░рджрдпाрд▓ рдиे рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдо рдк्рд░рд╕ाрдж рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХो рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрдХрд░ рд╢рдЪीрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╕ाрди्рдпाрд▓ рд╡ рдпрджु рдЧोрдкाрд▓ рдоुрдЦрд░्рдЬी рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдирдпी рдкाрд░्рдЯी рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджी। рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдиे рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдоें рд╢рдЪीрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╕ाрди्рдпाрд▓ рдХे рдШрд░ рдкрд░ рдкाрд░्рдЯी рдХा рдк्рд░ाрд░ूрдк рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоिрд▓рдХрд░ рдЖрдЗрд░िрд╢ рд░िрдкрдм्рд▓िрдХрди рдЖрд░्рдоी рдХी рддрд░्рдЬ़ рдкрд░ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рд░िрдкрдм्рд▓िрдХрди рдЖрд░्рдоी (рдПрдЪрдЖрд░рдП) рдХा рдЧрдарди рд╣ुрдпा рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рдердо рдХाрд░्рдпрдХाрд░िрдгी рд╕рднा 3 рдЕрдХ्рддूрдмрд░ 1924 рдХो рдХाрдирдкुрд░ рдоें рд╣ुрдИ рдЬिрд╕рдоें "рдмिрд╕्рдоिрд▓" рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╢рдЪीрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╕ाрди्рдпाрд▓, рдпोрдЧेрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдпोрдЧेрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдЪрдЯрд░्рдЬी, рдаाрдХुрд░ рд░ोрд╢рди рд╕िंрд╣ рддрдеा рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рд╕िंрд╣ рд▓ाрд╣िрдб़ी рдЖрджि рдХрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рджрд╕्рдп рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП। рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рдЕрд╢рдл़ाрдХ़ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЦाँ, рдЪрди्рдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдЖрдЬ़ाрдж, рдорди्рдордердиाрде рдЧुрдк्рдд рдЬैрд╕े рдиाрдордЪीрди рдПрдЪрдЖрд░рдП рд╕े рдЬुрдб рдЧрдпे। рдХाрдХोрд░ी рдХाрдг्рдб рдХे рдмाрдж рдПрдЪ.рдЖрд░.рдП. рдХे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдХे рдкрдХреЬे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЪрди्рдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдЖрдЬ़ाрдж рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдПрдЪ.рдЖрд░.рдП. рдЕрдкрдиे рдирдпे рдиाрдо рдПрдЪ.рдРрд╕.рдЖрд░.рдП. (рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рд╕ोрд╢рд▓िрд╕्рдЯ рд░िрдкрдм्рд▓िрдХрди рдРрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди/рдЖрд░्рдоी) рд╕े рдкुрдирд░ुрдЬ्рдЬीрд╡िрдд рд╣ुрдИ। рджुрд░्рдЧाрднाрднी, рд╕ुрд╢ीрд▓ा рджीрджी, рднрдЧрддрд╕िंрд╣, рд░ाрдЬрдЧुрд░ु, рд╕ुрдЦрджेрд╡, рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рднी рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рд╕े рд░рд╣ा।

рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рд╢рдЪीрди्рдж्рд░рдиाрде
рдоेрд░рда рд╖рдбрдпंрдд्рд░ рдХाрдг्рдб рдоें рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा рдХे рдиाрдо рд╡ाрд░ंрдЯ рдиिрдХрд▓рдиे рдкрд░ рд╡े рдкрдд्рдиी рджुрд░्рдЧाрджेрд╡ी рдХे рд╕ाрде рд▓ाрд╣ौрд░ рдЪрд▓े рдЧрдпे рдЬрд╣ाँ рд╡े рджोрдиों рд╣ी рднाрд░рдд рдиौрдЬрд╡ाрди рд╕рднा рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░рд╣े। рдпрд╣ीं рдкрд░ рднाрд░рдд рдиौрдЬрд╡ाрди рд╕рднा рдиे рддрдд्рд╡ाрд╡рдзाрди рдоें рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा рдХी рдмрд╣рди рд╕ुрд╢ीрд▓ा рджेрд╡ी "рджीрджी" рддрдеा рдЕрдм рддрдХ "рднाрднी" рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рджुрд░्рдЧाрджेрд╡ी рдиे рдХрд░рддाрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рд╢рд╣ीрджी рджिрд╡рд╕ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЦूрди рд╕े рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдпा рдеा।

рд╕ॉंрдбрд░्рд╕ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХे рдЕрдЧрд▓े рджिрди 18 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1928 рдХो рд╡े рд╣ी рд▓ाрд╣ौрд░ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд 500 рдкुрд▓िрд╕рдХрд░्рдоिрдпों рдХो рдЪрдХрдоा рджेрдХрд░ рд╣ैрдЯ рдкрд╣рдиे рднрдЧрдд рд╕िंрд╣ рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд░ेрд▓рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд▓рдХрдд्рддा рд▓ेрдХрд░ рдЧрдпीं। рд░ाрдЬрдЧुрд░ु рдиे рдЙрдирдХे рдиौрдХрд░ рдХा рд╡ेрд╢ рдзрд░ा рдФрд░ рдХोрдИ рдоुрд╕ीрдмрдд рдЖрдиे рдкрд░ рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЪрди्рдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдЖрдЬ़ाрдж рддृрддीрдп рд╢्рд░ेрдгी рдХे рдбрдм्рдмे рдоें рд╕ाрдзु рдмрдирдХрд░ рднрдЬрди рдЧाрддे рдЪрд▓े। рд▓рдЦрдирдК рд╕्рдЯेрд╢рди рд╕े рд░ाрдЬрдЧुрд░ु рдиे рд╡ोрд╣рд░ा рдЬी рдХो рдЙрдирдХे рдЖрдЧрдорди рдХा рддाрд░ рднेрдЬा рдЬो рдХि рд╕ुрд╢ीрд▓ा рджीрджी рдХे рд╕ाрде рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЖ рдЧрдпे। рд╡рд╣ाँ рднрдЧрддрд╕िंрд╣ рдЕрдкрдиे рдирдпे рд╡ेрд╢ рдоें рдХॉंрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдЧрдпे рдФрд░ рдЧांрдзी, рдиेрд╣рд░ू рдФрд░ рдмोрд╕ рдЬैрд╕े рдиेрддाрдУं рдХो рдиिрдХрдЯ рд╕े рджेрдЦा। рднрдЧрддрд╕िंрд╣ рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз (рд╣ैрдЯ рд╡ाрд▓ा) рдЪिрдд्рд░ рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рд▓िрдпा рдЧрдпा।
рднрдЧрддрд╕िंрд╣ рдХी рдЧिрд░рдл़्рддाрд░ी рдХे рдмाрдж рдЖрдЬ़ाрдж рдХे рдкाрд╕ рдЙрд╕ рд╕्рддрд░ рдХा рдХोрдИ рд╕ाрдеी рдирд╣ीं рд░рд╣ा рдЧрдпा рдеा рдЬो рдЙрдирдХी рдХрдоी рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рд╕рдХे। рдпрд╣ рдЕрднाрд╡ рдЖрдЬ़ाрдж рдХो рд╣рд░ рдХрджрдо рдкрд░ рдЦрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдм рдЖрдЬ़ाрдж рдФрд░ рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рдмрди рдЧрдП। ~рд╢िрд╡ рд╡рд░्рдоा

рдорд╣ाрди рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рджुрд░्рдЧाрднाрднी
рд╡ोрд╣рд░ा рджрдо्рдкрдд्рддि рд▓ाрд╣ौрд░ рдоें рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдЬैрд╕े рдеे। рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рдПрдХ рдкिрддा рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдирдХे рдЦрд░्рдЪ рдФрд░ рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢ рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд░рдЦрддे рдеे рд╡рд╣ीं рджुрд░्рдЧा рднाрднी рдПрдХ рдиेрдд्рд░ी рдФрд░ рдоाँ рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдирдХा рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХрд░рддीं рдФрд░ рдЕрдиिрд░्рдгрдп рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рд░ाрд╣ рдЪुрдирддीं।

рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдЪрди्рдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдЖрдЬ़ाрдж рдиे рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕ेрдл्рдЯी рдФрд░ рдЯ्рд░ेрдб рдбिрд╕्рдк्рдпूрдЯ рдмिрд▓ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╣ुрдП рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓ рдЕрд╕ेрдо्рдмрд▓ी рдмрдо рдХाрдг्рдб рдоें рдХ़ैрдж рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдХो рдЫुрдбाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЬेрд▓ рдХो рдмрдо рд╕े рдЙрдбाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдкрд░ рдХाрдо рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдмрдо рдХी рддैрдпाрд░ी рдФрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕рдордп рд░ाрд╡ी рдирджी рдХे рддрдЯ рдкрд░ рд╕ुрдЦрджेрд╡рд░ाрдЬ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рд╡ैрд╢рдо्рдкाрдпрди рдХी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे 28 рдордИ 1930 рдХो рд╡ोрд╣рд░ा рдЬी рдХी рдЕрдХाрд▓рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдпी। рдЙрд╕ рдЖрд╕рди्рди рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕рдордп рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рд╕े рдХрд╣ा рдХि рдЕрдЧрд░ рдоेрд░ी рдЬрдЧрд╣ рддुрдо рджोрдиों рдХो рдХुрдЫ рд╣ो рдЬाрддा рддो рдоैं рднैрдпा (рдЖрдЬ़ाрдж) рдХो рдХ्рдпा рдоुँрд╣ рджिрдЦाрддा?

рд╢рд╣ीрджрдд्рд░рдпी рдХी рдлाँрд╕ी рдХी рдШोрд╖рдгा рдХे рд╡िрд░ोрдзрд╕्рд╡рд░ूрдк рджुрд░्рдЧा рднाрднी рдиे рд╕्рд╡ाрдоीрд░ाрдо, рд╕ुрдЦрджेрд╡рд░ाрдЬ рдФрд░ рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╕ाрдеी рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдХाрд░ рдоें рдоुрдо्рдмрдИ рдХे рд▓ेрдоिंрдЧрдЯрди рд░ोрдб рдеाрдиे рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХрд░рдХे рдХрдИ рдЧोрд░े рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो рдвेрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдкुрд▓िрд╕ рдХो рдпрд╣ рдХрд▓्рдкрдиा рднी рди рдеी рдХि рдРрд╕े рдЖрдХ्рд░рдордг рдоें рдПрдХ рдорд╣िрд▓ा рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеी। рдЙрдирдХे рдзोрдЦे рдоें рдоुрдо्рдмрдИ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдмреЬे рдмाрд▓ рд╡ाрд▓े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдпुрд╡рдХों рдХो рдкूрдЫрддाрдЫ рдХे рд▓िрдпे рдмрди्рджी рдмрдиाрдпा рдеा। рдмाрдж рдоें рдоुрдо्рдмрдИ рдЧोрд▓ीрдХांрдб рдоें рдЙрдирдХो рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╕рдЬा рднी рд╣ुрдИ рдеी।

рднрдЧрд╡рддी рдЪрд░рдг (рдиाрдЧрд░) рд╡ोрд╣рд░ा
4 рдЬुрд▓ाрдИ 1904 - 28 рдордИ 1930
рдЕрдбрдпाрд░ (рддрдоिрд▓рдиाрдбु) рдоें рдоॉंрдЯेрд╕рд░ी рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд▓ेрдиे рдХे рдмाрдж рд╕े рд╣ी рд╡े рднाрд░рдд рдоें рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рдеीं। рд╕рди 1940 рд╕े рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рдкрд╣рд▓े рдоॉंрдЯेрд╕рд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпे рдФрд░ рд▓рдЦрдирдК рдЫाрд╡рдиी рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдШрд░ рдоें рдкाँрдЪ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕рдХा рд╢्рд░ीрдЧрдгेрд╢ рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рд╡िрдирдо्рд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХी рдкрд░िрдгрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж 7 рдл़рд░рд╡рд░ी 1957 рдХो рдкрдг्рдбिрдд рдиेрд╣рд░ू рдиे рд▓рдЦрдирдК рдоॉрдг्рдЯेрд╕рд░ी рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдХे рдЕрдкрдиे рднрд╡рди рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी। рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рдк्рд░рдмрди्рдз рд╕рдоिрддि рдоें рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХों рдХे рд╕ाрде рдЖрдЪाрд░्рдп рдирд░ेрди्рдж्рд░ рджेрд╡, рдпрд╢рдкाрд▓, рдФрд░ рд╢िрд╡ рд╡рд░्рдоा рднी рдеे। 1983 рддрдХ рджुрд░्рдЧा рднाрднी рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдмрди्рдзрдХ рд░рд╣ीं। рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд рд╡े рдоृрдд्рдпुрдкрд░्рдпंрдд рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рд╢рдЪीрди्рдж्рд░рдиाрде рдХे рд╕ाрде рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж рдоें рд░рд╣ीं рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдгрдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд░рд╣ीं। рдд्рдпाрдЧ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рджुрд░्рдЧा рднाрднी рдиे рд▓рдЦрдирдК рдЫोрдбрддे рд╕рдордп рдЕрдкрдиा рдиिрд╡ाрд╕-рд╕्рдерд▓ рднी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХो рджाрди рдХрд░ рджिрдпा।

рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮों рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЖрдиे рдХे рдЕрдиुрд░ोрдз рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдирдо्рд░рддा рд╕े рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдкंрдЬाрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा 51 рд╣рдЬाрд░ рд░ुрдкрдП рднेंрдЯ рдХिрдП рдЬाрдиे рдкрд░ рднाрднी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдиुрд░ोрдз рдХिрдпा рдХि рдЙрд╕ рдкैрд╕े рд╕े рд╢рд╣ीрджों рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕्рдоाрд░рдХ рдмрдиाрдпा рдЬाрдП рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдкрди рд╣ो рд╕рдХे рдХ्рдпोंрдХि рдирдИ рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдкрдиे рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдкрд░िрдЪрдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

92 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें 15 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕рди् 1999 рдХो рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж рдоें рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХा рджेрд╣ाрд╡рд╕ाрди рд╣ुрдЖ। рд╡ोрд╣рд░ा рджрдо्рдкрдд्рддि рдЬैрд╕े рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдиे рдЕрдкрдиा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдкрд░, рд╣рдо рдкрд░ рди्рдпोрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдХ्рд╖рдг рдХो рднी рдХुрдЫ рд╡िрдЪाрд░ा рдирд╣ीं। рдЖрдЬ рдЬрдм рдЙрдирдХे рдкुрдд्рд░ рд╢рдЪीрди्рдж्рд░рдиाрде рд╡ोрд╣рд░ा рднी рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рдирд╣ीं рд╣ैं, рд╣рдоें рдпрд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕ोрдЪрдиा рдЪाрд╣िрдпे рдХि рд╣рдордиे рдЙрди рджेрд╢рднрдХ्рддों рдХे рд▓िрдпे, рдЙрдирдХे рд╕рдкрдиों рдХे рд▓िрдпे, рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд▓िрдпे рдЕрдм рддрдХ рдХ्рдпा рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЧे рдХ्рдпा рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рд╣ै ।

рд╕ाрдд рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдХो рджुрд░्рдЧा рднाрднी рдХे рдЬрди्рдорджिрди рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╢рдд-рд╢рдд рдирдорди!
***

рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдкूрд░्рд╡ी рднाрд░рдд рдХा рдпोрдЧрджाрди

рдк्рд░ेрд░рдгा рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी

рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)

рднाрд░рдд рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдпाрдиी рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрдЧ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рддрдеा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाँрд╕्рдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╢ेрд╖ рднाрд░рдд рд╕े рдХुрдЫ рднिрди्рди рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдХी рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ, рднाрд╖ा, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ुंрджрд░рддा рд╕рджा рд╕рд░्рд╡рджा рд╕े рд╢ेрд╖ рднाрд░рддрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рднाрдЧ рдоें рд╡рд╣ рджृрдв़ рдЬाрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै, рдЬो рд╕ंрд╕्рдХृрддीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдмрдЪी рд░рд╣ рдЧрдИ рдеी। 
рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢, рдЕрд╕рдо, рдордгिрдкुрд░, рдоेрдШाрд▓рдп, рдоिрдЬोрд░рдо, рдиाрдЧाрд▓ैंрдб, рд╕िрдХ्рдХिрдо,рдФрд░ рдд्рд░िрдкुрд░ा рд░ाрдЬ्рдп рдЖрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЖрдаों рд░ाрдЬ्рдпों рдХा рд╕рдоूрд╣ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рднौрдЧोрд▓िрдХ, рдкौрд░ाрдгिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдорд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рджेрд╢ рдХे рдХुрд▓ рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा 7.9% рднाрдЧ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЖрдаों рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╕рдоाрд╡िрд╖्рдЯ рд╣ै। 400 рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд▓ोрдЧों рдФрд░ 220 рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмोрд▓िрдпाँ рддрдеा рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд╖ा, рд░рд╣рди- рд╕рд╣рди рд╕े рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╕ुंрджрд░ рдкрд░्рд╡рддрдоाрд▓ाрдУं, рдФрд╖рдзीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों, рдкुрд╖्рдкों рддрдеा рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рднी рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рд░рд╣ा рд╣ै। 

рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЦрдб़ा рдХрд░рдиे рдоें рдкूрд░्рд╡ी, рддрдеा рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХी рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдИ рдЧрдИ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдиे рдЧुрд▓ाрдо рднाрд░рдд рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा। рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдеी, рдЬिрддрдиी рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा। 

рднाрд░рдд рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рд╕рди 1780 рдоें рд╕ंрдеाрд▓ рдкрд░рдЧрдиा рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा। рджो рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡ीрд░ों рддिрд▓рдХा рдФрд░ рдоांрдЭी рдиे рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХिрдпा। рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╕рди 1790 рддрдХ рдЪрд▓ा। рдЗрд╕े рджाрдоिрдиी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдЖंрджोрд▓рди рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдХी рд▓рдб़ाрдИ рд╕े рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рднाрд░ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рднी рдЖंрджोрд▓рди рдоें рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЧрдП। 

рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕рди 1857 рд╕े рд╣ी рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдЕрд╕рдо рдФрд░ рдд्рд░िрдкुрд░ा рдХे рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдиे рднी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा рдеा। рдХिंрддु рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╡ीрд░ों рд╕ाрдоाрди рдЗрди рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдХी рднूрдоिрдХा рд╕्рд╡рд░्рдгाрдХ्рд╖рд░ों рдоें рдЕंрдХिрдд рдиा рд╣ोрдиे рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдзूрд▓ рднрд░े рдкрди्рдиों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ рдЧрдИ। рдЬрдмрдХि рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ैрдиिрдХों рдиे рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ेрдиा рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा рддрдеा рдЗрди рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдХो рд░рдгрдиीрддि рдмрдиाрдиे рдоें рдкैрд╕ा рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиे рдоें рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдХрдИ рд▓ोрдЧों рддрдеा рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХी рдмрд░ाрдХ рдШाрдЯी рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдЬिрд╕े 'рдЬंрдЧिрдпा рдЧीрдд' рдХрд╣рддे рд╣ैं рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╡ीрд░ рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдоें рдордиीрд░ाрдо рдмрд░ुрдЖ, рдордзु рдорд▓िрдХ, рдЪाрд░ु рдЧुрд╣ाрдЗрди, рд╣рд╡рд▓рджाрд░ рд░ाрдЬрдмрд▓ी, рдЧौрдЪंрджी рдЦाрди, рдордЬूрдорджाрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЖрджि рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЬ्рдЮाрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 18 рдирд╡ंрдмрд░ рд╕рди 1857 рдХो 34рд╡ीं рдиेрдЯिрд╡ рдЗрди्рдлेंрдЯ्рд░ी рд░ेрдЬीрдоेंрдЯ рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ेрдиा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЪрдЯрдЧाँрд╡ рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рдЦрдЬाрдиा рдПрд╡ं рд╣рдеिрдпाрд░ рд▓ूрдЯрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХी рдЬेрд▓ों рдоें рдмंрдж рдХैрджिрдпों рдХो рдоुрдХ्рдд рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा। 

рдиाрдЧा рдЬрдирдЬाрддि рдХी рд╢ूрд░рд╡ीрд░рддा рд▓ोрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдиाрдЧा рд╡ीрд░ों рдиे рднी рдЕрдкрдиा рдмрд▓िрджाрди рдХिрдпा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдорд╣ाрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдеे -рдЬाрджोрдиांрдЧ। рдЙрд╕ рдХाрд▓рдЦंрдб рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧों рдХो рдкрдХрдб़ рдХрд░ рд╕ेрдиा рдоें рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднेрдЬा рдЬाрддा рдеा। рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рд╕рдордп рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдпुрд╡рдХों рдХो  рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рддрдеा рдл्рд░ांрд╕ рднेрдЬा рдЬिрд╕рдоें рдЬाрджोрдиांрдЧ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे। рд╡рд╣ाँ рд╕े рд▓ौрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЙрдирдХे рдорди рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдиे рдЬрди्рдо рд▓िрдпा। рдЗрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ेрддु рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧाँрд╡-рдЧाँрд╡ рдЬाрдХрд░ рдпुрд╡рдХों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा। рдЬाрджोрдиांрдЧ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдпुрд╡рдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ेрдиा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ो рдЧрдП। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдиे рдЬाрджोрдиांрдЧ рдХो рдЗंрдлाрд▓ рдХे рдХाрд░ाрдЧृрд╣ рдоें рдмंрдж  рдХिрдпा рддрдеा рдЕрд╕ीрдоिрдд рдХрд╖्рдЯ рджेрдХрд░ рдЭूрдаे рдоुрдХрджрдоे рдоें рдлंрд╕ा рдХрд░ 29 рдЕрдЧрд╕्рдд 1931 рдХो рдЙрди्рд╣ें рдлाँрд╕ी рдкрд░ рд▓рдЯрдХा рджिрдпा।

рдЬाрджोрдиांрдЧ рдХे рдмाрдж рдЙрдирдХे рдЕрдзूрд░े рд╕рдкрдиे рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп 'рд░ाрдиी рдоाँ' рдХे рдиाрдо рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп 'рдиाрдЧाрд▓ैंрдб рдХी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ ' рд░ाрдиी рдЧाрдЗрджिрди्рд▓्рдпू рдиे рдХिрдпा।

рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 26 рдЬрдирд╡рд░ी рд╕рди 1915 рдХो рдордгिрдкुрд░ рдХे рд▓ंрдЧ्рдХाрдУ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕ंрдкूрд░्рдг рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡ीрд░ांрдЧрдиाрдПँ рд╣ैं। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рдХुрд░्рдмाрди рдХिрдпा рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ाँрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा। 

рд░ाрдиी рдЧाрдЗрджिрди्рд▓्рдпू рд╢ीрд░्рд╖рд╕्рде рдиाрд░िрдпों рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд░ाрдиी рдоाँ рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рдорд░्рдердХों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЦुрд▓ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд╡ाрд╣рди рдХिрдпा рддрдеा рдЗрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ेрддु рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирдЧрд░ों, рдЧ्рд░ाрдоों рддрдеा рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдШूрдо-рдШूрдордХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдХे рдкрде рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░ांрддाрдУं рд╕े рджेрд╢ рдХो рдоुрдХ्рддि рджिрд▓ाрдиे рддрдеा рдИрд╕ाрдИ рдорд╢ीрдирд░ी рд╕े рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рд▓ोnрдЧों рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХिрдпा।

рд╡рд░्рддрдоाрди рдоोрджी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी  рд░ाрдиी рдоाँ рдЧाрдЗрджिрди्рд▓्рдпू рдХे рдЬрди्рдо рд╢рддाрдм्рджी рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХे рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдоें 24 рдЕрдЧрд╕्рдд 2015 рдХो рд╕ौ рд░ुрдкрдП рдХा рд╕्рдорд░рдгोрдд्рд╕рд╡ рд╕िрдХ्рдХा рддрдеा ₹5 рдХा рд╕िрдХ्рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╣ेрддु рдЬाрд░ी рдХिрдпा। рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд░ाрдиी рдоाँ рдиे рджेрд╢ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╣ेрддु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓рдб़ा рдеा। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдИं рдФрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдЕрд▓рдЦ рдЬрдЧाрдП рд░рдЦा। 

рдоेрдШाрд▓рдп рдХे рдорд╣ाрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी 'рдЙ рддिрд░ोрдд рд╕िंрд╣ 'рдеे। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рджौрд░ाрди рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рд╡ीрд░ рд╕ेрдиाрдиी рдХो 19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдвाрдХा рдХी рдЬेрд▓ рдоें рдоाрд░ рджिрдпा। рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рд▓ंрдмे рд╢ोрд╖рдг рдПрд╡ं рдЕрди्рдпाрдп рдХो рд╕рд╣ा рд╣ै। рдХिंрддु рддिрд░ोрдд рд╕िंрд╣ рдЬैрд╕े рджेрд╢рднрдХ्рддों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓рдб़ाрдИ  рдХी рдорд╢ाрд▓ рдХो рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдгों рдХी рдЪिंрддा рдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЬрд▓ाрдП рд░рдЦा। рдиाрдб। рдЧрдЦ्рд▓ा  рдЗрд▓ाрдХे рдХे рдЦाрд╕ी рджेрд╢рднрдХ्рдд рд░ाрдЬा рд╡ीрд░ рдЙ рддिрд░ोрдд рд╕िंрд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рдХुрдЯिрд▓ рдмुрдж्рдзि рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдХрд░ рдоाрд░े рдЧрдП рдеे। рдХिंрддु рдЕंрдд рддрдХ рддिрд░ोрдд рд╕िंрд╣ рдиे рдЕрдкрдиे рдХрдордЬोрд░ рд╣рдеिрдпाрд░ों рд╕े рдХंрдкрдиी рдХी рдлौрдЬ рдХे рдЖрдзुрдиिрдХрддрдо рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХा рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХिрдпा। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддीрд░ рдХрдоाрди рд▓ेрдХрд░ рдЫाрдкाрдоाрд░ рдкрдж्рдзрддि рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕े рдХрдИ рдЧुрдиा рдмрд▓рд╢ाрд▓ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдлौрдЬ рдХी рд▓рдб़ाрдИ рд▓рдб़ी рд╡рд╣ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдеी। 

рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдпोрдж्рдзा 'рдЙ рдХिрдпाँрдЧ рдиाрдб рдЧрдмाрд╣ा' рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджृрдв़ рд╕ंрдХрд▓्рдкिрдд рдеे। рдЙрдирдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рдкрд░ рд╕рди 1861 рдоें рдоेрдШाрд▓рдп рдХे 'рдорджिрд╣ाрдХрдоाрдИрдм्рд▓ा' рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣рдЬाрд░ों рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬрдоा рд╣ुрдП рдеे। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЖँрдЦों рдХी рдХिрд░рдХिрд░ी рдмрдиे рдЙ рдХिрдпाँрдЧ рдиाрдб рдЧрдмाрд╣ा рдХो 30 рджिрд╕ंрдмрд░ рд╕рди 1862 рдоें рдЬोрд╡ाрдИ рдХे рдордз्рдп рдмाрдЬाрд░ рдоें рдкेрдб़ рд╕े рд▓рдЯрдХा рдХрд░ рдПрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдЕрдлрд╕рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдлाँрд╕ी рджे рджी рдЧрдИ। рдЗрд╕ рд╡ीрд░ рд╕ेрдиाрдиी рдиे рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдлाँрд╕ी рдХे рдлंрджे рдХो рдЧрд▓े рдоें рдбाрд▓рдХрд░ рдзीрд░-рдЧंрднीрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдХрд╣ा- 'рдоेрд░े рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рд░ोрдУ рдирд╣ीं! рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЖрд╢ा рдФрд░ рдзैрд░्рдп рд╕े рдХाрдо рд▓ो।'

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЧे рдХрд╣ा -;'рдоेрд░े рдк्рд░िрдпрдЬрдиों рдоुрдЭे рдзोрдЦे рд╕े рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд░ंрддु рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрдиा, рдпрджि рдЖрдк рджेрдЦो рдХि рдлाँрд╕ी рд▓рдЧрдиे рдкрд░ рдоेрд░ा рд╕िрд░ рдкूрд░рдм рдХी рдУрд░ рд▓ुрдв़рдХे рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордЭрдиा рдХि, рдЕрдЧрд▓े рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЕंрджрд░ рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдЖрдЬाрдж рд╣ोрдЧा। । рдФрд░ рддुрдо рдлिрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ो рдЬाрдУрдЧे рдкрд░ंрддु рдпрджि рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдоेрд░ा рд╕िрд░ рд▓ुрдв़рдХा рддो рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ा рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╣ोрдЧा ।'

рд╕рдЪрдоुрдЪ рдЙрдирдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рд╕рдд्рдп рд╣ुрдИ рдФрд░ 15 рдЕрдЧрд╕्рдд рд╕рди 1947 рдХो рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдЖрдЬाрдж рд╣ो рдЧрдпा। рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ 30 рджिрд╕ंрдмрд░ рдХो рдЖрдЬ рднी рдоेрдШाрд▓рдп рдоें рдЙрдирдХी рдкुрдг्рдпрддिрдеि рдордиाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рддрдеा рдорджिрд╣ाрдХрдоाрдИрдм्рд▓ा рдХे рдоैрджाрди рдоें рдиांрдб। рдЧрдмाрд╣ा рдХी рдпाрдж рдоें рдПрдХ рдХीрд░्рддि рд╕्рддंрдн рдмрдиा рд╣ै। рдиांрдб। рдЧрдмाрд╣ा рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмांрд╕ुрд░ी рд╡ाрджрдХ рднी рдеे। рд╡рд╣ рдмंрд╕ी рдХी рдзुрди рдХे рд╕ाрде рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрддे рдеे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧों рд╕े рддीрд░ рдФрд░ рддрд▓рд╡ाрд░ рдЙрдаाрдиे рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрд╣рди рдХрд░рддे рдеे। 

рдЕрд╕рдо рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдЧोрдкीрдиाрде рдмाрд░рджोрд▓ी рдХा рдЬрди्рдо 10 рдЬूрди 1890 рдХो рдЕрд╕рдо рдХे рдиौрдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрди्рд╣ें 'рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕрд╕рдо рдХा рдиिрд░्рдоाрддा' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдк्рд░рдпрдд्рдиों рд╕े рд╣ी рдЕрд╕рдо, рдЪीрди рдФрд░ рдкूрд░्рд╡ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рд╕े рдмрдЪрдХрд░ рднाрд░рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рд╕рдХा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рдкрд░ рд╕рди 1922 рдоें 'рдЕрд╕рдо рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ 'рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЧोрдкीрдиाрде рдмोрд░рджोрд▓ोрдИ рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП рдФрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा 'рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди' рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╡рдХाрд▓рдд рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╕ेрд╡ा рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рд▓िрдпा। рд╡िрджेрд╢ी рдоाрд▓ рдХा рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╕ाрде  рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ, рдЦाрджी рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддрдеा рдЬрди -рдЬрди рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╕ेрд╡ा рдХी рдХрд░्рддрд╡्рдп рднाрд╡ рдмोрдз рдЬрдЧाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдЧोрдкीрдиाрде рдиे рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрд╕рдо рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдирд╡ीрди рдЪंрдж्рд░ рдмोрд░рджोрд▓ोрдИ, рдЪрди्рдж्рд░рдиाрде рд╢рд░्рдоा, рдХुрд▓ाрдзाрд░ рдЪрд▓िрд╣ा, рддрд░ुрдгрд░ाрдо рдлूрдХрди рдиे рднी рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдЕрдкрдиा рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा। рдЧोрдкीрдиाрде рдмोрд░рджोрд▓ोрдИ 19 рд╕िрддंрдмрд░ 1929 рд╕े 17 рдирд╡ंрдмрд░ 1939 рддрдХ рдЕрд╕рдо рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдк्рд░рдердо рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд░рд╣े। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡, рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдФрд░ рд╕्рдеिрд░рддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдП। рдЕрд╕рдо рдХे рдЕрди्рдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдоें рд╣рд░ेрд╢्рд╡рд░ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी, рдлрдЦрд░ुрдж्рджीрди рдЕрд▓ी рдЕрд╣рдордж рдЖрджि рдХा рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै।

1930 рдХे 'рдХाрдиूрди рддोрдб़ो',рдФрд░ 'рднाрд░рдд рдЫोрдб़ो' рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдЕрд╕рдо рдХी рдЬрдирддा рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рд▓рд╣рд░ рджौрдб़ рдкрдб़ी। рддिрд░ंрдЧा рдЭंрдбा рдлрд╣рд░ाрддे рдЬाрддे рд╣ुрдП рдЕрд╕рдо рдХे рдЕрдиेрдХ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдг рдЧँрд╡ाрдП। рдЗрдирдоें рд╣ेрдорд░ाрдЬ рдмाрд░рджрд▓ै, рдЧुрдгाрднि рдкाрдЯрд░, рдХрд▓ाрдИ рдХोрдЫ, рд╣ेрдорд░ाрдЬ рдмрд░ा, рддिрд▓рдХ рдбेрдХा, рднोрдЧेрд╢्рд╡рд░ी рдлुрдХрдирдиी, рд▓рдХ्рд╖्рдоी рд╣ाрдЬрд░िрдХा, рдмрд▓ोрд╕ूрде, рд░ाрдЙрддрд░ाрдо рдХрдЫाрд░ी, рдорджрди рдмрд░्рдорди, рдоुрдХुंрдж рдХाрдХрддि рддрдеा рддिрд▓ेрд╢्рд╡рд░ी рдмрд░ुрдЖ рдЖрджि рдк्рд░рдоुрдЦ рдеे। 

рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рдЕрди्рдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдХ्рд░ांрддि рдХी рдЪिंрдЧाрд░ी рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд▓ोрд╣िрдд рдЬिрд▓े рдХे рдХिрд╕ाрди рддाрдЬी рдоिрджेрд░िрди рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рд▓ोрд╣ा рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП 'рдоिрд╢рдоी рд╕ंрдЧрдарди' рдЦрдб़ा рдХिрдпा। рд╕рди 1917 рдоें рдиे рдзोрдЦे рд╕े рдкрдХрдб़рдХрд░ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХी рдорд╢ाрд▓ рдХो рдмुрдЭाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рддेрдЬрдкुрд░ рдЬेрд▓ рдоें 11 рдЬрдирд╡рд░ी 1918 рдХो рдЗрди्рд╣ें рдлाँрд╕ी рдкрд░ рдЪрдв़ा рджिрдпा। 

рдЗрд╕ी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें 'рдмाрдкू' рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоीрдЬेрд░ीрдмा рд╕ंрдд рдиे рд▓ोрдЧों рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЧрддि рдк्рд░рджाрди рдХी। 

рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдд्рд░िрдкुрд░ा рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рднुрд▓ाрдпा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрдирдоें рдЬिрддेрди рдкाрд▓, рд╢рдЪिंрдж्рд░ рдкाрд▓ рд╕िंрд╣, рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рджрдд्рдд, рд╡ंрд╢ी рдаाрдХुрд░, рдк्рд░рднाрдд рд░ाрдп, рджेрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ेрдирдЧुрдк्рдд, рдЕрдм्рджुрд▓ рдЧрдлूрд░, рдпрддींрдж्рд░рдиाрде рдЖрджि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди', 'рдХाрдиूрди рддोрдб़ो', 'рднाрд░рдд рдЫोрдб़ो рдЖंрджोрд▓рди', рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЬрди -рдЬрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдХрд░ рдПрд╡ं рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рдЕрд▓рдЦ рдЬрдЧाрдИ рдеी। рдд्рд░िрдкुрд░ा рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╡ीрд░  рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддों рдоें рдЬिрддेंрдж्рд░ рдкाрд▓ рдХा рдиाрдо рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╣ै । рд╕рди 1932 рд╕े рд╕рди 1935 рддрдХ рдЙрди्рд╣ें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХрдИ рдмाрд░ рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдХी рд╕рдЬा рджी рдеी। 

рдоिрдЬोрд░рдо рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХा рдоिрдЬो рд╡ीрд░ों рдиे рдбрдЯрдХрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдеा। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдХрд░ीрдм 5-6 рджрд╢рдХ рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдоिрдЬोрд░рдо рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХो рдЬрдб़ рд╕े рдЙрдЦाрдб़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╡рд╣ाँ рдХी рд░ाрдЬрд╢ाрд╣ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рдеा। рдЗрдирдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдиाрдо рд░ाрдЬा рд▓рд▓рд╕рдеुрд▓рд╣ा рдХा рдЖрддा рд╣ै। рд░ाрдЬा рд▓рд▓рд╕ुрдерд▓рд╣ा рдиे рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рдЙрдЦाрдб़рдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдмрдб़े рдЬोрд░-рд╢ोрд░ рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдП рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдзोрдЦे рд╕े рдмुрд▓ाрдХрд░, рдЬेрд▓ рдоें рдпाрддрдиा рджेрдХрд░ рдоाрд░ рдбाрд▓ा।

рд╕ेрдирд▓ांрдЧ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ाрдЬा рдХрд▓рдЦрдоा рдеे। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдоिрдЬोрд░рдо рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдмंрдзुрдЖ рдордЬрджूрд░ рддрдеा рдХुрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। рдЕंрдд рддрдХ рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоिрдд рд╢рдХ्рддि рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рд▓рдб़рддे рд░рд╣े। рдЕंрдд рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмंрджी рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдпाрддрдиाрдПँ рджेрддे рд╣ुрдП рд░ाрдЬा рдХрд▓рдЦрдоा рдХो рдлाँрд╕ी рдХी рд╕рдЬा рджे рджी। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡ीрд░ рдФрд░ рд╡ीрд░ांрдЧрдиाрдУं рдиे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрд╣ुрддि рджेрдХрд░ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдЕрд▓рдЧ рдХो рдЬрдЧाрдпा рдеा। рдЗрди्рд╣ीं рдоें рдПрдХ рдиाрдо рд╣ै рдоिрдЬोрд░рдо рдХी рд░ाрдиी рд░ौрдкुрдЗрд▓िрдЖрдиी рдХा। рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рд░ाрдЬрдШрд░ाрдиे рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡िрд╡ाрд╣ рдкрд╢्рдЪाрдд рдЬрдм рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рднी рдоिрдЬो рд░ाрдЬाрдУं рдХो рдмुрд▓ाрдХрд░ ₹2 рдЯैрдХ्рд╕ рджेрдиे рдХा рдлрд░рдоाрди рдЬाрд░ी рдХिрдпा, рддो рд░ाрдиी рд░ौрдкुрдЗрд▓िрдЖрдиी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрддि рд░ाрдЬा рд╡ाрди्рджुрд▓ा рдиे рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рддрдеा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХैрдк्рдЯрди рдЬेрдо्рд╕ рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рджोрдиों рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рддрднी рдЕрдХрд╕्рдоाрдд рдиाрдЧ рдХे рдбрд╕рдиे рд╕े рдорд░рдгाрд╕рди्рди рд╣ुрдП рд░ाрдЬा рд╡ाрди्рджुрд▓ा рдиे рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рддрдеा рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рд░ाрдиी рдХो рдмुрд▓ाрдХрд░ рдХрд╣ा рдХि --'рдпрджि рдоैं рджुрдиिрдпा рд╕े рд╡िрджा рд╣ो рдЬाрдКँ, рддो рддुрдо рд░ाрдЬрдХाрдЬ рдХो рдЖрдЦिрд░ी рд╕ाँрд╕ рддрдХ рд╕ंрднाрд▓рдиा рдФрд░ рдЗрди рд╡िрджेрд╢ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рдХрднी рд╕рдордЭौрддा рдордд рдХрд░рдиा, рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХो рдЗрдирдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрднी, рдХिрд╕ी рдХीрдордд рдкрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे।'

рд░ाрдиी рдиे рдЬीрд╡рди рднрд░ рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХी рдмाрддों рдХा рдЕрдХ्рд╖рд░рд╢: рдкाрд▓рди рдХिрдпा। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдпाрддрдиाрдПँ рдФрд░ рдк्рд░рд▓ोрднрди рджेрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╡рд╣ рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ुрдИं। рдЕंрдд рдоें рдЙрди्рд╣ें рдвाрдХा рдЬेрд▓ рдоें рдЙрдирдХे рдЫोрдЯे рдкुрдд्рд░ рд╕рдоेрдд рдбाрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा। рд░ाрдиी рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рд╕े рдХрд╣ा рдХि, -'рд╣рдо рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджाрд╕рдд्рд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे। рд╣рдо рдЕрдкрдиा рдЖрдд्рдо рд╕рдо्рдоाрди рдирд╣ीं  рдЧрд╡ाрдПंрдЧे ; рдЪाрд╣े рдоुрдЭे рдЗрд╕ рдЬेрд▓ рдоें рд╕рдб़рдХрд░ рдорд░рдиा рднी рдкрдб़े। '

рдмाрдж рдоें рдХрдИ рджिрдиों рддрдХ рдЕрдирд╢рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░ाрдиी рдХी рддрдмीрдпрдд рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ 3 рдЬрдирд╡рд░ी рд╕рди 1895 рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрди рджेрд╢ рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рд▓िрдП рд░ाрдиी рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХी рдЧोрдж рдоें рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рд╕ो рдЧрдИं।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╕े рд╣ी рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдЪिंрдЧाрд░ी рднрдб़рдХрдиे рд▓рдЧी рдеी। рдЬो рдмाрдж рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╕рдордп рдФрд░ рднी рддेрдЬ рд╣ो рдЧрдИ। рдЗрд╕рдоें рд░ाрдЬрд╢ाрд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХी рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдеी। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдП рдЧрдП рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди, рдирдордХ рдХाрдиूрди, рдХाрдиूрди рддोрдб़ो, рднाрд░рдд рдЫोрдб़ो рдЖंрджोрд▓рди, рдЦाрджी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ, рдХा рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдк्рд░рдЪाрд░ -рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣ा। рдЬिрд╕рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░ांрдд-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХे рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦрддे рд░рд╣े рдФрд░ рдЙрд╕े рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдХिंрддु рдЕрдлрд╕ोрд╕ рдХि рдЗрди рд╡ीрд░ рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рд╢ेрд╖ рднाрд░рдд рдоें рдХрдо рд╣ी рд╣ै। рдЕрддः рдЗрди्рд╣ें рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рд╢्рд░ीрд░ाрдо

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдг्рдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡िрднाрдЧ), рдорджрд░ рдЯेрд░ेрд╕ा рдорд╣िрд▓ा рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдж्рд╡ाрд░िрдХाрдЧंрдЬ, рдХрдЯрдХाрдЦाрдирдкुрд░, рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░, рдЙ.рдк्рд░.

рд░ाрдо рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЪрд░िрдд рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдХाрд╡्рдп рд╣ै।
рдХोрдИ рдХрд╡ि рди рдмрди рдЬाрдп рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрднाрд╡्рдп рд╣ै।| (рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдгрдЧुрдк्рдд)

рдЖрджिрдХрд╡ि рдорд╣рд░्рд╖ि рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рддрдХ рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХा рдиाрдпрдХ рдмрдиाрдпा рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рд╢्рд░рд╡्рдпрдХाрд╡्рдп рдФрд░ рджृрд╢्рдпрдХाрд╡्рдп рджोрдиों рд░ूрдкों рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХे рд╣ी рдирд╣ीं рдк्рд░рдд्рдпुрдд рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рднी рд░ाрдо рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдгीрдд рд░ाрдо рдЪрд░िрдд्рд░рдкрд░рдХ рдХृрддिрдпों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЧрдпी рд╣ै।

рд░ाрдордкाрдгिрд╡ाрдж- рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 1707 рдИ. рдХो рдХेрд░рд▓ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХी рдоृрдд्рдпु 1781 рдИ. рдоें рд╣ुрдИ। рдЗрди्рд╣ोंрдиे ‘рд░ाрдШрд╡ीрдпрдо्’ рдиाрдордХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдЗрд╕рдоें рдмीрд╕ рд╕рд░्рдЧ рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд░ाрдо рдХे рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рддрдХ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै।[1]         

рд░ूрдкрдиाрде рдЭा- рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдоाрдбрд▓ा (рдорд╣िрд╖्рдорддी) рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ 1760 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХे рдкिрддा рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕ी рдеे рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдЖрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдпे рдеे। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै –‘рд╢्рд░ीрд░ाрдорд╡िрдЬрдп’ (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп)। рдЗрд╕рдоें 9 рд╕рд░्рдЧ рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рджрд╢рд░рде рдХे рд╢िрдХाрд░ рдЦेрд▓рдиे, рд╢्рд░рд╡рдг рдХुрдоाрд░ рдХे рдорд░рдиे, рд░ाрд╡рдг рд╡рдз, рд░ाрдо рдХे рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдЖрджि рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै।[2]   

рдЧोрджрд╡рд░्рдо рдпुрд╡рд░ाрдЬ-   рдЖрдкрдХा рдЬрди्рдо 1800 рдИ. рдоें рдХोрдЯिрд▓िंрдЧрдкुрд░ (рдХोрдЯुрдЩ्рдЧ्рд▓्рд▓ूрд░) рдХेрд░рд▓ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХी рдоृрдд्рдпु 1851 рдИ. рдоें рд╣ुрдИ। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै- рд╢्рд░ीрд░ाрдордЪрд░िрддрдо्। рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХे 13рд╡ें рд╕рд░्рдЧ рдХे 31рд╡ें рд╢्рд▓ोрдХ рддрдХ рд╣ी рдпे рдЗрд╕े рд▓िрдЦ рдкाрдП рдеे рдХी рдЗрдирдХा рджेрд╣ाрди्рдд рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЗрдирдХे рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдХрд╡ि рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рд░ाрдорд╡рд░्рдо рдиे (40 рд╕рд░्рдЧ рдоें) рдЗрд╕े рдкूрд░्рдг рдХिрдпा। рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдпोрдЧ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХी рдЕрдзिрдХрддा рд╣ै।3

рдЪрдг्рдбीрджाрд╕-   рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 1804 рдИ. рдоें рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдкुрдг्рдбрд░ीрдХрдкुрд░ рдпा рдкुрдг्рдбрд░ी рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрд╣ै-рд╢्рд░ी рд░рдШुрдиाрде рдЧुрдгोрджрдп рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп।рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдбॉ.рдЧंрдЧाрджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा рд╡िрдиोрдж рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें рд╢्рд░ीрд░рдгрд╡ीрд░ рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡िрдж्рдпाрдкीрда рдЬрдо्рдоू 1979 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдоें 13 рд╕рд░्рдЧ рд╣ैं।

рдЕрди्рдирджाрдЪрд░рдг рддрд░्рдХрдЪूрдбाрдордгि- рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 1862 рдИ. рдоें рдмंрдЧाрд▓ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। 1922 рдИ. рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрди्рд╣ें рдорд╣ाрдорд╣ोрдкाрдз्рдпाрдп рдХी рдкрджрд╡ी рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рдХिрдпा। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै – рд░ाрдоाрдн्рдпुрджрдпрдо्। рдпрд╣ 1897 рдИ. рдоें рдиोрдЖрдЦाрд▓ी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ 19 рд╕рд░्рдЧों рдоें рдиिрдмрдж्рдз рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд░ाрдо рдХे рдмाрд▓्рдпрдХाрд▓ рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рддрдХ рдХी рдШрдЯрдиाрдПँ рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ैं।               

рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордХुрдмेрд░ рдоाрд▓рд╡ीрдп –рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордХुрдмेрд░ рдоाрд▓рд╡ीрдп рдХा рдЬрди्рдо рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдпाрдЧ рдордг्рдбрд▓ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдХреЬा рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕рди् 1906 рдИ. рдоें 9 рдЬрдирд╡рд░ी рдХो рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕рди् 1974 рдИ. рд╡рд░्рд╖ рдоें рдЗрдирдХा рд╕्рд╡рд░्рдЧрд╡ाрд╕ рд╣ुрдЖ।

рдЖрдЪाрд░्рдп рд░рдоेрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓- рдЖрдЪाрд░्рдп рд░рдоेрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдЬрди्рдо рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрди्рдд рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд ‘рдзौрд▓рдкुрд░’ рдиाрдордХ рдирдЧрд░ рдоें рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдоाрд╕ рдХी рдкрди्рдж्рд░рд╣ рддाрд░ीрдЦ рд╕рди् 1909 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдХे рдкिрддा рдХा рдиाрдо рдкрдг्рдбिрдд рдЧुрд░ुрдк्рд░рд╕ाрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рд╣ै।

рд░рдЪрдиा-рд╕ुрдЧрдорд░ाрдоाрдпрдгрдо्।

рд╡िрдж्рдпाрд╡ाрдЪрд╕्рдкрддि рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ –рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдмिрд╣ाрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕ीрддाрдореЭी рдЬрдирдкрдж рдХे рдкрдХреЬी рдЧाँрд╡ рдоें 19 рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1911 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।

рд░рдЪрдиाрдПँ-рд╡ैрджेрд╣ीрдЪрд░िрддрдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп)।

рдкं.рдЯी.рд╡ी. рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ рдЕрдп्рдпрд░- рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 16 рдЬुрд▓ाрдИ рд╕рди् 1915 рдИ. рдХो рдХेрд░рд▓ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдХाрд▓ीрдХрдЯ рдирдЧрд░ рдХे рдиिрдХрдЯ ‘рдХोрдЬ्рдЭिрдХ्рдХोрдЯ’ рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдПрдХ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХे рдкिрддा рдХा рдиाрдо рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдЕрдп्рдпрд░ рдФрд░ рдоाрддा рдХा рдиाрдо рд╢्рд░ीрдорддी рд▓рдХ्рд╖्рдоी рджेрд╡ी рдеा।

рд░рдЪрдиाрдПँ –рд╢्рд░ीрд░ाрдоाрд╖्рдЯрдХрдо् ।       

рд╢्рд░ीрд░ाрдордХीрд░्рддिрдорд╣ाрдХाрд╡्рдп- рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рд╕рдд्рдпрд╡्рд░рдд рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди 1990 рдИ. рдоें рдмैंрдХाрдХ рд╕े рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдоें 25 рд╕рд░्рдЧ рд╣ैं।     

рдЗрд╕рдХे рдЕрд░िрддिрдХ्рдд рдк्рд░ो.рд░ेрд╡ाрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдЙрдд्рддрд░рд╕ीрддाрдЪрд░िрддрдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп)। рдк्рд░ो.рдЕрднिрд░ाрдЬ рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ рдХा рдЬाрдирдХीрдЬीрд╡рдирдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп)। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ рдХा рд╡ैрджेрд╣ीрдЪрд░िрдд (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп), рдФрд░ рд░ाрдШрд╡ेрди्рдж्рд░рдЪрд░िрддрдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп)। рдЧोрдкेрди्рджु рднूрд╖рдг рдХा рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕: (рдЕрдиूрджिрддрдХाрд╡्рдп)। рд╡ेंрдХрдЯрдордЦी (17рд╡ीं рд╢рддी) рдХा рдЪिрдд्рд░рдмрди्рдзрд░ाрдоाрдпрдгрдо्। рдЪрдХ्рд░рдХрд╡ि (17 рд╡ीं рд╢рддी) рдХा рдЬाрдирдХीрдкрд░िрдгрдп: (рдЖрда рд╕рд░्рдЧ рдоुрдж्рд░िрдд)। рд╢्рд░ीрдиिрд╡ाрд╕ (рд╡рд░рджрд╡рд▓्рд▓ीрд╡ंрд╢рдЬ। рд╢्рд░ीрдоुрд╖्рдгрдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕ी) (17рд╡ीं рд╢рддी) рдХा рд╕ीрддाрджिрд╡्рдпрдЪрд░िрддрдо्। рд╢्рд░ीрдиिрд╡ाрд╕рдкुрдд्рд░ рд╡рд░рджाрджेрд╢िрдХ рдХा рдЧрдж्рдпрд░ाрдоाрдпрдгрдо्, рд░рдШुрд╡ीрд░рд╡िрдЬрдпрдо्, рдФрд░ рд░ाрдоाрдпрдгрд╕ंрдЧ्рд░рд╣।  рдЧोрд╡िрди्рджрд╕ुрдд рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░ (17рд╡ीं рд╢рддी) рдХा рд░ाрдордХुрддूрд╣рд▓рдо्। рд░рдШुрдиाрде рдХрд╡ि рдХा рд░ाрдордЪрд░िрддрдо्। рд╢ेрд╖рдХрд╡ि рдХा рдХрд▓्рдпाрдгрд░ाрдоाрдпрдгрдо्। рд╡ीрд░рд░ाрдШрд╡ рдХा рднрдж्рд░ाрджिрд░ाрдоाрдпрдг् । рд╢्рд░ीрд╢ैрд▓рдиिрд╡ाрд╕ рдХा рд░ाрдордХрдеाрд╕ुрдзोрджрдпрдо्,  рд░ाрдорд░рд╕ाрдпрдирдо् (рднрдХ्рддिрдХाрд╡्рдп)। рд▓рдХ्рд╖्рдордгрд╕िंрд╣ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдмрд▓्рд▓рднрдЧреЭ, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1989 рдИ.। рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдпрдо् (рд░ूрдкрдХ), рд╡ि.рд╡ि.рд╢्рд░ी., рдЙрдж्рдпाрдирдкрдд्рд░िрдХा, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1966 рдИ.। рд░ाрдорд▓ीрд▓ाрдк्рд░рд╣рд╕рдирдо्, рдХृрд╖्рдгрд▓ाрд▓рдиाрджाрди, рд╕ंрд╕्рдХृрддрд░рдд्рдиाрдХрд░, (рдЕंрдХ-рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░-рджिрд╕рдо्рдмрд░), 1974 рдИ.। рд░ाрдорд╡рдирдЧрдордирдо् (рдиृрдд्рдпрдиाрдЯिрдХा), рд╡рдирдоाрд▓ाрднрд╡ाрд▓рдХрд░, рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдкрд░िрд╖рдж्, рд╕ाрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░, рдо.рдк्рд░., рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1965 рдИ.। рд░ाрдорд╡िрдЬрдпрдо्, (рдЦрдг्рдбрдХाрд╡्рдп), рдПрд╕.рд╡्рд╣ी. рд░рдШुрдиाрдеाрдЪाрд░्рдп, рдкрдж्рдорд╢्рд░ी рдоुрдж्рд░рдг, рддिрд░ुрдкрддि, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1976 рдИ.। рд░ाрдорд╡िрдЬрдпрдорд╣ाрдХाрд╡्рдпрдо्, рд░ूрдкрдиाрде рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рд╕ंрдкाрджрдХ рдЧрдгрдкрддिрд▓ाрд▓ рдЭा, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рднрд╡рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1932 рдИ.। рд░ाрдорд╕ंрдЧीрддिрдХा (рдХाрд╡्рдп), рд╢्рд░ीрднाрд╕्рдХрд░ рд╡рд░्рдгेрдХрд░, рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдк्рд░рдЪाрд░ рдкрд░िрд╖рдж्,  рдЬрдпрдкुрд░, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╕ंрд╡рдд् 2037। рд░ाрдорд╕्рддрд╡:, (рд╕्рддोрдд्рд░), рд░рдШुрдиाрде рд╢рд░्рдоा, рд╕рдо्рдкूрд░्рдгाрдирди्рдж рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2011 рдИ.। рд░ाрдоाрдирди्рджрдо्, (рдиाрдЯрдХ), рд╢्рд░ीрдиिрд╡ाрд╕ рднрдЯ्рдЯ, рдЙрдбрдкी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1955 рдИ.। рд░ाрдоाрдн्рдпुрджрдпрдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп) рдЕрди्рдирджाрдЪрд░рдг, рд░ाрдоेрди्рдж्рд░ рдоुрдж्рд░рдгाрд▓рдп, рдиोрдЖрдЦाрд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1896 рдИ.। рд░ाрдоाрдорд░рдЪрд░िрддाрдоृрддрдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп), рдд्рд░िрдкुрд░ाрд░िрд╢рд░рдг рдкाрдг्рдбेрдп, рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдмрд╕्рддी, 1995 рдИ.। рд░ाрдоाрдоृрддрд░ंрдЧिрдгी, (рдХाрд╡्рдпрд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдЯी.рдПрд╕.рд╕ुрди्рджрд░ेрд╢ рд╢рд░्рдоा, рджी рдЬрдирд░рд▓ рд╕्рдЯोрд░्рд╕, рдЕрдпंрдХрджाрдп рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ, рддंрдЬौрд░, 1938 рдИ.। рд░ाрдоाрдпрдгрд╕ोрдкाрдирдо्, рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 2033 рд╡ि.рд╕ं.। рд░ाрдоाрд╡рддाрд░: (рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп), рд╕ुрдм्рд░рд╣्рдордг्рдпрд╕ूрд░ि, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, 1850 рдИ.।          рд╕ीрддाрд░ाрдорднрдЯ्рдЯ рдкрд░्рд╡рдгीрдХрд░ рдХा рд░ाрдордЪрд░िрдд।[3] рд╡ीрд░рд░ाрдШрд╡ рдХा рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ।[4]  рдЧोрдкीрдиाрде рдХा рд░ाрдорд╕ौрднाрдЧ्рдпрд╢рддрдХ।[5] рд░рдШुрдиाрдерддाрд░्рдХिрдХрд╢िрд░ोрдордгि рдХा рд╡рд╕рди्рдд рдд्рд░्рдпрдо्рдмрдХ рд╢ेрд╡рдбे।[6] рд░ाрдордк्рд░िрдпा, (рдЦрдг्рдбрдХाрд╡्рдп), рдкं.рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी, рдЖрджрд░्рд╢ рдирдЧрд░, рднिрд╡ाрдиी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╕ंрд╡рдд् 2052। рдЕрдирд░्рдШрд░ाрдШрд╡(рдиाрдЯрдХ), рдоुрд░ाрд░ी, рдЯीрдХा рд╢्рд░ीрд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░, рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╡िрдж्рдпाрднрд╡рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1960 рдИ.| рдЙрджाрд░рд░ाрдШрд╡рдо्(рдиाрдЯрдХ), рдорд▓्рд▓ाрдЪाрд░्рдп, рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдгрджाрд╕ рдЕрдХाрджрдоी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1982 рдИ.। рдк्рд░рд╢ाрди्рддрд░ाрдШрд╡рдо् (рдиाрдЯрдХ), рдЕрднिрд░ाрдЬ рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░, рд╡ैрдЬрди्рдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣рдмाрдж, 2008 рдИ.। рдк्рд░рд╕рди्рдирд░ाрдШрд╡ рд╕ोрдкाрдирдо् (рдиाрдЯрдХ), рдЪौрдЦрдо्рдмा, рд╕ुрд░рднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी 1987 рдИ.| рдк्рд░рд╕рди्рди рд░ाрдШрд╡рдо् (рдиाрдЯрдХ), рдЬрдпрджेрд╡, рдЪौрдЦрдо्рдмा рдЕрдорд░ рднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1977 рдИ.। рдк्рд░рд╕рди्рдирд░ाрдШрд╡рдо्, рд╡िрдЬрдпрджेрд╡, рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдмрдиाрд░рд╕ीрджाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1970 рдИ.। рд░ाрдШрд╡рдиैрд╖рдзीрдпрдо्, рд░ाрдордХुрдмेрд░ рдоाрд▓рд╡ीрдп, рдЪौрдЦрдо्рдмा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ीрд░ीрдЬ, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1969 рдИ.। рд░ाрдШрд╡рдкाрдг्рдбрд╡ीрдп (рдХाрд╡्рдп), рджाрдоोрджрд░ рдЭा, рдЪौрдЦрдо्рдмा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1965 рдИ.। рд░ाрдШрд╡ाрдн्рдпुрджрдпрдо् (рдиाрдЯрдХ), рд░ाрдорднрдж्рд░ाрдЪाрд░्рдп, рддुрд▓рд╕ी рд╕ेрд╡ाрдкीрда рди्рдпाрд╕, рдЪिрдд्рд░рдХूрдЯрдзाрдо, рд╕рддрдиा, рд╕ंрд╡рдд् 2053। рд░ाрдоं рд╡рди्рджे рдЬрдЧрдд рдк्рд░рднु, рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕рдо् (рдиाрдЯрдХ), рд░рдоा рдЪौрдзрд░ी। рд░ाрдо рд░рд╕ाрдпрдирдо् (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп), рд╣рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी,рдЗंрджौрд░,। рд░ाрдорд░ाрдШрд╡рд╕्рддрд╡рди (рдЦрдг्рдбрдХाрд╡्рдп), рдХृрд╖्рдгрджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी। рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдпрдо्, рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╕ाрдж рдм्рд░ाрд╣्рдордг। рд░ाрдорд╢рддрдХрдо् (рд╕्рддोрдд्рд░рдХाрд╡्рдп), рдХेрд╢рд╡рднрдЯ्рдЯ। рд░ाрдоाрднिрд░ाрдоीрдпрдо्(рдЦрдг्рдбрдХाрд╡्рдп), рдХे.рдПрд╕.рдХृрд╖्рдгрдоूрд░्рддि рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी। рд░ाрдоाрдпрдг рдордЮ्рдЬрд░ी, рдордзु рдЧрд░्рдЧ। рд░ाрдоाрдпрдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ (рдЙрдкрди्рдпाрд╕), рд▓рдХ्рд╖्рдордг рд╕ूрд░ि। рд╢्рд░ीрд░ाрдордХाрд╡्рдпрдо्, рдХुрдЮ्рдЬ рдмिрд╣ाрд░ी рдЬोрд╢ी। рд╢्рд░ीрд░ाрдордЪрд░िрддрдо् (рдХाрд╡्рдп), рд░ाрдорд░рдЮ्рдЬрди, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓। рд╢्рд░ीрд░ाрдордЪрд░िрддрдо्, рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдорд╡िрд╢ाрд▓ рддिрд╡ाрд░ी। рд╢्рд░ीрд░ाрдордЪрд░िрддाрдм्рдзिрд░рдд्рдирдо् (рдорд╣ाрдЪिрдд्рд░рдХाрд╡्рдпрдо्), рд╢्рд░ीрдиिрдд्рдпाрдирди्рдж рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी। рд╢्рд░ीрд░ाрдордЬाрддрдХрдо् рдП.рдЖрд░. рд░ाрдЬрд░ाрдЬ рд╡рд░्рдоा। рд╢्рд░ीрд░ाрдордиाрдЯ्рдпрд╕ृрд╖्рдЯि (рдЧрдж्рдпрдо्), рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд╢्рд░ी.рднि.рд╡ेрд▓рдгрдХрд░। рдпाрджрд╡рд░ाрдШрд╡ीрдпрдо (рдж्рд╡рдпрд░्рдеी рдХाрд╡्рдп), рдирд░рд╣рд░ि। рд░рдШुрд╡ीрд░рд╡рд░्рдпрдЪрд░िрддрдо्, рддिрд░ुрдорд▓ рдХोрдгाрдЪाрд░्рдп। рджрд╢ाрдирдирд╡рдзрдо्, рдпोрдЧीрди्рдж्рд░рдиाрде। рд░рдШुрд╡ीрд░рдЪрд░िрддрдо्, рд╕ुрдХुрдоाрд░। рд╕ीрддाрд░ाрдорд╡िрд╣ाрд░:, рд▓рдХ्рд╖्рдордгрд╕ोрдордпाрдоी (рдУрд░рдЧंрдЯी рд╢ंрдХрд░рд╕ुрдд)। рд░ाрдордЧुрдгाрдХрд░:, рд░ाрдорджेрд╡। рд░ाрдордЦेрдЯрдХाрд╡्рдпрдо्, рдкрдж्рдордиाрдн, 19рд╡ीं рд╢рддी। рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕:, рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░। рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕:, рд╣рд░िрдиाрде। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░рдХाрд╡्рдпрдо्, рд╢рдо्рднुрдХाрд▓िрджाрд╕। рдк्рд░рд╕рди्рдирд░ाрдоाрдпрдг, рд╢्рд░ीрдкाрджрдкुрдд्рд░ рджेрд╡рд░рд░рдХ्рд╖िрдд। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ोрджрдпрдо्, рдХрд╡िрд╡рд▓्рд▓рдн। рд░ाрдордЪрд░िрддрдо्, рд╡िрд╢्рд╡рдХ्рд╕ेрди। рд░ाрдШрд╡ोрд▓्рд▓ाрд╕:, рдкूрдЬ्рдпрдкाрдж рджेрд╡ाрдирди्рдж। рд░ाрдШрд╡ोрд▓्рд▓ाрд╕:, рдЕрдж्рд╡ैрддрд░ाрдорднिрдХ्рд╖ु। рдмाрд▓рд░ाрдШрд╡ीрдпрдо्, рд╢рдардЧोрдкाрдЪाрд░्рдп। рд░рдордгीрдпрд░ाрдШрд╡рдо्, рдм्рд░рд╣्рдорджрдд्рдд। рдЕрднिрд░ाрдордХाрд╡्рдпрдо्, рд░ाрдордиाрде। рд░ाрдордХुрддूрд╣рд▓рдо्, рдЧोрд╡िрди्рджрд╕ुрдд рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░, 17рд╡ीं рд╢рддी । рд░ाрдордХौрддुрдХрдо्, рд░ाрдордХृрд╖्рдгрд╕ुрдд рдХрдорд▓ाрдХрд░। рд░ाрдордХрдеाрдоृрддрдо्, рдЧिрд░िрдзрд░рджाрд╕। рд░ाрдо рдЧुрдгाрдХрд░:, рд░ाрдорджेрд╡ рди्рдпाрдпाрд▓ंрдХाрд░। рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕рдХाрд╡्рдпрдо्, рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рддрд░्рдХрд╡ाрдЧीрд╢ (рд╕ाрд╣िрдд्рдпрджрд░्рдкрдг рд╡ृрдд्рддिрдХाрд░)। рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕рдХाрд╡्рдпрдо्, рд╣рд░िрдиाрде। рд░ाрдордЪрд░िрддрдо्, рдХाрд╢ीрдиाрде। рд░ाрдордЪрд░िрддрдо्, рдоोрд╣рдирд╕्рд╡ाрдоी। рд░ाрдорд▓ीрд▓ाрдж्рдпोрдд:, рдмाрдгेрд╢्рд╡рд░рд╕ुрдд рд░ाрдордиाрде। рд░ाрдоाрднिрд╖ेрдХ, рдХेрд╢рд╡। рд░ाрдордХाрд╡्рдпрдо्, рд░ाрдоाрдирди्рджрддीрд░्рде। рд░ाрдоाрдн्рдпुрджрдпрдо्, рд╡ेंрдХрдЯेрд╢। рд╢िрддिрдХрдг्рда рд░ाрдордпрдг, рд╢िрддिрдХрдг्рда।  рд░рдШुрд╡ीрд░рд╡िрд▓ाрд╕рдо्, рджाрдоोрджрд░рд╕ुрдд рд▓рдХ्рд╖्рдордг। рд░рдШुрдкрддिрд╡िрдЬрдпрдо्, рдЧोрдкीрдиाрде। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░рдорд╣ोрджрдп, рд░ाрдорджाрд╕। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░рдорд╣ोрджрдп, рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдорджाрд╕ рдоिрд╢्рд░। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░рдорд╣ोрджрдп, рд╕рдЪ्рдЪीрджाрдирди्рдж। рд░ाрдордХाрд╡्рдпрдо्, рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг। рд░ाрдорд░рдд्рдиाрдХрд░:, рдордзुрд╡्рд░рдд рд░ाрдорд░рд╕ाрдоृрддрдо्, рд╢्рд░ीрдзрд░। рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ोрджрдп, рдХрд╡िрд╡рд▓्рд▓рдн। рд░рдШुрдирди्рджрдирд╡िрд▓ाрд╕рдо्, рдкाрдд्рд░ाрдЪाрд░्рдп рд╡िрдХ्рд░рдорд░ाрдШрд╡ीрдп, рдиूрддрдирдХाрд▓िрджाрд╕। рдкौрд▓рд╕्рдд्рдпрд░ाрдШрд╡ीрдпрдо्, рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ (рдкुрд▓्рд▓ेрд▓рд╡ंрд╢ीрдп)। рд╢्рд░ीрд░ाрдорд╡िрдЬрдпрдо्, рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓рдиाрде-рд╢िрд╖्рдп। рдмाрд▓рд░ाрдорд░рд╕ाрдпрдирдо्, рдХृрд╖्рдг рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी। рд░ाрдоाрдпрдгрд╕ाрд░рд╕ंрдЧ्рд░рд╣:, рдИрд╢्рд╡рд░ рджीрдХ्рд╖िрдд। рд▓рд▓िрддрд░ाрдШрд╡рдо्, рд╢्рд░ीрдиिрд╡ाрд╕ рд░рде। рдЬाрдирдХ्рдпाрдирди्рджрдмोрдз:, рд╢्рд░ीрдкрддि рдЧोрд╡िрди्рдж। рд╕ीрддाрд░ाрдордн्рдпुрджрдпрдо्, рдЧोрдкाрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рд╡िрдЬрдЧाрдкрдЯ्рдЯрдг)। рд╕ुрди्рджрд░рд░ाрдоाрдпрдг, рд╢्рд░ीрд╕ुрди्рджेрд╢्рд╡рд░। рдЗрдд्рдпाрджि рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं рд╣рдоें рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╡िрд╖рдп рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рдбрд░ рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХों рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХा рдиाрдоोрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рдоाрд░्рдЧ рдХा рд▓ोрдЧ рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬो рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджिрдпा, рд▓ोрдЧ рдЙрд╕ी рдкрде рдкрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬрдм рднी рдХрднी рд╕ुрд╢ाрд╕рди рдХी рдмाрдд рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд▓ोрдЧों рдХे рдоुрдЦ рд╕े рд╕्рд╡рдд: рд╣ी рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдп рдХा рдиाрдо рдиिрдХрд▓ рдкреЬрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рд░ाрдо рдХाрд╡्рдп рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмреЭोрдд्рддрд░ी рдЫोреЬ рди्рдпूрдирддा рдирд╣ीं рдЖрдИ рд╣ै।         


[1]рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда 10
[2] рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 12-13
[3]рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 250
[4]рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 253
[5]рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 254
[6] рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 235

рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХрд╡िрдпों рдХा рдпोрдЧрджाрди

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж 

рдбॉ.рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдг्рдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡िрднाрдЧ) 
рдорджрд░ рдЯेрд░ेрд╕ा рдорд╣िрд▓ा рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп,
рдж्рд╡ाрд░िрдХाрдЧंрдЬ, рдХрдЯрдХाрдЦाрдирдкुрд░, рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░, рдЙ.рдк्рд░.।

рдЗрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХोрдИ рдордиुрд╖्рдп рд╣ोрдЧा рдЬिрд╕े рдЕрдкрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рд╕े рдк्рд░ेрдо рди рд╣ो। рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рднी рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдиे рдХрд╣ा рд╣ै-рдЕрдкि рд╕्рд╡рд░्рдгрдордпी рд▓ंрдХा рди рдоे рд▓рдХ्рд╖्рдордг рд░ोрдЪрддे। рдЬрдирдиी рдЬрди्рдорднूрдоिрд╢्рдЪ рд╕्рд╡рд░्рдЧाрджрдкि рдЧрд░ीрдпрд╕ी।  
рдЕрди्рдп рднाрд╖ा рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХी рддрд░рд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рдХрд╡िрдпों рдХी рд▓ेрдЦрдиी рдиे рднी рдЕрдкрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдирд╡рдЬрд╡ाрдиों рдХो рдЬाрдЧрд░ुрдХ рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рдХाрд╡्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиाрдПँ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी। рдкрд░рддрди्рдд्рд░рддा рдХी рдмेреЬिрдпों рдоें рдЬрдХреЬी рднाрд░рддрдоाрддा рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧों рдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░ाрдиे рдоें рдЗрди рд╕рднी рднाрд╖ाрднाрд╖ी рд▓ेрдЦрдХों рдХा рдорд╣рдиीрдп рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं -

рд░ाрдордиाрде рддрд░्рдХрд░рдд्рди – рдЖрдкрдХा рдЬрди्рдо 1840 рдИ. рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд╢ाрди्рддिрдкुрд░ рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि- рдкрд░ाрдзीрдирддा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╡ीрд░рддा рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рджाрд╕рддा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрднिрд╢ाрдк рд╣ै।
рд╣िрдирд╕्рддि рд╢ौрд░्рдпं рд╕ुрд░ुрдЪिं рд░ुрдгрдж्рдзि рднिрдирдд्рддि рдЪिрдд्рддं рд╡िрд╡ृрдгोрддि рд╡िрдд्рддрдо्।
рдкिрдирд╖्рдЯिं рдиीрддिрдЮ्рдЪ рдпुрдирдХ्рддि рджाрд╕्рдпं рд╣ा рдкाрд░рддрди्рдд्рд░्рдпं рдиिрд░рдпं рд╡्рдпрдирдХ्рддि।।[1]

рдХрд╡ि рдкुрди: рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдХि-рдкрд░ाрдзीрдирддा рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै, рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдП।
рдЕрд╕ुрд╡्рдпрдкाрдпेрд╖्рд╡ рдкि рдиो рдЬрд╣ीрдо: рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдорди्рдд्рд░рдорддрди्рдж्рд░िрдгोрд╜рдж्рдп।
рдЙрдкाрдЧрддाрдпां рдкрд░рддрди्рдд्рд░рддाрдпां рдпрд╢ोрдзрдиाрдиां рд╢рд░рдгं рд╣ि рдоृрдд्рдпु;।।[2]

рдкрдг्рдбिрддा рдХ्рд╖рдоाрд░ाрд╡рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 1890рдИ. рдоें рдкूрдиा рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдХे рдкिрддा рдХा рдиाрдо рд╢ंрдХрд░ рдкाрдг्рдбुрд░рдЩ्рдЧ рдеा। рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдорд░ाрдаी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рдХрд░рддी рдеीं। рдЗрдирдХा рджेрд╣ाрди्рдд 1954 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдХी рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддिрдкрд░рдХ 3 рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ैं-рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣рдЧीрддा, рдЙрдд्рддрд░рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣рдЧीрддा рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдпрд╡िрдЬрдп:।рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЧीрддा (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп) рдоें  рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1931-1944 рдИ.рддрдХ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рддीрди рднाрдЧों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрдиुрд╖्рдЯुрдк рдЫрди्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि-рдоैं рднрд▓े рд╣ी рдорди्рджрдмुрдж्рдзि рдХी рд╣ूँ, рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЕрдкрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддी рд╣ूँ рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдпрд╢ोрдЧाрди рдХрд░рддी рд╣ूँ। 
рддрдеाрдкि рджेрд╢рднрдХ्рдд्рдпाрд╜рд╣ं рдЬाрддाрд╜рд╕्рдоि рд╡िрд╡рд╢ीрдХृрддा।
рдЕрдд рдПрд╡ाрд╕्рдоि рддрдж्рдЧाрддुрдоुрдж्рдпрддा рдорди्рджрдзीрд░рдкि।।[3]

рдХрд╡ि рдпा рд▓ेрдЦрдХ рдпुрдЧрдж्рд░рд╖्рдЯा рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрдг्рдбिрддा рдХ्рд╖рдоाрд░ाрд╡ рдХे рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХो рдкреЭрдХрд░ рдпрд╣ рд╕्рд╡рдпं рд╕िрдж्рдз рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдкрдг्рдбिрддा рдХ्рд╖рдоाрд░ाрд╡ рдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦा рдеा рдХि-рдЕрдЧрд░ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢рднрдХ्рдд рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд░рди्рддрд░ рд▓рдЧे рд░рд╣े рддो рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдПрдХ рджिрди рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдЙрдирдХी рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рд╣ी рднी рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЖрдЬ рд╣рдо рдЖрдЬाрдж рднाрд░рдд рдоें рд╕ाँрд╕ рд▓े рд░рд╣े рд╣ैं।
рдХुрд░्рд╡рди्рддो рдиिрдд्рдпрдоेрд╡ं рд╣ि рд╕्рд╡ाрддрди्рдд्рд░्рдпं рдк्рд░ाрдк्рд╕्рдпрдеाрдЪिрд░ाрдд्।
рд╕्рд╡ाрддрди्рдд्рд░рдпाрджрдкि рднूрддाрдиां рдк्рд░िрдпрдорди्рдпрди्рди рд╡िрдж्рдпрддे।।[4]

рдЧंрдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЙрдкाрдз्рдпाрдп-рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдПрдЯा рдЬिрд▓े рдХे рдирджрд░рдИ рдЧ्рд░ाрдо рдоें 1881 рдИ. рдХो рд╣ुрдЖ। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЖрд░्рдпोрджрдп рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рд╕े рдХрд╣ा рд╣ैं рдХि- рджेрд╢ рдХी рд▓реЬाрдИ рдоें рд╣рдоें рдЖрдкрд╕ी рднेрджрднाрд╡, рдИрд░्рд╖्рдпा, рдж्рд╡ेрд╖ рднूрд▓ рдХрд░ рдПрдХ рд╣ो рдЬाрдиा рдкреЬेрдЧा рддрднी рд╣рдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рдпрд╣ाँ рд╕े рднрдЧा рдкाрдпेंрдЧे। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЖрдкрд╕ рдоें рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдмाрддों рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓реЬрддे рд░рд╣े рддो рд╣рдо рдХрднी рднी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпेंрдЧे।          
рдкрд╢्рдпेрдд् рдХो рд╡ा рд╕्рд╡рд╣िрддрд╡िрд╖рдпाрди् рд╕्рд╡ाрд░्рдерднाрд╡ाрди् рд╡िрд╣ाрдп।
рд░рдХ्рд╖ेрдд् рдХो рд╡ा рд░िрдкुрдгрдЧрдгрдХрд░ाрдж् рджेрд╢рдзाрди्рдпं рдзрдиं рд╡ा।
рдХुрд░्рдпाрдд्  рдХो  рд╡ा рдкрд░рд╡рд╢рд╣рддां рдоाрддрд░ं рд╢рд▓्рдпрд╢ूрди्рдпां
рдХो рд╡ा рднрд╡्рдпां рднрд░рддрдзрд░рдгीं рдоोрдЪрдпेрдЪ्рдЫрдд्рд░ुрдкाрд╢ाрдд्।।[5]

рдХрд╡ि рдкुрди: рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि-рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдпрд╣ рд╕ोрдЪрддे рд░рд╣े рдХि- рдХोрдИ рдЕрди्рдп рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХो рдХрд░ेрдЧा рддो рджेрд╢ рдХрднी рднी рдЖрдЬाрдж рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рд╣рдоें рд╣ी рд╕्рд╡рдпं рдЖрдЧे рдмрдврдиा рд╣ोрдЧा।
рдХाрдЩ्рдХ्рд╖ाрдоाрдд्рд░рдорд▓ं рдиृрдгां рди рд╣ृрджрдпे рд╕ाрдз्рдпрд╕्рдп рдкुрд░्рддौ рдХ्рд╡рдЪिрдд्
рдпोрдЧ्рдпाрдпैрд╡ рджрджाрддि рд╡ाрдЮ्рдЫिрддрдлрд▓ं рд╡िрд╢्рд╡рдо्рднрд░: рд╕рд░्рд╡рджा।
рдпाрд╡рдж् рджुрд╖्рдЯрдЧुрдгांрд╕्рдд्рдпрдЬेрди्рди рдЬрдирддा рдЬाрддीрдпрддाрдШाрддрдХाрди्
рддाрд╡рдЪ्рдЫрдХ्рддिрдоुрдкैрддि рдиैрд╡ рди рдЪ рд╡ा рдоुрдЮ्рдЪेрдд рдкрд░ाрдзीрдирддाрдо्।।[6]

рд╣рд░िрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी-рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдЬрдирдкрдж рдХे рдмाрдг рдЧ्рд░ाрдо рдоें 1892 рдИ. рдХो рд╣ुрдЖ। рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоें рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि- рдпрд╣ рдЬो рдЧंрдЧा рдХी рд▓рд╣рд░ें рдХрд▓-рдХрд▓ рд╕े рдпрд╣ рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддी рд╣ैं рдХि- рдордиुрд╖्рдп рдХो рднी рдЬाрддि, рдзрд░्рдо рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рд╕ोрдЪрдиा рдЪाрд╣िрдП। рддрднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЙрди्рдирддि рд╣ोрдЧी।
рдд्рд░िрдзाрд░ाрдгां рдпрд╕्рдоिрди् рдкृрдердЧрдЧрднुрд╡ां рд╕рдЩ्рдЧрдорд╡рд░:
рд╕्рд╡рд░ूрдкाрдж् рднिрди्рдиाрдиां рджिрд╢рддि рд▓рд╣рд░ीрдгां рдХрд▓рдХрд▓ै:।
рдЧुрдгैрд░्рдЬाрдд्рдпा рд░ूрдкैрд░िрд╣ рдЬрдЧрддि рднिрди्рдиैрд░рдкि рдЬрдиै-
рд░्рдоिрде: рд╕рдЩ्рдЧрди्рддрд╡्рдпं рд╕ुрдорддिрд╕ुрдЦрд╕िрдж्рдз्рдпै рд╕рд╣ृрджрдпै:।।[7]

рдЕрдк्рдкा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд░ाрд╢ि рд╡рдбेрдХрд░-рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо 1873 рдИ. рдХो рдХोрд▓्рд╣ाрдкुрд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХे рдкिрддा рдХा рдиाрдо рд╕рджाрд╢िрд╡ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдеा। рдЗрдирдХा рд╕्рд╡рд░्рдЧрд╡ाрд╕ 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1913 рдИ. рдХो рд╣ुрдИ। рдкрд░рддрди्рдд्рд░рддा рдХी рдмेреЬिрдпों рдоें рдЬрдХреЬे рднाрд░рдд рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╡ि рдиे рдк्рд░рддीрддाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा (рдкрдЮ्рдЬрд░рдмрдж्рдз: рд╢ुрдХ:)рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- рд╣े рддोрддे рддुрдо рддो рд╕ोрдиे рдХे рдкिंрдЬрд░े рдоें рдмрди्рдж рд╣ो, рддुрдо्рд╣ें рддो рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। 
рд╢ुрдХ рд╕ुрд╡рд░्рдгрдордпрд╕्рддрд╡ рдкрдЮ्рдЬрд░ो 
рд╡िрд╡िрдзрд░рдд्рдирдЪрдпрдк्рд░рддिрдордг्рдбिрдд:।
рдХрд▓рдпрддे рд╣ृрджрдпं рди рдоुрджाрди्рд╡िрддं
рд╕рдордкрд╕ाрд░्рдп рдорди: рдХ्рд▓рдордорди्рд╡рд╣рдо्।।[8]

рд╡े рдкुрди: рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि –рдкрд░рддрди्рдд्рд░ рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै।рддोрддे рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдХрд░ рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि-рд╣े рд╢ुрдХ! рдЗрд╕ рд╕ोрдиे рдХे рдкिंрдЬрд░े рдХो рдкिंрдЬрд░ा рдордд рд╕рдордЭ, рдЗрд╕ рдкिंрдЬрд░े рдоें рдЬो рд╕рд▓ाрдЦें рд▓рдЧी рд╣ैं рд╡рд╣ рдоृрдд्рдпु рдХा рдоुрдЦ рд╣ैं।
рд╢ुрдХ рд╕ुрд╡рд░्рдгрдордпрд╕्рддрд╡ рдкрдЮ्рдЬрд░ो 
рди рдЦрд▓ु рдкрдЮ्рдЬрд░ рдПрд╖ рд╡िрднाрд╡्рдпрддाрдо्।
рдоुрдЦрдоिрджं рдирдиु рд╣ेрдорд╢рд▓ाрдХिрдХा-
рд░рджрдирд╢ाрд▓ि рдоृрддेрд░рддिрднीрд╖рдгрдо्।।[9]

рд╣рд░िрджाрд╕ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╡ाрдЧीрд╢ –рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдлрд░ीрджрдкुрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдХोрдЯाрд▓рдкाреЬा-рдЕрдирд╢िрдпा рдЧ्рд░ाрдо рдоें 1876 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХा рджेрд╣ाрди्рдд 1961 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ। рдЕрдкрдиे ‘рдоिрд╡ाрд░рдк्рд░рддाрдк’ рдиाрдЯрдХ рдоें рдпрд╡рди рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि-рддुрдо рд╕рдм рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд▓ौрдЯ рдЬाрдУ। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдмрд╕्рддी рд╣рдоाрд░े рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдоें рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╢ोрднा рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬैрд╕े рд╢рд░рдж рдЛрддु рдоें рдмाрджрд▓।      
рд╣िрди्рджुрд╕्рдеाрдиे рдпрд╡рдирд╡рд╕рддिрд░्рдиोрдЪिрддा рднाрд░рддेрд╜рд╕्рдоिрди्
рдиीрд╣ाрд░ौрдШрд╕्рдеिрддिрд░िрд╡ рд╢рд░рдж्рд╡्рдпोрдо्рдиि рдирдХ्рд╖рдд्рд░рджीрдк्рддे।
рддрд╕्рдоाрджрд╕्рдоाрди्рдиिрдЬрдиिрдЬрдзिрдпा рдпाрдд рдпूрдпं рд╕्рд╡рджेрд╢ाрди्
рдЕрд╕्рд░рд╕्рд░ोрдд: рд╕्рд░рд╡рддु рди рдЦрд▓ु рдЪ्рдЫिрди्рдирднिрди्рдиाрдЪ्рдЫрд░ीрд░ाрдд्।।[10]

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि-рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░ाрдиे рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрд╡рджाрди рджिрдпा। рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдХрд░ाрдиे рдоें рджेрд╢ рдХे рд╕рд╣рд╕्рд░ों рдирд╡рдЬрд╡ाрдиों рдиे рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдоौрдд рдХो рдЧрд▓े рд╕े рд▓рдЧा рд▓िрдпा। рдЖрдЬ рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рдЪрди्рдж рд▓ोрдЧ рдЙрд╕ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдкुрдиः рдЧुрд▓ाрдо рдХрд░ाрдиे рдоें рд▓рдЧे рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╡े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрд░ोрдзी рдиाрд░े рд▓рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдзрд░्рдорд╡ाрдж, рдХ्рд╖ेрдд्рд░рд╡ाрдж, рднाрдИрднрддीрдЬाрд╡ाрдж рдЖрджि рдкрд░ рд▓реЬ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиाрдпрдХों рдиे рд╕्рд╡рдк्рди рдоें рднी рдирд╣ीं рдХी рд╣ोрдЧी। рдХ्рдпा рдЗрд╕ी рджिрди рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдЬाрд░ों рдмрд╣рдиों рдиे рдЕрдкрдиे рдоांрдЧ рдХा рд╕िрди्рджूрд░ рдкोंрдЫ рд▓िрдпा рдеा ? рд╣рдЬाрд░ों рдоाрддाрдУं рдиे рдЕрдкрдиी рдЧोрдж рд╕ूрдиी рдХрд░ рд▓ी рдеी। рд╣рдЬाрд░ों рдмрдЪ्рдЪों рд╕рд░ рд╕े рдкिрддा рдХा рд╕ाрдпा рдХ्рдпा рдпрд╣ी рджिрди рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрда рдЧрдпा рдеा? рдЖрдЬ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдлिрд░ рдЙрд╕ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै, рдЬिрд╕ рдПрдХрддा рдХा рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡рдЬों рдиे рдХिрдпा рдеा।


рд╕ंрджрд░्рдн



[1]рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙ.рдк्рд░. рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 23
[2]рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдбॉ. рдЬрдЧрди्рдиाрде рдкाрдардХ, рдЙ.рдк्рд░. рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд▓рдЦрдирдК, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2000 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 23
[3]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 32
[4]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 33
[5]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 34
[6]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 35
[7]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 105
[8]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 145
[9]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 278
[10]рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 399