Showing posts with label рд╕рд╡िрддा рд╢рд░्рдоा. Show all posts
Showing posts with label рд╕рд╡िрддा рд╢рд░्рдоा. Show all posts

'рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди' рд╕े рдиाрд░ी рддрди рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдиाрд░ी рдорди рддрдХ рдХी рдпाрдд्рд░ा

рд╕рд╡िрддा рд╢рд░्рдоा
рд╕рд╡िрддा рд╢рд░्рдоा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдкीрдПрдЪ.рдбी. (рд╣िंрджी), рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рдИрдоेрд▓ savita3590@gmail.com 

рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдмेрд╣рддрд░ рд╡िрдзा рдЖрдд्рдордХрдеाрдУं рдХो рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी-рд╡िрдорд░्рд╢, рджрд▓िрдд рд╡िрдорд░्рд╢, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдЖрджि рд╡िрдорд░्рд╢ों рдоें рднी рдЖрдд्рдордХрдеाрдУं рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрди्рдирд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рднी рдЖрдд्рдордХрдеाрдУं рдХा рдЕрд╣рдо рд░ोрд▓ рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЬрдм рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдиुрднूрддि рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдЖрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдоें рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╕्рд╡ाрдиुрднूрддि рдХो рд╣ी рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдд्рдордХрдеाрдПँ рд╕्рд╡ाрдиुрднूрддि рдХो рд╣ी рдкुрдЦ्рддा рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдХिрд╕ी рднी рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рдЖрдд्рдордХрдеाрдУं рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдХिрди्рдирд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рд╡िрдорд░्рд╢ рдкрд░ рдЕрднी рдЕрдзिрдХ рдЖрдд्рдордХрдеाрдПँ рдирд╣ीं рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै। рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рдХुрдЫ рдЖрдд्рдордХрдеाрдПँ рд╣ै рдЬिрдирдХा рдЕрдкрдиा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै рдЬैрд╕ेः- ‘рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘ (рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп), ‘рдоैं рд╣िрдЬреЬा....рдоैं рд▓рдХ्рд╖्рдоी!‘ (рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рдд्рд░िрдкाрдаी) рдЖрджि।

 ‘рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘ рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкрдз्рдпाрдп рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рд╣ै, рдЬो рдХि рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рд╣ै। рдоाрдиोрдмी рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рдмрдЪрдкрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рдмрдирдиे рддрдХ рдХा рд╕рдлрд░ рдмреЬी рд╣ी рдмेрдмाрдХी рд╕े рдмрддाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдХे рд▓िрдП рдкреЭ-рд▓िрдЦрдХрд░ рдЗрддрдиे рдмреЬे рдФрд╣рджे рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ाрдиा рд╡ाрдХрдИ рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдоिрд╕ाрд▓ рд╣ै। рд╡ो рднी рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рднाрд░рдд рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХाрдиूрди рдоें рдирд╣ी рдеे। рдоाрдиोрдмी рдПрдХ рдРрд╕ा рдиाрдо рд╣ै рдЬो рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдЬीрд╡рди рдЪрд▓рддे рд░рд╣рдиे рдХा рдиाрдо рд╣ै। рдЪाрд╣े рдЬीрд╡рди рдоें рдХिрддрдиी рд╣ी рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрд╕्рдеिрддि рдХ्рдпों рди рд╣ो? рд╣рдоें рдмрд╕ рдЕрдкрдиे рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХो рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рджृреЭрдиिрд╢्рдЪрдпी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬिрд╕рд╕े рдПрдХ рджिрди рд╕рднी рдЕрд╕рдлрд▓рддाрдПँ рд╕рдлрд▓рддाрдУं рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рджрдмाрд╡ рдоें рдЖрдХрд░ рдмाрдж рдоें рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рдХे рдкрдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлा рджेрдиा рдкреЬा рдХिрди्рддु рдпрд╣ рдЗрд╕्рддीрдлा рдХेрд╡рд▓ рдоाрдиोрдмी рдХा рдЗрд╕्рддीрдлा рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рднाрд░рдд рдХा рдЖрдИрдиा рднी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╣ाрд╢िрдП рдХे рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде рдХैрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХрд░рддाрд╣ै рдЙрд╕рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдоाрдиोрдмी рдПрдХ рдЗрд╕्рддीрдлे рд╕े рдирд╣ीं рд░ूрдХ рд╕рдХрддी рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рддो рджрд░्рдж рдФрд░ рдЬिрди्рджрдЧी рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी, рдмेрдмाрдХ рд╕्рд╡рднाрд╡ рднी рддृрддीрдпрд▓िंрдЧी рд╣ै।

 рдордиोрдмी рдмंрджोрдкाрдз्рдпाрдп рдХी рдмेрдмाрдХी рд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЙрдирдХे рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рджिрдпे рдЧрдП рдЬрд╡ाрдм рд╕े рд╣ी рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬрдм рдЙрдирд╕े рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि рд╕рдоाрдЬ рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рдХैрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै? рддрдм рдоाрдиोрдмी рдЬрд╡ाрдм рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं, "рдоैं рд▓ोрдЧों рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдХрд░рддी, рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдЭाँрдХрдХрд░ рджेрдЦрддी рд╣ूँ, рдЕрдкрдиे рд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддी рд╣ूँ рдХि рдоैं рдХ्рдпा рдЪाрд╣рддी рд╣ूँ। рдХोрдИ рдоेрд░े рд╕ाрде рдмुрд░ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХ्рдпों рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрд╕рдХो рд▓ेрдХрд░ рдоैं рдкрд░ेрд╢ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ूँ।

 рдХрднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоुрдЭे рдХिрд╕ рдвंрдЧ рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ै, рдоेрд░े рдмाрд░े рдоें рдХ्рдпा рд╕ोрдЪрддा рд╣ै। рдоेрд░े рд▓िрдП рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдоैं рдХैрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХो рджेрдЦрддी рд╣ूँ। рдЖрдЬ рдоेрд░े рдкाрд╕ рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХी рдкाрд╡рд░ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдоैं рдЬैрд╕ा рдЪाрд╣рддी рд╣ूँ, рд╡ैрд╕ा рдХрд░рддी рд╣ूँ। рдоैं рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी।"1

 рдЖрдЧे рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХि рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдоिрд▓ी рд╣ै? рдЗрд╕ рдкрд░ рдоाрдиोрдмी рдХрд╣рддी рд╣ै, "рдХोрдИ рдоुрдЭे рд╕्рд╡ीрдХाрд░े рди рд╕्рд╡ीрдХाрд░े, рдЗрд╕рд╕े рдоुрдЭे рдХोрдИ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднी рдЖрдк рдоुрдЭे рдмрддाрдПँ рдХि рдПрдХ्рд╕рдкेрдХ्рдЯेрд╢рди рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдХ्рдпा рд╣ै рд╕рдм рдмेрдХाрд░ рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХी рдоोрд╣рд░ рдоुрдЭे рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдиी рд╣ै। рдХ्рдпा рдоैं рдХोрдИ рдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ूँ, рдХ्рдпा рдоैं рдХोрдИ рдЧंрджी рдЪीрдЬ рд╣ूँ рдЬो рдоुрдЭे рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддा рд╣ै। рдоेрд░े рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕िрд░ рдЙрдаाрдХрд░ рдоैं рдЕрдкрдиी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ूँ ‘рдкрд╣рд▓े рдоेрд░ी рдЖрдд्рдоा рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдеी рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХा, рдЕрдм рдоेрд░ी рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рджोрдиों рдПрдХ рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं।

 рдоेрд░ा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╕рдн्рдпрддा рдПрдХ рдмреЬी рдбिрдкोрдХ्рд░ेрд╕ी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдоेрд░ा рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬो рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдХो рд╕рдн्рдп рдоाрдирддे рд╣ैं। рд╡рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЕрд╕рдн्рдп рд╣ैं। рдоैं рдмрдЪрдкрди рд╕े рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ूँ рдРрд╕े рд╕рдн्рдп рд▓ोрдЧों рдХो рдЬो рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░्рд╕ рдХा рдпूрдЬ рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рдЫोреЬ рджेрддे рд╣ै। рдпे рд▓ोрдЧ рд▓реЬрдХिрдпों рдХा рдпूрдЬ рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рд╡ेрд╢्рдпा рдмрдиा рджेрддे рд╣ै। рд╣рдо рддो рд╡ेрд╢्рдпा рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣рдо рддो рд░ाрд╕्рддे рдоें рдЦреЬे рд╣ोрдХрд░ рднीрдЦ рдоांрдЧрддे рд╣ैं। рд╣рд░ рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдХा рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдмрдЪрдкрди рдоें рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рдмाрд░ рдоेрд░ा рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा।"2

 рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ी рдмेрдмाрдХी рдХे рд╕ाрде рдоाрдиोрдмी рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘ рдоें рднी рд▓िрдЦрддी рд╣ै। рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдПрдХ рдРрд╕ा рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╣ै рдЬो рд╕ोрдордиाрде рдмрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдХрд░ рдмाрд▓्рдпाрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ी рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХैрдж рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдЖрдд्рдоा рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рдкुрд░ुрд╖ोрдЪिрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕рдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╡ाрд╕рдиा рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдлँрд╕рддी рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ाрд░्рдердХ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬीрд╡рди рднрд░ рд╕्рд╡рдпं рд╕े рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд▓реЬрдХрд░ рдЕंрдд рдоें рдЕрдкрдиा рд▓िंрдЧ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░ा рд▓ेрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ोрдордиाрде рд╕े рдоाрдиोрдмी рдиाрдордХ рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдоें рд░ूрдкांрддрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдмिрддा рд░рд╣ी рд╣ै। рдРрд╕ी рд╣ी рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╕्рдд्рд░ी ‘рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп‘ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рд╣ै-‘рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрдд्рдордХрдеा рдоूрд▓ рдмंрдЧ्рд▓ा рдоें рд░рдЪिрдд рд╣ै рдЬो рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЕрдиूрджिрдд рд╣ुрдИ।
 рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рдкुрд░ुрд╖рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘ рдХो рдкाрдардХों рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоाрдиोрдмी рд▓िрдЦрддी рд╣ैं, "рдЙрди рд╕рдмрдХे рдиाрдо, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рдЕрдкрдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдоाрдирд╡ рдХрд╣ рдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдзрдХेрд▓ рджिрдпा। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдХाрд░рдг рдоुрдЭे рд▓реЬрдиे рдХी рддाрдХрдд рдоिрд▓ी рдФрд░ рдоैं рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдЧे рдмреЭ рдкाрдИ। рдЖрд╢ा рдХрд░рддी рд╣ूँ рдХि рдкुрд╕्рддрдХ рдоुрдЭ рдЬैрд╕ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгाрдд्рдордХ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдЧी рдФрд░ рд╡े рднी рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдкाрдпेंрдЧे। рдоैं рдХौрди рд╣ूँ рдФрд░ рдоैं рдПрдХ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рджेрд╣ рдоें рдХैрдж рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХ्рдпों рдЬрди्рдоी? рдоेрд░ी рдиिрдпрддि рдХ्рдпा рд╣ै? рдоेрд░े рдЗрд╕ рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧे рдмाрд╣рд░ी рдЖрдХрд░рдг рдХे рдиीрдЪे, рд╢рд░्рдорд╕ाрд░ рд╡ рдЪोрдЯिрд▓ рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХрддा рдЫिрдкी рд╣ै рдЬो рдЖреЫाрдж рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рддрд░рд╕ рд░рд╣ी рд╣ै-рдЕрдкрдиी рд╢рд░्рддों рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдЖреЫाрджी рдФрд░ рдЬो рдоैं рд╣ूँ, рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рд░рд╣рдиे рдХी рдЖреЫाрджी! рдоैं рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдпрд╣ी рдЖреЫाрджी рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдЪाрд╣рддी рд╣ूँ।”3

 рдоाрдиोрдмी рдЕрдкрдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рд╕ाрде рдк्рд░ेрдо рд╕ंрдмंрдз рдкрд░ рднी рдЦुрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рдмाрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ंрдмंрдз рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡े рдХрд╣рддी рд╣ै-‘рдХрдИ рдмाрд░ рдоेрд░ा рджिрд▓ рднी рдЯूрдЯा। рдкрд░ рд╣рд░ рдмाрд░ рдоुрдЭे рдПрдХ рдирдпा рд╕рдмрдХ рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддा। рдоैंрдиे рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рдпाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдЖрд╢ा рдХрд░рддी рд╣ूँ рдХि рдоैрд░े рд╕ाрдеी рдЬрд╣ाँ рднी рд╣ैं, рд╡े рдЪुрдкрдЪाрдк рдоेрд░े рдЙрд╕ рд░ूрдк рдХो рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ोंрдЧे। рдпрд╣ рдФрд░ рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╕ंрдмंрдз рдХрднी рдоेрд░े рд▓िрдП рдХाрд░рдЧрд░ рдирд╣ी рд╣ो рд╕рдХे। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рдк्рд░ेрдо рдХिрдпा, рд╡े рд╕рджा рдоुрдЭे рдЫोреЬ рдХрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП рдФрд░ рд╣рд░ рдмाрд░ рдЬैрд╕े рдоेрд░ा рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ा рднी, рдЙрдирдХे рд╕ंрдЧ рдХрд╣ी рдЦो рдЧрдпा।”4

 рдЭिрдорд▓ी рдоुрдЦрд░्рдЬी рдкांрдбे рдиे рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдмांрдЧ्рд▓ा рдоें рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рдХिрдпा। рдЬो рдкुрд╕्рддрдХाрдХाрд░ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдмांрдЧ्рд▓ा рдФрд░ рдлिрд░ рдЕрдиूрджिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╣िंрджी рдПрд╡ं рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рд╣िंрджी рдоें рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд░рдЪрдиा рднोрд▓ा рдпाрдоिрдиी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдЬो рд╕рди् 2018 рдоें рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПंрдб рд╕ंрд╕ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЖрдд्рдордХрдеा рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдФрд░ рднाрд╡ рд╡्рдпंрдЬрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоाрдиोрдмी рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдХी рдЕрдкрдиी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЧााрдеा рдХा рд╡िрд╢рдж рд╡рд░्рдгрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рд╕ोрдордиाрде рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдиाрдордХ рдмाрд▓рдХ рд╕े рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдиाрдордХ рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдоें рд░ूрдкांрддрд░िрдд рд╣ोрдиे рддрдХ рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдпाрддрдиाрдУं рдХे рдЕрдиुрднूрдд рд╕рдд्рдп рдХे рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

 "рдЖрдд्рдоा рдХी рдЕрдзूрд░ी рдк्рдпाрд╕ рд╣ै”-рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди। рдпрд╣ рдХिрддाрдм рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкैрджा рд╣ुрдП рдПрдХ рд▓реЬрдХे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬिрд╕े рд╕ोрдордиाрде рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдкिрддा рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЦुрд╢ рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рдЬрди्рдо 2 рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рдмाрдж рд╣ुрдЖ рдеा। рд╢ुрднрдЪिंрддрдХों рдиे рдЙрдирдХे рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдмреЭрддी рд╕рдоृрдж्рдзि рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि, "рдпрд╣ рдПрдХ рд▓реЬрдХा рд╣ै рд▓рдХ्рд╖्рдоी!”5 рд╣ाрд▓ांрдХि, рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдирд╣ीं рдеा рдЬрдм рдЫोрдЯे рд╕े рдЗрд╕ рд▓реЬрдХे рдХो рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдХुрдЫ рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЦुрдж рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдЖ рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рд▓реЬрдХी рдеी рдЬрдмрдХि рдЙрд╕рдХे рдкुрд░ुрд╖ рдЕंрдЧ рдеे। рд╡рд╣ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд▓реЬрдХों рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдеी। рдЗрддрдиा рдЕрдзूрд░ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеी? рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рднाрдЧ्рдп рдХा рдПрдХ рдХ्рд░ूрд░ рдордЬाрдХ рдеा, рдЬिрд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдиे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдХा рдкीрдЫा рдХрд░рдиा рдЬाрд░ी рд░рдЦा рдФрд░ рдПрдХ рдЧрд░्рд▓्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдоें рдЙрд╕рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рдкूрд░े рд╕рдоुрджाрдп рдХो рднी рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा।
 рдмंрдЧाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЧृрд╣рдирдЧрд░ рдиैрд╣ाрдЯी рдХे рдЛрд╖ि рдмंрдХिрдо рдЪंрдж्рд░ рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕े рдЬाрджрд╡рдкुрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж, рдоाрдиोрдмी рдХी рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╢ंрдЦ рдШोрд╖, рдкрдмिрдд्рд░ा рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕рдоाрди рдмौрдж्рдзिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдд्рддेрдЬрдХ рд╕рднी рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЧрддि рдоें рд╣ुрдЖ। рд░ंрдЧрдоंрдЪ, рдиृрдд्рдп рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдиे рдЙрд╕े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдЕрд╢ांрддि рдХी рдПрдХ рдиिрд░ंрддрд░ рд╕्рдеिрддि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЙрдирдХे рдиिрдЬी рд╕ंрдмंрдзों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдХрдЪ्рдЪा рдЪिрдЯ्рдаा рд╣ै।

 рдЕрдкрдиे рдЬाрджрд╡рдкुрд░ рдХे рджिрдиों рдоें, рдордиोрдмी рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ (рдЬूрд╣ी) рдЬрдЧрджीрд╢, рдЬो рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдеा, рд╕े рдиिрдХрдЯрддा рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЧрдпी। рдЬрдЧрджीрд╢ рдиे ‘рдЕрдмोрдордиोрдм‘ (рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╕рдмрд╣ुрдорди)-рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдкрдд्рд░िрдХा рд╢ुрд░ू рдХी-рдЬो рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмाрдХी рд╣िрд╕्рд╕ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдкрдд्рд░िрдХा рдиे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा, рд░рд╣рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि, рднाрд╖ा, рд▓िंрдЧ, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдмंрдзिрдпाрдХрд░рдг, рд╕рдо्рдоेрдЬрдиों, рдХрд▓ंрдХ рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े, рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рдЬैрд╕े рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЫुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдИ, "рддрдм рддрдХ, рд╣िрдЬреЬे рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдеे, рдЬो рдХि рдЯैрдлिрдХ рд╕िрдЧ्рдирд▓ рдкрд░ рддाрд▓ी рдмрдЬाрддे рдФрд░ рднीрдЦ рдоांрдЧрддे рдеे рдпा рдЬрдм рдирдП-рдирд╡рдЬाрддों рдХो рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд╕े рд▓ाрддे рдеे, рддрдм рдЙрди्рд╣ें рдкैрд╕े рдоिрд▓рддे рдеे। рдпрд╣ рддрде्рдп рдХि рдЙрдирдХे рдХाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ी рдкрдд्рд░िрдХा рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै, рддाрдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд▓реЬ рд╕рдХे।"6

 ‘рдП рдЧिрдл्рдЯ рдСрдл рджेрд╡ी рд▓рдХ्рд╖्рдоी‘ рдХा рд╣िрди्рджी рдЕрдиुрд╡ाрдж ‘рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди‘ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЭाреЬрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рд╢рддрд╡ाрд░्рд╖िрдХी рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдмंрдЧाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХे рдХрдаोрд░ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрддा рд╣ै। рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдХे рд▓िрдП рдЬीрд╡рди рдХрднी рднी рд╕рд░рд▓ рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдмреЬी рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╕ाрде рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी। рдПрдХ рддрд░рдл рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдФрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднреЬрдХ рдЧрдИ рдФрд░ рдЪрдЪेрд░े рднाрдИ рдФрд░ рдкреЬोрд╕िрдпों рдиे рдЙрд╕рдХा рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдиोрдмी рдХा рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдЙрдЪिрдд рд╣ै।

 рдЬрдм рдоाрдиोрдмी рдиे рдЬाрджрд╡рдкुрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд▓िрдпा рддो рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдеी, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдФрд░ рдЦुрд▓े рд╡िрдЪाрд░ों рд╡ाрд▓े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдШूрдорддी рдеी, рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЪीрдЬें рдХाрдлी рдмрджрд▓ рдЧрдИ। рдХुрдЫ рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рд╕рдорд░्рдерди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдпोрдЧिрдпों рдХी рдПрдХрдордд рд░ाрдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕рдордЭ рдХे рд╕ाрде рдЫोреЬ рджिрдпा, рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। "рд╡े рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдоेрд░ी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╕े рд╕्рддрдм्рдз рдеे рдФрд░ рдоेрд░े рдЦिрд▓ाрдл рдЦुрд▓ेрдЖрдо рдпुрдж्рдз рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рдоेрд░े рдХрд░िрдпрд░ рдХो рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░рдиे рдХी рдзрдордХी рджे рд░рд╣े рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдХिрд╕ी рднी рд╣िрдЬреЬे рдХो рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдмрдирдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рдеा। рдПрдХ рд╣िрдЬреЬे рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрд╕ी рдХो рднी рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдкреЭाрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдЯाрдл рд░ूрдо, рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдФрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХो рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।”7 

 рд╣рдоाрд░े рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХैрд╕े рдмреЭेрдЧी рддाрдХि рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХे рдХि рдЕрди्рдп рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдХो рдЙрдирдХे рдпौрди рдЕрднिрд╡िрди्рдпाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдпौрди рдЙрдд्рдкीреЬрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЧैрд░-рдХाрдиूрдиी рдоुрдХрджрдоेрдмाрдЬी рдФрд░ рдЕрдкрдоाрди рдЭेрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рд╡े рдХрд╣рддी рд╣ै, "рд▓ोрдЧ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рд╡े рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рдоुрдЭे рдПрдХ рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЯैрдлिрдХ рд╕िрдЧ्рдирд▓ рдкрд░ рднीрдЦ рдоांрдЧрддे рд╣ुрдП рджेрдЦрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं।”8

 рдоाрдиोрдмी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдиौрдХрд░ी рдоें рдмрд╕рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрдд्рдеाрди рдХे рдПрдХ рдиोрдЯ рдкрд░ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рджिрд╕ंрдмрд░ рдоें рдкрдж рд╕े рдЗрд╕्рддीрдлा рджेрдиे рдХे рдбेреЭ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдЙрдирдХे рдЗрд╕्рддीрдлे рдиे рдоीрдбिрдпा рдоें рд▓рд╣рд░ें рдкैрджा рдХрд░ рджी рдФрд░ рдХिрддाрдм рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рддрд░рд╣ рдХे рдкंрдЦ рд▓рдЧा рджिрдП। рдЕंрдд рдоें, рдХॉрд▓ेрдЬ рдиे рдЙрдирд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдиे рдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рдХिрдпा рдФрд░ рдоाрдиोрдмी рдиे 2 рдЬрдирд╡рд░ी рдХो рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рдлिрд░ рд╕े рд╢ुрд░ू рдХी рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдиे рдмрд╣ुрдд рдЧрд░्рдордЬोрд╢ी рд╕े рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा।

 рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдмंрдЧ्рд▓ा рдоें рд░рдЪिрдд рдЖрдд्рдордХрдеा рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЕрдиुрджिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоे рдЪрд░्рдЪा рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрди рдЧрдИ рд╣ै। рдПрдХ рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдорд╣िрд▓ा рдХे рд╕्рд╡ाрдиुрднрд╡ों рдХा рдпрд╣ рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै। рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЬीрд╡рди рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ (рдХिрди्рдирд░) рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓ोрдЧों рд╕े рдХाрдлी рднिрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै, рдЗрд╕ рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрдд्рдордХрдеा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै। рд▓िंрдЧ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЬुреЬे рдЕрдиेрдХ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рддрде्рдпों рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиे рдоें рдоाрдиोрдмी рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдоाрдиोрдмी рдиे рдмिрдиा рдХिрд╕ी рджुрд░ाрд╡ рдХे рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдкрд░ рд╣ुрдП рд╣िंрд╕рдХ рд╣рдорд▓ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддी рд╣ैं। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрдд्рдордХрдеा рд╕рдн्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХृрддि рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдоाрдиोрдмी рдиे рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕े рдиाрд░ी рдорди рдХो рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рд╣ी рджिрдпा।

рд╕ंрджрд░्рдн:
1. рдк्рд░рднाрдд рдЦрдмрд░ рдЕрдЦрдмाрд░, 8 рдлрд░рд╡рд░ी 2019 рдХा ‘рд╕рдн्рдпрддा рдПрдХ рдмреЬी рд╣िрдкोрдХ्рд░ेрд╕ी рд╣ै’, рд▓ेрдЦ
2. рд╡рд╣ी - (рд╕рдн्рдпрддा рдПрдХ рдмреЬी рд╣िрдкोрдХ्рд░ेрд╕ी рд╣ै) рд▓ेрдЦ
3. рдкुрд░ुрд╖ рддрди рдоें рдлँрд╕ा рдоेрд░ा рдиाрд░ी рдорди - рдоाрдиोрдмी рдмंрдж्рдпोрдкाрдз्рдпाрдп (рдЭिрдорд▓ी рдоुрдЦрд░्рдЬी рдкांрдбे) (рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПрдг्рдб рд╕рди्реЫ 1590, рдорджрд░рд╕ा рд░ोрдб, рдХрд╢्рдоीрд░ी рдЧेрдЯ, рджिрд▓्рд▓ी - 110006) рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 3 
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 7
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 15
6. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 77
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 83
8. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕िрдиेрдоा рд╕ेрддु рдоें рдЫрдкे рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╕े 

рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рдирдпा рджौрд░: ‘рдкोрд╕्рдЯ рдмॉрдХ्рд╕ рдиं. 203 рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा’ рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ

рд╕рд╡िрддा рд╢рд░्рдоा
рд╕рд╡िрддा рд╢рд░्рдоा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдкीрдПрдЪ.рдбी. (рд╣िंрджी), рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рдИрдоेрд▓ savita3590@gmail.com

                      рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдХे рд╣ाрд▓ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкोрд╕्рдЯ рдмॉрдХ्рд╕  рдиंреж 203 рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा' рд╕े рдкрд╣рд▓े рддीрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ै। рдЙрди рддीрдиों рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд╕рдоाрдЬ, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рд░िрд╢्рддों рдХी рдЬрдЯिрд▓ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдХो рдЧрд╣рдирддा рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдкोрд╕्рдЯ рдмॉрдХ्рд╕  рдиंреж 203 рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा‘ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд▓ीрдХ рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдРрд╕े рдЕрдирдЫुрдП рд╡िрд╖рдп рдХो рдЪुрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рддрдеा рдпрдеाрд░्рде рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХी рд╕ूрдз рдХрдо рд╣ी рд░рдЪрдиाрдХрд░ों рдиे рд▓ी рд╣ै।
                    рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдкреЭрддे рд╕рдордп рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рджृрд╖्рдЯि рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрднिрди्рди рдХोрдгों рд╕े рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдо рд╡िрдиोрдж рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдмрд░्рддाрд╡ рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рддрд░рдл рдЕрдкрдиे рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдЭिंрдЭोреЬрддा рд╣ै, рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдЧ рдХे рдк्рд░рддि рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрди-рд╢ूрди्рдпрддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрддा рд╣ै, рддो рдЕрдкрдиे рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХी рднी рддрд╣ों рдоें рдЬाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕े рдмрджрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡िрдиोрдж рдХा рдпрд╣ рд╡ाрдХ्рдп рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै - ‘‘рдХिрди्рдирд░ों рдХे рдзреЬ рдХे рдиीрдЪे рд▓िंрдЧ рди рд╕рд╣ी, рдзреЬ рдХे рдКрдкрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рдХैрд╕े рд╕ोрдЪ рд▓िрдпा рдЖрдкрдиे?”1
                      рд╡िрдиोрдж рдХो рдЪंрдкाрдмाрдИ рдХो рджे рджेрдиे рдХे рдмाрдж рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЭूрда рдмोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЦुрдж рд╣ी рдЧреЭ рд▓ी рд╣ै। рдХिंрддु рдлिрд░ рднी рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рд╕े рди рдмрдЪ рдкाрдиे рдХे рднрдп рдХे рдХाрд░рдг рдШрд░ рдмрджрд▓ рд▓िрдпा। рд╡िрдиोрдж рдХी рдмा рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдкाрд╕-рдкреЬोрд╕ рдХी рдЪेрдоी рдЧोрдЗрдпों рд╕े рдмрдЪрддे рдФрд░ рдвेрд░ों рдЕрд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдкीрдЫा рдЫुреЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкिрддा-рдкрдк्рдкा рдпрд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рдХाрд▓рдмाрджेрд╡ी рд╡ाрд▓ा рдЕрдкрдиा рдкुрд░ाрдиा рдиिрдЬी рдордХाрди рдмेрдЪрдХрд░ рдХрд╣ीं рдФрд░ рд░рд╣ा рдЬाрдпे। рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╣ी рд╡िрдХрд▓्рдк рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдПрдХ рдЧрд╣рд░ी рдк्рд░рддीрдХ рд╡्рдпंрдЬрдиा рд╣ै - рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдмрд╕्рддी рд╕े рдиाрд▓े рдЬैрд╕े рдШृрдгिрдд рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдкрд╣ुँрдЪрдиा। рдпрд╣ рд╡्рдпंрдЬрдиा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рджूрд╕рд░े рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдЬिрддрдиी рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╕्рд╡рдпं рд╡िрдиोрдж рдЙрд░्рдл рдмिрди्рдиी рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдиाрдо рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд░рдЦा, рдХ्рдпोंрдХि рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा рдХी рд╣ी рддрд░рд╣ рд╕рдм рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдоें рднी рдЬैрд╕े рдЦुрд╢िрдпों рдХी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдИ рдеी।
                    рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा рдоें рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡्рдпрдеा рдХा рддो рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рд╣ी рд╕ाрде рд╣ी рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬो рд╡िрд╡ाрдж рд╣ै рдЙрд╕рдХी рднी рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рд╣ै। рдЬैрд╕े рдХрднी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рдЕрдЫूрддों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдо्рдоाрди рд╕ूрдЪрдХ рд╢рдм्рдж ‘рд╣рд░िрдЬрди‘ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा, рдЗрд╕ी рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдЪाрд╢्рдиी рдоें рд▓рдкेрдЯрдХрд░ рдЗрди्рд╣ें ‘рдХिрди्рдирд░‘ рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рд╡िрдиोрдж рдХी рднी рдпрд╣ी рд╡्рдпрдеा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рднी рд╣ै рдХि рд╣िрдЬреЬे рд╢рдм्рдж рдХो рдЧाрд▓ी рдХी рддрд░рд╣ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं рд▓ोрдЧ рддो рдЙрд╕рдХी рдЬрдЧрд╣ рдХिрди्рдирд░ рдХрд╣ рджेрдиे рд╕े рдХ्рдпा рд╡рд╣ рд╡्рдпрдеा рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै? -
           ‘‘рдмा, рдмा, рдмा... рддрд░्рдХ рд╣ै рдЙрд╕рдХा । рд╕ुрдирдиे рдоें рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рднрд▓े рдЧाрд▓ी рди рд▓рдЧे рдордЧрд░ рдЕрдкрдиे рдиिрд╣рддाрд░्рде рдоें рд╡рд╣ рдЙрддрдиा рд╣ी рдХ्рд░ूрд░ рдФрд░ рдорд░्рдоाрди्рддрдХ рд╣ै, рдЬिрддрдиा рд╣िрдЬреЬा। ... рдЬिрд╕ рджिрди рдЪंрдкाрдмाрдИ рдХो рд╕ुрдкुрд░्рдж рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा, рдХрд╕ाрдИрдЦाрдиे рдХे рдХрдкाрдЯ рдЦुрд▓ рдЧрдпे। рдЧाрд▓ी рд╣ो рдЧрдпा рдоैं। рд╣िрдЬреЬा, рд╣िрдЬреЬा, рд╣िрдЬреЬा। рдЧाрд▓िрдпों рдХी рдЧाрд▓ी। рдХिрди्рдирд░ рдХрд╣ рджेрдиे рднрд░ рд╕े рдиाрд╕ूрд░ рдЫрдЯрдХ рдЬाрдПंрдЧे рджेрд╣ рд╕े?”2
           рдпрд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЬो рдпे рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рджिрдпा рднी рдЧрдпा рд╣ै, рд╕рдоाрдЬ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдоें рднी рд╡िрд╡ाрдж рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдЧрдИ рд╣ै -
           ‘‘рдз्рдпाрди рд░рд╣े рд╡िрдиोрдж рдЬी। рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рд╕े рдмрдЪें। рдХिрди्рдиौрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ै рдХिрди्рдирд░। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкреЭे-рд▓िрдЦे рд╡ंрдЪिрддों рдХे рд▓िрдП рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдкрд░ рдЖрдкрдд्рддि рдк्рд░рдХрдЯ рдХी рд╣ै। рдирдпे рд╢рдм्рдж рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ोрдЧी, рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХी рдЖрджрдд рдкреЬ рдЬाрдПрдЧी рд▓ोрдЧों  рдХो।“3  рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╡िрдиोрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдХिрди्рдирд░ рдХा рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдкрдХ्рд╖ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддो рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рднी। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЙрд╕рдХी рдоाँ рд╕े рджूрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡ो рднी рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЬрдирдиांрдЧ рджोрд╖ рдХे рдХाрд░рдг, рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧрд╣рд░ी рдЪोрдЯ рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдХी рд╣ै। рд╡िрдиोрдж рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै -
           ‘‘рдмाрдд-рдмाрдд рдкрд░ рддाрд▓ी рдкीрдЯрдиा рдоेрд░ी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ैрдг рд▓рдХ्рд╖рдг рдоुрдЭрдоें рдХрднी рдирд╣ीं рд░рд╣े। рдЕрдм рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЬो рд▓рдХ्рд╖рдг рдоुрдЭрдоें рдирд╣ीं рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рд╕िрд░्рдл рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕्рд╡ीрдХाрд░ूँ рдХी рдоेрд░ी рдмिрд░ाрджрд░ी рдХे рд╢ेрд╖ рд╕рднी, рдЙрди рд╣ाрд╡-рднाрд╡ों рдХो рдЕрдкрдиा рдЪुрдХे рд╣ै?” 4
           рддो рд╡рд╣ीं рдкрд░िрд╡ाрд░ рдкрд░ рднी рд╡рд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдаाрддा рд╣ै - ‘‘рдоेрд░ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдХाрдиूрдиी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХी? рдордирд╕ुрдЦ рднाрдИ рдЬैрд╕े рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдзीрдХ्рд╖рдХ рдкрдк्рдкा рдХे рдЧрд╣рд░े рджोрд╕्рдд рдХे рд░рд╣рддे рд╣ुрдП? рд╡ो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоुрдЭे рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рддो рдЖ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рдеे। рдоेрд░े рдЖंрдЧिрдХ рджोрд╖ рдХी рдмाрдд рдкрдк्рдкा рдиे рдЙрдирд╕े рдмाँрдЯी рдЬो рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рд╡рд░рдиा рд╡рд╣ рдоुрдЭे рдмрдЪाрдиे рдЬрд░ूрд░ рдЖ рдЬाрддे।“ 5
           рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЗрди рд▓िंрдЧ рджोрд╖ी рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЬрдЧрд╣ рд╣ी рдирд╣ीं। рд╣рдоाрд░ी рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рддрдеा рд╕рдн्рдп рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рд░рд╣ेंрдЧे рддो рд╣рдоाрд░े рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдХ्рдпा рдЕрд╕рд░ рдкреЬेрдЧा? рдмрдЧैрд░ рдпрд╣ рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдХि рдпे рд▓िंрдЧ рджोрд╖ी рд▓ोрдЧ рднी рддो рдХिрд╕ी рдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЗрди рд╕рдм рдмाрддों рд╕े рдХोрдИ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкреЬрддा। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЗрди рд▓ोрдЧो рдХा рд╕ाрд░ा рдмрдЪрдкрди рдоाрдиों рдЧाрдпрдм рд╣ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдпрд╣ рдЕंрдзेрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдХो рдХाрдЯрддे-рдХाрдЯрддे рди рдЬाрдиे рдХрдм рдЗрдирдХे рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдЖ рдЬाрддी рд╣ै? рдРрд╕ा рд╣ी рдПрдХ рджृрд╢्рдп рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा рдоें рддрдм рджिрдЦрддा рд╣ै рдЬрдм рд╡िрдиोрдж рдЙрд░्рдл рдмिрди्рдиी рднाрд╖рдг рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрди्рдирд░ों рдХी рд╕рднा рдоें рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рд╡рд╣ाँ рдЙрди рдмूреЭे рдХिрди्рдирд░ों рдоें рдоाрдиों рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे рд╣ी рджिрдЦрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдЬिрдирдХा рдмрдЪрдкрдиा рдХрднी рдЖрдпा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै -
           ‘‘рдЦрдЪाрдЦрдЪ рднрд░े рд╣ाрд▓ рдХी рдЖрдзी рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ीрдЯों рдкрд░ рдХिрд╕ी рджैрдд्рдп рдХी рдХрд▓ाрдЗрдпों рдХी рдХांрдЯे рдЙрдЧी рдордЬрдмूрдд рдкрдХреЬ рдоें рдХैрдж рдЪीрдЦрддे, рдкुрдХाрд░рддे рдЫूрдЯ рднाрдЧрдиे рдХो рдЫрдЯрдкрдЯाрддे, рдкрдЫाреЬे рдЦाрддे рдоाрд╕ूрдо рдмрдЪ्рдЪे рдмैрдаे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рдкреЬे। рдЙрди рдоाрд╕ूрдо, рдиिрд░्рджोрд╖, рдкрд╡िрдд्рд░, рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЪेрд╣рд░े рдЬो рд▓ांрдЫрдиा рдФрд░ рдЙрдкрд╣ाрд╕ों рдХी рдХीрд▓ों рд╕े рдмिंрдзे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдЦो рдЧрдпी рдоाрд╕ूрдоिрдпрдд рдХो рд╕рдЦ्рдд рдЪрдЯ्рдЯाрди рд╕े рд╣ो рдЖрдП рдмрджрд░ंрдЧ рдЦुрдж рдХे рдЬрд╡ाрди, рдк्рд░ौреЭ рдФрд░ рдмूреЭे рдЪेрд╣рд░ों рдоें рдЦोрдЬ рд░рд╣े рдеे।“6
           рдЗрди рд╕рдм рджंрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рдмिрди्рдиी рдХрдо рд╕े рдХрдо рдЗрддрдиा рддो рдЦुрд╢ рдирд╕ीрдм рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдмा рд╕े рдкрдд्рд░ाрдЪाрд░ рд╣ी рдХрд░ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै, рдмाрдХिрдпों рдХो рддो рдЬाрдиे рдпрд╣ рднी рдирд╕ीрдм рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рдЗрди рдкрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоाँ-рдмेрдЯे рдХे рд░िрд╢्рддे рдоें рд╕ाрджрдЧी рдХे рд╕ाрде рдЧрд╣рд░ाрдИ, рдк्рд░ेрдо рд╡ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рд╕рдордЭрдиें рдХी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдмрдЦूрдмी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд╣рд░ рдкрди्рдиे рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рд╣ै рдЬрдмрдХि рдмाрдХी рдмेрдЯों рдХे рд╕ाрде рдмा рдпрд╣ рд░िрд╢्рддा рд╢ाрдпрдж рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмिрди्рдиी, рдмा рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рднी рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рдеोреЬी рджेрд░ рдмाрдж рдЦुрдж рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рд╕рдордЭ рднी рдЬाрддा рд╣ै -
           ‘‘рдЪिрдЯ्рдаी рдЦोрд▓рдХрд░ рддрдХрд▓ीрдл рд╣ुрдИ। рдЗрддрдиे рдмреЬे рд▓िрдлाрдлे рдоें рдЗрддрдиी рдЫोрдЯी-рд╕ी рдЪिрдЯ्рдаी। рддेрд░े рдмाрдЬू рдоें рджрд░्рдж рдеा рдХ्рдпा рдмा। рдоोрдЯा рднाрдИ рдФрд░ рд╕ेрдЬрд▓ рднाрднी рдХे рдШрд░ рд▓ौрдЯрдиें рдХा рд╕рдордп рд╣ो рдЧрдпा рдеा? рдоाрдирддा рд╣ूँ। рдЪिрдЯ्рдаी рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХांрдд рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрд╕ рдкрд░ рднी рддू рдЕрдХेрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ै рддो рддेрд░े рдХंрдзों рдкрд░ рдордиों рдХाрдо рд▓рджे рд╣ुрдП рддुрдЭे рдЦाрд▓ी рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджेрддे।‘‘ 7
           рддो рд╡рд╣ीं рдмा рдХा рднी рд╣ाрд▓ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ рд▓िрдЦрддी рд╣ै - ‘‘рддुрдЭे рдпрд╣ рд╕рдм рдХрддрдИ рдирд╣ी рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рд▓िрдЦ рдЧрдпी рд╣ूँ рддो рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ी рд╕ोрдЪрдХрд░ рдЬो рдоेрд░े рдирдЬрджीрдХ рд╣ै, рдорди्рдирдд рд╕े рдкाрдИ рдкрд╣рд▓ौрдаी рдХी рд╕ंрддाрди, рд╡рд╣ рдоुрдЭрд╕े рдХिрддрдиी рджूрд░ рд╣ै। рдЬो рджूрд░ рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдмрд╕े рдХрд░ीрдм।‘‘ 8
           рд╕ाрде рд╣ी рдХृрдд्рд░िрдо рдмрдиाрдП рдХिрди्рдирд░ों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाँ рдкрд░ рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрди्рдирд░ों  рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджрд╢ा рдкрд░ рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓рд╣реЫे рдоें рдЪрд░्рдЪा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдЬो рд╡рд░्рдгрди рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдмा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдмा рдХा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдорди рдоें рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै।
           ‘‘рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рднी рдорди рдХे рдЕрдирджेрдЦे рдХोрдиे-рдЕंрддрд░ों рдоें рдЙрдардиे рдХी рдЗрдЬाреЫрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЙрда рднी рдЖрддे рд╣ै рддो рдХ्рдпा। рдХिрд╕ी рдирддीрдЬे рд╕े рдЬुреЬ рдкाрдиे рдХो рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд╣ाँ рдЬुрдЯा рдкाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЕंрддрдк्рд░рдХोрд╖्рдаों рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдУрд░ों рдХी рднंрдЧिрдоाрдУं рдУрд░ рднृрдХुрдЯिрдпों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ंрдЬ्рдЮाрд╡िрд╣ीрди рд╣ोрддी рд╣ै, рд╕्рдд्рд░ी। рдЙрд╕рдХे рдиाрдо рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рдоुрдЦौрдЯे рд╣ोрддे рд╣ै। рдЧुрд╣ाрд░рдиे рдФрд░ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХрд░рдиे рднрд░ рдХे рд▓िрдП। ... рд╕्рдд्рд░ी рдЦुрдж рдн्рд░рдо рдоें рд╣ै।‘‘9
           рд╡िрдиोрдж рдЙрд░्рдл рдмिрди्рдиी рдпрд╣ рднрд▓ी-рднाँрддि рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдХिрди्рдирд░ों рдХी рджрд╢ा рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдЬрд░िрдпा рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рд╡рд╣ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ोрдЪ рдмрджрд▓ेрдЧी, рд╕ोрдЪ рдмрджрд▓ेрдЧी рддो рд▓ोрдЧ рдЗрди рд╣ाрд╢िрдП рдХे рд╡рд░्рдЧों рдХे рд▓िрдП рднी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд░рдЦेंрдЧे рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рдЗрди рдХिрди्рдирд░ों рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдЗрди्рд╣ें рдкैрджा рд╣ोрддे рд╣ी рдирд░рдХ рдХी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕े рджूрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे, рдпрд╣ рд╕рдм рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рди рдХि рдХेрд╡рд▓ рдХाрдиूрди рднрд░ рдмрдиा рджिрдпे рдЬाрдиे рд╕े। рд╡िрдиोрдж рдХрд╣рддा рднी рд╣ै -
           ‘‘рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рд╕ोрдЪ рдмрджрд▓рдиे рдХी। рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиे рдХी। рд╕ोрдЪ рдмрджрд▓ेрдЧी, рддрднी рдЬрдм рдЕрднिрднाрд╡рдХ рдЕрдкрдиे рд▓िंрдЧ рджोрд╖ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХрд▓ंрдХ рдоाрди рдХिрди्рдирд░ों рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे। рдЙрди्рд╣ें рдШूрд░े рдоें рдирд╣ीं рдлेंрдХेंрдЧे। рдЯ्рд░ाрди्рд╕рдЬेंрдбрд░ рдХे рдЦांрдЪे рдоें рдирд╣ीं рдврдХेрд▓ेंрдЧे। рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрди рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдХिрди्рдирд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬीрдиे рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ी, рд╕рдоाрдЬ рдоें рддो, рд╕рд░рдХाрд░ी рдоाрди्рдпрддा рдоिрд▓ рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЬीрдиे рджेрдЧी? рдХिрди्рдирд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдоाрдЬ рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ рдЦांрдЪे рдоें рд╕рджिрдпों рдкूрд░्рд╡ рдврдХेрд▓ рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдХे рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдХो рдЕрдкрд░ाрдзрдоुрдХ्рдд рдХрд░ рдЦुрд▓ी рдЫूрдЯ рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рдкैрджा рд╣ोрддे рд╣ी рд╡рд╣ рд▓िंрдЧ рджोрд╖ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЯ्рд░ांрд╕рдЬेंрдбрд░ рдЬрдоाрдд рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрд░ рджें। рдЫुрдЯ्рдЯी рдкा рд▓े рдЕрдкрдиी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕े।“ 10
           рд╡िрдиोрдж рдпрд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рдЙрдирдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдмाрд░-рдмाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддा рд╣ुрдЖ рдХрд╣рддा рд╣ै - ‘‘рдкреЭाрдИ рд╣ी рд╣рдоाрд░ी рдоुрдХ्рддि рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╣ै, рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЫोреЬा рдЧрдпा рд╣ै рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП।‘‘ 11
           рдХिंрддु рд╡рд╣ рдпрд╣ рднी рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рджेрд╢ рдоें рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЗрддрдиा рдЖрд╕ाрди рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдФрд░ рддो рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓-рдХॉрд▓ेрдЬों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдлाрд░्рдо рдоें рдЗрди рдХिрди्рдирд░ों рдХे рд▓िрдП рд▓िंрдЧ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХा рдХॉрд▓рдо рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрдиोрдж рдЗрдЧ्рдиू рд╕े рдкреЭрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХिंрддु рдЬрдм рдлाрд░्рдо рджेрдЦрддा рд╣ै рддो - ‘‘рдоेрд▓, рдлीрдоेрд▓ рдХे рдЦाрдиे рдоें рддो рдоेрд▓ рд╣ी рдЯिрдХ рдХрд░ूंрдЧा рдмा। рд╕рд░рдХाрд░ рднी рдЕрдЬीрдм рд╣ै рди рдмा।‘‘12
           рд╣ाрд▓ांрдХि рдХाрдиूрди рдиे рдЗрдирдХे рд▓िрдП (рдХिрди्рдирд░ों) рднी рд╕рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों, рдиौрдХрд░िрдпों рдЖрджि рдоें рддृрддीрдп рд▓िंрдЧ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдХिंрддु рджेрдЦрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рдоाрдЬ рдХिрддрдиा рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдпрд╣ рдХिрди्рдирд░ рдХिрддрдиा рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдХिрди्рдирд░ों рдоें рднी рд╣ीрди рднाрд╡рдиा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдШрд░ рдХрд░ рдЧрдИ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рднी рдпрд╣ рдоाрди рдмैрдаे рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕рдм рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдмाрдд рд╡िрдиोрдж рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै - ‘‘ рдХोрд╢िрд╢ рдоें рд╣ूँ рдмा। рдЙрдирд╕े рдЫिрдкाрдХрд░ рдХोрдИ рдмреЬा рдХाрдо рд╕ीрдЦ рд╕рдХूं рддाрдХि рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рдЙрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рди рд░рд╣ूँ। рдЕрдзूрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖреЬे рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рдЧाреЬिрдпां рдордЬрдмूрд░ी рдоें рдзोрддा рд╣ूँ। рдХрд╣ीं рдФрд░ рднाрдЧ рд╕рдХрддा рдирд╣ीं। рдПрдХ рдмाрд░ рднाрдЧा рдеा, рдмा। рдкреЬोрд╕ рдХे рдмेрдХрд░ी рд╡ाрд▓े рд╣ाрдоिрдж рдоिрдпां рдХे рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рдкрд░। рд╕ोрдЪा рдеा, рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдЕрд▓ीрдЧреЭ рджूрд░ рд╣ै। рдирд╣ीं рдвूंрдв рдкाрдПंрдЧे рд▓ेрдХिрди рдЧрд▓рдд-рдлрд╣рдоी рдоें рдеा। рдПрдХ рд╕ुрдмрд╣ рдкाрдпा, рдмेрдХрд░ी рдХा рд╢рдЯрд░ рдЙрдаाрдпा рд╣ी рдеा рдХि рджрд▓ рдХे рд╕рд░рджाрд░ рддिрддрд▓ीрдмाрдИ рдХो рдк्рд░ेрдд рд╕ा рд╕ाрдордиे рдЦреЬा рдкाрдпा।‘‘ 13
           рд╡िрдиोрдж рддो рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдпрджि рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╕рдоाрдирддा рд▓ाрдиी рд╣ै, рддो рдХिрди्рдирд░ों рдХो ‘0‘ рдЕрджрд░्рд╕ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬैрд╕े рдмाрдХी рдЕрди्рдп рдкिрдЫреЬे рдпा рд╣ाрд╢िрдП рдХे рд╡рд░्рдЧों рдХो। рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рд╕рдЪ рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХिрди्рдирд░ों рдХी рдоुрдЦ्рдп рд▓реЬाрдИ рдЙрдирдХे рдордиुрд╖्рдп рдоाрдиे рдЬाрдиे рдХी рд▓реЬाрдИ рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╡िрдиोрдж рдХा рдкूрд░ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдХिрди्рдирд░ों рдХो рднी рдордиुрд╖्рдп рдоाрдиा рдЬाрдП рдЬैрд╕े рдмाрдХी рдкिрдЫреЬे рд╡рд░्рдЧों рдХो рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рднी рд╣ै -
           ‘‘рдЬрд╣ाँ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рдХो рд░рдЦा рд╣ै। рдкिрдЫреЬा рд╡рд░्рдЧ рдХो рд░рдЦा рд╣ै। рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдХो рд░рдЦा рд╣ै рдФрд░ рдмрд╣ुрддों рдХो рд░рдЦा рд╣ै।‘ ‘рдпे рд╕рдм рд╕рдоाрдЬ рдХे рдШोрд░ рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧ рд╣ै। рд▓िंрдЧ рджोрд╖ी рдирд╣ीं। рдмाрдХाрдпрджा рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╣ै।‘ ‘рд▓िंрдЧ рджोрд╖ी рд╕рднी рд▓िंрдЧ рд╕े рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдХ्рдпा рдордиुрд╖्рдп рдирд╣ीं рд╣ै?‘ рдХिрди्рдирд░ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЙрди्рд╣ें рдордиुрд╖्рдп рдоाрдиे рдЬाрдиे рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ै। рдлिрд░ ‘0‘ рдЕрджрд░्рд╕ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХ्рдпों рдврдХेрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। ‘0‘ рдЕрджрд░्рд╕ рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╕рд░рдХाрд░ рдХो। рджेрдЦिрдП, рдоेрд░ा рдоाрдирдиा рдпрд╣ рд╣ै, рдЕрдкрдиा рд▓िंрдЧ рдЙрди्рд╣ें рдЪुрдирдиे рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджीрдЬिрдП। ... рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХрд░рдиा рдШोрд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рд╣ै। рдХिрди्рдирд░ рдЪाрд╣े рдЬिрд╕ рднी рд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕ंрддाрди рд╣ो, рдЪाрд╣े рдЬिрд╕ рдЬाрддि - рдмिрд░ाрджрд░ी, рд╕рдоुрджाрдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ो, рдЙрд╕ी рдЬाрддि-рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдоिрд▓рдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЕрдЧрд░ рд╡े рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╢्рд░ेрдгी рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рд╕ंрддाрдиे рд╣ैं рддो рд╡े рдЙрд╕ рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╢्рд░ेрдгी рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХी рд╣рдХрджाрд░ рд╣ै। рд╕рдорд░्рде рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЙрдирдХे рд╕рдоुрдЪिрдд рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХी рджिрдХ्рдХрдд рд╣ै рд╣ी рдирд╣ीं। рдЙрди्рд╣ें рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рддो рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХी।‘‘14
           рдХिрди्рдирд░ों рдХी рд╡्рдпрдеा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рднी рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХिрдпा рд╣ै। рд░ाрдЬрдиेрддा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ूрди्рдп рд╣ो рдЧрдП рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЖрдЧे рдХिрд╕ी рдХी рдкीреЬा, рд╕ंрд╡ेрджрдиा рддрдеा рд╡्рдпрдеा рдХुрдЫ рдирд╣ीं рджिрдЦрддा। рджिрдЦрддा рд╣ै рддो рдХेрд╡рд▓ рдХोрдИ рдЕрд╡рд╕рд░। рдРрд╕ा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЬो рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд▓िрдП рдлाрдпрджेрдоंрдж рд╣ो рдФрд░ рдЬ्рдпाрджा рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╡ोрдЯ рдоिрд▓े। рд╣рдоाрд░े рд░ाрдЬрдиेрддा рдпे рднрд▓ी-рднाँрддि рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╡ोрдЯ рдоिрд▓рддे рд╣ैं рддो рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоुрдж्рджों рдХे рджрдо рдкрд░, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдпे рд╡े рдпा рддो рдкुрд░ाрдиे рдоुрдж्рджे рдЙрдЦाреЬрддे рд╣ैं рдпा рдирдП рдоुрдж्рджे рдмрдиा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЬрдирддा рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдирд╣ीं। рд╡िрдзाрдпрдХ рддрдеा рддिрд╡ाрд░ी рдЬी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рд╡े рдпрд╣ рддрдХ рдХрд╣ рдЬाрддे рд╣ैं рдХि - ‘‘рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рдоैं рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ूँ рдФрд░ рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдХे рдзрдиी, рддुрдо рдХिрди्рдирд░।‘‘ 15  рдпрд╣ी рдирд╣ीं рд╕ाрде рд╣ी рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджिрддा рдРрд╕ी рдХि рдЬिрд╕рдоें рдХोрдИ рдЪूрдХ рд╣ोрдиे рдХी рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рд╣ी рди рд░рд╣े – “рд╣िрдЬреЬों рдХो рдХोрдИ рд╣िрдЬреЬा рд╣ी рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░े рдХि рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдоांрдЧ рдХ्рдпों рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдоुрдж्рджा рдХ्рдпों рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрдЧा।“16
           рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдЬो рдиीрд╡ рдеी - рдЬрдирддा, рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпрдеा рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдордд рд╕े рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рдХो рдХोрдИ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкреЬрддा। рд╡ोрдЯ рдЪाрд╣िрдП рддो рдЪाрд╣े рдХोрдИ рдЬिंрджा рд╣ो рдпा рдоुрд░्рджा, рдХोрдИ рд╡ोрдЯ рджेрдиे рдЬाрдП рдпा рдирд╣ीं, рд╕рдмрдХा рд╣рд▓ рд╣ै рдЗрди рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдкाрд╕। рд╡ोрдЯрд░ рдХाрд░्рдб рдХा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рджुрд░ूрдкрдпोрдЧ рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдпे рд▓ोрдЧ рдХрд░рддे рд╡ рдХрд░ाрддे рд╣ैं рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡िрдиोрдж рдХрд╣рддा рд╣ै - ‘‘рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рдлрд░्рдЬी рдиाрдо рд╕े। рджेрдЦा, рдЧрдпा рдХрднी рдоैं рд╡ोрдЯ рдбाрд▓рдиे? ‘рдмैрдаा рд░рд╣ूँ, рдлрд░्рдХ рдХ्рдпा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡ोрдЯ рдоेрд░े рдиाрдо рдХा рд╕рд░рджाрд░ рдбрд▓рд╡ा рд╣ी рджेрддे рд╣ै। рдиाрдЦूрди рд╕े рд╕्рдпाрд╣ी рдЙреЬाрдиे рдХा рдЧुрд░ рдЙрдирд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХिрд╕े рдЖрддा рд╣ै ‘‘17
           рдпрд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдзрд░्рдо рднी рдХрдо рдкीрдЫे рдирд╣ीं рд╣ै рдЗрди рд╣ाрд╢िрдП рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдХрд░рдиे рдоें। рдзрд░्рдоांрдз рд▓ोрдЧ рдзрд░्рдо рдХे рдаेрдХेрджाрд░ों рдХे рдХрд╣े рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рджूрд░ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рд╕рднी рдзрд░्рдоों  рдХे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЙрди рд╣ाрд╢िрдП рдХे рд▓ोрдЧांे рдХो рдЬिрди्рд╣ें рдЙрд╕рдХी рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рд╕рднी рдзрд░्рдо рдХा рдоूрд▓ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдордиुрд╖्рдп рдХा рджрд░्рдЬा рджेрдиा рд╣ै рдХिंрддु рдпрд╣ рдзрд░्рдоांрдз рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдЬाрдиे? рдЙрди्рд╣ें рддो рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиी рджुрдХाрди рдЪрд▓ाрдиे рд╕े рдорддрд▓рдм рд╣ै। рдзрд░्рдо рдкрд░ рднी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЕрдкрдиी рдиреЫрд░ рджौреЬाрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рд╡ाрдХ्рдп рд╕े рдзрд░्рдо рдХी рдмрдЦिрдпा рдЙрдзेреЬ рдХрд░ рд░рдЦ рджी рд╣ै - ‘‘рд▓िंрдЧ-рдкूрдЬрдХ рд╕рдоाрдЬ рд▓िंрдЧрд╡िрд╣ीрдиों рдХो рдХैрд╕े рдмрд░рджाрд╢्рдд рдХрд░ेрдЧा? рдоाрддा-рдкिрддा рджोрд╖ी рд╣ै, рдордЧрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЬ्рдпाрджा рджोрд╖ी рд╣ै, рдХ्рд░ूрд░, рдиिрд╖्рдаुрд░, рдкाрдЦंреЬी, рдзрд░्рдо-рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХों рдХी рдзрд░्рдоाрди्рдзрддा।‘‘ 18
           рд╡िрдиोрдж рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдЧ рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै - ‘‘рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рдХौрди рд▓ोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЖрдкрдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓? рд╡ो, рдЬो рдЖрдкрдХो рдЗंрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे। рдЖрдкрдХे рдЬीрдиे-рдорд░рдиे рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдХोрдИ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкреЬрддा। рдЕंрдзेрд░े рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡ो рдЖрдкрдХी рдоैрдпрдд рдХो рдХрди्рдзा рджेрдиे рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪрддे। рдЖंрд╕ू рдирд╣ीं рдмрд╣ाрддे। рд░ूреЭि рдиिрдпрддि рдХी рд╣ै। рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддे рдзिрдХ्рдХाрд░ рдХी рдЪрдк्рдкрд▓ों рд╕े рд╡े рдЖрдкрдХो рдкीрдЯेंрдЧे। рдорд░рдгोрдкрд░ांрдд рд╡े рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиी рд╣ी рдмिрд░ाрджрд░ी рд╕े рдкिрдЯрд╡ाрдПंрдЧे। рдЬिрдирдХे рдирд╡рдЬाрдд рд╢िрд╢ुрдУं рдХो рдвूंрдв-реЭांрдв рдиाрдЪ-рдЧाрдиे рдЖрд╢ीрд╖рдиे рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ै рдЖрдк, рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдШрд░ рджूрд╕рд░े рд░ोрдЬ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рджेрдЦिрдП? рдШрд░ рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЖрдкрдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рднेреЬ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा।‘‘19
           рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХिрди्рдирд░ों рдХी рдпौрди рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ, рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рддрдеा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрди рдХी рддрд░рд╣ рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдлिрд░ рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХिрди्рдирд░ рддрдеा рд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░ेрдо рд╣ो (рдмिрди्рдиी рд╡ рдЬ्рдпोрдд्рд╕рдиा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े) рдпा рдХिрди्рдирд░ рддрдеा рдХिрди्рдирд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХрд░्рд╖рдг рднाрд╡ (рдкूрдирдо рдЬोрд╢ी рдж्рд╡ाрд░ा рдмिрди्рдиी рдХे рдк्рд░рддि) рдХिрди्рдирд░ों рдоें рднी рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓реЬрдХे-рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рднाрд╡рдиाрдПँ рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрдиोрдж рдХрд╣рддा рд╣ै ‘‘рддेрд░ी рдЭрд▓्рд▓ाрд╣рдЯ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдлोрди рдкрд░ рд╣рдо рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ोрдорд╡рд░्рдХ рдХी рдмाрддें рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рд╕्рдХूрд▓ рдХी рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рднी।‘’20  рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкूрдирдо рдЬोрд╢ी рдХे рд╕ाрде рдШрдЯिрдд рджुрд╖्рдХрд░्рдо рдХी рдШрдЯрдиा рд╕े рддो рдЖँрдЦे рдЦुрд▓ी рдХी рдЦुрд▓ी рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рджोрд╣рд░े рдЪрд░िрдд्рд░ рдкрд░ рднी рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди-рдЪिрд╣्рди рд▓рдЧाрддा рд╣ै।
           рдХिрди्рдирд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдорди рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдХрдИ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдореЬрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХी рддрд░рд╣ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣ै? рдРрд╕ा рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рд╡िрдиोрдж рднी рдЕрдкрдиी рдмा рд╕े рдХрд░рддा рд╣ै - ‘‘рдоेрд░े рдиुрди्рдиू рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣ै, рдмा?‘‘ 21 рдпрд╣ рд╕рдм рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рди рд╣ी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдмा рдХे рд▓िрдП। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдХрдИ рдмाрд░ рджोрдиों рд╣ी рдЖрдд्рдордзिрдХ्рдХाрд░ рдХे рднाрд╡ рд╕े рднी рднрд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрдиोрдж рдХा рдЖрдд्рдордзिрдХ्рдХाрд░ - ‘‘рдЙрдЪाрдЯ рдорди। рдзिрдХ्рдХाрд░ рд╕े рднрд░ा। рд╡िрдзि рдХी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЭेрд▓рдиे рдХा рдмूрддा рдирд╣ीं рдмрдЪा। рдХрдм рддрдХ рд▓реЬे рдХोрдИ рдЕрдкрдиे рд╕े, рдЕрдкрдиों рд╕े।…. рдХैрд╕े рдЬрди्рдоूं рдпрд╣ рддो рдирд╣ीं рдЪुрди рдкाрдпा। рдоौрдд рдЪुрди рд╕рдХрддा рд╣ूँ।“ 22  рдоाँ рдХा рдЖрдд्рдордзिрдХ्рдХाрд░, рдЙрд╕े рдпрд╣ рдЧ्рд▓ाрдиि рд╣рдоेрд╢ा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै рдХि рдХ्рдпों рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдХिрди्рдирд░ों рдХो рд╕ौंрдк рджिрдпा - ‘‘рдоेрд░ी рдоुрдЯ्рдаी рдоें рдкूрд░ी рддाрдХрдд рд╕े рдЬрдХреЬी рд╣ुрдИ рддेрд░ी рдмिрд▓рдЦрддी рд╣ुрдИ рдоुрдЯ्рдаी рдХो, рдЬो рдоुрдЭрд╕े рдЕрд▓рдЧ рди рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ाрде-рдкांрд╡ рдкрдЯрдХрддी рдЧिреЬрдЧिреЬा рд░рд╣ी рдеी, рдоैंрдиे рд╣ी рддो рдЙрд╕े рдзोрдЦा рджिрдпा рдеा। рдЕрдкрдиी рдоुрдЯ्рдаी рдХो рд╢िрдеिрд▓ рдХрд░….।‘‘23
           рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдХोрдИ рдХिрди्рдирд░ рдЬрди्рдо рд▓े рдЪुрдХा рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдлिрд░ рдХिрд╕ी рдирдП рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп рдкрд░िрд╡ाрд░рдЬрди рдХी рдХ्рдпा рдордиोрд╕्рдеिрддि рд╣ोрддी рд╣ै? рдЙрд╕े рдмреЬी рд╣ी рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдоोрдЯा рднाрдИ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╡ैрд╕ी рд╣ी рд╣ै - ‘‘рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╡рдЬрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ोрдиोрдЧ्рд░ाрдлिрд╕्рдЯ рдиे рд╣рд▓्рдХी рд╕ी рдЪिंрддा рдЬрддाрдИ рдеी। рд╕ुрдирдХрд░ рддेрд░ा рдоोрдЯा рднाрдИ рдПрдХрджрдо рд╕े рдЪिंрддिрдд рд╣ो рдЙрдаा। рдЙрд╕рд╕े рдЕрдЬीрдмोрдЧрд░ीрдм рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рд▓реЬрдХा рд╣ो рдпा рд▓реЬрдХी, рдЙрд╕े рджोрдиों рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ै рдордЧрд░ рд╡рд╣ рдЬрд░ा рдЧौрд░ рд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдмрддाрдП, рдЙрд╕рдХा рдЬрдирдиांрдЧ рдаीрдХ рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рди। рдХोрдИ рдиुрдХ्рд╕ рддो рдирд╣ीं। рдиुрдХ्рд╕ рд╣ो рддो рдЙрди्рд╣ें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдмрддा рджिрдпा рдЬाрдП। рдмрдЪ्рдЪा рдЧिрд░рд╡ा рджेंрдЧे рд╡рд╣। рдЕрднी рд╕рдордп рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХा рдкूрд░ा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै।‘‘24
           рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдордиोрд╕्рдеिрддि рдХा рдмреЬा рдХाрд░рдг рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдЙрд╕ рдмрдЪ्рдЪे рдХा рд╕्рд╡рдпं рджрд░्рдж рднрд░ा рдЬीрд╡рди рднी рд╣ै। рдХिंрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рднिрди्рди рдоाँ рдХी рджрд╢ा рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे рдк्рд░िрдп рд╣ै рдлिрд░ рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд▓реЬрдХा-рд▓реЬрдХी рд╣ो рдпा рдХिрди्рдирд░। рд╡िрдиोрдж рдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдХी рдордиोрджрд╢ा рднी рдЕрдЬीрдм рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै - ‘‘рдоै рддेрд░े рдкाрдкा рдХी рдЪुрдк्рдкी рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ोрдЪрддी рд╣ूँ рджीрдХрд░ा। рдоेрд░े рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдирджाрд░рдж рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдиे рд╢ाрдпрдж рдЙрдирд╕े рдЪुрдЧрд▓ी рдХрд░ рджी рд╣ै рдоेрд░ी рдордиः рд╕्рдеिрддि рдХी рдХि рд╡े рдоुрдЭрд╕े рдХोрдИ рднी рдРрд╕ा рд╕рд╡ाрд▓ рди рдкूрдЫें рдЬो рдоेрд░ी рджुрдЦрддी рд░рдЧ рдХो рдХुрд░ेрдж рджे।‘‘25
           рдЗрддрдиे рдЕрд╕рд╣рдиीрдп рдЬीрд╡рди рдХो рд╡िрдиोрдж рдФрд░ рдмा рджोрдиों рд╣ी рдЬिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ै। рдХिंрддु рдлिрд░ рднी рд╡िрдиोрдж рдХी рдкीреЬा рдХрд╣ी рдЕрдзिрдХ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдПрдХрджрдо рдЕрдХेрд▓ा рдРрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рд░рд╣рдиे рдоें рд╡िрд╡рд╢ рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕рдХी рд╣ै рд╣ी рдирд╣ीं। рди рд╡рд╣ाँ рдХे рддौрд░-рддрд░ीрдХे, рд╡ рд╡ैрд╕ी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХрддा рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдм рдЙрд╕े рд╡ो рдмрдиाрдиें рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддा। рдХिंрддु рдЗрди рд╕рдмрд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рдоाрдирддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдиाрдЪ-рдЧाрдиे рд╕े рдкрд░े рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рднрд░े рдЬीрд╡рди рдХो рдЬीрдиे рдХी рдЪाрд╣ рдмрдиाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै, рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рдЬैрд╕े рддрдоाрдо рд▓ोрдЧो рдХे рд▓िрдП рдЬो рдЙрд╕рдХी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХो рдЕрднिрд╢рдк्рдд рд╣ै। рдпрд╣ी рдЙрд╕рдХी рд▓реЬाрдИ рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рд╕े। рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै - ‘‘рд╕ाрдоाрди्рдп рдордиुрд╖्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдкрд╣рдЪाрдиे рдЬाрдиे рдХी рдЦ्рд╡ाрд╣िрд╢ рд░рдЦрддा рд╣ूँ।‘‘ 26
           рд╡рд╣ рд▓рдЧाрддाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рддो рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ी рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рд╕्рд╡рдпं рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рднी рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЧुрд░ूрдУं рдХी рдЧрдж्рджी рдХी рдЪाрд╣ рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рднी рдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиे рдХी рд╣рдж рдкрд░ рднी рд╡ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрдиोрдж рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рднी рд▓рд▓рдХाрд░рддा рд╣ुрдЖ рдХрд╣рддा рд╣ै рдЬो рдЖрдЬ рджрд╢ा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬिрддрдиा рд╕рдоाрдЬ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╡े рдЦुрдж рднी। рд╡рд╣ рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें рдХрд╣рддा рд╣ै - ‘‘рдЕрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдд्рд╡ों рдХे рд╣ाрде рдХी рдХрдардкुрддрд▓ी рдмрдирдиे рдоें рдЬिрддрдиी рднूрдоिрдХा рдХिрди्рдирд░ों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░-рддिрд░рд╕्рдХाрд░ рдХी рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдХрдо рдЙрдирдХे рдкрдердн्рд░рд╖्рдЯ рдиिрд░ंрдХुрд╢ рд╕рд░рджाрд░ों рдФрд░ рдЧुрд░ूрдУं рдХी рдирд╣ीं। рдКрдкрд░ рд╕े рд╡िрдХрд▓्рдкрд╣ीрдирддा рдХी рдХुंрдаा рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЖंрдзी рдХा рддिрдирдХा рдмрдиा рджिрдпा।‘‘27
           рд╕рдм рдХुрдЫ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рджे рдкाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдкाрдИ рд╣ैं рдХि рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдХोрдИ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдзाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдоाрдирд╡ीрдп рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рд╕्рддुрддः рдРрд╕ा рд╕рдоाрдзाрди рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрдЦंрдб рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдпाрдиी рдЙрд╕рдоें рддिрд╡ाрд░ी рдХे рдлोрди рдкрд░ рд╡िрдиोрдж рдХो рджिрдП рдЧрдП рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдХी рддрд░рд╣ рдХрдердиी рдФрд░ рдХрд░рдиी рдХे рдмीрдЪ рдХैрд╕ी рднी рдлांрдХ рди рд╣ो। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд▓ेрдЦिрдХा рдиें рдРрд╕े рд╕рдоाрдзाрди рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рднी рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЪрд░рдо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕंрдд рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдмिрди्рдиी рдЙрд░्рдл рд╡िрдиोрдж рдХрд╣рддा рднी рд╣ै - ‘‘рдХिрд╕ी рдЕрднिрднाрд╡рдХ рдХो рдкुрдХाрд░ рд▓рдЧाрдиी рд╣ोрдЧा рдмा। рд╕реЬी-рдЧрд▓ी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдлाреЬрдХрд░ рдлेंрдХ рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬрд▓ा рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬрд▓ा рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рднрд╕्рдо рдХрд░ рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рджुрд╕्рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдоाрдд्рд░ рд╕ाрд╣рд╕ рднрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं। рдЬрдирдиांрдЧ рджोрд╖ी рдФрд▓ाрдж рд╕े рдХ्рд╖рдоा рдоांрдЧрддे рд╣ुрдП। рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП। рдоेрд░े рдмेрдЯे, рдоेрд░ी рдмेрдЯी, рдЬрд╣ाँ рднी рд╣ो, рдЬैрд╕े рднी рд╣ो, рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдУ। рдШрд░ рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рднूрд▓ рдХा рдкрд░िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ी рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।“28
           рд╣ाрд▓ांрдХि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдХрдИ рд╕ीрдоाрдПँ рднी рд╣ैं рдЬो рдкाрдардХ рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдХрдИ рдмाрд░ рдЦрдЯрдХрддी рднी рд╣ैं рдЬैрд╕े - рдХрдеा рдФрд░ рдкाрдд्рд░ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ाрджों рд╡ाрд▓े рдпे рдкрдд्рд░ рдкрд╣рд▓ी рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╣ी рд╡ैрд╕े рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рди рд▓рдЧрдХрд░, рдХृрдд्рд░िрдо рдФрд░ рдЖрд░ोрдкिрдд рд╣ोрдиे рдХा рдмोрдз рджेрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рддो рд╕ंрдмोрдзрди рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрд░ी рдЪिंрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпे рдкрдд्рд░ рдкाрдардХो рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдпे рдкрдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдмिрди्рдиी рдХे рд╣ैं рдмा рдХे рднी рдпрджि рдХुрдЫ рдкрдд्рд░ рд╣ोрддे рддो рд╢ाрдпрдж рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ो рдкाрддा рд╣ै। рдХिंрддु рдЗрди рд╕рднी рдХрдоिрдпों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд▓ेрдЦिрдХा рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬो рд╣ै рдХिрди्рдирд░ рдХो рднी рдордиुрд╖्рдп рдоाрдирдХрд░ рд╕рднी рдЕрднिрднाрд╡рдХों рд╕े рдПрдХ рдЕрдкीрд▓ рдХी, рдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ी рдХрд░ें।
 
 рд╕ंрджрд░्рдн
1. ‘рдкोрд╕्рдЯ рдмॉрдХ्рд╕ рдиंреж 203 рдиाрд▓ा рд╕ोрдкाрд░ा‘, рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓ (рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкेрдкрд░ेрд╡ैрдХ्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 2016) рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 193
2. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 42
3.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 172
4. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 9 рд╡ 10
5.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 11
6.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 183
7.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 20
8.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 24
9.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 73
10.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 112
11. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 110
12.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 46
13.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 26
14.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 195 рд╡ 196
15. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 155
16. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 158    
17.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 111
18. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 153
19.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 186 рд╡ 187
20.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 31
21.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 13
22.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 33
23. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 21
24. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 22
25.  рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 70
26. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 113
27. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж 86
28. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंреж
177