Showing posts with label 202201H. Show all posts
Showing posts with label 202201H. Show all posts

рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी рдХी рдкाँрдЪ рдХрд╡िрддाрдПँ

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी
рдкेंрдЪ, рдХुрдЫ рджाँрд╡рдкेंрдЪ

рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рдордЫрд▓िрдпाँ
рдФрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рд╕ीрдкों рдоें рд░िрд╢्рддे
рд░ेрдд рдкрд░ рдЪрд▓рддे рдКँрдЯ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे।

рдХुрдПँ рдХे рдоेंрдврдХ
рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे рдХ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ैं
рд╕рдоुрдж्рд░ी рдордЫрд▓िрдпाँ рдпा рд╕ीрдкें

рд╕ूрд░рдЬ рдФрд░ рдЪांрдж рдХो рд╕рдм рдкрддा рд╣ै
рдкрд░ рд╡े рд╡्рдпрдХ्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдЕрд╡्рдпрдХ्рдд
рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ
рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं рдЕрд╡्рдпрдХ्рдд рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рдоें।

рдХिрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдкрд╣ेрд▓ी рд╣ैं
рд░ेрдд рдкрд░ рдЪрд▓рддे рдКँрдЯ рднी।

рджेрд╕ рдЬाрдирддे рд╣ैं рдКँрдЯ
рд▓ेрдХिрди рд╡े рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рд╕рдоुрдж्рд░
рдордЫрд▓िрдпाँ рд╕рдоुрдж्рд░ рдХो рдиाрдкрдХрд░ рднी
рд░ेрдд рдкрд░ рдирд╣ीं рдЪрд▓рддीं, рдХ्рдпोंрдХि
рд░ेрдд рдФрд░ рдордЫрд▓ी рдХे рд░िрд╢्рддे рдирд╣ीं рд╣ोрддे।
***

рджो рдкाрдЯों рдХे рдмीрдЪ

рдЬूрддे рдФрд░ рдЪрдк्рдкрд▓ें рдмрдиाрддा рдЖрджрдоी
рд░िрдХ्рд╢ा рдЦींрдЪрддा рдЗंрд╕ाрди
рдФрд░ рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рддी рд╕्рдд्рд░ी
рджो рдкрд╣ाреЬों рдХे рдмीрдЪ
рдкрд╣ाреЬ рд╕ी реЫिंрджрдЧी
рдЬीрддे рд╣ैं рд▓ोрдЧ

рдЗрди्рд╣ें рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦрдиा рдирд╣ीं рдкрддा,
рдЧрд▓्рдк рд╕ुрдиाрдиा рдирд╣ीं рдЖрддा,
рд▓ेрдХिрди рдЬी рд▓ेрддे рд╣ैं реЫिंрджрдЧी।

рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рд╣ै рдЯेрдХुрдЖ рдбोрд░
рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рд╣ै рдЕрдкрдиे рдкैрд░ों рдХा рдмрд▓
рдФрд░ рдЪैрди рдХी рдкрдХреЬ
рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рд╣ै рдЕрдкрдиा рдЦांрдЪी, рдЦुрд░рдкी
рдФрд░ рд╣ँрд╕िрдпा-рд╣рдеौреЬा

рдЗрди्рд╣ें рдкрддा рд╣ै рдЬीрд╡рди рдХी рдЬीрдд
рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рдоाрдирддे।
*** 


рд╕ोрдЪ

рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рд╢рдм्рдж рднी рдирд╣ीं рд╕рдордЭा
рдЙрд╕рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╣ै
рдЙрд╕рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдЕрдЪ्рдЫाрдЗрдпाँ
рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдЫुрдк рдЧрдИं

рд╣рд╡ा, рдЕрдЧ्рдиि, рдкाрдиी рд╕े рдбрд░рдХрд░
рдФрд░ рдбрд░рдХрд░ рдЖрдХाрд╢ рд╕े
рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдЯूрдЯрдХрд░ рднрдпрд╡рд╢
рдЙрд╕рдиे рдЬрди्рдо рдирд╣ीं рд▓िрдпा

рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиा рдХि
рдЗрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд░рд╣ेрдЧा
рдкंрдЪрдорд╣ाрднूрддों рд╕े рдЗрддрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें
рдХोрдИ рдирд╣ीं рд╣ै
рдИрд╢्рд╡рд░ рднी рдирд╣ीं,
рдк्рд░рдХृрддि рднी рдирд╣ीं, рд╕рдо्рднрд╡рддः
рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं।
***


рдХрд░ рджो рдоेрд░ा рд╕рдд्рдп-рдкрде рдк्рд░рд╢рд╕्рдд

рд╕рдд्рдп рдХे рдЕрдиुрд╖्рдаाрди
рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░рдиा
рд╕ीрдЦा рдоैंрдиे рдЖрдкрд╕े
рдЖрдкрд╕े рд╣ी рд╕ीрдЦी рдоैंрдиे
рдИрдоाрдирджाрд░ी।

рдЖрдкрдиे рд╣ी рдоेрд░े рднीрддрд░ рд╕рдд्рдп рдХा
рдк्рд░рдЬ्рдЬ्рд╡рд▓िрдд рдХिрдпा рд╣ै рджीрдкрдХ
рдЖрдкрд╕े рд╣ी рд╕ीрдЦी рдоैंрдиे
рджुрдиिрдпाрджाрд░ी।

рдЖрдкрдХा рд╣ी рд░рдХ्рдд рдмрд╣ рд░рд╣ा
рдоेрд░े рднीрддрд░ рд╕рдд्рдп рд╕ा
рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдкूрдг्рдпाрдд्рдоा рд╣ैं
рд╣े рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ!

рд╕рдд्рдп рдХा рд╣рдоेрд╢ा рдоुрдЭрдоें
рдк्рд░рдХाрд╢ рднрд░ рджो
рднрдЯрдХूँ рдЕрдЧрд░ рдоैं рд╕рдд्рдп рд╕े рдХрднी
рдЖрдХрд░ рдоेрд░ा рд╕рдд्рдп-рдкрде рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░ рджो।
***


рдЪुрдиाрд╡

рдЕрдкрдиा рдорддाрдзिрдХाрд░
рдЖрдд्рдоा рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдкрд░
***

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп - рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдирдорд╕्рдХाрд░,

рднाрд░рддीрдп рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕ рдкрд░ рдЖрдк рд╕рднी рдХो рд╣ाрд░्рджिрдХ рдоंрдЧрд▓рдХाрдордиाрдПँ! рд╣рдоाрд░े рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХा рд╕рдкрдиा рд╕рдЪ рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡ीрд░ों рдХा рдЬीрд╡рди рдЧрдпा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рд░िрдкрдм्рд▓िрдХрди рдЖрд░्рдоी рдХे рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдЕрддि-рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕े рдЕрдзिрдХांрд╢ рдкреЭрдиे-рд▓िрдЦрдиे рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрддे рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕ृрдЬрди, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЖрджि рд╕े рднी рдЬुреЬा рдеा। рдЕрд╢реЮाреШ рдЙрд▓्рд▓ा рдЦाँ, рдкंрдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдмिрд╕्рдоिрд▓, рдФрд░ рдЪंрдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдЖреЫाрдж, рдпे рддीрдиों рдХрд╡ि рдеे। рд╕ेрддु рдХे рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЖреЫाрдж рдХी рдПрдХ рдХाрд╡्рдп рд░рдЪрдиा рд▓ी рдЧрдпी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдоिрддा рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджेрд╢ рдХी рдЖреЫाрджी рдХी рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рднी рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рд╕्рдХрд░्рджू рджुрд░्рдЧ рдХी рдШेрд░ाрдмंрджी, рд╕ेрддु рдХी рдиिрдпрдоिрдд рд▓ेрдЦिрдХा рд╢рд╢ि рдкाрдзा рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдШрдЯрдиा рдеी। рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЙрдирд╕े рд╕ुрдирддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдоाрдоा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдХрд░्рджू рдХिрд▓े рдХी рдХрд╣ाрдиी।
 
рдЬрдирд╡рд░ी рдоाрд╕ рдоें рд╕ंрд╕ाрд░ рднрд░ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрд░ рднी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЪрд░्рдЪाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि, рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢्рд╡рднाрд╖ा рдмрдирдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЦреЬी рдмाрдзाрдУं рдкрд░ рдЧрдо्рднीрд░ рд╡ाрд░्рддाрдПँ рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЕрдиेрдХ рднाрд╖ाрдУं рдкрд░ рд╡िрд▓ुрдк्рддि рдХा рд╕ंрдХрдЯ рдоंрдбрд░ा рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд╖ा-рд╡िрд▓ुрдк्рддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╕рдмрд╕े рд╕рд░рд▓, рдФрд░ рд╕ीрдоिрдд рдХ्рд╖рдорддा рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ाрдПँ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХाрд▓ рдХे рдЧाрд▓ рдоें рд╕рдоाрддी рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХो рдЬрдЯिрд▓рддрдо рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े, рдЙрд╕े рдоृрддрднाрд╖ा рдмрддाрдиे рд╡ाрд▓े рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдирдХाрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рдХि рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЖрдЬ рднी рднाрд░рдд рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрд╣рд░ рдк्рд░рддिрджिрди рд╕рдорд╕्рдд рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ुрдиी рдФрд░ рд╕ुрдиाрдпी рдЬाрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕рдоें рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ैं। рдЙрд╕рдХा рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рд╣реЫाрд░ों рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдЖрдШाрдд рднी рдЙрд╕ рд╕рд╢рдХ्рдд рднाрд╖ा рдХो рдирд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХे। рд╣िंрджी рдХे рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдпрд╣ рдмाрдд рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиी рдЪाрд╣िрдпे рдХि рд╕рд░рд▓ीрдХृрдд рднाрд╖ा рдПрдХ рдХрдореЫोрд░ рднाрд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै, рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рднाрд╖ा рд╕े рдкрд╣рд▓े рдирд╖्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ै। рдмिрдиा рд▓िрдкि рдХी рднाрд╖ा, рд▓िрдЦिрдд рднाрд╖ा рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рдФрд░ рдлिрд░ рднाрд╖ा рдХी рд╕рд░рд▓рддा рд╣ै рдХ्рдпा? рдЬो рд╣рдоें рдкрддा рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рд░рд▓ рд╣ै, рдЬो рд╣рдо рдкрддा рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╡рд╣ рдЬрдЯिрд▓ рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै। рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ा рд╣рд░ рджैрдиंрджिрди рдХृрдд्рдп рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЬрдЯिрд▓ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдЬрдЯिрд▓ рд╕рдн्рдпрддा рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдпे рд╡े рд╣ी рднाрд╖ाрдПँ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЬрдЯिрд▓ рд╡िрд╖рдпों рдХो рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे, рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рд╣рдо рд╣िंрджीрднाрд╖िрдпों рдХे рд▓िрдпे рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। 

рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी рдХे рдЬрди्рдорджिрд╡рд╕ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдпाрдж рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдЬी।

рдЗрд╕ рдоाрд╣ рдоें рд╣рдордиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, рдФрд░ рд╣िंрджी рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдПрдХ рд╕्рддрдо्рдн рдордзुрджीрдк рдХो рдЦो рджिрдпा рд╣ै। рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि!

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
31 рдЬрдирд╡рд░ी 2022 ✍️

рдкाрдЧрд▓: рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕ी рд▓рдШुрдХрдеा, рджो рд╕्рд╡рд░ों рдоें

рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯрд░ рдЙрд╖ा рдЫाрдмреЬा рдХे рд╕ाрде рд╕ंрд╡ाрджों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдХी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕ी рд▓рдШुрдХрдеा 'рдкाрдЧрд▓'

(Courtesy Radio Playback India рд░ेрдбिрдпो рдк्рд▓ेрдмैрдХ рдЗंрдбिрдпा рдХे рд╕ौрдЬрди्рдп рд╕े)

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЬрдирд╡рд░ी 2022

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 6, рдЕंрдХ 8, рдЬрдирд╡рд░ी 2022

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा, рд╡्рдпंрдЧ्рдп, рдЧрдж्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп

рд╡िрд╢ेрд╖

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдзрд░ोрд╣рд░

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп


рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рдХाрд╡्рдпाрдиुрд╡ाрдж: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


India as an IT Superpower
(Anurag Sharma)


рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
Basic Hindi 2 Workbook
(Sonia Taneja)

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк

рдкрд╡рдирджीрдк рдХौрд░

рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдкंрдЬाрдмी рдпुрд░्рдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдкрдЯिрдпाрд▓ा। рдЪрд▓рднाрд╖: +91 981 401 0529
рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдпрдеाрд░्рде рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЗрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдоाрдирд╡ рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рд╣ुрдИ рдЬрдм рд╡рд╣ рд╕्рд╡ाрдиुрднूрддि рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рджुрдЦ рддрдеा рд╕ुрдЦ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рд╕े рдЖंрджोрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рддрднी рдХाрд╡्рдп рдЙрд╕рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдиिрдХрд▓ рдЙрдаा рдЗрд╕ी рд▓िрдП рдЙрд╕ рдиे рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рдЬो рдХुрдЫ рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЙрд╕े рдзрд░ोрд╣рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕े рд╣ी рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। “рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕рдоाрдЬीрдХрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдорд░рд╕рддा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдоाрдирд╡ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХो рдмुрдирддा рд╣ै। рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдп рдоें рд▓ोрдХ рдоाрдирд╕ рдХी рд╡्рдпрдеा, рдЪिंрддा, рдк्рд░рд╕рди्рдирддा, рдХрд▓्рдкрдиा, рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╕्рдоृрддि рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै।’’   рд▓ोрдХ рдоाрдирд╕ рдХी рд╕рд░рд▓ рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╕рдЪ्рдЪा рд░ूрдк рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдоें рд╣ी рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм рд▓ोрдХ рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рд╡ेрдЧों рдХो рд╕ंрдЧीрддрдордп рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рддрдм рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХा рдЙрдж्рдп рд╣ुрдЖ। “рд▓ौрдХिрдХ рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЧाрди рд╢ैрд▓िрдпों рдЕрдерд╡ा рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ों рдЕрдерд╡ा рд▓ोрдХ рдЧाрдпрди рдХी рд╡िрд╡िрдз рдкрд░िрдкाрдЯिрдпों рдХी рдЕрдиुрдХृрддि рд╣ोрддे рд╣ैं।’’   рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк рд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХी рд╡िрдзिрдпाँ рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдХ рдорди рдЕрдкрдиी рдЦुрд╢ी, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। “рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рд╕े рднाрд╡ рд▓ोрдХ рдЧीрддों рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╣ैं। рдЬिрдирдХो рд▓ोрдХ рд╕рдоूрд╣ рдиे рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджेрдХрд░ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░िрдп рдмрдиा рд▓िрдпा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрди рд╕ाрдзाрд░рдг рдоें рд░ुрдЪि рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдмाрд░-рдмाрд░ рдЗрди рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рдХो рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрддे рд╣ैं।’’   рд▓ोрдХ рдЪिрдд рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХрд╡ि рдХा рд╕ंрдмंрдз рд▓ोрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд▓ोрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХो рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬрди-рдЬрди рддрдХ рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдп рдЬрди рдоाрдирд╕ рдХे рдХрдг्рда рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд╣ी рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдоाрдирд╡ рд╣्рджрдп рдХे рдЙрдж्рдЧाрд░ों рдХो, рд░ुрдЪिрдпों рдХो рддрдеा рднिрди्рди-рднिрди्рди рдк्рд░рдеाрдУं рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдЧाрдпрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдкूрд░्рдг рд╕рдорди्рд╡िрдд рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ोрдХ рд╕े рд╣ी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрддि рд╕рджा рдк्рд░рд╡ाрд╣рдоाрди рдирджी рдХी рдзाрд░ा рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै, рдЬो рдПрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЧрддि рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै।
рд╕рдоाрдЬ рдоें рдРрд╕ा рдХोрдИ рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рдкрд░्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХे рдмिрдиा рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ो। рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдкрд░्рд╡ों, рдЙрдд्рд╕рд╡ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдиुрднрд╡ों, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ों рдХो рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं। “рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдп рд▓ोрдХ рдоाрдирд╕ рдХी рд╕рд╣рдЬ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдЪ्рдЪी рдЭрд▓рдХ рдпрджि рдХрд╣ीं рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдоें рд╣ी рд╣ै। рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдоें рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХी рдЧंрднीрд░ рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рд╢рдХ्рддि рдЫिрдкी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд╣рдоाрд░े рдЬाрддीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЕрдоूрд▓्рдп рдиिрдзि рд╣ैं। рдЬाрддीрдп рд╣ृрджрдп рдХी рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓, рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ, рд╕ंрдпोрдЧ-рд╡िрдпोрдЧ рдЖрджि рдХी рднाрд╡рдиाрдПँ рднिрди्рди-рднिрди्рди рдк्рд░рдеाрдУं рдХे рдЧीрддों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдИ рд╣ैं।’’   рд▓ोрдХрдЪिрдд्рдд рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рддрдеा рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдоाрдирд╡ рд╣्рджрдп рдоें рдЙрдардиे рд╡ाрд▓े рднाрд╡ों рдХी рд╕рд╣рдЬ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рд▓ोрдХрдЪिрдд्рдд рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рддрдеा рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдоौрдЦिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЧाрди рд╢ैрд▓िрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХाрд╡्рдп рднेрджों рдХो, рдЬिрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै।  рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдоौрдЦिрдХ рд╕ंрдЪाрд░िрдд рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ рдкीреЭी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рддрдХ рд╣рд╕्рддांрддрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдиिрд░ंрддрд░рддा рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕्рдорд░рдг рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рдоें рд▓ोрдХ рдХी рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк рджेрддे рд╣ैं। рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣рд░ рдПрдХ рдкрд░्рд╡ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЧाрдпрди рдХी рд╡िрд╡िрдз рдкрд░िрдкाрдЯिрдпाँ рд╣ैं рдЬिрд╕े рд▓ोрдХ рдорди рд╣рд░ рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдкрд░ рдЧाрддा рдЧुрдирдЧुрдиाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЧाрдпрди рдХी рдпрд╣ рдХрд▓ा рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рдоें рдкीреЭी рджрд░ рдкीреЭी рд╕ंрдЪрд░िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рдХा рдЧाрдпрди рдФрд░ рд░рдЪрдиा рдХрднी рднी рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдпрд╣ рд▓ोрдХ рдХी, рд╕рдоूрд╣ рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै। 
рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХी рд░ुрдЪि рдЬрди рд╕ाрдзाрд░рдг рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдЭрд▓рдХ рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдк рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд░рдЪрдпिрддा рднी рдЗрди рд▓ोрдХ-рдХाрд╡्рдп рд░ूрдкों рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं। “рдХिрд╕ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो рдЬрдм рднी рдЬрдирддा рдХे рдирдЬрджीрдХ рдЬाрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬी рдФрд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпा рдХोрдИ рдФрд░ рдЙрдкрджेрд╢ рд▓ोрдЧों рдХो рджेрдиा рдЪाрд╣ा рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рддрдд्рд╡ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрднिрдоंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдХे рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी।”   рдЬрдм рд░рдЪрдпिрддा рдХे рдорди рдоें рднाрд╡ों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдЙрдд्рдХрдЯ рд▓ाрд▓рд╕ा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдЬिрд╕ рд▓ोрдХрдЪिрдд्рдд рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рдиिрд░ंрддрд░ рд░рд╣ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рд▓ोрдХ рд╕ंрдЧीрдд, рд╕ंрд╡ेрджрди рд╢ैрд▓ी рдоें рд╡рд╣ рдЬीрддा рд╣ै рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рд╡рд╣ рд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрднिрди्рди рд╢ैрд▓िрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рднाрд╡ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрдзрди рдмрдиा рд▓ेрддा рд╣ै। рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдпा рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрддा рд╣ै рдмреЭрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрдкाрд░्рд╢्рд╡ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдФрд░ рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
  
рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
[1] рд╣рд░ि рд╕िंрд╣ рдкाрд▓, рдм्рд░рдЬ рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдпःрд╕рдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн, рдиीрд░рдЬ рдмुрдХ рд╕ैंрдЯрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 2005, рдкृрд╖्рда 10
[2] рд░рд╡ीрди्рдж्рд░, рдн्рд░рдорд░, рд╣िрди्рджी рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХ рддрдд्рд╡, рднाрд░рддी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоंрджिрд░, рджिрд▓्рд▓ी, 1961, рдкृрд╖्рда 122
[3] рдХрд░рдиैрд▓ рд╕िंрд╣, рдеिंрдж, рд▓ोрдХрдпाрди рддрдеा рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдкंрдЬाрдмी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд░рд╡ि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖.1973, рдкृрд╖्рда 137
[4] рдиुрдкेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╢рд░्рдоा, рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХा рд▓ोрдХрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди, рдЕрдиुрдкрдо рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкрдЯрдиा, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 1979, рдкृрд╖्рда 3
[5] рд░рд╡ीрди्рдж्рд░, рдн्рд░рдорд░, рд╣िрди्рджी рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХ рддрдд्рд╡, рднाрд░рддी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоंрджिрд░, рджिрд▓्рд▓ी, 1961, рдкृрд╖्рда 9


рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░ंрдеः
рдеिंрдж, рдХрд░рдиैрд▓ рд╕िंрд╣ः рд▓ोрдХрдпाрди рддрдеा рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдкंрдЬाрдмी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд░рд╡ि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 1973
рдкाрд▓, рд╣рд░ि рд╕िंрд╣ः рдм्рд░рдЬ рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдпःрд╕рдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн, рдиीрд░рдЬ рдмुрдХ рд╕ैंрдЯрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 2005
рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдп рдХे рдХ्рд╖िрддिрдЬ, рдЕрдиंрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 2005.
рдн्рд░рдорд░, рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ः рд╣िрди्рджी рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХ рддрдд्рд╡, рднाрд░рддी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоंрджिрд░, рджिрд▓्рд▓ी, 1961.
рд╢рд░्рдоा, рдиुрдкेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рд╕ाрджः рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХा рд▓ोрдХрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди, рдЕрдиुрдкрдо рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкрдЯрдиा, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 1979.
рд╡рдгрдЬाрд░ा рдмेрджी, рд╕ोрд╣िंрджрд░ рд╕िंрд╣: рдкंрдЬाрдмी рд▓ोрдХрдзाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡рдХोрд╢, рдиैрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рд╢ॉрдк, рджिрд▓्рд▓ी, 2009

рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै рдЬ़рд░ूрд░ी

рджрд░्рд╢рдиी рдк्рд░िрдп

darshanipriya99@gmail.com

рдкुрд░ाрддрди рд▓ेрдЦों рдоें рдЕрдд्рд╡िрдХा рдХрд╣े рдЬाрдиे рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 17 рдк्рд░ांрддों рдоें рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдлैрд▓े рдХुрд▓ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХे 8.6 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рд╕े рднाрд░рдд рднूрдоि рдХा рдЧрд╣рд░ा рдиाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ंрднрд╡рддः рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЙрди्рд╣ें рдЧिрд░िрдЬрди рдиाрдо рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рдоंрддрд╡्рдп рднी рдпрд╣ी рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा рдХि рднाрд░рддीрдп рднू рднाрдЧ рдХी рд╡ृрд╣рдд्рддрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдЬीрд╡ंрдд рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЬोрдб़ा рдЬा рд╕рдХे। рджेрд╢ рднрд░ рдХे 698 рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рдЕрдкрдиी рд╕рдоृрдж्рдз рд╡िрд░ाрд╕рдд рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╢िрдХ्рд╖ा,рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХे рд╕्рд░ोрддों рдФрд░ рдЙрдж्рдпрдоिрддा рд╕े рд╕ाрд▓ो рджूрд░ рд░рд╣े рдЗрди рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХा рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рд╕े рдХрдЯे рд░рд╣рдиा рдЕрдм рдЕрдЦрд░рддा рд╣ै। рдмрджрд▓े рд╕рдордп рдоें рдЙрдирдХा рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЗрддрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬुрдб़рдиा рди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдЕрдкिрддु рдЕрдд्рдпाрд╡рд╢्рдпрдХ рднी। рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдкेрд╢ेрд╡рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╣ी рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╡ैрд╕े рднी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै। рдЬ्рдЮाрдиाрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЗрддрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдоांрдЧ рд╣ाрд▓ рдХे рджिрдиों рдоें рддेреЫी рд╕े рдмреЭी рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡ैрд╡िрдз्рдпрддा рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡िрдХा рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЬрд░िрдпे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा рд╣ै рддो рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоूрд▓ рдорди्рдд्рд░ рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдпा рд╕ूрдЪрдиाрдкрд░рдХ рдЬ्рдЮाрди рдЖрдо рдЬрди рдЬीрд╡рди рдХो рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рд╡िрдХрд▓्рдк рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрддा рд╣ै।рд▓ेрдХिрди рд╡ृрдд्рддिрдкрд░рдХ рд╡ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмिрдиा рдЕрд░्рдеोрдкाрд░्рдЬрди рдХी рд░ाрд╣ рдХрдаिрди рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡ंрдЪिрдд рдпा рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдпा рд╡ृрдд्рддिрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЦाрд╕ा рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬाрдиा рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рддाрдХि рд╡ृрдд्рддिрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмूрддे рд╣ी рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╡рд▓рдо्рдмी рдЬрдирдЬाрддीрдп рдкीреЭी рддैрдпाрд░ рдХी рдЬा рд╕рдХे।

рд▓ेрдХिрди рдЪिंрддрдиीрдп рд╣ै рдХि рджेрд╢ рдХे рд╕ुрджूрд░ рд╡рдирд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЗрддрд░ рдХрднी рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░ी рд╕рдордХрдХ्рд╖ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡ांрдЫिрдд рдорд╣рдд्рддा рдирд╣ीं рджी рдЧрдИ। рдЖрдЬ рднी рджेрд╢ рдХे рдмрдб़े рдЬрдирдЬाрддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕рдд्рддрд░ рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХॉрд▓ेрдЬों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЬैрд╕ी рдХोрдИ рдПрдЪ्рдЫिрдХ рдпा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд╡िрдзिрд╡рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं।

рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдХाрджрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рдХा, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЪुрдиौрддिрдпों рдФрд░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдХाрд░्рдп-рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЧрд╣рд░ा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдХौрд╢рд▓ рдПрд╡ं рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рдЦрдХрд░ рджेрдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬ्рдЮाрди, рдХौрд╢рд▓ рдЕрднिрд╡ृрддि рдХा рдПрдХ рдПрдХीрдХृрдд рд░ूрдк рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рддेреЫी рд╕े рдмрджрд▓рддी рдХाрдордХाрдЬ़ी рджुрдиिрдпा рдоें реЫрд░ूрд░ी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдХौрд╢рд▓ рдмрд▓्рдХि рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдЬ्рдЮाрди,рдЕрднिрд╡ृрддि рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдХिрд╕ी рдкेрд╢े рдХे рд▓िрдП реЫрд░ूрд░ी рд╕ॉрдл्рдЯ рд╕्рдХिрд▓ рднी рджिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рджेрд╢ рдоें рдЬрдирдЬाрддीрдп рдпुрд╡ा рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ों рдХी рдПрдХ рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै рдЬिрдирдоें рд╕े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХेрд╡рд▓ рдмुрдиिрдпाрджी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рднрд░ोрд╕े рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд╕ंрд╡ाрд░рдиे рдХे рджिрд╡ाрд╕्рд╡рдк्рди рдоें рд╣ै। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдХोрдИ рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं। рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдЧाрд╣े рдмрдЧाрд╣े рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рднी рд╣ो рдЬाрдП рддो рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХी рднाрд░ी рдХрдоी рдмाрдзा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЖрдмाрджी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЬрд░िрдпे рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ाрдиा рджुःрд╕्рд╡рдк्рди рд╣ी рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЕрддीрдд рдоें рднी рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे рдЬाрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдЕрдкिрддु рдЙрдирдХे рдЙрдирдХे рд╕рдлрд▓ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рдЕрдб़рдЪрдиें рдЕрдзिрдХ рдЖрдИ рд╣ैं। рдкेрд╢ों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ैрд╕िрдпрдд рдХे рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдо рдиे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рд╕े рджिрдХ्рдХрдд рдкैрджा рдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдиे рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЖрдо рдЬाрди рдХी рд╕рдордЭ рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЪрдпрди рдХो рднी рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдРрд╕े рдХрдИ рдХाрд░рдг рд╣ैं рдЬिрд╕рдиे рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓ोрдЧो рдХी рд╕ोрдЪ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдФрд░ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЦрд░ाрдм рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕рдоें рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рддुрд░ंрдд рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╡िрдХрд▓्рдк рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдЬ्рдпाрджा рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЫाрдд्рд░ рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ो рд╕рдХें। рдЗрд╕рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд▓ाрдиा рдПрдХ рдмреЬा рдмुрдиिрдпाрджी рдХрджрдо рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдиिрдпुрдХ्рддि,рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा, рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЖрджि рд╕рднी рдХाрд░рдгों рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕े рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рди рдХрд░ рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬोреЬा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рд╕рднी рдЫाрдд्рд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрди рд╕рдХे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдзाрд░ा рдХो рдЪुрдирдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рд╣ो। рдЕрд░्рд╣рддाрдУं /рд╕рд░्рдЯिрдлिрдХेрдЯ рдФрд░ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕рдордХрдХ्рд╖рддा рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рддाрдХि рдЫाрдд्рд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмीрдЪ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЖ-рдЬा рд╕рдХें। рдЗрд╕рд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдмрдиाрдиे, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рдмреЭाрдиे рдФрд░ рд╕рднी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдерд╡ा рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдПрд╡ं рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдкреЭрдиे рдХे рдоौрдХे рджेрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी।

рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ो рдЬिрд╕рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдХрд░िрдпрд░ рдХे рджौрд░ाрди рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЪुрдирдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рд╣ो рдФрд░ рд╡े рдЗрд╕ рдЪुрдиे рдЧрдП рд╡िрдХрд▓्рдк рдкрд░ рдПрдХ рдЙрдЪिрдд рд╕рдордпाрд╡рдзि рддрдХ рдХाрдо рдХрд░ рд╕рдХें। рдЗрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдХोрд░्рд╕ рдХा рд▓ाрдн рдоिрд▓ेрдЧा рдФрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓ рдХрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдпрд╣ рд╡िрдХрд▓्рдк рд░рд╣ेрдЧा рдХी рд╡े рдЙрдЪ्рдЪ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдбिрдЧ्рд░ी рд▓े рд╕рдХेंрдЧे рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рд╡िрд╖рдп /рд╕ंрдХाрдп рдХे рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдкреЭाрдИ рдЬाрд░ी рд░рдЦ рд╕рдХेंрдЧे।

рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рдХाрд▓ेрдЬों рдХे рд╕्рдиाрддрдХों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рдг рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоौрдХे рдоिрд▓ рд╕рдХे рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоाрдирдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдФрд░ рднाрд╡ी рдиिрдпोрдХ्рддाрдУं рдХो рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдЖрдИрдЯीрдЖрдИ, рдкॉрд▓िрдЯेрдХ्рдиिрдХ, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЙрдж्рдпोрдЧों рдФрд░ рдХाрд░ोрдмाрд░, рдЦेрддों, рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдФрд░ рдЧैрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдФрд░ рдРрд╕ी рдЕрди्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╕рдорди्рд╡рдп рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдЬрд╣ाँ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХौрд╢рд▓ों рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╕ाрде рд╣ी рдРрд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдЬो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдПрдХीрдХृрдд рд╣ो рдФрд░ рдЬिрдирд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो, рдЙрд╕рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдкूрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХौрд╢рд▓ों рдЬैрд╕े- рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг, рдХौрд╢рд▓, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा, рдЙрдж्рдпрдоिрддा рдЖрджि рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдХोрд░्рд╕ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдП।

рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рдХिрд▓ рдЧैрдк рдПрдиाрд▓िрд╕िрд╕, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा, рд╕рднी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрдХीрдХрд░рдг рд╣ेрддु рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ, рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХी рднрд░्рддी, рддैрдпाрд░ी рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдиिрд╡ेрд╢, рдЕрдк्рд░ेंрдЯिрд╕рд╢िрдк рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдЬैрд╕े рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рдЙрдаाрдпे рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЗрд╕рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд░ाрд╣ рдЦुрд▓े। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕рднी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें 25% рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХोрд░्рд╕ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдЕрд╣рдо рдХрдб़ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рддрдеाрдкि рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╡рд▓рдо्рдмी рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЕрднी рд╢ेрд╖ рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдиिрд░्рдмाрдз рд░ूрдк рд╕े рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд▓ाрдЧू рдХрд░рдХे рд╣ी рдЫाрдд्рд░ों рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।


рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрд╣рд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬрдирдЬाрддीрдп рдХाрд░्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рдЕрдкрдиे рдмрдЬрдЯ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХो 5329.32 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рд╕े рдмрдв़ाрдХрд░ 5957.18 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рджो рд╡िрд╢ेрд╖ рдХौрд╢рд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рддрд╣рдд 2385.90 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рдХी рд░рдХрдо рднी рдЬाрд░ी рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╡рд░्рд╖ рдХे рджौрд░ाрди рджेрд╢ рднрд░ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдоॉрдбрд▓ рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдиाрдоांрдХिрдд 73,145 рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рднी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиे рд╕े рдмाрдд рдирд╣ीं рдмрдирдиे рд╡ाрд▓ी। рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рдЗрд╕ рдФрд░ рд╕ुрдЧ्рд░ाрд╣ी рдмрдиाрдпा рдЬाрдП рддो рдмेрд╣рддрд░। рд╡िрднिрди्рди рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХाрд░्рдп рдЬैрд╕े рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕рд╣िрдд рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди, рд╕ौрд░ рддрдХрдиीрд╢िрдпрди/рдЗрд▓ैрдХ्рдЯ्рд░ीрд╢िрдпрди, рд╕ौंрджрд░्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк, рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдпों (рдЬैрд╕े рдирд▓рдХाрд░, рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░ी, рдЗрд▓ैрдХ्рдЯ्рд░ीрд╢िрдпрди, рдлिрдЯрд░, рд╡ेрд▓्рдбрд░, рдмрдв़рдИ рдЖрджि) рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХौрд╢рд▓,рд░ेрдл्рд░िрдЬрд░ेрд╢рди рдФрд░ рдПрд╕ी рдХी рдорд░рдо्рдордд, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдорд░рдо्рдордд, рдкोрд╖рдг, рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдФрд░ рдЬрдирдЬाрддीрдп рдФрд╖рдзिрдпाँ, рдЖрдИрдЯी, рдбेрдЯा рдЗंрдЯ्рд░ी, рдлेрдм्рд░िрдХेрд╢рди, рдкेрд░ाрдоेрдбिрдХ्рд╕ рдФрд░ рдШрд░ рдкрд░ рдирд░्рд╕ рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рд╡ाрд╣рди рдЪрд▓ाрдиा рдЖрджि рдРрд╕े рд╣рдЬाрд░ों рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╣ै рдЬिрдирд╕े рдЬोрдб़рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╢рдХ्рддрддा рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкॉрд▓िрдЯेрдХ्рдиिрдХ рдЬैрд╕े рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЬो рдкрд╣рд▓े рд╕े рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЬрдоे рд╣ुрдпे рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЬрд░िрдпे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдФрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЬैрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрд╖рдпों рдоें рддीрди рд╡рд░्рд╖ीрдп рдбिрдк्рд▓ोрдоा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕े рднी рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдХрдб़ी рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдоिрд╢рди рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдФрд░ “рдЖрдЬीрд╡िрдХा” рдоिрд╢рди рдЬैрд╕ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╕े рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░, рдкूрд░рдХ рдЬ्рдЮाрди, рдЙрдкрдХрд░рдг, рдХौрд╢рд▓ рд╕ेрдЯ, рдФрд░ рдЕрдкрдиा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрдд्рдд рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╕ंрдмंрдзी рд╕ुрд╡िрдзा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрди рдХुрдЫेрдХ рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рджрдо рдкрд░ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рдПрдХ рд▓ंрдмी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХो рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдмрдв़ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕рд╣िрдд рдЙрд╕рдХे рдЙрдЪिрдд рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рджрд░рдХाрд░ рд╣ोрдЧी।

рднाрд░рдд рдХे рд╕ुрджूрд░ рд╡рди рдЖрдЪ्рдЫाрджिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЬрд╣ाँ рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдпुрд╡ा рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХा рджंрд╢ рдЭेрд▓ рд░рд╣े рд╣ै рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд▓ैрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдмрд╣ुрдд реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди рдХी рдиींрд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЯिрдХी рд╣ै। рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЙрд▓рдЯ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдзाрд░िрдд рдЗрдиोрд╡ेрд╢рди рд╕े рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╡ांрдЫिрдд рдкрд░िрдгाрдо рдоिрд▓ рд╕рдХेंрдЧे। рдпрджि рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиा рд╣ै рддो рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा рддрдеा рдЙрд╕े рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рдЦрдб़ा рдХрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рджृрдв़рддा рд╕े рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдХेрд╡рд▓ рддрднी рдкूрд░्рдг рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़ा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।

рдХाрд╡्рдп: рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣
1. рдмौрд░ाрдИ рдирджी

рдПрдХ рдмौрд░ाрдИ рдирджी 
рд▓े рд░рд╣ी рдЬीрд╡рди рд╕ोрдЦ 
рддрдЯों рдкрд░ рд▓рд╕рдХрд░ рдмрд╕ी рдХुрдЫ рдмрд╕्рддिрдпाँ 
рдФрд░ рднोрд▓े рд╕े, рди рдЬाрдиे рд╕ोрдЪ рдХ्рдпा 
рдкाँрдЦिрдпों рд╕े рд░рд╣े рдЖрддे рд▓ोрдЧ। 
рдмрд╕्рддिрдпाँ рдмрд╕рддी рдмिрдЦрд░рддी 
рдлूрд╕ рддिрдирдХों рд╕े рдордЪрд▓рддे 
рдФрд░ рд╡рд╣ рдЪрд▓рддी рдордЪрд▓рдХрд░ 
рдШрдиी рдзाрд░ा
рдк्рд░ाрдг рдХिрддрдиे рд╕ोрдЦ। 
***


2. рд╕рдХुрдЪाрдИ рдирджी

рд╡рд╣ी рд╕рдХुрдЪाрдИ рдирджी 
рдЬाрдирддे рд╣ो, рдХрд▓ рдзूрдк рдеी рдХुрдЫ рддेреЫ 
рд╕ूрдЦ рдХрд░ рдпा рдиीрддिрдЧрдд 
рд╢ांрдд рд▓ेрдЯी,
рдЪрдордХрддा рд╢ांрдд рдЕрдоृрдд рдиीрд░ 
рдЬीрд╡рди рднрд░ा рд▓ाрд╡рдг्рдп,
рдЪांрджрдиी рдХा рддрдЯों рдкрд░ рдлैрд▓ाрд╡,
рдПрдХ рд╕рдХुрдЪाрдИ рдирджी 
рдпा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдкрд░ рд╣ै рджृрд╖्рдЯि। 
***


3. рдиीрддि

рдиीрддि рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди рднी 
рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рд╕े рднी рдЬुрдбी 
рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХुрдЫ рджेрд░ рддрдХ 
рдХोрдИ рднрд▓ा рдХुрдЫ рдоौрди!
рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЙрд╕ рдкाрд░ 
рднрд▓े рдоेрд░ु рд░рдЬ्рдЬु рдоें рдирд╣ीं рд╣ो рд╢рдХ्рддि 
рдХिрди्рддु рд╣ै рдЖрд▓рдо्рдм,
рдХ्рдпा рдХрд░ोрдЧे рджोрд╕्рдд! 
***


4. рд▓ेрдк рдХा рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░

рдФрд░ рдлिрд░ рд▓ेрдк рдХा рд╕ौंрджрд░्рдп,
рд╡ाрдХ् рдкрдЯुрддा рдХрд╣ рд▓ीрдЬिрдпे।
***


5. рдЪेрд╖्рдЯा

рд╢рдХ्рддि рдХी рдЪेрд╖्рдЯाрдУं рдоें рдХрд╣ाँ рдЙрдд्рддрд░ 
рдордирди рд╣ी рд╣ै рдЕрд╕्рдд्рд░ 
рдЖрд░ोрд╣ рднी рд╣ै рджिрдЦ рд░рд╣ा। 
***

рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рдк्рд░ेрдо


рд╣िрдоांрд╢ु рдкाрдардХ

рдП-36, рдЬрдЬ-рдлाрд░्рдо, рдЫोрдЯी рдоुрдЦाрдиी, рд╣рд▓्рдж्рд╡ाрдиी-263139, рдЬिрд▓ा-рдиैрдиीрддाрд▓, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб
рдХुрдоाँрдКрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрдоिрд╢्рд░рдг рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ, рдЬिрд╕рдоें рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдПрдХ рд▓рдб़рдХी рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рдЕрд▓्рдоोреЬा рдЧाँрд╡ рдоें рд╕рдкрд░िрд╡ाрд░ рдШूрдордиे рдЖрддी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ाреЬी рдХे рдЦिрд╕рдХрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ुрдП рд╣ाрджрд╕े рдоें рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рддрдм рдПрдХ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рдкрдЪрдкрди рд╕ाрд▓ рдХे рдЖрджрдоी рдХो рдЙрд╕ рдмрдЪ्рдЪी рдкрд░ рджрдпा рдЖ рдЬाрддी рд╣ै; рд╡ो рдЙрд╕ рдмрдЪ्рдЪी рдХो рдкिрддा рдХा рд╕्рдиेрд╣ рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдкाрд▓рди-рдкोрд╖рдг рд╕्рд╡рдпं рдХрд░рддा рд╣ै; рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рд▓рдб़рдХी рдЬो рд╕ोрд▓рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рд╣ै рдЙрд╕ рдХे рдкिрддा рддुрд▓्рдп рд╕्рдиेрд╣ рдХो рдк्рд░िрдпрд╡рд░ рддुрд▓्рдп рд╕्рдиेрд╣ рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рддрдм рд╡рд╣ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕े рд╕рдордЭाрддा рдкрд░ рд╡рд╣ рд▓рдб़рдХी рд╣ै рдХि рдоाрдирдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЗрд╕рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ी рдпे рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ै рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рд▓рдб़рдХी рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рд╡рдпрд╕्рдХ рдХे рдмीрдЪ, рдЬिрд╕рдоें рд╣ाрд╕-рдкрд░िрд╣ाрд╕ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рдХो рдХृрдкрдпा рдХрд░ рдоाрдд्рд░ рдордиोрд░ंрдЬрди рд╣ी рдоाрдиे рдЗрд╕рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдХोрдИ рд▓ेрдиा-рджेрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпे рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै рдХुрдоाрдКँрдиी рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рднाрд╖ा рдХे рдоिрд╢्рд░рдг рдХा। 
- рд░рдЪрдиाрдХाрд░
--------------------------------------------------------------------------------

*1*
рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЫूँ, 
рддू рд╣рд░िрдпाрдгा рдХै рдЫी рдЧोрд░ी।।
рдд्рдпाрд░-рдо्рдпाрд░, рдЧोрд░ी рдоेрд▓ рдЫु рдХाँ,
рдХाँ рдоिрд▓ेрдиि рдЖрдкुрдг рднाрд╖ा,
рдХाँ рдоिрд▓ेрдЫि рдЖрдкुрдг рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╕ंрд╕्рдХृрддि,
рдХिрд▓े рдкрдб़े рдЫी рддू рдо्рдпाрд░ рдкीрдЫाрдб़ рдЧोрд░ी?
рдХिрд▓े рдкрдб़े рдЫी рддू рдо्рдпाрд░ рдкीрдЫाрдб़ рдЧोрд░ी?

(рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ूँ рдФрд░ рддू рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдЧोрд░ी рд╣ै।
рддेрд░ा рдоेрд░ा рдХोрдИ рдоेрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рди рд╣ी рдЕрдкрдиी рднाрд╖ाрдПँ рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдлिрд░ рддू рдХ्рдпों рдоेрд░े рдкीрдЫे рдкрдб़ी рд╣ै।)


*2*
рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕ै,
рддो рдоैं рдЧोрд░ी рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी
рдЬрдм рдорди рд╕े рдорди рдоिрд▓ рдЬाрд╡े рд╕ै,
рдЖँрдЦों рд╕े рдЖँрдЦें рдмोрд▓ी рд╕ैं।
рдлिрд░ рднाрд╖ा рдХी рдХिрдм рд╣ो рдЬрд░ूрд░рдд,
рдХै рдХाрдо рдХрд░े рдЗрдм рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╕ंрд╕्рдХृрддि।
рдЗрдм рдк्рд░ेрдо рдХी рдПрдХ рд╣ी рднाрд╖ा рд╣ै,
рджिрд▓ рд╕े, рджिрд▓ рдоिрд▓ рдЬाрд╡े рд╕ै।
рддू рд╕ै рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी,
рддो рдоैं рдЧोрд░ी рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी।

(рдЕрдЧрд░ рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ै, рддो рдоैं рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдЧोрд░ी рд╣ूँ। рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдоें рддो рджिрд▓ рд╕े рджिрд▓ рдоिрд▓рдиें рдЪाрд╣िрдП рдлिрд░ рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХी рдХ्рдпा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै? рдк्рд░ेрдо рдоें рдЖँрдЦें рд╣ी рдЖँрдЦों рд╕े рдмाрддें рдХрд░рддीं рд╣ै рдФрд░ рдорди рд╣ी рдорди рдХे рднाрд╡ों рдХो рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдлिрд░ рдХौрди рд╕ी рднाрд╖ा рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рдФрд░ рдХ्рдпों? рдоैं рддो рдПрдХ рд╣ी рдмाрдд рдЬाрдирддीं рд╣ूँ рдХि рдк्рд░ेрдо рдХी рдПрдХ рд╣ी рднाрд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै рднाрд╡рдиाрдУं рдХी। рдЕрдм рдЕрдЧрд░ рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ै,рддो рдоैं рднी рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рдЧोрд░ी рд╣ूँ)

рдЕрд░े! рдоैं рдпोрдИ рддो рд╕рдоुрдЭुрдг рдпूँ,।
рдХि рдоैं рдЫू рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХ,
рддो рддू рдЫी рд╣рд░िрдпाрдгा рдХ рдЧोрд░ी।

(рдЕрд░े! рдоैं рднी рддो рддूрдЭे рдпрд╣ी рд╕рдордЭा рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдХि рддू рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдЧोрд░ी рд╣ैं рдФрд░ рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ूँ।)

*3*
рддू рдЙрдорд░ рджेрдЦ рдЖрдкुрдг , рд╕ोрд▓рд╣ рдмрд░рд╕,
рдФрд░ рдоैं рд▓ाрдЧ рдЫू, рдмुрдб़ рдкрдЪрдкрди рд╡рд░्рд╖ рдХ।
рдд्рдпाрд░ рджрдЧрдг рд╣ोрд▓ рдоेрд░ рдоेрд▓ рдХрд╕ी?
рдоैं рддो рд▓ाрдЧрдгु рдд्рдпैрд░ рдмौрдЬ्рдпू рдЬрд╕,
рддू рд▓ рд▓ाрдЧ рдЫी рдо्рдпाрд░ рдЪैрд▓ी рд╕ी।

(рд╡ैрд╕े рднी рддू рдЕрдкрдиी рдЙрдо्рд░ рджेрдЦ рдФрд░ рдоेрд░ी рдЙрдо्рд░ рджेрдЦ рддू рд╕ोрд▓рд╣ рд╕ाрд▓ рдХी рддрд░ुрдгी рд╣ै рдФрд░ рдоैं рдкрдЪрдкрди рд╕ाрд▓ рдХा рдмूрдв़ा рд╣ूँ। рдоैं рддेрд░े рдкिрддा рд╕рдоाрди рд╣ूँ, рдФрд░ рддू рдоेрд░ी рдк्рдпाрд░ी рд╕ी рдмिрдЯिрдпा рд╕рдоाрди рд╣ै।)

*4*
рдХрдм рдЙрдо्рд░ рджेрдЦे рд╕ै, рдк्рдпाрд░ рдпрд╣ाँ?
рдпे рддो рдмрд╕ рдзрдб़рдХрди рджेрдЦे рд╕ै।
рдеाрд░े рддो рдмрд╕ै рдоेрд░े рджिрд▓ рдоें,
рдЗрдм рдоैं рдЗрд╕ рдкे рдХि рдХрд░ рдкाрд╡े рд╕े।
рдХрд╣े рд▓ोрдЧ рдХुрдЫ рдХि рд░ाрдзा рдХृрд╖्рдг рдХे,
рдмीрдЪ рдЙрдо्рд░ рди рдмाрдзा рд╣ोрд╡े рд╕ै।
рдЬрдм рд░ाрдзा рдеी рд╕ाрдд рдмрд░рд╕ рдХी,
рддрдм рд╕ाрдд рдХрд╣ें, рдХृрд╖्рдг рдЬी рдЬрди्рдоें рд╕ै।
рдЗрдм рд░ाрдзा- рдХृрд╖्рдг рдХी рдЬोреЬी рднी,
рд╡िрд╢्рд╡-рдкрдЯрд▓ рдкे рдЫाрд╡े рд╕ै।
рддो рддु рдХ्рдпूँ рдЗрдд्рддा рдШрдмрд░ाрдпे рд╕े।
рдоैं рддो рддुрдЭрд╕े рд╣ी рдк्рд░ीрдд рдХрд░ूँ।
рдЬो рддु рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी,
рддो рдоैं рдЧोрд░ी рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी।

(рдк्рд░ेрдо рдХрдм рдЙрдо्рд░ рджेрдЦрддा рд╣ै? рдпे рддो рдмрд╕ рджिрд▓ рдХी рдзрдб़рдХрдиों рдХो рджेрдЦрддा рд╣ै। рдЬрдм рддुрдо рддो рдоेрд░े рджिрд▓ рдоें рдмрд╕े рд╣ों рддो рдЗрд╕рдоें рдоैं рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ूँ? рд▓ोрдЧ рддो рдпрд╣ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЬрдм рдХृрд╖्рдг рдордеुрд░ा рдоें рдЬрди्рдоे рдеे, рддो рд░ाрдзा рдЬी рддрдм рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ рдХी рдеीं; рддो рдХ्рдпा рд░ाрдзा рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рдХे рдордз्рдп рдк्рд░ेрдо рдмाрдзा рдеी, рдХ्рдпा рд░ाрдзा рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рдХा рдк्рд░ेрдо рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдкूрдЬрдиीрдп рдирд╣ी рд╣ै? рдлिрд░ рддुрдо рдЗрддрдиा рдХ्рдпों рдбрд░рддे рд╣ो? рдЕрдм рдоैं рддो рддुрдорд╕े рд╣ी рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддी рд╣ूँ। рдЕрдм рдкीрдЫे рддो рдирд╣ीं рд╣рдЯूँрдЧी, рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдЧрд░ рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ै рддो рдоैं рднी рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдЧोрд░ी рд╣ूँ, рдПрдХ рдмाрд░ рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХिрдпा рддो рдХिрдпा рдлिрд░ рдЪाрд╣ें рдк्рд░ाрдг рд╣ी рдХ्рдпों рди рдЪрд▓े рдЬाрдП।)
рдпो рддो рдоै рдХुрдг рд▓ाрдЧ рд░рдпी।
 
рдХि рдоैं рдЫू рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХ,
рдФрд░ рддू рдЫी рдЧोрд░ी рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी।
рдпे рд╣ी рддो рдоैं рддूрдЭे рд╕рдордЭा рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рддू рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдЧोрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ूँ।)

*5*
рддू рддो рд▓ाрдЧ рдХी, рдЬрд╕ рдЪрди्рдж्рд░рдоुрдЦрдгी,
рдФрд░ рд░ाрдд рдЬैрд╕ी рддू рдкूрдирдо рд╕ी।
рдоैं рдХि рджेрдЦ рдоैं рдЙрд▓्рдЯा рддाрд╡ рдЬैрд╕,
рдЬрд╕ рд░ाрдд рдХाрд▓ рдЕрдоाрд╡рд╕ рд╕ी।
рддो рдд्рдпाрд░ рджрдЧрдг, рдоेрд▓ рдоेрд░ рдХाँ рдмैрдаूँ।
рддू рдЪрди्рдж्рд░ рдоुрдЦрдгी, рдоैं рдХाрд╡् рдмाрджрд▓।
рддू рдЫी рдЧोрд░ी рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी,
рдФрд░ рдоैं рдЫू рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी।

(рдпрд╣ी рдоैं рддूрдЭे рдХрдм рд╕े рд╕рдордЭा рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рддू рдЕрдкрдиे рдХो рджेрдЦ рдФрд░ рдоुрдЭे рджेрдЦ। рддू рдХрд╣ाँ рдЪрди्рдж्рд░рдоुрдЦी рд╣ै। рдЪाँрдж рдХी рдЬैрд╕ी рдЧोрд░ी-рдЪिрдЯ्рдЯी! рдФрд░ рдоुрдЭे рджेрдЦ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЙрд▓्рдЯे рддрд╡े рдХी рддрд░рд╣ рдХाрд▓ा। рдХрд╣ाँ рддू рдкूрдирдо рдХी рдЪाँрдж рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдоैं рдЕрдоाрд╡рд╕ рдХा рдЪाँрдж। рддो рддू рд╣ी рдмрддा рддेрд░ा рдоेрд░ा рдоेрд▓ рдХрд╣ाँ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдард╣рд░ा। рдХрд╣ाँ рддू рдЪрди्рдж्рд░рдоुрдЦी рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдоैं рдЙрд▓्рдЯा рддाрд▓ рдЬैрд╕ा рдХाрд▓ा। рдКрдкрд░ рд╕े рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдФрд░ рддू рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рдЧोрд░ी।) 
 
*6*
рддू рдЬो рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ोрд╡े рд╣ै рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी, 
рддो рдЧोрд░ी рдоैं рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी,
рдЗрдм рдаाрди рд▓िрдпा рдПрдХрдмाрд░ рдЬो рддो,
рддो рдкाрдЫрдг рдкैрд░ рдлिрд░ рди рдзрд░ рддी।
рддू рдмाрдд рдХрд╣ें рдХाрд░े, рдЧोрд░े рдХी
рддो рд░ाрдзा рднी рдеी рдЧोрд░ी-рдЧोрд░ी,
рдФрд░ рд╢्рдпाрдо, рд╢्рдпाрдо рдеे рдмाрджрд▓ рд╕ै।
рдлिрд░ рд░ंрдЧ рджीрд╡ाрд░ें рдХिрдм рдеी рдмрдиी,
рджोрдиों рдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рдмीрдЪрдг рдоें।
рд░ाрдзा рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рдоें рдХिрдеो рднेрдж,
рд░ाрдзा рдеी рдХृрд╖्рдг рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рд░ाрдзा।
(рджेрдЦो! рддुрдо рдЪाрд╣े рдХिрддрдиे рд╣ी рддрд░्рдХ рджे рджो рдоैं рдмрд╕ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдкрд░ рдЕрдбिрдЧ рд╣ूँ, рдЕрдЧрд░ рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ै, рддो рдоैं рднी рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рдЫोрд░ी рд╣ूँ рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдмाрд░ рдаाрди рд▓िрдпा рддो рдлिрд░ рдкीрдЫे рддो рд╣рдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рдирд╣ीं। рддुрдо рдХाрд▓े-рдЧोрд░े рдХी рдпे рдХ्рдпा рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ो рднूрд▓ рдЬाрддें рд╣ो рдХि рд░ाрдзा рднी рдЧोрд░ी рдеी рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рднी рдХाрд▓े рдмाрджрд▓ों рд╕рдоाрди рдХाрд▓े рдеें ; рдлिрд░ рдХрдм рд░ंрдЧ рдЙрдирдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рдордз्рдп рджीрд╡ाрд░ рдмрдиी। рд░ाрдзा, рдХृрд╖्рдг рдеीं рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рд░ाрдзा।)
 
*7*
рдиा рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдм्рд░ाрд╣्рдордг,
рдиा рдоैं рдЫोрд░ी рд╣рд░िрдпाрдгे рдХी,
рдиा рддू рд╣ोрд╡े рд╕े рдкрдЪрдкрди рдХा,
рдиा рдоैं рд╕ोрд▓рд╣ рдХी рд╣ोрд╡े рд╕ुँ,
рдиा рддू рдХाрд▓ा, рди рдоैं рдЧोрд░ी,
рдЕрджрднुрдд рд╣ोрд╡ेрдЧी рдЕрдкрдиी рдЬोрдб़ी।
рдЬрдм рджिрд▓ рд╕े рджिрд▓ рдоिрд▓ рдЬाрд╡े рд╕ै,
рдорди рдоें рддрдм рдПрдХ рднाрд╡ рд╣ी рдЖрд╡े рд╕ै।
рддू рдк्рд░ीрдд рдоेрд░ा, рдоैं рддेрд░ी рдк्рд░ीрддि,
рдоैं рдк्рд░ीрдд рддेрд░ी, рддू рдоेрд░ी рдк्рд░ीрддि।
рдХрдм рдк्рд░ेрдо рджेрдЦрддा рдЬाрддि рд╡рд░्рдг
рдХрдм рдк्рд░ेрдо рджेрдЦрддा рднाрд╖ा рдФрд░ рдзрд░्рдо।।
рдХिрддрдиे рд╣ी рдЙрджाрд╣рд░рдг рдРрд╕े рд╣ै।
рдЬрд╣ाँ рд╕рдордЭ рд╣ोрддी рд╣ै рдк्рд░ेрдо-рдорд░्рдо।।
рдоै рдФрд░ рддू рд╣ै рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी।
рдиा рдоैं рд╣рд░िрдпाрдгी рди рддू рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी।
рдЬрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рд╕े рдмрдб़ा рдХोрдИ рдХрд░्рдо рдирд╣ीं।
рдЬрд╣ाँ рдк्рд░िрдп рд╕े рдмрдб़ा рдХोрдИ рдзрд░्рдо рдирд╣ीं।।

(рдЕрдм рджेрдЦ! рдХ्рдпा рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгा рдХा рд░ाрдЧ рдЕрд▓ाрдк рд░рдЦा рд╣ै рддुрдордиे рдХрдм рд╕े; рдкрд╣рд▓े рддो рди рдоैं рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рдФрд░ рди рд╣ी рддुрдо рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी। рд╣рдо рдордиुрд╖्рдп рд╣ैं, рднाрд░рддीрдп рд╣ैं। рди рддू рдкрдЪрдкрди рдХा рд╣ै, рди рдоैं рд╕ोрд▓рд╣ рдХी। рди рддुрдо рдХाрд▓े рд╣ो, рди рдоैं рдЧोрд░ी। рд╕ोрдЪो, рдЕрдкрдиी рдЬोрдб़ी рдХिрддрдиी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╣ोрдЧी। рдпे рдаीрдХ рд╣ै рдХि рдпे рдк्рд░ेрдо рдмेрдоेрд▓ рдк्рд░ेрдо рд╣ै рдкрд░ рд╣ै рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рдк्рд░ेрдо। рдЕрдкрдиी рдЬोрдб़ी рдЕрдж्рднुрдд рдЬोрдб़ी рд╣ोрдЧी। рд╕ोрдЪो! рдЬрдм рджिрд▓ рд╕े рджिрд▓ рдоिрд▓ рдЬाрдПंрдЧे, рддрдм рджिрд▓ рдоें рдПрдХ рд╣ी рднाрд╡ рд╣ोंрдЧे। рддू рдоेрд░ा рдк्рд░ीрдд рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдоैं рддेрд░ी рдк्рд░ीрддि рдпा рдпूँ рдХрд╣ें рдХि рдоैं рддेрд░ी рдк्рд░ीрдд рд╣ूँ рдФрд░ рддू рдоेрд░ी рдк्рд░ीрддि। рдк्рд░ेрдо рди рдЬाрддि рджेрдЦрддा рд╣ै, рди рд╡рд░्рдг рджेрдЦрддा рд╣ै рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рджेрдЦрддा рд╣ै, рди рднाрд╖ा, рди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рдПрдХ рдорд░्рдо, рд░рд╣ा рдПрдХ рдзрд░्рдо рд░рд╣ा рдФрд░ рдХрд░्рдо рд░рд╣ा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо рд╕े рдмрдб़ा рдХोрдИ рдХрд░्рдо рдирд╣ीं рд╣ैрдФрд░ рдк्рд░िрдп рд╕े рдмрдб़ा рдХोрдИ рдзрд░्рдо рд╣ै।)
 

*8*
рддू рд╕рдЪ्рдЪी рдХूрдб़ैрдЫी рдЪेрд▓ी।
рдХि рдк्рд░ेрдо рдХ рдХोрдИ рдЬाрддि рди рд╣ूँ, 
рддू рд╕рдЪ्рдЪी рдХूрдб़ैрдЫी рдЪेрд▓ी।
рдХि рдк्рд░ेрдо рдХ рдХोрдИ рд╡рд░्рдг рди рд╣ूँ।
рдп рдк्рд░ेрдо рддो рдмрд╕ рд╣ूँ рдЪрд▓ी рдк्рд░ेрдо рд╣ूँ рдЫ,
рдп рдХрд░्рдо рд▓ рдЫू, рдп рдзрд░्рдо рд▓ рдЫू, 
рдп рдк्рд░ेрдо рддो рдЪैрд▓ी рдорд░्рдо рд▓ рдЫू।
рдоैं рд▓ рдХрд░рдиु рддुрдХे рдк्рд░ेрдо рдЪैрд▓ी।
рдкрд░ рдк्рд░ेрдоी рдЬ्рдпрд╕ рдиा, рдмौрдЬ्рдпू рдЬрд╕
рдоैं рдЫू рдд्рдпाрд░ рдмौрдЬ्рдпू рдЪैрд▓ी,
рдФрд░ рддू рд▓ рдЫी рдо्рдпाрд░ рдЪैрд▓ी рдмेрдЯी,
рдиा рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी, рди рддू рд╣рд░िрдпाрдг рдХी
рддू рддो рдЫ्рдп рдЪैрд▓ी рдЖрдкुрдг рдмौрдЬ्рдпू рдХी।
рдЕрдм рдп рдЫू рд╣рдоाрд░े рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рдк्рд░ेрдо।।

(рддू рд╕рд╣ी рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдмिрдЯिрдпा рдХि рдк्рд░ेрдо рдХी рди рд╣ी рдХोрдИ рдЬाрддि рд╣ोрддी рд╣ै, рди рд╣ी рдХोрдИ рд╡рд░्рдг। рдпे рдк्рд░ेрдо рддो рдорд░्рдо рд╣ै, рдХрд░्рдо рд╣ै рдФрд░ рдзрд░्рдо рд╣ै। рдмिрдЯिрдпा рдпे рдк्рд░ेрдо рддो рдмрд╕ рдк्рд░ेрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдоैं рддूрдЭे рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ рдкрд░ рдк्рд░ेрдоी рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें।
рдЖрдЬ рд╕े рдоैं рддेрд░ा рдкिрддा рдФрд░ рддू рдоेрд░ी рдмेрдЯी। рди рдоैं рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдбी рдФрд░ рди рд╣ी рддू рд╣рд░िрдпाрдгाрд╡ी, рдмрд╕ рддू рддो рдмिрдЯिрдпा рдЕрдкрдиे рдмाрдкू рдХी। рдпрд╣ рд╣ै рд╣рдоाрд░ा рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рдк्рд░ेрдо।)

рдХрд╣ाрдиी: рд╕ौрджा

рд░ाрдо рдирдЧीрдиा рдоौрд░्рдп
 рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рд╕рдм рднрд▓ी-рднांрддि рд╡ाрдХिрдл рд╣ैं, рдордХाрди рдмрдирд╡ाрдиे рдХे рдХाрдо рдоें рдЕрдоूрдорди рдЖрд░्рдХिрдЯेрдХ्рдЯ, рдордЬрджूрд░, рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░ी, рдк्рд▓рдо्рдмрд░, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िीрд╢िрдпрди рд╕рд╣िрдд рдмाрд▓ू, рд╕ीрдоेрдг्рдЯ, рд╕рд░िрдпा, рдИंрдЯ, рдЧिрдЯ्рдЯी, рдоोрд░ंрдЧ, рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмाँрд╕, рдмрд▓्рд▓ी, рдЪाрд╣рд▓ी, рд╕ीреЭी, рдкрдЯрд░ों рдЖрджि рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХी рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬрддी рд╣ै। 
 рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг-рдХाрд░्рдп рдХी рджेрдЦ-рд░ेрдЦ рдПрд╡ं рдЙрд╕рд╕े рдЬुреЬे рд╕ाрд░े рдХाрдо-рдХाрдЬ рдкिрддाрдЬी рд╣ी рджेрдЦ рд░рд╣े рдеे, рд╕ाрде рд╣ी рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдЖрд░्рдХिрдЯेрдХ्рдЯ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдХाрд░्рдп рднी рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдоाрд░्рдЧ-рджрд░्рд╢рди рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा।
 рднूрддрд▓ рдХी рдЫрдд рдкреЬ рдЬाрдиे рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд, рд▓िрдг्рдЯрд▓ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд реЭांрдЪे рдХो рдЕрдоूрдорди рдорд╣ीрдиे-рднрд░ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЦोрд▓ рджेрдиा рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╢рд╣рд░ рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдХрдл्рд░्рдпू рд▓рдЧ рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдмाँрд╕, рдмрд▓्рд▓ी, рдЪाрд╣рд▓ी, рд╕ीреЭी, рдкрдЯрд░ों рдХी рджेрдЦрд░ेрдЦ, рдЪैрдХीрджाрд░ी рдХे рд▓िрдП рд╣рдоाрд░े рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░ी рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рдФрд░ рдПрдХ рдордЬрджूрд░ рдХो рдЫोреЬрдХрд░, рдмाрдХी рд╕рднी рдордЬрджूрд░ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдЧांрд╡ рдЪрд▓े рдЧрдпे। рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдм рдХाрд░рдгों рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ реЭाрдИ рдорд╣ीрдиों рд╕े рдЫрдд рдХी реЭрд▓ाрдИ рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпे рдЧрдпे рдмाँрд╕, рдмрд▓्рд▓ी, рдЪाрд╣рд▓ी, рд╕ीреЭी, рдкрдЯрд░े, рдЖрджि рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рднी рдирд╣ीं рд╣рдЯाрдпे рдЬा рд╕рдХे। рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрдл्рд░्рдпू рд▓рдЧा рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрдирдХा рдХिрд░ाрдпा рджिрди-рдм-рджिрди рдмреЭрддा рд╣ी рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рддिрд╕ рдкрд░ рдХोреЭ рдоें рдЦाрдЬ рдпे рдХि рд╕рд░рди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдоाрд▓िрдХ рдХा рд▓реЬрдХा рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдпे рджिрди рд╣ी рдЗрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдХिрд░ाрдпे рдХे рд▓िрдП рддрдЧाрджा рдХрд░рдиे рд╣рдоाрд░े рдк्рд▓ॉрдЯ рдкрд░ рдЪрд▓ा рдЖрддा। рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдЕрдЬीрдм рдкрд╢ोрдкेрд╢ рд╡ाрд▓ी рд╕्рдеिрддि рдеी। рдкिрддाрдЬी рдХो рдХुрдЫ рд╕рдордЭ рдоें рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдЗрд╕ рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рд╡िрдкрджा рд╕े рдХैрд╕े рдиिрдмрдЯा рдЬाрдп?
 рдПрдХ рджिрди рджोрдкрд╣рд░ рдоें рдЕрд░्рдж्рдзрдиिрд░्рдоिрдд рдЕрдкрдиे рдордХाрди рдХे рдЖрдЧे рд╕्рдеिрдд рдиीрдо рдХे рдкेреЬ рдХे рдиीрдЪे, рдорди्рдж-рдорди्рдж рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдорд▓рдп-рд╕рдоीрд░ рдХे рдмीрдЪ рдЪाрд░рдкाрдИ рдкрд░ рд▓ेрдЯे-рд▓ेрдЯे рд╣ी рдкिрддाрдЬी рдиे рдХुрдЫ рдЧुрдгा-рднाрдЧ рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрджाрдЬा рд▓рдЧाрдпा рдХि рдЫрдд рдХी реЭрд▓ाрдИ рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдЗрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдЕрдм рддрдХ рдЬिрддрдиा рдХिрд░ाрдпा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ोрдЧा, рдЙрддрдиे рдоें рддो рд╣рдо рдпे рд╕ाрд░ा рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдирдпे рд╕िрд░े рд╕े рднी рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрд╣ी рд╕рдм рдЬोреЬ-рдШрдЯाрд╡, рдЧुрдгा-рднाрдЧ рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдЕрдЧрд▓े рджिрди рджोрдкрд╣рд░ рдХो рдкिрддाрдЬी рд╕рд░рди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХी рджुрдХाрди рдкрд░ рд╣ी рдЬा рдкрд╣ुँрдЪे।
 “рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм, рдирдорд╕्рдХाрд░।” рджुрдХाрди рдкрд░ рдХाрдЙрдг्рдЯрд░ рдХे рдкीрдЫे рдЕрдкрдиी рдХुрд░्рд╕ी рдХी рдкुрд╢्рдд рд╕े рд╕िрд░ рдЯिрдХाрдП рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рд▓рдЧрднрдЧ рдКंрдШ рд╕े рд░рд╣े рдеे। рдЫрдд рд╕े рдЯंрдЧा рд╕ीрд▓िंрдЧ-рдлैрди, рдЬो рдЖрд╡ाрдЬ рдЬ्рдпाрджा рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╣рд╡ा рдзीрдоें-рдзीрдоें рджे рд░рд╣ा рдеा, рд╣ौрд▓े-рд╣ौрд▓े рдШूрдо рд░рд╣ा рдеा।
 “рдЬी, рдмाрдЙрдЬी! рдирдорд╕्рдХाрд░। рдЖрдк рд╕рд╣ाрдп рд╕ाрд╣рдм рд╣ै рди?” рдЕрдзрдЦुрд▓ी рдиींрдж рд╕े рдЬाрдЧрддे рд╣ुрдП рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдиे рдкिрддाрдЬी рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдХрдмрдХाрддे рд╣ुрдП рдкूрдЫा।
 “рдЬी, рд╕рд╣ी рдкрд╣рдЪाрдиा рдЖрдкрдиे।” рдкिрддाрдЬी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рдХिрдпा।
 “рдХैрд╕ा рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЖрдкрдХे рдордХाрди рдХा рдХाрд░्рдп?” рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХो рдЬैрд╕े рдХुрдЫ рдпाрдж рдЖрдпा рд╣ो। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпे рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕ा рдк्рд░рд╢्рди рджाрдЧा।
 “рдЕрдЬी, рдХैрд╕ा рдЪрд▓ेрдЧा? рдЖрдк рддो рдЬाрдирддे рд╣ी рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХे рднूрддрд▓ рдХी рдЫрдд рдХी реЭрд▓ाрдИ рдХा рдХाрд░्рдп рдЬैрд╕े рд╣ी рдкूрд░ा рд╣ुрдЖ, рдЙрд╕рдХे рд╕ाрддрд╡ें рджिрди рд╣ी рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрдл्рд░्рдпू рд▓рдЧ рдЧрдпा। рдордЬрджूрд░ рднी рд╕рднी рдХाрдо рдЫोреЬ-рдЫाреЬ рдХрд░ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдЧांॅрд╡ рдЪрд▓े рдЧрдпे। рдЕрдм рдРрд╕े рдоें рдЬो рд▓िрдг्рдЯрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ рдорд╣ीрдиे-рднрд░ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЦुрд▓ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा, рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ реЭाрдИ рдорд╣ीрдиे рд╕े рдЕрдЯрдХा рдкреЬा рд╣ै। рддिрд╕ рдкрд░ рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдЖрдкрдХा рдХिрд░ाрдпा рдЕрд▓рдЧ рд╕े рджिрди-рдм-рджिрди рдмреЭрддा рд╣ी рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।”
 “рд╕рд╣ाрдп рд╕ाрд╣рдм, рдпे рддो рдЖрдкрдиे рдПрдХрджрдо рд╕рд╣ी рдмाрдд рдХрд╣ी। рд▓ेрдХिрди, рдордХाрди рдмрдирд╡ाрдиे рдХे рдХाрдо рдоें рддो рдпे рд╕рдм рдШрдЯ-рдмреЭ рдЪрд▓рддा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै। рд▓ाрдЧрдд рд╣рдо рдпрджि рдПрдХ рдоाрди рдХрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ैं, рддो рдЦрд░्рдЪा рдЕрдоूрдорди рдЙрд╕рдХे рдбेреЭ рдЧुрдиे рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╣ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдм рд╣рдоें рд╣ी рджेрдЦिрдпे! рдХोрдИ рднी рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХीрдЬिрдП, реЭेрд░ों рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддाрдУं рд╕े рднрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдпे рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХा рдХाрдо рддो рдФрд░ рднी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддाрдУं рд╡ाрд▓ा рд╣ै।” рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдиे рдкिрддाрдЬी рдХी рдмाрддों рдХो рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖-рднाрд╡ рд▓ेрддे, рдЕрдкрдиा рд╣ी рд░ोрдиा рд░ोрддे, рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рд╕े рдпे рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпे।
 “рд╕рд╣ी рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм।” рдкिрддाрдЬी рдиे рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдХि рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдорд╣ीрдиों рд╕े рдЕрдЯрдХे рдХाрдо рдФрд░ рджिрди-рдм-рджिрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдмреЭрддे рдХिрд░ाрдпे рдоें рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рд░िрдпाрдпрдд рджेрдиे рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░, рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдордЭौрддे рдХे рдоूрдб рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं, рдФрд░ рди рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдИ рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд╣ी рджिрдЦाрдИ। 
 “рдЕрдм рджेрдЦिрдпे рди рд╕рд╣ाрдп рд╕ाрд╣рдм! рдЗрд╕ рдХाрдо рдХो рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоैं рднी рдЖрдкрдХी рд╣ी рддрд░рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ेрд╡ा рд╕े рд░िрдЯाрдпрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рд░िрдЯाрдпрд░рдоेрдг्рдЯ рдХे рд╕рдордп рд▓реЬрдХे-рдмрдЪ्рдЪे рдЕрднी рдЫोрдЯे рд╣ी рдеे। рдХिрд╕ी рдХाрдо рдзрдг्рдзे рдоें рдирд╣ीं рд▓рдЧे рдеे। рдРрд╕े рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЪрд▓ाрдиे, рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЦाрдиे-рдХрдоाрдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрдиे рддрдХ рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рд░िрдЯाрдпрд░рдоेрдг्рдЯ рдХे рдмाрдж рднी рдХोрдИ-рди-рдХोрдИ рдмिрдЬрдиेрд╕ рддो рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиा рд╣ी рдеा। рджोрд╕्рддों рд╕े рд╕ुрдЭाрд╡ рдХे рдмाрдж рдпे рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдХाрдо рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рддो реЭेрд░ рд╕ाрд░ा рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдЙрдзाрд░ рдоें рд╣ी рд▓ाрдиा рдкреЬा। рдЕрдЬीрдм рдЯेреЭा рдХाрдо рд╣ै рдпрд╣। рджрд╕िрдпों рдмाрд░ рддрдЧाрджा рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рдЖрдЬ-рдХрд▓ рдХрд░рддे, рд▓ोрдЧ рд╕рдордп рдкрд░ рдкूрд░े рдкैрд╕े рдирд╣ीं рджेрддे। рд╣рдоेрд╢ा рд╕िрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी-рди-рдХिрд╕ी рдХा рдЙрдзाрд░ рдЪреЭा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै।” рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╣ाрд╡-рднाрд╡ рд╕े рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХुрдЫ рдиिрд░ाрд╢-рд╣рддाрд╢ рд╕े рднी рджिрдЦे।
 “рдЕрдм рдпे рддो рдХрдоोрдмेрд╢ рд╣рд░ рдмिрдЬрдиेрд╕ рдоें рд▓рдЧा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХोрдИ рднी рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХрд░ेंрдЧे, рдЙрдзाрд░-рдЦाрддा рддो рдЪрд▓рддा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै।” рдкिрддाрдЬी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рдЯोрдХрдиा рдЪाрд╣ा।
 “рдоेрд░ी рдкूрд░ी рдмाрдд рддो рд╕ुрдиिрдпे! рдмिрдЬрдиेрд╕ рд╕े рдЬुреЬे рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдХाрдо рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рдЙрдзाрд░-рдЦाрддा рдирд╣ीं рднी рдЪрд▓рддा। рдЖрдЦिрд░, рджुрдХाрди рдХा рдХिрд░ाрдпा, рджुрдХाрди рдХी рджेрдЦ-рд░ेрдЦ рдХे рд▓िрдП рд░рдЦे рдЧрдпे рджो-рджो рдордЬрджूрд░ों рдХे рдиिрдпрдоिрдд рд╡ेрддрди рдХा рдЦрд░्рдЪा рддो рджेрдиा рд╣ी рдкреЬрддा рд╣ै рди? рд╕ाрде рд╣ी рдпे рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕, рд╕реЬрдХ рдХिрдиाрд░े рд░рдЦे рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг, рдкाрд▓िрдХा рд╡ाрд▓ों рдХे рд░ोрдХ-рдЯोрдХ, рд╣ेрди-рддेрди, рдЕрдЯрд░-рдкрдЯрд░ рдЕрди्рдп рдЦрд░्рдЪे рдЖрджि рдоिрд▓ाрдХрд░ рдорд╣ीрдиे рдоें рдЬिрддрдиी рдХрдоाрдИ рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓рдЧрднрдЧ рдЙрддрдиा рд╣ी рдЦрд░्рдЪ рднी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।” рдпे рдХрд╣рддे рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЫрдд्рддीрд╕ рдХोрдг рдХा рдоुँрд╣ рдмрдиाрддे, рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдРрд╕े рд╣ाрд╡-рднाрд╡ рд▓ाрдП, рдоाрдиो рд╡े рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдЕрдкрдиे рдмिрдЬрдиेрд╕ рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдКрдм рдЪुрдХे рд╣ों।
 “рдпाрдиी рдХि рдЖрдкрдХा рдмिрдЬрдиेрд╕ рднी ‘рдиो рдк्рд░ाॅрдлिрдЯ, рдиो рд▓ाॅрд╕’ рдкрд░ рд╣ी рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै?”
 “рдЬी, рдпрд╣ी рд╕рдордЭ рд▓ीрдЬिрдП। рдКрдкрд░ рд╕े рдоेрд░े рд╕ाрд╣рдмрдЬाрджे рдХी рдЖрд╡ाрд░ाрдЧрд░्рджी рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ो рддो рд╕ुрдзрд░рдиे рдХा рдиाрдо рд╣ी рдирд╣ीं рд▓े рд░рд╣ा।”
 “рдЕрд░े рд╣ाँ! рдЖрдкрдХे рд╕ाрд╣рдмрдЬाрджे рдХी рдмाрдд рдкрд░ рдпाрдж рдЖрдпा। рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдиाрдо рд╣ै рди рдЙрд╕рдХा?”
 “рдЬी рд╣ाँ, рдХ्рдпा рдХोрдИ рдЧреЬрдмреЬी рдХी рдЙрд╕рдиे?” рдпрд╣ рдкूрдЫрддे, рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЪिрди्рддा рдФрд░ рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдХे рднाрд╡ рдЙрднрд░ рдЖрдП।
 “рдирд╣ीं рдРрд╕ा рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдоेрд░ी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдпा рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдордХाрди рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд░рдЦे рдЧрдпे рдордЬрджूрд░ рд╕े, рдЫрдд рдХी реЭрд▓ाрдИ рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдХिрд░ाрдпा рдЖрджि рдоांॅрдЧрдиे рдЖ рдзрдордХрддा рд╣ै। рдХрднी-рдХрднी рд╣рдоाрд░े рдЙрд╕ рдордЬрджूрд░ рд╕े рдЬрдж्рдж-рдмрдж्рдж рднी рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрд╕рдХे рд╣ाрд╡-рднाрд╡ рд╕े рдЙрд╕рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рддो рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд▓рдЧрддी рд╣ी рд╣ैं, рдЗрд░ाрджे рднी рдиेрдХ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддे। рдоैं рд╕ोрдЪрддा рд╣ूँ рдХि рдЬрдм рдЙрди рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдХिрд░ाрдпे рдХा рд╕ौрджा рдоैंрдиे рдЖрдкрд╕े рдХिрдпा рд╣ै, рддो рдоैं рдЖрдкрдХे рд▓реЬрдХे рдХो рдХोрдИ рдзрдирд░ाрд╢ि рдпा рдХिрд░ाрдпे рдХे рдкैрд╕े рдХ्рдпों рджूँ, рдЖрдкрдХो рд╣ी рдХ्рдпों рди рджूँ?” рдкिрддाрдЬी рдиे рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭाрдиा рдЪाрд╣ा।
 “рдЬी, рдмिрд▓рдХुрд▓। рдЖрдкрдХो рдЙрд╕े рдкैрд╕े рджेрдиे рднी рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП। рдмрд▓्рдХि рдоैं рддो рдЖрдкрдХो рдЖрдЧाрд╣ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдеा рдХि рдпрджि рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдЙрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдХिрд░ाрдпे рдХे рдкैрд╕े рдЖрджि рдоांрдЧрдиे рдпा рддрдЧाрджा рдХрд░рдиे рдЖрдпे рддो рдЖрдк рдЙрд╕े рддрдд्рдХाрд▓ рдордиा рдХрд░ рджीрдЬिрдпेрдЧा।” рдпे рдХрд╣рддे, рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХी рдЖंрдЦों рдоें рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЪрдордХ рджिрдЦी। 
 “рдзрди्рдпрд╡ाрдж, рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм। рдЖрдкрдиे рдоेрд░ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рддो рдХिрдпा рд╣ी, рд╕िрд░ рд╕े рдПрдХ рдмोрдЭ рднी рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा।” рдкिрддाрдЬी рднी рдеोреЬा рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ुрдП।
 “рд╡ैрд╕े, рд╕рдЪ рдмрддाрдКँ рд╕рд╣ाрдп рд╕ाрд╣рдм, рддो рдоैं рд░ोрдЬ-рд░ोрдЬ рдХी рдЧ्рд░ाрд╣рдХों, рдордЬрджूрд░ों рдХी рдЗрди рдЪिрдХ-рдЪिрдХ, рдЭिрдХ-рдЭिрдХ рд╕े рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рдЗрд╕ рдмिрдЬрдиेрд╕ рд╕े рдЖрдЬिрдЬ рдЖ рдЪुрдХा рд╣ूँ। рд╕ोрдЪрддा рд╣ूँ рдХि рдпे рд╕ाрд░े рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХिрд╕ी рдХो рдмेрдЪ-рдмाрдЪ рдХрд░ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा реЭंрдЧ рдХा рдХाрдо-рдзрдг्рдзा рд╢ुрд░ू рдХрд░ूँ। рдоैंрдиे рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдоेрд░े рд╕ाрд╣рдмрдЬाрджे рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдХो рднी рдпрд╣ рдХाрдо рдкрд╕рди्рдж рдирд╣ीं рд╣ै, рддрднी рддो рд╡ो рдЬрдиाрдм рдиिрдд-рдк्рд░рддि рджुрдХाрди рдкрд░ рди рдмैрдардиे рдХे рдмीрд╕ों рдмрд╣ाрдиे рдЦोрдЬрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं।” рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЕрдкрдиी рджिрд▓ी рд╡्рдпрдеा рдХрд╣ рд╣ी рдбाрд▓ी।
 “рдЕрдЪ्рдЫा! рдРрд╕ा рд╣ै?” рдоाрдиो рдкिрддाрдЬी рдХो рдорди-рд╡ांрдЫिрдд рдоुрд░ाрдж рдоिрд▓ рдЧрдпी рд╣ो।
 “рд╣ाँ, рдоेрд░े рдкुрдд्рд░ рдЬрдиाрдм рддो рд▓рдЧрднрдЧ рд░ोрдЬ рд╣ी рдХोрдИ рдирдпा рдмिрдЬрдиेрд╕ рд╕्рдЯाрд░्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рдЖрдЗрдбिрдпा рдкрд░ рдмрддिрдпाрддे, рдпे рдЕрд▓्рдЯीрдоेрдЯрдо рднी рджेрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЕрдЧрд░ рд╣рдордиे рдЬрд▓्рдж рд╣ी рдХोрдИ рдирдпा рдмिрдЬрдиेрд╕ рдирд╣ीं рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рддो рд╡ो рдЦुрдж рд╣ी рдмैंрдХ рд╕े рдпा рджोрд╕्рддों рд╕े рд▓ोрди рд▓ेрдХрд░ рдХोрдИ рдирдпा рдмिрдЬрдиेрд╕ рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрдЧा। рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдоोрдмाрдпрд▓, рдПрд╕ेрд╢рд░ीрдЬ рдпा рдЬрдирд░рд▓-рд╕्рдЯोрд░्рд╕ рдХी рдХोрдИ рджुрдХाрди рдЦोрд▓िрдП, рддाрдХि рдХрдо рдоेрд╣рдирдд рдоें рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдкैрд╕े рдмрдиाрдП рдЬा рд╕рдХें। рдпे рд▓реЬрдХे рдоेрд╣рдирдд рднी рддो рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे।” рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХी рдХाрд░्рдп-рдпोрдЬрдиा рдХा рдЦुрд▓ाрд╕ा рдХिрдпा рдеा।
 “рдкрд░ рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм, рдЖрдк рдпे рдХ्рдпों рднूрд▓рддे рд╣ैं рдХि рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХोрдИ рднी рд╣ो, рдмिрдиा рдоेрд╣рдирдд рдХे рддो рдХुрдЫ рднी рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं। рдлिрд▓рд╣ाрд▓, рдпे рддो рдЖрдк рдкिрддा-рдкुрдд्рд░ рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рдгрдп рд╣ोрдЧा, рдЗрд╕рдоें рднрд▓ा рдоैं рдХ्рдпा рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँॅ? рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓, рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рд░рдЦे рдЗрди рд╕рдм рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХी рдХुрд▓ рдХिрддрдиी рд▓ाрдЧрдд рд╣ोрдЧी? рдоेрд░े рдПрдХ рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди рд╡ाрд▓े рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рд╣ी рдмिрдЬрдиेрд╕ рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।” рдмाрддрдЪीрдд рдХे рдЗрд╕ рдЪрд░рдг рдоें рдкिрддाрдЬी рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣ा।
 “рдЬ्рдпाрджा рдирд╣ीं, рдЬो рдеोреЬा-рдмрд╣ुрдд рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдПрдХ-рджो рд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдкрд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ैं, рдФрд░ рдЬो рдпрд╣ाँ рдЖрдкрдХो рджिрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЗрди्рд╣ें рд▓ेрдХрд░ рдпрд╣ी рдХोрдИ рд╕ाрдд рдпा рдЖрда рд╣рдЬाрд░ рдХे рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдмрдЪे рд╣ैं। рд╣ाँ рдпाрдж рдЖрдпा, рдХुрдЫ рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХे рдЕрд╣ाрддे рдоें рднी рд░рдЦे рд╣ैं।” рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХो рдЬैрд╕े рдХुрдЫ рдпाрдж рдЖрдпा рд╣ो। 
 “рдпाрдиी, рдоोрдЯा-рдоोрдЯी рдЖрдкрдХो рдХुрд▓ рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд░ुрдкрдпे рддрдХ рджिрд▓рд╡ा рджिрдпे рдЬांрдп, рддो рдЖрдкрдХा рдХाрдо рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा?” рдкिрддाрдЬी рдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдЖрд╢ा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рд╣ुрдЖ।
 “рдЬी, рд╕рд╣ाрдп рд╕ाрд╣рдм। рдЖрдкрдиे рдПрдХрджрдо рд╕рд╣ी рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рд▓рдЧाрдпा।” рдпे рдХрд╣рддे рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХी рдЖंрдЦों рдоें рднी рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЪрдордХ рджिрдЦी।
 “рддो рдаीрдХ рд╣ै, рдоैं рдХрд▓ рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рдд рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рд╣ाрдЬिрд░ рд╣ोрддा рд╣ूँ। рддрдм-рддрдХ рдЖрдк рдЗрди рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХो рдЕрдкрдиे рдордЬрджूрд░ों рд╕े рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рд╡ाрдХрд░, рдПрдХ рд╕ाрде рдмंрдзрд╡ा рджीрдЬिрдП, рдФрд░ рд╣ाँ! рдЬो рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдЖрдкрдХे рдШрд░ рдкрд░ рдЕрд╣ाрддे рдоें рд░рдЦे рдкреЬे рд╣ैं, рд╡ो рднी рдоंрдЧрд╡ा рд▓ीрдЬिрдпेрдЧा।”
 “рдЬी, рдаीрдХ рд╣ै।” рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рд╕े рдпे рд╕ौрджा рддрдп рдХрд░рдХे рдкिрддाрдЬी рдЦुрд╢ी-рдЦुрд╢ी рдк्рд▓ॉрдЯ рдкрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЖ рдЧрдпे। 
 ***

 “рдордХाрди рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдк рдЗрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?” рд╢ाрдо рдХो рдкिрддाрдЬी рдиे рд╣рдо рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рдЬрдм рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХे рдирдпे рдмिрдЬрдиेрд╕-рдЖрдЗрдбिрдпा рд╡ рдЕрдкрдиी рднाрд╡ी рдпोрдЬрдиा рдХे рдмाрд░े рдоें рд░ाрдЬ рдЦोрд▓े рддो рд╣рдордиे рдкूрдЫा।
 “рджेрдЦो рдмेрдЯा, рдоैंрдиे рдкूрд░ा рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рд▓рдЧा рд▓िрдпा рд╣ै। рдЫрдд рдХी реЭрд▓ाрдИ рдоें рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХे рдпрд╣ाँ рд╕े рдЕрдм рддрдХ рдЬो рднी рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рд▓рдЧे рд╣ैं, рдЙрдирдХा рдЖрдЬ рдХे рджिрди рддрдХ рдХा рдХिрд░ाрдпा рд░ुрдкрдпे рдЫिрд╣рдд्рддрд░ рд╕ौ рд╣ुрдП। рдЕрднी рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХा рднूрддрд▓ рд╣ी рдмрдиा рд╣ै। рдк्рд░рдердо рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдп рддрд▓ рднी рдмрдирдиा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдЕрднी рд╣рдоें рдХрдо-рдЕрдЬ-рдХрдо рддीрди рдмाрд░ рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬेрдЧी। рдпाрдиी рдХि рдПрдХ рд╣ी рд╕ाрдоाрди рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рддीрди-рддीрди рдмाрд░ рдХिрд░ाрдпा рджेрдиा рдкреЬेрдЧा। рдЧाрд╣े-рдмрдЧाрд╣े рдРрд╕ी рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рд╡ рдЖрдкрджा рд╡ाрд▓ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рднी рдЖ рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЬैрд╕ी рдХि рдЕрднी рдЖрдпी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХी рджुрдХाрди, рдЙрдирдХे рдШрд░, рдФрд░ рдПрдХ-рджो рд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдкрд░ рдЬो рдХुрдЫ рднी рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдкреЬा рд╣ै, рдФрд░ рдЬो рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рд▓рдЧे рд╣ैं, рдоैंрдиे рдЗрди рд╕рднी рдХा рд╕ौрджा рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд░ुрдкрдпे рдоें рддрдп рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै।” 
 “рдпाрдиी, рдЙрдирдХे рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдкрд░ рдЕрдм рд╣рдоाрд░ा рдоाрд▓िрдХाрдиा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ोрдЧा? рдХिрд░ाрдпा рджेрдиे рдХे рдЭंрдЭрдЯ рд╕े рднी рдоुрдХ्рддि?” рдоैंрдиे рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдЬाрд╣िрд░ рдХी।
 “рдмिрд▓рдХुрд▓।” рдкिрддाрдЬी рдиे рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рднाрд╡ рд╕े рдХрд╣ा।
 “рд▓ेрдХिрди, рдпे рдк्рд░рд╢्рди рддो рдЕрднी рднी рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рд╣ै рдХि рдордХाрди рдХा рдХाрд░्рдп рдкूрд░ा рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╣рдо рдЗрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?” рдоैंрдиे рдЖрд╢ंрдХा рдЬрддाрдИ।
 “рджेрдЦो рдмेрдЯा। рдпे рддो рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдордХाрди рдХा рдХाрдо рдкूрд░ा рд╣ोрддे-рд╣ोрддे рдЗрди рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдоें рдХुрдЫ рдЯूрдЯ-рдлूрдЯ рд╣ोрдЧी рд╣ी। рдлिрд░ рднी рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдЗрдирдоें рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдд्рддрд░ рдлीрд╕рдж рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рджुрд░ूрд╕्рдд рд╣ाрд▓рдд рдоें рддो рдмрдЪे рдоिрд▓ेंрдЧे рд╣ी।”
 “рд╣ाँ, рд╡рд╣ी рддो। рд╣рдо рдЙрди рд╕рдд्рддрд░ рдлीрд╕рдж рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рднी рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे?” рдЗрд╕ рдмाрд░ рдоैंрдиे рд▓рдЧрднрдЧ рдЦींрдЭрддे рд╣ुрдП рдкिрддाрдЬी рд╕े рдкूрдЫा।
 “рдмрддाрддा рд╣ूँ। рдмрддाрддा рд╣ूँ। рддрдиिрдХ рдзैрд░्рдп рд░рдЦो। рд╣рдоाрд░े рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░ी рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рдЬी рдХрд╣ рд░рд╣े рдеे рдХि рдЙрдо्рд░ рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдм рд╡े рд░ाрдЬрдЧिрд░ी рдХे рдХाрдо рдоें рджिрдХ्рдХрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдКँрдЪी рдмिрд▓्рдбिंрдЧ्рд╕ рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рдоें рджрд╕िрдпों рддрд░рд╣ рдХे рдЦрддрд░े рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╡ो рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рд╕े рд╣ी рдЬुреЬा рдХोрдИ рд╣рд▓्рдХा-рдлुрд▓्рдХा рдХाрдо-рдзाрдо рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдоैंрдиे рдЙрдирд╕े рдмाрдд рдХрд░ рд▓ी рд╣ै। рдордХाрди рдХा рдХाрд░्рдп рдкूрд░ा рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдоैं рдпे рд╕ाрд░े рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдЙрди्рд╣ें рджे рджूंрдЧा। рд╡ो рддो рдЕрдкрдиी рдордЬрджूрд░ी рдоें рдЗрдирдХी рдХीрдордд рдХो рдПрдбрдЬрд╕्рдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ рд░рд╣े рдеे, рд▓ेрдХिрди рдоैंрдиे рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдпे рдХрд╣рддे рдордиा рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЗрди рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рд╕े рдоिрд▓े рдеोреЬे рд╕े рдкैрд╕ों рд╕े рд╣рдо рдХ्рдпा рдХрд░ рд▓ेंрдЧे? рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рдЖрдкрдХे рд╕ुрдкрд░рд╡िрдЬрди рдоें рдмреЬी рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрддः рдпे рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рд╣рдоाрд░ी рддрд░рдл рд╕े рдЖрдкрдХो рдмрддौрд░ рдЗрдиाрдо рд╣ोрдЧा।” рдк्рд░рдд्рдпुрдд्рддрд░ рдоें рдкिрддाрдЬी рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЦुрд▓ाрд╕ा рдХिрдпा।
 “рд╡ाрд╣! рдпाрдиी, рд╣рд░्рд░े рд▓рдЧे рди рдлिрдЯрдХрд░ी, рд░ंрдЧ рдЪोрдЦा-рд╣ी-рдЪोрдЦा।”
 “рдпрд╣ी рд╕рдордЭ рд▓ो।” 
 ***

 “рд╣ाँ, рдЕंрдХрд▓ рдЬी। рдХ्рдпा рд╕ोрдЪा рд╣ै? рд╣рдоाрд░े рдХिрд░ाрдпे рдХे рдХुрдЫ рдкैрд╕े рдЖрдЬ рджे рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рдирд╣ीं?” рд╣рдо рдкिрддा-рдкुрдд्рд░ рдХे рдмीрдЪ рдЕрднी рдмाрддрдЪीрдд рдЪрд▓ рд╣ी рд░рд╣ी рдеी рдХि рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХा рд▓реЬрдХा рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд╣ाँ рдЕрдкрдиी рдмाрдЗрдХ рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╣ो рдкрд╣ुँрдЪा।
 “рдЕрднी рддो рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╕ोрдЪा рд╣ै рдмेрдЯा।” рдкिрддाрдЬी рдиे рдиिрд╢्рдЪिрди्рдд-рднाрд╡ рдЙрдд्рддрд░ рджिрдпा।
 “рдХ्рдпों?” рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдиे рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХी рдеी।
 “рдЗрд╕ рдмाрд░े рдоें рддुрдо рдЕрдкрдиे рдкिрддाрдЬी рд╕े рдЬाрдХрд░ рдкूрдЫрдиा।”
 “рдаीрдХ рд╣ै, рдЕंрдХрд▓ рдЬी। рдЖрдк рд▓ोрдЧ рдРрд╕े рдирд╣ीं рдоाрдиेंрдЧे। рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЕрдм рдоुрдЭे рд╣ी рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।” рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдиे рдЗрд╕ рдмाрд░ рддрдиिрдХ рддрд▓्рдЦी рджिрдЦाрдИ।
 “рдмेрдЯा, рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рдкिрддाрдЬी рд╕े рдЬाрдХрд░ рдмाрдд рддो рдХрд░ рд▓ो। рд╣рдоाрд░े рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдЗрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╕ौрджा рдкрдХ्рдХा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд▓ рддुрдо्рд╣ाрд░ी рджुрдХाрди рдкрд░ рдЖрдХрд░ рд╕ाрд░े рдкैрд╕े рдЪुрдХрддा рднी рдХрд░ рджूंрдЧा।” рдкिрддाрдЬी рдиे рдЙрд╕े рдЗрдд्рдоिрдиाрди рд╕े рд╕рдордЭाрдпा।
 “рдХैрд╕ा рд╕ौрджा? рдХिрд╕рдХे рдмीрдЪ? рдЖрдк рдпे рдХिрд╕ рд╕ौрджे рдХी рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं?”
 “рдЗрд╕ рдмाрд░े рдоें рднी рддुрдо्рд╣ें рдХрд▓ рдкрддा рдЪрд▓ рдЬाрдпेрдЧा।” рдкिрддाрдЬी, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиी рдпोрдЬрдиा рдХा рдЦुрд▓ाрд╕ा рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे।
 “рдаीрдХ рд╣ै। рдоैं рдХрд▓ рдЖрдк рд▓ोрдЧों рдХा рдЕрдкрдиी рджुрдХाрди рдкрд░ рдЗрди्рддрдЬाрд░ рдХрд░ूंрдЧा।” рдХрд╣рддे-рднुрдирднुрдиाрддे рд╣ुрдП рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░, рдЕрдкрдиी рдмाрдЗрдХ рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╣ो, рд╣рдоाрд░े рдк्рд▓ॉрдЯ рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। 
 “рдИ рд╕ुрд░ेрди्рджрд░рд╡ा рдкूрд░ा рдЕрдмрд▓рд╣ рд╣ी рд╣ै। рдЙрд╕े рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдХि рдЬिрд╕ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдкреЭे рд╣ोрдЧा, рд╕рд╣ाрдп рд╕ाрд╣рдм рдЙрд╣ाँ рдХे рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे...рд╣ें-рд╣ें-рд╣ें।” рдкाрд╕ рд╣ी рдЦреЬे рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░ी рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рдЬी рдиे рдЯрд╣ोрдХा-рд╕ा рд▓िрдпा। рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рдкिрддाрдЬी, рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рдЬी рдФрд░ рдоेрд░े рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдоुрд╕्рдХुрд░ाрд╣рдЯ рддैрд░ рдЧрдпी।
 рд╕рд░рди рд╕ाрд╣рдм рдХा рд▓реЬрдХा рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░, рдлिрд░ рдХрднी рд╣рдоाрд░े рдк्рд▓ॉрдЯ рдкрд░ рдирд╣ीं рдЖрдпा। рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрд░्реЮ्рдпू рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж, рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХा рдк्рд░рдердо, рдж्рд╡िрддीрдп рддрд▓ рднी рд╢ीрдШ्рд░ рдмрди рдХрд░ рдкूрд░ा рд╣ो рдЧрдпा। рд╣ाँ! рдмрддाрддा рдЪрд▓ूँ, рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░ी рдХा рдмिрд▓्рдбिंрдЧ-рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓्рд╕ рдХा рдХाрдо рднी рдЖрдЬрдХрд▓ рдаीрдХ-рдаाрдХ рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЬिंрджрдЧी рдХो рдмрдпाँ рдХрд░рддी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣: рд╕рдлрд░

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЖрдЪाрд░्рдп рдиीрд░рдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी

34/2 рдЧाрдпрдд्рд░ी рдиिрд╡ाрд╕, рд▓ाрдЬрдкрдд рдирдЧрд░, рдПрди.рдПрдЪ.-2, рдордеुрд░ा-281004, рдЪрд▓рднाрд╖: +91 925 914 6669


рдкुрд╕्рддрдХ: рд╕реЮрд░ (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
ISBN:978-93-83612-14-7
рд░рдЪрдиाрдХाрд░: рд░ाрдХेрд╢ рдЪрдХ्рд░
рдкृрд╖्рда: 192, рдоूрд▓्рдп: ₹ 495.00 рд░ुрдкрдпे, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖: 2019
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕ाрдзрдиा рдПрдг्рдб рд╕ंрд╕, рджिрд▓्рд▓ी
--------------------------------------------------------------------------
       рд╕рдлрд░ рдбॉ рд░ाрдХेрд╢ рдЪрдХ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рдФрд░ рд╕ाрдзрдиा рдПंрдб рд╕ंрд╕, рджिрд▓्рд▓ी  рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै।  рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдЖрд╡рд░рдг рдЪिрдд्рд░ рдЕрддि рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдХुрд▓ 23 рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдШрдЯिрдд рд╕рдд्рдп рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╢рдм्рджाрд░ेрдЦ рд╣ैं рдЬो рдХि рдЙрди рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдкूрд░ी рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ैं।

    рд▓ेрдЦрдХ рдиे рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕ рд╕рдд्рдп рдХो 'рдХुрдЫ рд╢рдм्рдж рдХрд╣ाрдиी рдХे рд▓िрдП' рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- "рд╣рд░ рдХрд╣ाрдиी рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ाрддी рд╣ै। рдпे рдЕрдиुрднूрддिрдпों, рднाрд╡рдиाрдУं, рдкीрдб़ाрдУं рдФрд░ рдЦुрд╢िрдпों рдХी рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░ рдмрдб़े рдлрд▓рдХ рдХे рдХैрдирд╡ाрд╕ рдкрд░ рдЙрдХेрд░ рдХрд░ рдирдИ рд░ाрд╣ рджिрдЦाрддी рд╣ैं। рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़ाрддी рд╣ैं, рди рдЬाрдиे рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рд╕िрдЦा рдЬाрддी рд╣ैं, рдХ्рдпा рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा? рд╣рдо рдХрднी-рдХрднी рджूрд╕рд░ों рдХे рдмाрд░े рдоें рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ाрдиी рдЙрд╕ी рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рд╣рдоें рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдКрд░्рдЬा рд╕े рднी рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫे-рдмुрд░े рдЪेрд╣рд░ों рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░ा рдЬाрддी рд╣ै।" 1 (рдкृрд╖्рда 7)

 
рдЖрдЪाрд░्рдп рдиीрд░рдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी
       рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рдЬिрдпा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдиिрд▓ंрдмрди рдоें рдУ. рдкी. рд╡рд░्рдоा рдЙрдк рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рд╢ैрд▓ी рдоें рдкीрдб़िрдд рдХो рди्рдпाрдп рджिрд▓ाрдиा рд╣ी рдЕрдкрдиा рдХрд░्рддрд╡्рдп рдоाрдирддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдиिрд▓ंрдмिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡рд╣ рдХрдк्рддाрди рд╕ाрд╣рдм рд╕े рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

'рд╕рдд्рдп рдЬाрдирдХрд░ рдХрдк्рддाрди рдХी рдРрд╕ी рдЖँрдЦें рдЦुрд▓ीं рдХि рд╡े рдЕрдкрдиी рдХुрд░्рд╕ी рд╕े рдпрдХाрдпрдХ рдЙрдаे рдФрд░ рдмोрд▓े, "рдЕрдЪ्рдЫा рддो рдпрд╣ рдмाрдд рд╣ै।"

     рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╕рди्рддी рдХी рдЬाँрдЪ рдЖрдЦ्рдпा рдиिрдХрд▓рд╡ाрдпी рддрдм рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдХ рдЯीрдХाрд░ाрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╣ी рдЧрдИ рдмाрдд рдПрдХрджрдо рд╕рдд्рдп рдкाрдИ рдЧрдИ।

      рдХрдк्рддाрди рдиे рдЕрдкрдиी рдд्рд░ुрдЯि рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдХ рдЯीрдХाрд░ाрдо рд╕े рдХрд╣ा," рдЖрдЬ рддो рд╕рдд्рдп рдХो рдЬाрдиे рдмिрдиा рд╣ी рди्рдпाрдп рдХे рд╕ाрде рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддा।"
    рдХрдк्рддाрди рдиे рдЦрдб़े рд╣ोрдХрд░ рд╡рд░्рдоा рдЬी рдХी рдкीрда рдердкрдердкाрдИ।'2 (рдкृрд╖्рда 21)

     рджूрд╕рд░ी рдХрд╣ाрдиी 'рд╣рд▓्рдХी рд╕ी рдоुрд╕्рдХाрди' рдоें рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХा рдХैंрд╕рд░ рд╕े рдЬूрдЭрдиा рджिрдЦाрдпा рд╣ै।

      'рдмिрди рдЖрд╣рдЯ' рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╢ंрдХाрд▓ु рдорд╣िрд▓ा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рдиिрд░рдкрд░ाрдз рдкрддि рдкрд░ рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рджेрдЦिрдП-
" рд╣े рдИрд╢्рд╡рд░ рддू рдоुрдЭे рд╢ांрддि рджे рдХि рдоेрд░ी рдЬुрдмाрди рдкрд░ рддाрд▓ा рд▓рдЧ рдЬाрдП, рдЗрдирдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдХुрдЫ рди рдмोрд▓े। рдоैं рд╣ँрд╕рддे рд░ोрддे рдПрдХ рджिрди рдоौрди рд╣ो рдЬाрдКँ, рдЪिрд░ рдиिрдж्рд░ा рдоें рд╕ो рдЬाрдКँ рддाрдХि рдЗрдирдХा рджिрд▓ рдЦुрд╢िрдпाँ рдордиा рд╕рдХे, рдШी рдХे рджिрдП рдЬрд▓ा рд╕рдХे।"3 (рдкृрд╖्рда 47)

      рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд░ी рдХा рдЬрди्рдо, рди्рдпाрдп рдЕрднी рдорд░ा рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рдХीрд▓ рд╕ाрд╣рдм, рдЕрдЬрдирдмी, рдЧैрд░ाрдЬ, рдЕрдоेрд░िрдХрди рд▓рдб़рдХी, рд╡िрдорд▓ा, рдкाрдкा рдХрдм рд▓ौрдЯेंрдЧे,рд╕рдлрд░, рдлुрд▓рд╡ा рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ैं। рд╕िрдорд╕िрдо рдмाрдмा рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдорд╣ाрдирддा рдХा рдирдХाрдм рдкрд╣рдирдХрд░ рдШूрдорддे рдЕрдХ्рд╖рдо्рдп, рдШृрдгिрдд рдХाрдо-рд╡ाрд╕рдиा рдоें рд▓िрдк्рдд рдирд░ाрдзрдоों рдХा рдоुрдЦौрдЯा рдЙрддाрд░рдХрд░ рдЙрдирдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рджिрдЦाрддी рд╣ै।

         рдЪाрд╣े рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиी рдХे рдорд░्рдордЬ्рдЮ  рдХрд╣ाрдиी рдХрд▓ा рдХे рддрдд्рд╡ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХो рд╕्рд╡ीрдХृрддि рди рджें рдкрд░ंрддु рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ рд░ाрдХेрд╢ рдЪрдХ्рд░ рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдердо рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдпोрдЧ्рдп рд╣ै।
192 рдкृрд╖्рдаीрдп рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдоूрд▓्рдп 495 рд░ुрдкрдП рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рддीрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।

       рдоुрдЭे рдЖрд╢ा рд╣ै, рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдЖрджрд░рдгीрдп рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдирдпा рдФрд░ рдкрд░िрдоाрд░्рдЬिрдд рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рднी рд╣рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा।
       рдЕрдиेрдХ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ!

рдкाँрдЪ рдХрд╡िрддाрдПँ: рдк्рд░ीрддा рд╡्рдпाрд╕

рдк्рд░ीрддा рд╡्рдпाрд╕
(1)

рдоैं рдФрд░рдд рдеी
рдХि рд╕рдоिрдзा рдеी?
рддाрдХि рд╕ुрдЦी рд░рд╣े
рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░-рд╕ंрд╕ाрд░ 
рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫा рд╕े
рд╣ोрдо рд╣ोрддी рд░рд╣ी,
рджे рджिрдпा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди-
‘рдЗрджं рдд्рд╡рдоेрд╡
рдЗрджं рди рдордо।’
***


(2)

рдЬिрддрдиी рдкीреЬा рдеी
рдкрд░्рд╡рдд рдеी,
рдЬिрддрдиी рд░ुрд▓ाрдИ рдеी 
рдирджी рдеी,
рдЬिрддрдиी рдЖрд╣ें рдеीं
рд╕рдоंрджрд░ рдеीं।
рдЬिрддрдиी рдЖрд╕्рдеा рдеी
рднूрдоि рдеी,
рдЬिрддрдиी рдоुрд╕्рдХाрдиें рдеीं
рдлूрд▓ рдеीं,
рдЬिрддрдиी рдЙрдоंрдЧें рдеीं
рдЖрд╕рдоाрди рдеीं।
рдоुрдЭрдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдеी
рдкूрд░ी рд╕ृрд╖्рдЯि
рд╕рджा-рд╕рд░्рд╡рджा। 
***


(3)

рди рдЕрдЧ्рдиि рдЬрд▓ा рдкाрддी рд╣ै
рди рд╢рд╕्рдд्рд░ рдХाрдЯ рдкाрддे рд╣ैं
рди рдЬрд▓ рднिрдЧो рдкाрддा рд╣ै
рди рд╣рд╡ा рд╕ुрдЦा рдкाрддी рд╣ै
рдЗрддрдиी рд╕рд╢рдХ्рдд рдЖрдд्рдоा
рдФрд░ рдкिंрдЬрд░ा рдРрд╕ा рдХрдореЫोрд░
рдХि рддाрд░ рдЗрд╕рдХे
рдХрднी рдХрд╣ीं рд╕े рдЯूрдЯрддे рд╣ैं 
рдХрднी рдХрд╣ीं рд╕े।
рдкंрдЫी рдХे рдЙреЬ рдЬाрдиे рддрдХ
рдХिрддрдиा рдЬрддрди рдкिрдЬрд░े рдХा!
***


(4)

рдоैं рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдирд╣ीं рд╣ूँ
рдоैं рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдмीрдоाрд░ी рдХे рд▓िрдП
рджрд╡ा рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддी
рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдХрдореЫोрд░ी рдХे рд▓िрдП
рдЯॉрдиिрдХ рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддी
рдоैं рдХрд╡ि рд╣ूँ
рдоैं рд╕िрд░्рдл рджे рд╕рдХрддी рд╣ूँ рддुрдо्рд╣ें
рджिрд▓ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдиिрдХрд▓ी рдХрд╡िрддा 
рдЗрд╕े рд░рдЦ рд▓ो
рд╢ाрдпрдж реЮрд░्реШ рдкреЬे
рд╢ाрдпрдж рдвाрдврд╕ рдоिрд▓े
рдХрднी-рдХрднी
рд╢рдм्рдж рдЪрдордд्рдХाрд░ рдХрд░ рдЬाрддे рд╣ैं।
***


(5)

рдХाрдпрд░ рдеी, рдбрд░рдкोрдХ
рдпा рдлिрд░
рдиिрдмाрд╣ рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдеे?
рдЬीрд╡рди рднрд░ рдЪुрдкрдЪाрдк
рдкीрддी рд░рд╣ी рдЕрд╡рд╕ाрдж।
рдЯूрдЯрддा рдХुрдЫ рддो рдаीрдХ рдХрд░рдиे рдХी
рдлрдЯрддा рддो рд╕िрд▓рдиे рдХी 
рджुрдЦрддा рддो рд╕рд╣рдиे рдХी
рдЪेрд╖्рдЯा рдХрд░рддी рд░рд╣ी
рдЖрд╣рдд рд╣ोрдиा рдЖрдо рдмाрдд рдеी 
рдФрд░ рдЕрдкрдоाрдиिрдд?
рдЕрд░े! рдФрд░рдд рдХा рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдоाрди рд╣ी рдХ्рдпा?
рдоैं рдЬीрд╡рди рдХाрдЯрддी рд░рд╣ी
"рдЬीрдиा" рдЕрдЧрд▓े рдЬрди्рдо рдХे рд▓िрдП
рдоुрд▓्рддрд╡ी рдХрд░рддी рд╣ुрдИ। 
***

рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी - рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдк्рдпाрд░े рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рджोрд╕्рдд рд╕ंрдкाрджрдХ

рднाрд░рдд рдХी рдПрдХ рдкूрд░ी рдкीреЭी рдХे рдк्рд░िрдп рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рдХ рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी рдХे рдЬрди्рдорджिрди рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдпाрдж рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрдирдХे рдоिрдд्рд░ рдФрд░ рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु
рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु

рд╕ंрд╕्рдорд░рдг: рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु


*
рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рдмрд╕े рдЪрдордХрддे рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рддрдеा ‘рдиंрджрди’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдпрд╢рд╕्рд╡ी рд╕ंрдкाрджрдХ рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी (1936-2005) рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирд╣рдд्рддрд░ рдмрд░рд╕ рдХा рдЬीрд╡рди рдоिрд▓ा। рдпрд╣ рдХोрдИ рд▓ंрдмा рдЬीрд╡рди рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░ рдЙрдирдХे рдХाрдоों рдХो рджेрдЦें, рддो рд╣ैрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдмेрд╣рддрд░ी рдХे рд▓िрдП рдЬो рдХाрдо рд╡े рдХрд░ рдЧрдП, рдЙрд╕рдХी рдХोрдИ рдоिрд╕ाрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। 

рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ैं। рдкрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी рд╕рд░ीрдЦा рдкैрд░рд╡ीрдХाрд░ рдЖрдЬ рдвूँрдв़े рд╕े рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рдмाрд▓рдХ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЪिंрддा рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЗрд╕ рдХрджрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рдеी рдХि рд╕ोрддे-рдЬाрдЧрддे рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░рд╣рддी рдеी। рд╡े рдХрд╣ीं рднी рдЬाрдПँ, рдХिрд╕ी рд╕े рднी рдоिрд▓ें, рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ों, рдмाрд▓рдХ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдШूрдо-рдлिрд░рдХрд░ рдЖ рд╣ी рдЬाрддी рдеी। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдЗрддрдиे рд▓рдпрдоाрди рд╣ो рдЬाрддे рдеे рдХि рд╕рдордп рдХा рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рд╣ोрд╢ рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдеा। рдЕрдХрд╕рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдмाрдд рдЪрд▓рддे рд╣ी рдЙрдирдХी рдоुрдЦрдоुрдж्рд░ा рдоें рднी рдХिрд╕ी рдмрдЪ्рдЪे рдЬैрд╕ी рдХोрдорд▓рддा рдФрд░ рднोрд▓ाрдкрди рдирдЬрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддा рдеा рдФрд░ рджेрдЦрддे рд╣ी рджेрдЦрддे рдЙрдирдХा рд╕рдоूрдЪा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рдмрджрд▓ рдЬाрддा рдеा।

рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी
(2 рдЬрдирд╡рд░ी, 1936 - 5 рдлрд░рд╡рд░ी, 2005)
рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрдиे рдмैрдаा рд╣ूँ рддो рдПрдХ рд╕ाрде рдЗрддрдиी рдпाрджें рдФрд░ рдЗрддрдиी рдмाрддें рдорди рдоें рдШुрдордб़ рд░рд╣ी рд╣ैं рдХि рдкрди्рдиों рдкрд░ рдкрди्рдиे рднрд░рддे рдЪрд▓े рдЬाрдПँ, рдлिрд░ рднी рд╡े рдЦрдд्рдо рди рд╣ोंрдЧी। рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдХोрдИ рд╕рдд्рддрд░рд╣ рдмрд░рд╕ рддрдХ рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдоुрдЭे рдоिрд▓ा। рдФрд░ рдпे рд╡े рджिрди рдеे, рдЬрдм рдоैंрдиे рдЙрдирд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ीрдЦा। рдмрдЪ्рдЪों рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдХा рдХ, рдЦ, рдЧ рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдоैंрдиे рд╕ीрдЦा। рдпрд╣ рдоेрд░ी рдиौрдЬрд╡ाрдиी рдХा рд╕рдордп рдеा, рдЬрдм рдоैं рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдКрд░्рдЬा, рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХी рдЧрд╣рд░ी рд▓рд▓рдХ рдХे рд╕ाрде рднीрддрд░ рд╕े рдзрдзрдХ рд░рд╣ा рдеा। рдПрдХ рдЬрд▓рддा рд╣ुрдЖ рдкिंрдб рдЬैрд╕े। рдПрдХ рд╕ाрде рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХा рдЬोрд╢ рдоुрдЭे рдкाрдЧрд▓ рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рдеा। рдХрднी рдЗрдзрд░ рдмрд╣рддा рддो рдХрднी рдЙрдзрд░। рдЕрднी рдзрд░рддी рдкрд░ рддो рдЕрднी рдЖрдХाрд╢ рдкрд░। рдХрднी рд▓рдЧрддा, рдоुрдЭे рдпрд╣ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХрднी рд▓рдЧрддा, рд╣ाँ, рдордЧрд░ рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рддो рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдЬीрдм рддूрдлाрди рдеा, рдЬो рдоुрдЭे рдирдЪा рд░рд╣ा рдеा।

рдЗрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рдоेрд░ा рдЬрдЬ्рдмा рдЦुрдж рдоेрд░े рднीрддрд░ рд╕рдоा рдирд╣ीं рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоेрд░ी рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХो рдеाрд╣рдХрд░, рджिрд╢ा рджेрдиे рдХा рдмрдб़ा рдХाрдо рдХिрдпा। рдоुрдЭे рдПрдХ рд╕िрд░рдлिрд░े рдЕрдмोрдз рдЭंрдЭाрд╡ाрддी рд╕े рдХुрдЫ-рдХुрдЫ рд╡िрд╡ेрдХрд╡ाрди рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдоेрд░े рдпुрд╡рдХोрдЪिрдд рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЫ рд╕ाрд░्рдердХ рдФрд░ рдмрдб़ा рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЕрдирдердХ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рдХिрдпा। рд╡рд░рдиा рд╢ाрдпрдж рдоैं рдЬिрддрдиा рднрдЯрдХा рд╣ूँ, рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा—рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдоुрдЭे рднрдЯрдХрдиा рдкрдб़рддा рдФрд░ рдЬो рдХाрдо рдоैं рдХрд░ рдкाрдпा, рдЙрд╕рд╕े рдЖрдзा-рдЪौрдеाрдИ рднी рди рдХрд░ рдкाрддा।

рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рддрдеा рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी
рднाрд░рддी рдЬी рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рд╕рдкрдиा рдеा। рд╡рд╣ी рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрдгрд╢рдХ्рддि рдеी, рд╡рд╣ी рдЖрдд्рдоा, рд╡рд╣ी рдЙрдирдХा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рдеा। рдЬрдм рдоैं ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдпा, рддो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕ी рд╕рдкрдиे рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд, рдмрд▓्рдХि рдЕрднिрднूрдд рд╣ुрдЖ। рдЕрдХрд╕рд░ ‘рдиंрджрди’ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЪрд▓рдиे рдкрд░ рдЙрдирдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЬो рддрд░рд▓ рд╕ी рдЪрдордХ рдЖрддी, рд╡рд╣ рдзीрд░े рд╕े рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рднी рдЙрддрд░ рдЬाрддी рдеी рдФрд░ рдоेрд░ी рдЖрдд्рдоा рдЬрдЧрдоाрдЧाрдиे рд▓рдЧрддी рдеी। рдоेрд░ा рдорди рдХрд╣рддा, “рд╣ाँ, рдпрд╣ рдмрдб़ा рдХाрдо рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдЪрдоुрдЪ рдмрдб़ा рдХाрдо рд╣ै। рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдХрд░рддा рд╣ै, рдиिрд░्рдорд▓ рдорди рд╕े рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдмрд╣ुрдд рдкाрд╕ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рддो рдЕрд╕рд▓ рдоें рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рд╣ी рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै!”

рддрдм рдХрд╣ीं рднीрддрд░ рд╕े рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рдеा, рдХि рдоुрдЭे рднी рдЬрд░ूрд░ рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдмрдб़ा рд╕рдкрдиा рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддी рдЬी рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдеोрдб़ा рднी рдХрд░ рд╕рдХा, рддो рдоेрд░े рд▓िрдП рдпрд╣ рдмрдб़े рд╕ुрдЦ рдХी рдмाрдд рд╣ोрдЧी, рдпрд╣ рдоैं рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЕंрджрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा। рдФрд░ рдЬрдм рднाрд░рддी рдЬी рдРрд╕े рдХिрд╕ी рдХाрдо рдоें рдоुрдЭे рд▓рдЧाрддे, рддो рдоेрд░ा рдорди рдЬैрд╕े рдЖрдиंрдж рд╕े рдКрдн-рдЪूрдн рд╣ो рдЙрдарддा рдеा। рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा, рд╕рдкрдиे рд╕рдЪ рднी рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдФрд░ рд╡рд╣ рдоैं рдХрд░ूँрдЧा। рдлिрд░ рд╕рдЪрдоुрдЪ рдоैं рдЬी-рдЬाрди рд╕े рдЙрд╕े рдХрд░рдиे рдоें рдЬुрдЯ рдЬाрддा рдеा।

рд╡े рдмाрддों-рдмाрддों рдоें рдоुрдЭे ‘рдиंрджрди’ рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рднी рдкрд╣рд▓े рдХे рджौрд░ рдоें рд▓े рдЬाрддे рдеे, рдЬрдм рд╡े ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдоें рдеे рддрдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдкृрд╖्рда рджेрдЦा рдХрд░рддे рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╣рд▓े рдмाँрдХेрдмिрд╣ाрд░ी рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдФрд░ рдлिрд░ рдордиोрд╣рд░ рд╢्рдпाрдо рдЬोрд╢ी рдХे рд╕ाрде рдХाрдо рдХिрдпा рдеा। рджोрдиों рд╣ी рд╕ंрдкाрджрди-рдХрд▓ा рдХे рдорд╣ा рдзुрд░ंрдзрд░। рдЗрди рджोрдиों рд╣ी рджिрдЧ्рдЧрдЬों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЗрддрдиे рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдеे рдХि рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдПрдХ рдЧौрд░рд╡рдкूрд░्рдг рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै рдФрд░ рдоैं рдЙрдирдХी рдЙँрдЧрд▓ी рдкрдХрдб़े рдоुрдЧ्рдз рднाрд╡ рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЙрди рдЧрд▓िрдпाрд░ों рдоें рдЪрдХ्рдХрд░ рд▓рдЧा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдФрд░ рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╡े рд▓рдорд╣े рдЖрдЬ рднी рдоेрд░ी рд╕्рдоृрддिрдпों рдоें рдЬрд╕ рдХे рддрд╕ рджрд░्рдЬ рд╣ैं।

рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै, рднाрд░рддी рдЬी ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╕ंрдкाрджрдХ рдмाँрдХेрдмिрд╣ाрд░ी рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдФрд░ рдЙрд╕ рджौрд░ рдоें ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдХी рдЕрдиोрдЦी рд╢ाрди рдФрд░ рдзрдЬ рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдиे рд▓рдЧрддे рдеे, рддो рдЗрддрдиे рднाрд╡рдордЧ्рди рд╣ो рдЬाрддे рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдирддे рд╣ुрдП рдоेрд░े рдорди рдоें рднी рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдЬी рдХी рдПрдХ рдКँрдЪी рдоूрд░्рддि рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддी рдЬाрддी рдеी। рд╡рд╣ рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдоेрд░े рд╕्рдоृрддि-рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдЬी рдХे рд╕рдордп рд╣िंрджी рдХा рдХोрдИ рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़ा рд╢ीрд░्рд╖ рд▓ेрдЦрдХ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдеा, рдЬो рдЙрд╕рдоें рди рдЫрдкा рд╣ो। ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЧौрд░рд╡-рд╢िрдЦрд░ рдмрдиाрдпा। рдФрд░ рдлिрд░ рдордиोрд╣рд░ рд╢्рдпाрдо рдЬोрд╢ी рдЖрдП рддो рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд╣ी ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдХा рдПрдХ рдирдпा рджौрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рдоें рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдФрд░ рдмिंрджाрд╕рдкрди рджोрдиों рдПрдХ рд╕ाрде рдеे। рд▓िрд╣ाрдЬा рд╡рд╣ рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рдФрд░ рдЖрдо рдкाрдардХ рджोрдиों рдХो рдоोрд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рдХी рдиिрд░ाрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा рдмрдирддी рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рдпों ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдХो рдПрдХ рдирдпा рд░ूрдк рдФрд░ рдирдпा рдХрд▓ेрд╡рд░ рдЬोрд╢ी рдЬी рдХे рд╕рдордп рдоें рдоिрд▓ा, рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдмрджрд▓рддे рд╕рдордп рдФрд░ рдмрджрд▓рддी рд░ुрдЪिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓ी рдФрд░ рдкुрдирд░्рдирд╡ा рд╣ुрдИ।

рдПрдХ рдпрд╢рд╕्рд╡ी рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬोрд╢ी рдЬी рдХी рд╕рдордЭ рдФрд░ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдЬрдм рднाрд░рддी рдЬी рдмрддाрддे рдХि рд╡े рдХिрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдкрдв़рддे рдеे рдФрд░ рдХिрддрдиे рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн рдЙрди्рд╣ें рдоुँрд╣рдЬрдмाрдиी рдпाрдж рдеे, рддो рд╕ुрдирддे рд╣ुрдП рдоैं рдЕрд╡ाрдХ् рд░рд╣ рдЬाрддा рдеा। рд╕рдЪрдоुрдЪ рднाрд░рддी рдЬी рд╕े рдЙрд╕ рджौрд░ рдХे рджिрдЧ्рдЧрдЬों рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ुрдирдиा рдЪрдХिрдд рдХрд░рддा рдеा।

рдмाрдж рдоें рднाрд░рддी рдЬी рдЬрдм ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рд╕े ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдП, рддो рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдХा рдордпाрд░ рдиिрдоिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЙрдирдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рдФрд░ рд╕рдкрдиा рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा। рд╢ुрд░ू рдоें рдЙрд╕рд╕े рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмрдб़े-рдмрдб़े рд╢ीрд░्рд╖рд╕्рде рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЬुрдб़े рднी। рдЗрдирдоें рдмрд╣ुрддों рдХे рдмाрд░े рдоें рдордЭे рдЦुрдж рднाрд░рддी рдЬी рд╕े рд╣ी рд╕ुрдирдиे рдХो рдоिрд▓ा। рдЗрдирдоें рдоूрд░्рдзрди्рдп рдХрд╡ि рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдХे рдмाрд░े рдоें рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рдмाрддें рдмрддाрдИं। рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рджिрд▓्рд▓ी рдЖрддे рддो ‘рдиंрджрди’ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдоें рдЬрд░ूрд░ рдЖрддे рдеे। рдХрднी-рдХрднी рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдЖрд╡ाрд╕ рдкрд░ рднी рд╡े рд░ुрдХ рдЬाрддे рдеे। рдЙрдирдоें рдПрдХ рдмाрд▓рд╕ुрд▓рдн рд╕рд░рд▓рддा рдеी, рдЬिрд╕рдХे рдмрд╣ुрддेрд░े рд╣ैрд░рдд рднрд░े рд╡ृрдд्рддांрдд рднाрд░рддी рдЬी рд╕ुрдиाрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдХрднी рд╡े рдХोрдИ рдРрд╕ी рдЪीрдЬ рджेрдЦрддे, рдЬिрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирддे рди рд╣ों рдпा рдкрд╣рд▓े рдХрднी рд╡рд╣ рджेрдЦी рди рд╣ो, рддो рдмрдб़ी рдЕрдмोрдз рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╕े рднाрд░рддी рдЬी рд╕े рдкूрдЫрддे рдеे рдХि, “рдЕрд░े рднрдИ рднाрд░рддी, рдпрд╣ рдХौрди рд╕ी рдЪीрдЬ рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рддो рддुрдордиे рдХुрдЫ рдмрддाрдпा рдирд╣ीं।...” рдлिрд░ рдЬрдм рддрдХ рдмाрд▓рд╕ुрд▓рдн рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рдЪीрдЬ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрди рдирд╣ीं рд▓ेрддे рдеे, рдЙрди्рд╣ें рддृрдк्рддि рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдеी।
 
рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдШрд░ рдПрдХ рдмрдб़ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдЬाрдкाрдиी рдЧुрдб़िрдпा рдеी, рдЬो рдПрдХрджрдо рдЬीрд╡ंрдд рд▓рдЧрддी рдеी, рдФрд░ рдЦुрдж рднी рдХुрдЫ рдЪрдХिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрдо рдХрд░ рд▓ेрддी рдеी। рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоुрдЭे рдмрддाрдпा рдХि рдЙрд╕ рдЬाрдкाрдиी рдЧुрдб़िрдпा рдХी рдоोрд╣िрдиी рдХी рддाрд░ीрдл рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдЦुрдж рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХिрд╕ी рднोрд▓े рдмрдЪ्рдЪे рд╕рд░ीрдЦे рд▓рдЧрддे рдеे। рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕े рджेрдЦा рдХрд░рддे рдеे। рдЬрдм рд╡े рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╕ुрдиा рд░рд╣े рдеे, рддो рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдоुрдЭे рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा рдХि рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ी рдЕрдмोрдзрддा рдФрд░ рд╕рд░рд▓рддा рдиे рд╣ी рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдХो рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╕िрд░рдоौрд░ рдХрд╡ि рдмрдиाрдпा рд╣ोрдЧा!

рд╕рдЪ рд╣ी рднाрд░рддी рдЬी рдХे рд╕рдордп рдоें ‘рдиंрджрди’ рдХी рдРрд╕ी рдзрдЬ рдеी рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़े рджिрдЧ्рдЧрдЬ рд▓ेрдЦрдХ рдмрдб़े рдЖрдиंрдж рдФрд░ рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рд╕े рднрд░рдХрд░ рд╡рд╣ाँ рдЖрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЗрдирдоें рд╢рдХुंрддрд▓ा рд╕िрд░ोрдаिрдпा, рдж्рд╡ाрд░िрдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоाрд╣ेрд╢्рд╡рд░ी, рд╕ेрд╡рдХ рдЬी, рдбा. рд╢्рд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдмंрдзु рдЬैрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднी рдеे рдФрд░ ‘рдиंрджрди’ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рднी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ ‘рдЕрдкрдиा рдШрд░’ рдмрди рдЧрдпा рдеा। рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рд╣ॉрд▓्рдЯ рд╕्рдЯेрд╢рди। рдЗрди рдмрдб़े рдХрдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд╢рдХुंрддрд▓ा рд╕िрд░ोрдаिрдпा, рдоाрд╣ेрд╢्рд╡рд░ी рдЬी рдФрд░ рд╕ेрд╡рдХ рдЬी рдХे рдЖрдиे рдкрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЖंрддрд░िрдХ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рд╕े рдзрдзाрдХрд░ рдЙрдарддे рдеे рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЧрд▓े рдоिрд▓рддे рдеे, рдЗрд╕рдХी рдоुрдЭे рдЕрдЪ्рдЫी рд╕्рдоृрддि рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд╢рдХुंрддрд▓ा рд╕िрд░ोрдаिрдпा рдЬी рдХे рдЖрдиे рдкрд░ рднी рдирдорд╕्рдХाрд░ рдЬैрд╕ी рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рди рд╣ोрддी рдеी, рдмрд▓्рдХि рдмрд╣ुрдд рджिрди рдмाрдж рдШрд░ рдЖрдИ рдмрд╣рди рдХो рдХंрдзे рд▓рдЧрдХрд░ рднाрдИ рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдЖрдд्рдоीрдп рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рдвंрдЧ рд╕े рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдХुрдЫ-рдХुрдЫ рд╡ैрд╕ा рд╡िрд╣ंрдЧрдо рджृрд╢्рдп рдоैंрдиे рджेрдЦा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рд╕्рдиेрд╣िрд▓ рдХ्рд╖рдг рдЕрдм рднी рдоेрд░ी рд╕्рдоृрддि рдоें рдЕрдЯрдХे рдкрдб़े рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рднुрд▓ाрдпा рднी рдХैрд╕े рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдРрд╕े рдкрд▓ рддो рдЦुрдж рдоें рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдмрдб़ी рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ैं।

рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै, рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрди рдмрдб़े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдЖрдиे рдкрд░ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХा рдХाрдо рдеोрдб़ी рджेрд░ рдХे рд▓िрдП рдЫूрдЯ рдЬाрддा рдеा। рдРрд╕े рдХ्рд╖рдгों рдоें ‘рдиंрджрди’ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рд╣ी рдирд╣ीं, рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡िрдЪाрд░-рдоंрдЪ рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рддो рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рддीрд░्рде рдмрди рдЬाрддी рдеी, рдЬрд╣ाँ рд╡िрднिрди्рди рджिрд╢ाрдУं рдФрд░ рдУрд░-рдЫोрд░ рд╕े рдоुрд╕ाрдлिрд░ рдЖрддे рдеे рддो рд╕ाрде рд╣ी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзाрд░ाрдПँ рдоिрд▓рдХрд░ рдкрдпрд╕्рд╡िрдиी рдмрдирддी рдеीं। рдмेрд╢рдХ рднाрд░рддी рдЬी рдХो рд╣ी рдЗрд╕рдХा рд╢्рд░ेрдп рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╕ुрд░ुрдЪि рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╕े рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддीрд░्рде рдмрдиा рджिрдпा рдеा। 

рдпे рдРрд╕े рдХ्рд╖рдг рд╣ोрддे рдеे, рдЬрдм рднाрд░рддी рдЬी рднी рд╕ंрдкाрджрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣рддे рдеे, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрдкाрджрдХ рдХी рдХुрд░्рд╕ी рд╕े рдиीрдЪे рдЙрддрд░рдХрд░, рд╡े рдЦुрдж рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдордиा рдкाрдардХ рдпा рдЕрдмोрдз рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдХी рддрд░рд╣ рдЕрддिрдеिрдпों рдХो рдоाрдиो рдЦुрдж рд╕े рдКँрдЪे рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдкрд░ рдмैрдаाрдХрд░ рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рдЙрдирдХी рдмाрддें рд╕ुрдиा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдЧुрдирддे рднी рдеे। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рджाрдоोрджрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдЕрдХрд╕рд░ ‘рдиंрджрди’ рдХे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдоें рдЖрдпा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рдЦुрдж рджाрдоोрджрд░ рдЬी рдХी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे рдЕंрдд рдоें рдЦुрдж рджाрдоोрджрд░ рдЬी рдХी рдиिрдЬी рд╡्рдпрдеा-рдХрдеा рддрдХ рдХो рд╕рдоेрдЯ рд▓ेрддी рдеी। 

рдпрд╣ाँ рднाрд░рддी рдЬी рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдЬो рдоाрдирд╡ीрдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ी рд░ूрдк рдоैंрдиे рджेрдЦा, рдЙрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЫाрдк рдЕрдм рднी рдоेрд░े рдорди рдоें рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдмाँрдХेрдмिрд╣ाрд░ी рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдЬрдм ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рди рд░рд╣े, рддрдм рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓ी рдзрдЬ рднी рди рд░рд╣ी। рдЖрд░्рдеिрдХ рдоुрд╢्рдХिрд▓ें рднी рдеीं। рдРрд╕े рдоें рдХाрдо рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдкрд░े рд╕рд░рдХ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рдХрдоी рдирд╣ीं рд░рд╣рддी। рдкрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдЪिंрддा рдХी рдФрд░ рдХрдИ рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╕рд╣ाрд░ा рджिрдпा। рдЗрд╕ рдмाрд░े рдоें рдЦुрдж рдЙрдирдХे рд╕ुрдиाрдП рдХुрдЫ рдРрд╕े рдоाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоुрдЭे рдпाрдж рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рд╕ुрдирдХрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдоेрд░ा рдЖрджрд░ рдХрдИ рдЧुрдиा рдмрдв़ рдЧрдпा рдеा। рдФрд░ рдРрд╕ा рддो рдХрдИ рдмाрд░ рд╣ुрдЖ рдХि рджрдл्рддрд░ рдоें рдЙрдирдХे рдХिрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рдоेрд░ा рдорди рдХुрдЫ рдЦिрди्рди рд╣ुрдЖ, рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдкाрд╕ рдмैрдаाрдпा рдФрд░ рдмाрддों-рдмाрддों рдоें рдЕрдкрдиे рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЬीрд╡рди рдХे рдРрд╕े рдЕрдж्рднुрдд рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЫेрдб़ рджिрдП рдХि рдоेрд░ा рдорди рди рд╕िрд░्рдл рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмрд╣рдиे рд▓рдЧा, рдмрд▓्рдХि рдорди рдоें рдЙрддрд░ рдЖрдпा рдЕрд╡рд╕ाрдж рднी рдЕрдирдЬाрдиे рд╣ी рдмрд╣ рдЧрдпा।

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рднाрд░рддी рдЬी рдЬाрдиे-рдЕрдирдЬाрдиे рдоुрдЭे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХुрдЫ рдмрдб़े рдХाрдоों рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдкрдиे рдХो рдоेрд░े рдорди рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдоें рдЙрддाрд░ рд░рд╣े рдеे, рдЗрд╕рдХी рдУрд░ рддрдм рдЗрддрдиा рдз्рдпрди рд╣ी рдирд╣ीं рдЧрдпा рдеा। рдкрд░ рдЖрдЬ рд╕ोрдЪрддा рд╣ूँ, рддो рдорди рд╡िрд╕्рдордп рд╕े рднрд░ рдЬाрддा рд╣ै। 

 
рдоैं рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдЬीрд╡рди рднрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХा рд╢ुрдХ्рд░рдЧुрдЬाрд░ рд░рд╣ूँрдЧा рдХि рд╡े рдмрдб़े рджुрдЦ рдФрд░ рддрдХрд▓ीрдл рдХे рджिрдиों рдоें рдоुрдЭे ‘рдиंрджрди’ рдоें рд▓ाрдП। рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рднी рдмрдб़ी рдмाрдд рдоेрд░े рд▓िрдП рдпрд╣ рдеी рдХि рдмрдб़े рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рдоेрд░ा рдкрджाрд░्рдкрдг рд╣ुрдЖ। рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢िрдЦрд░ рд╕ंрд╕्рдеा рдеी, рдкрд░ рдЗрд╕рдоें рдиिрдпुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рди рдоेрд░ी рдХोрдИ рд▓िрдЦिрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╣ुрдИ рдФрд░ рди рдХोрдИ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЗंрдЯрд░рд╡्рдпू, рдЬрдмрдХि рдЖрдо рджौрд░ рд╕े рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╡िрднाрдЧ рдоें рдиिрдпुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦिрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдлिрд░ рдЗंрдЯрд░рд╡्рдпू рдЖрджि рдХी рдк्рд░рдеा рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╡िрднाрдЧ рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдП рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдХुрдЫ рдЕंрддрд░ाрд▓ рдХे рдмाрдж рд╡े рдЙрдк-рд╕ंрдкाрджрдХ рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣ुрдП। рдкрд░ рдЙрдк-рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдоेрд░ी рд╕ीрдзी рдФрд░ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рдХिрд╕्рдо рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдеी। рдЕрдЦрдмाрд░ рдоें рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╡िрднाрдЧ рдХे рдЦाрд▓ी рдкрдж рдХे рд▓िрдП рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡ैрд╕ी рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рддрдХ рдирд╣ीं।

рдпों рдоेрд░े ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдиे рдХी рднी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдоैं рддрдм рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдоें рд╕ंрдкाрджрди рд╡िрднाрдЧ рдоें рдеा। рдЙрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдкंрдЬाрдм рдХे рдПрдХ рдбी.рдП.рд╡ी. рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ рд░рд╣ा। рдЙрди рджिрдиों рднिंрдбрд░ाँрд╡ाрд▓े рдХे рдХाрд░рдг рдкंрдЬाрдм рдоें рдЬो рд╣ाрд▓ाрдд рдмрдиे, рдЙрдирдоें рдоुрдЭे рдЕрдкрдиा рджрдо рдШुрдЯрддा рд╣ुрдЖ рд▓рдЧा। рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдЧрд░рдоी рдХी рдЫुрдЯ्рдЯिрдпों рдоें рдоैं рджिрд▓्рд▓ी рдЖрдпा। рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдХी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЕрдХрд╕рд░ рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЫрдкрддी рдеीं। рдоैं рдЙрд╕ी рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдоें рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдХे рдоाрд▓िрдХ рдФрд░ ‘рд╕рд░िрддा’ рд╕рдоेрдд рд╕рднी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдЬी рд╕े рдоिрд▓рдиे рдЧрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрдЫा, “рдЖрдк рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХрд╣ाँ рд╣ैं?” рдоैंрдиे рдХрд╣ा, “рдкंрдЬाрдм рдоें рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ рд╣ूँ। рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдЗрд╕ рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧ рд░рд╣ा।” рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдЬी рдиे рдХрд╣ा, “рд╣рдоें рдПрдХ рдоेрд╣рдирддी рдЖрджрдоी рдЪाрд╣िрдП। рдЖрдк рдЪाрд╣ें рддो рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдЬ्рд╡ाрдЗрди рдХрд░ рд▓ीрдЬिрдП।” рдоैंрдиे рдХрд╣ा, “рдХрдм?” рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, “рдЖрдк рдЪाрд╣ें рддो рдЖрдЬ рд╣ी рдЬ्рд╡ाрдЗрди рдХрд░ рд▓ीрдЬिрдП।” рдоैंрдиे рдмिрдиा рдХुрдЫ рдЬाрдиे рдЬ्рд╡ाрдЗрди рдХрд░ рд▓िрдпा। рдпрд╣ рднी рдкूрдЫрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╕рдордЭी рдХि рд╡рд╣ाँ рдоुрдЭे рд╡ेрддрди рдХ्рдпा рдоिрд▓ेрдЧा?

рдХुрдЫ рд╣ी рджिрдиों рдоें рдоैं рд╕рдордЭ рдЧрдпा рдХि рдЧрд▓рддी рд╣ो рдЧрдИ। рд╡рд╣ाँ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЬो рд╣ाрд▓рдд рдеी, рдЙрд╕рд╕े рдорди рджुрдЦी рдеा। рдоुрдЭे рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдХी рд╕рднी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХрд░рдиा рдеा। рдЗрдирдоें ‘рд╕рд░िрддा’, ‘рдоुрдХ्рддा’, ‘рдЧृрд╣рд╢ोрднा’ рдФрд░ ‘рднूрднाрд░рддी’ рдЬैрд╕ी рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдеीं рддो рдмрдЪ्рдЪों рдХी ‘рдЪंрдкрдХ’ рдФрд░ ‘рд╕ुрдорди рд╕ौрд░рдн’ рднी। рдЗрдирдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рддो рдХाрдлी рдмुрд░ी рд▓िрдЦाрдИ рдоें рд╣ोрддी рдеीं, рдЬिрдирдоें рднाрд╖ा рдХी рднрдж्рджी рднूрд▓ें рд╣ोрддी рдеीं। рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдХाрдо рдеा। рдХोрдИ рдЪाрд░ рдЖрджрдоिрдпों рдХे рдмрд░ाрдмрд░। рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ рдкрд╣ाрдб़ рд╣рдоेрд╢ा рд╕िрд░ рдкрд░ рд▓рджा рд░рд╣рддा рдеा рдФрд░ рд╢ाрдо рд╣ोрддे-рд╣ोрддे рдоेрд░ी рд╣ाрд▓рдд рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЬाрддी рдеीं। рдкрд░ рдоैं рджिрд▓ рд▓рдЧाрдХрд░ рдХाрдо рдХрд░рддा рдеा। рдЬिрддрдиी рдоेрд╣рдирдд рд╣ो рд╕рдХрддी рдеी, рдХрд░рддा рдеा। рдоेрд░ी рдоेрдЬ рдХे рдПрдХ рддрд░рдл рдЙрди рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдвेрд░ рдкрдб़ा рд╣ोрддा рдеा, рдЬिрди्рд╣ें рдоुрдЭे рд╕ुрдзाрд░рдиा рдеा। рдоेрдЬ рдХे рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдХी рдлाрдЗрд▓ рдоें рдоैं рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд░рдЦрддा рдЬाрддा рдеा। рд╢ाрдо рддрдХ рдЖँрдЦें рдмेрд╣рдж рд╢्рд░рдо рдФрд░ рдердХाрди рдХे рдХाрд░рдг рд▓ाрд▓ рд╕ी рд╣ो рдЬाрддी рдеीं। рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рднी рдоैं рдЗрди рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рджрдл्рддрд░ рдХे рд╕рдордп рдХे рдмाрдж рднी рд░ुрдХрддा рдеा рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рд▓िрдЦрддा рдеा।

рд╕ंрдкाрджрди рд╡िрднाрдЧ рдоें рдоेрд░े рдПрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧी рдеे рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░। рд╡े рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдоिрдд्рд░ рдеे рдФрд░ рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп рд╕े рд╕ेрд╡ाрдоुрдХ्рддि рдХे рдмाрдж рдХुрдЫ рд╕рдордп ‘рдиंрджрди’ рдоें рднी рдХाрдо рдХрд░ рдЪुрдХे рдеे। рд╡े рди рдЬाрдиे рдХ्рдпों рдоुрдЭ рд╕рд░ीрдЦे рдЪुрдк्рдкे рдФрд░ рдмेрд╣рдж рдЕंрддрд░्рдоुрдЦी рдЖрджрдоी рд╕े рдк्рдпाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे। рдмाрд░-рдмाрд░ рдоुрдЭрд╕े рдПрдХ рд╣ी рдмाрдд рдХрд╣рддे рдеे, “рдЖрдкрдХो рдпрд╣ाँ рдирд╣ीं рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрд╣ рдЬрдЧрд╣ рдЖрдк рдЬैрд╕े рдк्рд░рддिрднाрд╡ाрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ै...!”

рдоैं рдк्рд░рддिрднाрд╡ाрди рдеा рдпा рдирд╣ीं, рдкрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдеा рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдПрдХ рдиाрд░ाрдЬ рдХिрд╕्рдо рдХा рдпुрд╡рдХ рднी। рд▓िрд╣ाрдЬा рдХрднी-рдХрднी рдЪिрдв़рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЭिрдб़рдХ рднी рджेрддा рдеा, “рдЖрдк рдХृрдкрдпा рдоेрд░ी рдиिрдЬी рдмाрддों рдХी рдЪрд░्рдЪा рди рдХрд░ें।”

рдкрд░ ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЙрдк-рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдЦाрд▓ी рдеी рдФрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░ рдЬी рд╕े рдХрд╣ा рдеा рдХि рдХोрдИ рдпोрдЧ्рдп рдФрд░ рдоेрд╣рдирддी рд╡्рдпрдХ्рддि рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдоें рд╣ो, рддो рд╡े рдмाрдд рдХрд░рдХे рдмрддाрдПँ। рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдкрд╣рд▓े рдоेрд░ी рдПрдХ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЫрдкी рдеी। ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рдФрд░ ‘рдкрд░ाрдЧ’ рд╕рдоेрдд рдмाрдХी рд╕рдм рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рддो рдиिрд░ंрддрд░ рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЫрдкрддी рд╣ी рдеीं। рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░ рдЬी рдиे рдЬрдм рдоेрд░ा рдиाрдо рд▓िрдпा рддो рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдХрд╣ा, “рд╣ाँ, рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдХे рдиाрдо рд╕े рддो рдоैं рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ूँ। рдкрд░ рдХ्рдпा рд╡े рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдЫोрдб़рдХрд░ рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдЖрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░ेंрдЧे? рд╡рд╣ाँ рддो рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ै, рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдкрдд्рд░िрдХा рддो рд╕िрд░्рдл рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣ी рд╣ै। рддो рдХ्рдпा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд░ुрдЪिрдХрд░ рд╣ोрдЧा?”

рдоैं рдЙрди рджिрдиों рдмрд╣ुрдд рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдоें рдеा। рд░ाрдд-рджिрди рддाрдмрдб़рддोрдб़ рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рдЙрддрдиा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рдеा рдХि рдаीрдХ рд╕े рджाрд▓-рд░ोрдЯी рдЦा рд╕рдХूँ। рдкрд░ рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░ рдЬी рдиे рдоेрд░ी рдЗрдЬ्рдЬрдд рд░рдЦी। рдХрд╣ा, “рдоैं рдЙрдирд╕े рдмाрдд рдХрд░рдХे рдЖрдкрдХो рдмрддाрдКँрдЧा!”
рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा, “рджेрдЦिрдП рдордиु рдЬी, рднाрд░рддी рдЬी рд╕े рдоेрд░ी рдмाрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡े ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдкрдХो рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдоेрд░ी рдоाрдиिрдП, рдЖрдк рд╡рд╣ाँ рдЬ्рд╡ाрдЗрди рдХрд░ рд▓ीрдЬिрдП। рдпрд╣ рдЬрдЧрд╣ рд╡ाрдХрдИ рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рджुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдЖрдк рдЬैрд╕े рдк्рд░рддिрднाрд╡ाрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдпрд╣ाँ рджेрдЦрдХрд░। рдпрд╣ाँ рдЖрдкрдХी рдХोрдИ рдХрдж्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै।”

рддрдм рддрдХ рдоेрд░ा рдорди рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░ рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдврд▓рдиे рд▓рдЧा рдеा। рдоेрд░े рдЗрддрдиे рд░ोрд╖ рдХे рд╡ाрд╡рдЬूрдж рд╡े рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдкрдиी рдХोрд╢िрд╢ों рдоें рд▓рдЧे рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा, “рдоैंрдиे рдЖрдкрдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдм рдХुрдЫ рднाрд░рддी рдЬी рдХो рдмрддाрдпा рд╣ै। рд╡े рдЖрдкрдХो рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рд╕ुрдХ рд╣ैं। рд╢ाрдпрдж рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдХрднी рдЙрдирдХा рдлोрди рдЖрдПрдЧा। рдЖрдкрд╕े рд╡े рдкूрдЫें рдХि рдХ्рдпा рдЖрдк ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे, рддो рдЖрдк ‘рд╣ाँ’ рдХрд╣ рджें।” 
рдоैंрдиे рдХрд╣ा, “рдаीрдХ рд╣ै рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░ рдЬी!” 

рдФрд░ рд╕рдЪрдоुрдЪ рдЙрд╕рдХे рджो-рдПрдХ рджिрди рдмाрдж рд╣ी рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдлोрди рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдоें рдЖрдпा, “рдЖрдк рдХ्рдпा рдордиु рдЬी рдмोрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं? рдоैं рднाрд░рддी рд╣ूँ...!”

рдоैं рдЕрдЪрдХрдЪाрдпा, “рднाрд░рддी рдЬी...?” рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рджिрдоाрдЧ рд╕े рд╡рд╣ рдмाрдд рдХुрдЫ рдЙрддрд░ рд╕ी рдЧрдИ рдеी। рдФрд░ ‘рдХрдиुрдк्рд░िрдпा’ рд╡ाрд▓े рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рднी рддो рдорди рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рджрд╕्рддрдХ рджेрддे рд╣ी рдеे। рдоैं рд╢ाрдпрдж рдХुрдЫ рджेрд░ рдФрд░ рдкрд╕ोрдкेрд╢ рдоें рд░рд╣рддा, рдкрд░ рддрднी рдлिрд░ рд╕े рдЖрд╡ाрдЬ рдЖрдИ, “рдордиु рдЬी, рдоैं рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ूँ।...рдХृрд╖्рдгрдХुрдоाрд░рдЬी рдиे рдЖрдкрдХो рдмрддाрдпा рд╣ोрдЧा।”

рдЕрдм рд╕ंрджрд░्рдн рд╕рдордЭрдиे рдоें рдЬрд░ा рднी рджेрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। “рдЬी рднाрд░рддी рдЬी, рдмрддाрдЗрдП।” рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдирдорд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдХे рдХрд╣ा। рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдХрд╣ा, “рдХрд▓ рдЖрдк рдоुрдЭрд╕े рдоिрд▓рдиे рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХ्рдпा? рдЖрдкрд╕े рдХुрдЫ рдмाрдд рдХрд░рдиी рд╣ै।”

“рдаीрдХ рд╣ै рднाрд░рддी рдЬी, рдоैं рджोрдкрд╣рд░ рдмाрдж рдЖ рдЬाрдКँрдЧा।” рдоैंрдиे рдХрд╣ा।

рдЕрдЧрд▓े рджिрди рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рд╕े рдЖрдзे рджिрди рдХी рдЫुрдЯ्рдЯी рд▓ेрдХрд░ рдоैं ‘рдиंрджрди’ рдХे рджрдл्рддрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рддो рднाрд░рддी рдЬी рдмрдб़े рдк्рд░ेрдо рд╕े рдоिрд▓े। рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣ोрдиे рдХा рдЬрд░ा рднी рд░ोрдм рдирд╣ीं। рдЖрд╡ाрдЬ рдХुрдЫ рдзीрдоी рдФрд░ рдоृрджुрд▓ рд╕ी। рдоेрд░े рд▓ेрдЦрди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ाрдпрдж рдХुрдЫ рдФрд░ рдЬाрди рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдХ्рдпा рдоैं ‘рдиंрджрди’ рдкрдв़рддा рд╣ूँ? рдХैрд╕ी рд▓рдЧрддी рд╣ै? рдХ्рдпा рдЗрд╕े рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рд╕ुрдЭाрд╡ рд╣ैं рдоेрд░े рдкाрд╕? рдпрд╣ рднी рдкूрдЫा। рдЬैрд╕ा рдоुрдЭे рд▓рдЧा, рдоैं рдмेрд▓ाрдЧ рдвंрдЧ рд╕े рдмрддाрддा рдЧрдпा। рд╕ुрдирдХрд░ рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдоुрд╕рдХрд░ाрдиे рд▓рдЧрддे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рдмाрддें рд╣ुрдИं। 

рдоेрд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди, рд░ुрдЪिрдпों, рдкрдв़ाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдФрд░ рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рдмाрддें рдЪрд▓ीं, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдоैंрдиे рд╢ोрдз рдХिрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрдЫा, “рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рддो рдЙрддрдиी рдмрдб़ी рдирд╣ीं рд╣ै। рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдоें рддो рдЖрдк рд╕ाрд░ा рдХुрдЫ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рддो рдпрд╣ाँ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕िрдордЯрдХрд░ рдХुрдЫ рдЕрдЯрдкрдЯा рддो рдирд╣ीं рд▓рдЧेрдЧा?” рдоैंрдиे рдХрд╣ा, “рдирд╣ीं рднाрд░рддी рдЬी, рдмрд▓्рдХि рдоुрдЭे рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧेрдЧा, рддाрдХि рдмाрдХी рд╕рдмрд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭ рд╕рдХूँрдЧा। рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдЗрд╕ी рдоें рд▓рдЧाрдКँрдЧा, рддो рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдоैं рдХुрдЫ рдаोрд╕ рдФрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рдХाрдо рдХрд░ рдкाрдКँ।”

рд╕ुрдирдХрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा। рдЙрдирдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдФрд░ рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдЫाрдк рджिрдЦाрдИ рджी। рдЙрди рджिрдиों ‘рдиंрджрди’ рдоें рдорд╣ाрди рдиाрдпрдХों рдХी рдЪिрдд्рд░рдХрдеाрдПँ рдЫाрдкрдиे рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭрд╕े ‘рдиंрджрди’ рдХे рд▓िрдП рдЖрджि рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдкрд░ рдЪिрдд्рд░рдХрдеा рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा। рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдЪिрдд्рд░рдХрдеा рд▓िрдЦрдХрд░ рджी, рддो рдЙрди्рд╣ें рдХाрдлी рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा। рдлिрд░ рдЙрдирдХे рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдоैंрдиे ‘рдиंрджрди’ рдХे рдмрдб़े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╕्рддंрдн ‘рддेрдиाрд▓ीрд░ाрдо’ рдХे рд▓िрдП рддेрдиाрд▓ीрд░ाрдо рдХी рд╣ाрд╕्рдп рдФрд░ рдЪрддुрд░ाрдИ рдХी рднी рдХुрдЫ рдХрдеाрдПँ рд▓िрдЦीं।

рдоुрдЭे рдкрддा рдирд╣ीं рдеा рдХि рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдпрд╣ рдЕрдкрдиा рдвंрдЧ рдеा рдоेрд░े рдЕрдирдЬाрдиे рдоें рд╣ी рдоुрдЭे рдЬाँрдЪрдиे-рдкрд░рдЦрдиे рдХा। рдЙрди рджिрдиों рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдирд░ेрд╢ рдоोрд╣рди рдеे। рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдмाрдирдЧी рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдоेрд░ी рдХुрдЫ рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рд▓िрдЦрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХे рдкाрд╕ рднिрдЬрд╡ा рджिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдиोрдЯ рдоें рд▓िрдЦा рдХि рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдХी рдпोрдЧ्рдпрддा рд╕े рдоैं рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ूँ। ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЙрдк-рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоैं рдЗрдирдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ।

рдлिрд░ рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдмाрдж рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХे рджрдл्рддрд░ рдоें рдПрдХ рдмрдб़ा рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕ा рдЗंрдЯрд░рд╡्рдпू рд╣ुрдЖ। рдирд░ेрд╢ рдоोрд╣рди рдЬी рдХो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ुрдЖ рдХि рдоैंрдиे рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ рдХी рд╣ै рдФрд░ рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрдЫा, “рдЖрдкрдХी рдХोрдИ рдФрд░ рдоाँрдЧ рддो рдирд╣ीं рд╣ैं? рдХ्рдпा рдЖрдк рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЗंрдХ्рд░ीрдоेंрдЯ рдЪाрд╣ेंрдЧे?”

рдЗрд╕ рдкрд░ рдоेрд░ा рдЬрд╡ाрдм рдеा, “рдирд╣ीं, рдоैं рдмрд╕ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдоेрд░ी рдХोрдИ рдоाँрдЧ рдирд╣ीं рд╣ै।” рдФрд░ рдпों рдоैं ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖ рдЧрдпा।


рдпों рднाрд░рддी рдЬी рдХो рд╕िрд░्рдл рд╢्рд░ेрдп рдирд╣ीं рдЬाрддा рдХि рд╡े рдоुрдЭे ‘рдиंрджрди’ рдоें рд▓ाрдП, рдмрд▓्рдХि рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдоुрдЭे рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдкूрд░े рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рд▓ाрдП। рдоैं рдХाрдо рдХрд░рдиे рдоें рд╕ुрдЦ рдкाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдеा। рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд╕े рд╣ी рдоुрдЭे рдХाрдо рдмрддा рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рдоैं рдЙрд╕рдоें рд▓ीрди рд╣ो рдЬाрдКँрдЧा।

рдкрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा, “рдЕрднी рдХुрдЫ рджिрдиों рддрдХ рдЖрдкрдХो рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा। рдмрд╕, ‘рдиंрджрди’ рдХी рдкुрд░ाрдиी рдлाрдЗрд▓ें рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рд╕े рдЙрд▓рдЯрддे-рдкрд▓рдЯрддे рдФрд░ рдкрдв़рддे рд░рд╣िрдП।” рдФрд░ рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै рдХि рдХोрдИ рд╣рдл्рддे-рджो рд╣рдл्рддे рдпрд╣ी рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдЪрд▓ा। рд╢ाрдо рдХो рд░ोрдЬाрдиा рднाрд░рддी рдЬी рдЕрдкрдиे рдХрдорд░े рдоें рдмुрд▓рд╡ाрддे рдФрд░ рдХोрдИ рдШंрдЯे-рджो рдШंрдЯे рддрдХ рдоुрдЭрд╕े рдмाрддें рдХрд░рддे। ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЬो рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा, рд╡े рдоुрдЭрд╕े рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдЬो рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧा, рд╡рд╣ рднी। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдорд╣рдд्рддा рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕-рдХ्рд░рдо рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡े рдоुрдЭे рдмрддाрддे рдФрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЦेрдж рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЬो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд░рд╣ा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡े рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдУрд░ рднी рдмाрд░-рдмाрд░ рдоेрд░ा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рдвंрдЧ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрдирдХे рдмिрдиा рдХोрдИ рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд░ाрд╕्рддे рдирд╣ीं рдЦुрд▓ рд╕рдХрддे।

рднाрд░рддी рдЬी рдХी рдЗрди рдмाрддों рдХा рд╡ाрдХрдИ рдоेрд░े рдорди рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рдкрдб़ा। рдпों рдоैं рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиे рддो рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд▓рдЧा рдеा, рдкрд░ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд╣рд▓ी рджीрдХ्рд╖ा рдоुрдЭे рднाрд░рддी рдЬी рдиे рд╣ी рджी। рдоुрдЭे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рдЕрдиोрдЦे рдвंрдЧ рд╕े рдХिрдпा। ‘рдиंрджрди’ рдХी рд╣рд░ рдлाрдЗрд▓ (рдЬिрд▓्рдж) рдоें рдмाрд░рд╣ рдЕंрдХ рд╣ोрддे рдеे। рдоैं рдХрд░ीрдм рджो рджिрди рдоें рдПрдХ рдкूрд░ी рдлाрдЗрд▓ рдкрдв़ рд▓ेрддा рдеा рдФрд░ рдЙрдирдоें рдЫрдкी рд╣ुрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рднाрд░рддी рдЬी рд╕े рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддा рдеा। рдкрд░ рдЙрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рддो рдЦुрдж рдоेрд░े рднीрддрд░ рдПрдХ рдмрд╣рд╕ рдЫिрдб़ рдЬाрддी рдХि рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рддो рдмрдб़ी рдЕрдж्рднुрдд рдФрд░ рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों, рдХрд╡िрддाрдУं рдЖрджि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рд╕े рднी рдоैं рдкрд░рдЪрдиे рд▓рдЧा। рдЙрди рджिрдиों рдХा рдкрдв़ा рд╣ुрдЖ, рд╕рдЪ рдХрд╣ूँ рддो рдЖрдЬ рддрдХ рдХाрдо рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрд░рд╕ों рдХी рддрдкрд╕्рдпा рдХे рдмाрдж, рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдоैंрдиे рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкрд╣рд▓ा рдмृрд╣рдд् рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦा, рдЬिрд╕े рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХा рдХाрд░्рдп рдпा ‘рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░’ рдоाрдиा рдЧрдпा, рддो рдЙрд╕рдХी рднूрдоिрдХा рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рднाрд░рддी рдЬी рдиे рд╣ी рдХिрдпा рдеा। рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП, рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоुрдЭे рдЕрдирдЬाрдиे рдоें рд╣ी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдмрдб़ा рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рд╕рд╣ी рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдпों рд╕ंрд╕्рдХाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕ंрдкाрджрди рдХा рдХाрдо рд╕ौंрдкрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा।

рд╕ंрдкाрджрди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоुрдЭे ‘рдиंрджрди’ рдХे рд▓िрдП рдХрд╡िрддाрдПँ рдЪुрдирдиे рдХा рдЬिрдо्рдоा рднी рд╕ौंрдкा। рдЬिрди рджिрдиों рдоैं рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рдоें рдеा, рддो ‘рд╕рд░िрддा’, ‘рдоुрдХ्рддा’, ‘рдЧृрд╣рд╢ोрднा’, ‘рднूрднाрд░рддी’, ‘рдЪंрдкрдХ’ рдФрд░ ‘рд╕ुрдорди рд╕ौрд░рдн’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрд░्рде рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рдЧीрдд рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдЬी рдоेрд░े рдкाрд╕ рднिрдЬрд╡ाрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдоैं рдЙрдирдоें рд╕े рдЫрдкрдиे рд▓ाрдпрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рдХे рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдЬी рдХे рдкाрд╕ рднिрдЬрд╡ा рджेрддा рдеा। рдлिрд░ рд╡े рдЙрдирдоें рд╕े рд╣ी рдХुрдЫ рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдХрд░рддे рдеे, рдмाрдХी рд╡ाрдкрд╕ рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеीं। рдЫрдкрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХे рд╕ंрдкाрджрди рдХा рдЬिрдо्рдоा рднी рдоेрд░ा рд╣ी рдеा। ‘рдиंрджрди’ рдоें рднी рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдЪрд▓ рдиिрдХрд▓ा।

“рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, ‘рдиंрджрди’ рдоें рдХрд╡िрддाрдПँ рдЕрдм рдЖрдк рд╣ी рджेрдЦिрдП। рдЬो рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрд░्рде рдЖрдПँрдЧी, рдЙрди्рд╣ें рдоैं рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рднिрдЬрд╡ाрддा рд░рд╣ूँрдЧा। рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдХрд░ рдЖрдк рдЕрдЪ्рдЫी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдЪुрдирдХрд░ рдЕрд▓рдЧ рд░рдЦрддे рдЬाрдЗрдП। рдлिрд░ рдоुрдЭे рдмрддा рджीрдЬिрдП рдХि рдпे рдХрд╡िрддाрдПँ рдЫрдкрдиे рд▓ाрдпрдХ рд╣ै।”

рднाрд░рддी рдЬी рдоुрдЭे рдоेрд░े рдкूрд░े рдиाрдо рд╕े рдпाрдиी ‘рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी’ рдХрд╣рдХрд░ рд╣ी рдмुрд▓ाрддे рдеे। рд╢ुрд░ू рдоें рдХुрдЫ рджिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдордиु рдЬी’ рдХрд╣ा, рдкрд░ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рдмрдиाрд╡рдЯीрдкрди рд▓рдЧा। рд▓िрд╣ाрдЬा рдЬрд▓्рджी рд╣ी рд╡े рдоेрд░ा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдиाрдо рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдкुрдХाрд░рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдЕंрдд рддрдХ рдоैं рдЙрдирдХे рд▓िрдП ‘рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी’ рд╣ी рд░рд╣ा। рд╣ाँ, рдЬрдм рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоिрдд्рд░ рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдЖрддे рдеे, рдЬो рдоुрдЭे рднी рдЬाрдирддे рдеे, рддो рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдоैं ‘рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु’ рд╣ो рдЬाрддा рдеा।

рдЕрд▓рдмрдд्рддा ‘рдиंрджрди’ рдХे рд▓िрдП рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЪрдпрди рдХी рдпрд╣ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕рди् 1986 рдоें рдоेрд░े рд╕ाрде рдЬुрдб़ी рдФрд░ рд╕рди् 2010 рддрдХ, рдЬрдм рдоैं ‘рдиंрджрди’ рдХी рд╕ेрд╡ाрдУं рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ—рддрдм рддрдХ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЫрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХрд╡िрддाрдПँ рдЖрддी рдеीं। рдиिрд░ंрдХाрд░рджेрд╡ рд╕ेрд╡рдХ рдЬी, рдж्рд╡ाрд░рдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоाрд╣ेрд╢्рд╡рд░ी, рд╢рдХुंрддрд▓ा рд╕िрд░ोрдаिрдпा, рдбा. рд╢्рд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж, рджाрдоोрджрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рд╕рд░ीрдЦे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़े рдкुрд░ोрдзाрдУं рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рдеीं, рддो рдпुрд╡ा рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рдПрдХрджрдо рдирд╡ोрджिрддों рдХी рднी। рдоैं рдЕрдЪ्рдЫी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдЪिрд╣्рдиांрдХिрдд рдХрд░рдХे рдЕрд▓рдЧ рд░рдЦрддा рдЬाрддा рдеा। рдХрднी-рдХрднी рдХिрд╕ी рдХрд╡ि рдХी рдПрдХ рд╕ाрде рдмрд╣ुрдд рдХрд╡िрддाрдПँ рдЖ рдЬाрддी рдеीं। рддрдм рдЙрд╕рдоें рд╕े рдЬो рдаीрдХ-рдаाрдХ рд▓рдЧрддी рдеी, рдЙрди рдкрд░ рдиिрд╢ाрди рд▓рдЧा рджेрддा рдеा। рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рдЬрдм ‘рдиंрджрди’ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдк्рд░ेрд╕ рдоें рдЫрдкрдиे рдЬाрддी рдеी, рднाрд░рддी рдЬी рдоुрдЭे рдмुрд▓ा рд▓ेрддे рдеे। рдХрд╣рддे рдеे, “рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓े рдЖрдЗрдП।”

рдоैं рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдкूрд░ी рдлाрдЗрд▓ рдЙрдаाрдХрд░ рд▓े рдЬाрддा рдеा। рдЙрд╕рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдоैं рдЖрдЧे рд░рдЦ рд▓ेрддा рдеा। рднाрд░рддी рдЬी рдЕрдХрд╕рд░ рд╡рд╣ी рджेрдЦ рд▓ेрддे рдеे। рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд╡िрддा рдкрд░ рджेрд░ рддрдХ рдмाрдд рдЪрд▓рддी рдеी। рдХिрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХा рдоुрдЦрдб़ा рдЙрди्рд╣ें рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рдеा, рддो рдЖрдЧे рдХी рд▓ाрдЗрдиें рдФрд░ рдЫंрдж рдкрдЯрд░ी рд╕े рдЙрддрд░рддा рдЬाрди рдкрдб़рддा। рдХोрдИ рдХрд╡िрддा рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдЧрддी, рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрдЦिрд░ी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдЦрдЯрдХрддीं। рдХрдИ рдмाрд░ рддुрдХ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рд╡ाрд▓ी рд▓рдЧрддी, рдпा рдлिрд░ рдХोрдИ рдмिंрдм рдмрд╣ुрдд рдЙрд▓рдЭाрдК рдЬाрди рдкрдб़рддा। рд╡े рдХрд╣рддे, “рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдпрд╣ाँ рдоाрдорд▓ा рдЕрдЯрдХ рдЧрдпा। рдпрд╣ рдмाрдд рддो рдмрдЪ्рдЪा рдирд╣ीं рд╕рдордЭेрдЧा। рднрд▓ा рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдмिंрдм рдХा рдХ्рдпा рдорддрд▓рдм рдиिрдХाрд▓рддा рдлिрд░ेрдЧा? рдкрддा рдирд╣ीं, рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдХрд╡ि рдпрд╣ рдмाрдд рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕ोрдЪрддे।” 

рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рд╡рд░िрд╖्рда рдХрд╡िрдпों рдХी рдпрд╣ рдЕрд╕ाрд╡рдзाрдиी рдпा рднूрд▓-рдЧрд▓рддी рдЙрди्рд╣ें рдиाрдЧрд╡ाрд░ рд▓рдЧрддी। рд╡े рдХुрдЫ рдЦिрди्рди рд╣ोрдХрд░ рдХрд╣рддे, “рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдХрд╡ि рддो рдпे рдЕрдЪ्рдЫे рд╣ैं, рдХрд╡िрддा рднी рдаीрдХ рд╣ै рдкрд░ рдЬрд░ा рджेрдЦिрдП, рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХैрд╕ी рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдХी рддुрдХ рднिрдб़ा рдеी! рдпрд╣ाँ рдоाрдорд▓ा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЪौрдкрдЯ рд╣ो рдЧрдпा।...рдпрд╣ीं рддो рд╣рдоाрд░े рдЕрдЪ्рдЫे-рдЕрдЪ्рдЫे рдХрд╡ि рдоाрд░ рдЦा рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡े рдЗрддрдиा рднी рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддे рдХि рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдХрд╡िрддा рд╕рд╣рдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдХрд╡िрддा рддो рд╣ो рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рдмрдЪ्рдЪे рдЙрд╕े рдкрдв़рдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪाрд╣ेंрдЧे, рдЙрдаाрдХрд░ рдПрдХ рдУрд░ рд░рдЦ рджेंрдЧे।”

рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдоें рди рдЬाрдиे рдХрдм, рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХो рдЬाрдирдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХी рдПрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рдоेрд░े рднीрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдмेрд╢рдХ рдЙрд╕ी рд╕े ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’, ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’, ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢िрдЦрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡’, ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдиिрд░्рдоाрддा’ рдФрд░ рдоेрд░ी рдмрд╣ुрддेрд░ी рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी рдЧрдИं। рдмीрдЬ рд░ूрдк рдоें рднाрд░рддी рдЬी рдХी рдмाрддों-рдмाрддों рдоें рджी рдЧрдИ рдпрд╣ рдмрдб़ी рд╕ीрдЦ рд╣ी рдоुрдЭे рд░ाрд╣ рджिрдЦा рд░рд╣ी рдеी।

рд╣рдоें рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рд▓рдЧрднрдЧ рдЪाрд░-рдЫрд╣ рд╕ौ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╕े рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рдХрд╡िрддाрдПँ рдЪुрдирдиी рд╣ोрддी рдеीं। рдкрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдЪाрд╣рддे рдеे рдХि рдпे рдХрд╡िрддाрдПँ рдоाрдирдХ рд╣ों, рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдкрддा рдЪрд▓े рдХि рд╣िंрджी рдХी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ рдХैрд╕ी рд╣ैं рдпा рдХैрд╕ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рдмाрд░ीрдХ рдиिрдЧрд╣рдмाрдиी рд╕े рдоैंрдиे рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦा। рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдХोрдИ рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╡िрддा рдкрдв़рддा рд╣ूँ рддो рдорди рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддी рдЬी рд╣ोрддे рддो рдЗрд╕े рдкрдв़рдХрд░ рдХ्рдпा рдХрд╣рддे? рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╡िрддा рдХो рджेрдЦрддे-рдкрдв़рддे рд╣ी рдЙрдирдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдмрдб़ी рдоृрджुрд▓рддा рдХा рднाрд╡ рдЖрддा рдеा рдФрд░ рд╡े рд╡िрднोрд░ рд╣ो рдЙрдарддे рдеे। рдХрд╣рддे рдеे, “рд╣ाँ, рд╕рдЪ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╡िрддा рд╣ै।” 

рдмेрд╢рдХ рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдоेрд░ी рд░ुрдЪि рдЙрдирдХी рд░ुрдЪि рд╕े рдмрд╣ुрдд рдоिрд▓рддी рдеी। рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрджेрд╢ाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╕рдкाрдЯ рдХрд╡िрддाрдПँ рди рдЙрди्рд╣ें рднाрддी рдеीं рдФрд░ рди рдоुрдЭे। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рдеा рдХि ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЬो рдХрд╡िрддाрдПँ рдЫрдкें, рдЙрдирд╕े рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХी рдПрдХ рдирдЬीрд░ рдмрдирдиी рдЪाрд╣िрдП। рдФрд░ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддा рдеा рдХि рдЬो рдХрд╡िрддाрдПँ рдоैंрдиे рдЪुрдиीं, рдЙрди्рд╣ें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рди рдХिрдпा рд╣ो। рд╣ाँ, рдХिрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХी рднाрд╖ा рдпा рдЫंрдж рдЙрди्рд╣ें рди рдЬँрдЪे, рддो рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд╕ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЯीрдк рд▓िрдЦ рджेрддे, “рдХрд╡िрддा рдоें рдЫंрдж рдЧрдб़рдмрдб़ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдЬрд░ा рдЫंрдж рдаीрдХ рдХрд░ рджीрдЬिрдП।”

рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рднाрд░рддी рдЬी рдмрдб़े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддे рдеे, рдЪाрд╣े рд╡े рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╣ों рдпा рдирд╣ीं, рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдХे ‘рдиंрджрди’ рдХे рд▓िрдП рд░рдЪрдиाрдПँ рдоाँрдЧрддे рдеे। рд╡िрдиोрдж рд╢рд░्рдоा, рдк्рд░рддाрдк рд╕рд╣рдЧрд▓, рд╕ुрд░ेрд╢ рдзींрдЧрдб़ा, рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╕िंрд╣рд▓ рд╕рд░ीрдЦे рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХों рдХो ‘рдиंрджрди’ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рднाрд░рддी рдЬी рдХो рд╣ी рд╣ै। рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдирдИ рдкीрдв़ी рдХे рд▓िрдП рднी рд╡े рдмрд╣ुрдд рдЙрджाрд░ рдеे। рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै, рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рдЬрдм ‘рдиंрджрди’ рдХे рддाрдЬा рдЕंрдХ рдХे рд▓िрдП рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЪрдпрди рдХी рдмाрдд рд╣ोрддी, рддो рдоैं рдХрднी-рдХрднी рдХिрд╕ी рдПрдХрджрдо рдирдП рдХрд╡ि рдХी рдХрд╡िрддा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирд╕े рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддा рдеा, “рднाрд░рддी рдЬी, рдпрд╣ рдПрдХрджрдо рдирдП рдХрд╡ि рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдкрдв़ा рдирд╣ीं। ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЗрдирдХी рдХрднी рдХोрдИ рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рдЫрдкी। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЗрдирдХी рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдЬाрдПрдЧी। рджेрдЦрдХрд░ рддो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЗрдирдоें рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै...!” 

рд╕ुрдирдХрд░ рд╡े рдПрдХрджрдо рдЙрдд्рд╕ुрдХ рд╣ो рдЙрдарддे। рдлिрд░ рдХрд╡िрддा рдХो рдмрдб़े рдЧौрд░ рд╕े рдкрдв़рдХрд░ рдХрд╣рддे, “рд╣ाँ рдХрд╡िрддा рддो рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ै рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдЬрд░ा-рдорд░ा рдаीрдХ рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी। рджे рджो рдЗрд╕ рдмाрд░ рдЗрдирдХो рд╣ी!”

рдпрд╣ाँ ‘рдЬрд░ा-рдорд░ा’ рдкрдв़рдХрд░ рдЖрдк рдХुрдЫ рдЪौंрдХे рддो рдирд╣ीं? рдЕрд╕рд▓ рдоें рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдпрд╣ рдоेрд░рдаी рдЬुрдмाрди рдХा рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рдеा। рдЙрдирдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдРрд╕े рд╣ी рдХुрдЫ рд╢рдм्рдж-рдпुрдЧ्рдо рд╢ाрдпрдж рдоैंрдиे рдЬिंрджрдЧी рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕ुрдиे рдеे, рдорд╕рд▓рди, ‘рдЬрд░ा-рдорд░ा’, ‘рдеोрдб़ा-рдоोрдб़ा’, ‘рдеोрдб़ी-рдоोрдб़ी’, ‘рдоोрдЯा-рдоोрдЯी’...рдФрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рд╣ोंрдЧे। рдкрд░ рдЗрд╕ рд╕рдордп рддो рдпрд╣ी рдпाрдж рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рд╕ुрдирдХрд░ рд╢ुрд░ू рдоें рддो рдоेрд░ी рдмрд╣ुрдд рд╣ँрд╕ी рдЫूрдЯрддी рдеी рдФрд░ рдоैं рдЙрд╕े рдЕंрджрд░-рдЕंрджрд░ рдШोрдЯрддा рдеा, рдкрд░ рдмाрдж рдоें рдоैं рдЦुрдж рднी рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧा, рдХि “рджेрдЦो рднाрдИ, рдоोрдЯी-рдоोрдЯी рдЗрддрдиे рд▓ोрдЧ рддो рдЖрдПँрдЧे рд╣ी...!” рдЖрджि-рдЖрджि। рдкрд░ рдпрд╣ рд╕ौ рдк्рд░рддिрд╢рдд рднाрд░рддी рдЬी рдХा рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै।

рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣िंрджी рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдФрд░ рдЕрдЧ्рд░рдгी рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдиंрджрди’ рдХा рд░ुрддрдмा рдХ्рдпा рдеा, рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рд╢ाрдпрдж рдЖрдЬ рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд▓िрдП рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो। рдХोрдИ рд╕ाрдв़े рддीрди рдпा рдкौрдиे рдЪाрд░ рд▓ाрдЦ ‘рдиंрджрди’ рдХा рд╕рд░्рдХुрд▓ेрд╢рди рдеा рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рддो рдмрдб़े рдиाрдоी рдФрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд▓ेрдЦрдХ рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рддрд░рд╕рддे рдеे рдХि ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиा рдЫрдкे। рдХрдИ рдмाрд░ рдХрд╡ि-рд╕рдо्рдоेрд▓рдиी рддुрдХрдмाрдЬ рдХрд╡ि рднी ‘рдиंрджрди’ рдоें рд░рдЪрдиा рдЫрдкрд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмेрдХрд░ाрд░ рд╣ो рдЬाрддे। рдРрд╕े рд╣ी рд╣ाрд╕्рдп рдХे рдПрдХ рддुрдХ्рдХрдб़ рдХрд╡ि рдПрдХ рджिрди рдЖрдП рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдкुрд▓िंрджा рднाрд░рддी рдЬी рдХो рджे рдЧрдП। рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдЙрд╕े рдоेрд░े рдкाрд╕ рднिрдЬрд╡ाрдпा। рдкिрд░ рдкूрдЫा, “рдХैрд╕ी рд▓рдЧीं рдЖрдкрдХो рдХрд╡िрддाрдПँ?” рдоैंрдиे рдХрд╣ा, “рднाрд░рддी рдЬी, рдЗрдирдоें рддो рдПрдХ рднी рдХрд╡िрддा рдЫрдкрдиे рд▓ाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╣ै।” рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рдПрдХ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ी, рдлिрд░ рдХрд╣ा, “рдЕрдЪ्рдЫा рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдЖрдк рдЗрди्рд╣ें рд░рдЦ рд▓ीрдЬिрдП। рдЬрдм рдпे рдЖрдПँрдЧे, рддो рд╡ाрдкрд╕ рдХрд░ рджेंрдЧे।” 

рдЗрд╕рдХे рдХुрдЫ рджिрдиों рдмाрдж рд╡рд╣ी рдХрд╡ि рдЬी рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдкाрд╕ рдЖрдП рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫा। рднाрд░рддी рдЬी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХрд╣ीं рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдЙрдй्рд╣ोंрдиे рдЙрди рд╕рдЬ्рдЬрди рдХो рдоेрд░े рдкाрд╕ рднेрдЬ рджिрдпा। рдЙрдирдХे рдкूрдЫрдиे рдкрд░ рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдмрддाрдпा, “рдиंрджрди рдоें рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдРрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЫाрдкрддे рд╣ैं, рдЬो рдХुрдЫ рдирдпाрдкрди рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ों рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдорди рдоें рд╕ीрдзे рдЙрддрд░ рдЬाрдПँ। рдЗрд╕ рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдоुрдЭे рдаीрдХ рдирд╣ीं рд▓рдЧ рд░рд╣ीं। рд╡ैрд╕े, рдЕंрддिрдо рдиिрд░्рдгрдп рддो рднाрд░рддी рдЬी рд╣ी рдХрд░ेंрдЧे।” рд╕ुрдирддे рд╣ी рд╡े рд╕рдЬ्рдЬрди рднрдб़рдХ рдЧрдП। рдмोрд▓े, “рдордиु рдЬी рдЖрдк рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╕рдордЭрддे рдХ्рдпा рд╣ैं! рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдоें рд╣ोрдиे рд╕े рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै? рдЬिрддрдиा рдЖрдкрдХी рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдХी рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рд╣ै, рдЙрддрдиा рддो рдоैं рдПрдХ рджिрди рдоें рдХрдоा рд▓ेрддा рд╣ूँ।”

рдЗрд╕ рдкрд░ рдоैंрдиे рдмрдЧैрд░ рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╣ुрдП рдмрдб़े рд╢ांрдд рд▓рд╣рдЬे рдоें рдХрд╣ा, “рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬिрддрдиी рдоेрд░ी рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдХी рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рд╣ै, рдЖрдк рдЙрд╕рд╕े рджрд╕ рдЧुрдиा рдПрдХ рджिрди рдоें рдХрдоा рд▓ेрддे рд╣ों। рдпा рдЗрд╕рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдХрдоा рд▓ें। рдкрд░ рдЗрд╕рд╕े рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдоेрд░ी рд░ाрдп рддो рдирд╣ीं рдмрджрд▓ рдЬाрдПрдЧी।” рдЗрд╕ рдкрд░ рд╡े рд╕рдЬ्рдЬрди рдЙрдаे рдФрд░ рдЧुрд╕्рд╕े рдоें рдХुрдЫ рдмрдб़рдмрдб़ाрддे рд╣ुрдП рддुрд░ंрдд рдмाрд╣рд░ рдЪрд▓े рдЧрдП।

рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдоैंрдиे рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдЖрдЧे рдЙрди рд╕рдЬ्рдЬрди рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд░рдЦ рджीं। рдХрд╣ा, “рднाрд░рддी рдЬी, рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдм рдЖрдк рдиिрд░्рдгрдп рд▓े рд▓ीрдЬिрдП рдХि рдЗрдирдХा рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै? рдХрд▓ рдпे рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЖрдП рдеे। рдХрд╣ рд░рд╣े рдеे рдХि рдЖрдк рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдоें рд╣ैं, рддो рдЦुрдж рдХो рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддे рд╣ैं? рдЬिрддрдиी рдЖрдкрдХी рдорд╣ीрдиे рднрд░ рдХी рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рд╣ै, рдЙрддрдиा рддो рдоैं рдПрдХ рджिрди рдоें рдХрдоा рд▓ेрддा рд╣ूँ।”

рдЗрд╕ рдкрд░ рдЕрдХрд╕рд░ рд╕ौрдо्рдп рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддी рдЬी рдХी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЬो рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рдХрдаोрд░ рдоुрдЦрдоुрдж्рд░ा рдеी, рд╡рд╣ рдоैं рдЖрдЬ рднी рднूрд▓ рдирд╣ीं рдкाрдпा। рдЧुрд╕्рд╕े рдоें рдЖрдХрд░ рдмोрд▓े, “рд╡ैрд╕े рддो рдпрд╣ рд╢рдЦ्рд╕ рдоेрд░े рдЖрдЧे рдЧिрдб़рдЧिрдб़ाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддी рдЬी, рдоेрд░ी рднी рдХोрдИ рдХрд╡िрддा ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЫрдкрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░ рдЕрдм рдпрд╣ рдЗрддрдиा рдмрдб़ा рд╣ो рдЧрдпा! рдЬ्рдпाрджा рдкैрд╕े рд╡ाрд▓ा рд╣ै рддो рд╣рдоें рдЦрд░ीрдж рд▓ेрдЧा рдХ्рдпा? рдЕрдм рдЗрд╕рдХी рдХोрдИ рдХрд╡िрддा рд╣рдо рдирд╣ीं рдЫाрдкेंрдЧे।...рдЕрдк рдЕрднी рдбाрдХ рд╕े рдпे рдХрд╡िрддाрдПँ рд╡ाрдкрд╕ рднिрдЬрд╡ा рджीрдЬिрдП।”

рдХрд╣рдиा рди рд╣ोрдЧा рдХि рд╕िрд░्рдл рдоेрд░ा рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоेрд░े рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкूрд░ी рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХा рдЕрдкрдоाрди рдЙрди्рд╣ें рдЦрд▓ рдЧрдпा рдеा। 
рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдпрд╣ рд░ूрдк рдХрд╣ीं рдоेрд░े рднीрддрд░ рдЧрдб़ рдЧрдпा।
 
рдпрд╣ рддो рд╣ुрдИ рдХрд╡िрддा рдХी рдмाрдд। рдкрд░ ‘рдиंрджрди’ рддो, рдЬैрд╕ा рдХि рднाрд░рддी рдЬी рдмाрд░-рдмाрд░ рдХрд╣рддे рдеे, рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдХрдеा-рдкрдд्рд░िрдХा рдеी рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ рд░ूрдк рд╡े рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдХрднी-рдХрднी рдХुрдЫ рдлोрдЯो рдлीрдЪрд░ рдЖрджि рдпा рдЕрди्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рднी рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеी, рдкрд░ рдЗрд╕рдоें рдЕрдзिрдХ рдкृрд╖्рда рди рдЬाрдПँ рдФрд░ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХाрдлी рд╣ो, рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдеी। рд╡े рдЕрдХрд╕рд░ рдХрд╣рддे рднी рдеे, “рдмрдЪ्рдЪे рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ुрдЪि рд╕े рдкрдв़рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирд╕े рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдеोрдб़ा-рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдФрд░ рдЪрд▓ा рдЬाрдП рддो рд╣рд░्рдЬ рдирд╣ीं। рдкрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдХीрдордд рдкрд░ рдирд╣ीं। рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП।”

‘рдиंрджрди’ рдоें рдоोрдЯे рддौрд░ рд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬाрддी рдеीं, рдкрд░ рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдХिрд╕्рдо рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеीं। рд╣рд░ рд╕ाрд▓ ‘рдиंрджрди’ рдХे рддीрди рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдиिрдХрд▓рддे рдеे, рдкрд░ीрдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ, рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдФрд░ рдЙрдкрд╣ाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ, рдЬिрдирдХी рдЦाрд╕ी рдзूрдо рд░рд╣рддी рдеी। ‘рдиंрджрди’ рдоें рдкрд░ीрдХрдеाрдПँ, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрдеाрдПँ рдХाрдлी рдЫрдкрддी рдеीं, рдкрд░ рдЙрдирдоें рднाрд╖ा рдФрд░ рдХрде्рдп рдХो рдЪुрд╕्рдд-рджुрд░ुрд╕्рдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдХिрддрдиी рдоेрд╣рдирдд рдХी рдЬाрддी рдеी рдФрд░ рдирдЬрд░िрдпा рдХ्рдпा рд░рд╣рддा рдеा, рдЗрд╕рдХा рдмрд╣ुрддों рдХो рдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╣ोрддा рдеा рдХि рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рд╡ाрдХ्рдпों рдоें рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЬाрдП। рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХे рдмрд╣ुрдд рдЖрд╕ाрди рд╢рдм्рдж рд╣ों।

рдЕрдХрд╕рд░ рд▓ेрдЦрдХ рдЬो рд░рдЪрдиाрдПँ рднेрдЬрддे, рдЙрдирдоें рд╡ाрдХ्рдп рдкेрдЪीрджा рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рд╣ोрддे, рд▓िрд╣ाрдЬा рд╕ंрдкाрджрди рдоें рдмрд╣ुрдд рдоेрд╣рдирдд рдХी рдЬाрддी рдеी। рдХрднी-рдХрднी рддो рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ी рджोрдмाрд░ा рд▓िрдЦрдиी рд╣ोрддी рдеी, рддाрдХि рднाрд╖ा рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдмрд╣рддी рд╣ुрдИ рд╣ो рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдмीрдЪ рдоें рджीрд╡ाрд░ рдмрдирдХрд░ рди рдЦрдб़ी рд╣ो рдЬाрдП। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХोрдИ рдкрд░ीрдХрдеा рд╣ो, рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрдеा рдпा рд▓ोрдХрдХрдеा, рдЙрд╕рдоें рдХोрдИ рдРрд╕ी рдмाрдд рди рдЪрд▓ी рдЬाрдП, рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЧрд▓рдд рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рджे рдпा рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╣ो, рдпा рдлिрд░ рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдорди рдоें рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЧ्рд░ंрдеि рдпा рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдкैрджा рдХрд░े—рдЗрд╕рдХी рддрд░рд╣ рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдмрд╣ुрдд рдз्рдпाрди рд░рд╣рддा рдеा। рдФрд░ рдпрд╣ी ‘рдиंрджрди’ рдХी рдиीрддि рднी рдмрди рдЧрдИ рдеी, рдЬो рдЙрдирдХे рдмाрдж рднी рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдЗрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдЬ рднी рд╕ीрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдпों рднाрд░рддी рдЬी рдиे ‘рдиंрджрди’ рдХे рд▓िрдП рдЬो рдк्рд░рддिрдоाрди рдЧрдв़े, рдЙрд╕ी рд╕े рдпрд╣ рдХрд░िрд╢्рдоा рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрдпा рдеा рдХि рдмрдЪ्рдЪे рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрдирдХे рдоाрддा-рдкिрддा, рджाрджा-рджाрджी рдФрд░ рдкрд░рджाрджा-рдкрд░рджाрджी—рдпे рдЪाрд░ рдкीрдв़िрдпाँ ‘рдиंрджрди’ рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдкрдв़рддी рдеीं। рдЙрди рджिрдиों рдмाрдХाрдпрджा рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЫрдкрддा рдеा рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рдЪ рднी рдеा, рдЬिрд╕рдХा рдЧрд╡ाрд╣ рдЦुрдж рдоैं рд╣ूँ। рдЬिрд╕ рд░ेрд▓рдЧाрдб़ी рд╕े рдоैं рд░ोрдЬाрдиा рдлрд░ीрджाрдмाрдж рд╕े рджिрд▓्рд▓ी рдЖрддा-рдЬाрддा рдеा, рдЙрд╕рдоें рдоैंрдиे рдХрдИ рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХो рднी рдмрдб़े рдЪाрд╡ рд╕े ‘рдиंрджрди’ рдкрдв़рддे рджेрдЦा рд╣ै। рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХिрд╕ рдХрджрд░ рдЙрдирдХे рджीрд╡ाрдиे рдеे, рдпрд╣ рдХोрдИ рдХрд╣рдиे рдХी рд╣ी рдмाрдд рдирд╣ीं। рдкрд░ीрдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХी рддो рдХрдИ рдмाрд░ рдПрдХाрдз рдк्рд░рддि рднी рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдоें рдирд╣ीं рдмрдЪрддी рдеी, рдЬрдмрдХि рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕंрдХों рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдЫрдкрддा рдеा। рд╕рдЪрдоुрдЪ, рдпрд╣ рдПрдХ рдХрд░िрд╢्рдоा рд╣ी рдеा, рдЬो рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХोрдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХी।

рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै, рдоैंрдиे рдЬрдм ‘рдиंрджрди’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЬ्рд╡ाрдЗрди рдХिрдпा рдеा, рддрдм рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХी рдЬोрд░-рд╢ोрд░ рд╕े рддैрдпाрд░ी рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ ‘рдиंрджрди’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╡िрднाрдЧ рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ी рд▓िрдЦрддे рдеे। рдоैंрдиे рднी рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рд▓िрдП рдЫोрдЯी-рдмрдб़ी рдоिрд▓ाрдХрд░ рджрд╕-рдкंрдж्рд░рд╣ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦीं рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдоैंрдиे рдЬाрдиा рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиा рд╣ोрддा рдХ्рдпा рд╣ै। рдкुрд░ाрдгों-рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдоें рдЙрдкрджेрд╢ рднрд░े рдкрдб़े рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмी, рдЙрд▓рдЭाрдК рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рдЕрд╕ंрдмрдж्рдз рднी рд╣ोрддी рдеीं। рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдЙрд╕рдоें рд╕े рдХрдеा-рд╕ूрдд्рд░ рд▓े рд▓ेрддे рдФрд░ рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдРрд╕ी рд░ोрдЪрдХ рдХрдеा рдЧрдв़рддे рдХि рдПрдХ рдмाрд░ рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдкрд░ рдмाрд▓ рдкाрдардХ рдЙрд╕े рдЫोрдб़ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा рдеा। рдЗрд╕ी рдмрд╣ाрдиे рдХрд▓рдо рдоँрдЬ рдЧрдИ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдХрд▓ा рдоैंрдиे рд╕ीрдЦी। ‘рдиंрджрди’ рдЗрд╕ рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрдиे рдХी рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ा рдеी।

рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ ‘рдиंрджрди’ рдХी рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рдиाрдХ-рднौं рд╕िрдХोрдб़рддे рдеे рдФрд░ рдХрд╣рддे рдеे рдХि ‘рдиंрджрди’ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмाрдмा рдЖрджрдо рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рд▓े рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпрд╣ рдирд╣ीं рдеी। рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рднाрд░рддी рдЬी рдХे рд╕ाрдордиे рднी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ी рдеे, рдкुрд░ाрдиे, рдкिрдЫрдб़े рд╣ुрдП рдпा рд╕ाрдоंрддी рдирд╣ीं, рдЬैрд╕ा рдХि рдХुрдЫ рдЕрддिрд╡ाрджी рд▓ोрдЧ рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрддे рд╣ैं। ‘рдиंрджрди’ рдХी рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЪाрд╣े рднрд▓े рд╣ी рдкुрд░ाрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рд╣ों рдФрд░ “рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдХी рдмाрдд рд╣ै” рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ों, рдкрд░ рд╡े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдорди рдоें рдк्рдпाрд░, рдХрд░ुрдгा, рднाрдИрдЪाрд░ा рдФрд░ рд╣рдорджрд░्рджी рдкैрджा рдХрд░рддी рдеीं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╕े рдЬीрдиा рдФрд░ рджुрдЦ рдоें рдФрд░ों рдХी рдорджрдж рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрддी рдеीं। рдаीрдХ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рдмрдЪрдкрди рдоें рдоाँ рдФрд░ рдиाрдиी рд╕े рд╕ुрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рд╣рдо рдЗрдирд╕ाрдиिрдпрдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рдкाрда рдкрдв़рддे рд╣ैं। рднрд▓ा рдЗрд╕рдоें рдЧрд▓рдд рдХ्рдпा рд╣ै? рдоैं рддो рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддा। 

рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдкрд░ीрдХрдеाрдУँ рдоें рдЕрдЧрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рдлंрддाрд╕ी рдХी рджुрдиिрдпा рд╣ै рддो рдЗрд╕рдоें рдЧрд▓рдд рдХ्рдпा рд╣ै? рдмрдЪ्рдЪों рдХा рддो рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рдкрд╣рд▓ा рд░िрд╢्рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдмрдб़ों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦे рдЧрдП рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी ‘рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж’ рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдлंрддाрд╕ी рдХे рдЬрд░िрдП рд╣рдо рдпрдеाрд░्рде рдХी рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рддрд╕рд╡ीрд░ рдкेрд╢ рдХрд░ें। рддो рдлिрд░ рдмрдЪ्рдЪे рд╕े рдпрдеाрд░्рде-рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рдлंрддाрд╕ी рдХा рдЖрдиंрдж рдЫीрд▓ рд▓ेрдиा рддो рдоेрд░े рдЦрдпाрд▓ рд╕े рдмрдб़ा рднाрд░ी рдЕрди्рдпाрдп рд╣ै। рдкрд░ рдоैं рджेрдЦрддा рд╣ूँ, рдХि рднाрд░рддी рдЬी рдкрд░ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди-рдХाрд▓ рдоें рддो рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ोрддे рд╣ी рдеे, рдЙрдирдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдРрд╕े рдоिрде्рдпा рдЖрд░ोрдк рдердоे рдирд╣ीं рд╣ैं। 
рд╣ाрд▓ाँрдХि рднाрд░рддी рдЬी ‘рдиंрджрди’ рдХी рдПрдХ рд▓ंрдмी рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрддрдиी рд▓ंрдмी рд▓рдХीрд░ рдЦींрдЪ рдЧрдП рд╣ैं рдХि рдЙрд╕े рдЫोрдЯा рдХрд░рдиा рдХिрд╕ी рдХे рднी рдмрд╕ рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕рдордп рдоें ‘рдиंрджрди’ рдХो рдЬो рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдоिрд▓ी, рд╡рд╣ рдЕрдм рдПрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।

рдЗрд╕ी рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдХे рдмीрдЪ рди рдЬाрдиे рдХрдм ‘рд╣िंрджी рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмाрд▓рдЧीрдд’ рдХी рднूрдоिрдХा рдмрди рдЧрдИ। рдоैंрдиे ‘рдиंрджрди’ рдХी рдкिрдЫрд▓े рдмीрд╕ рдмрд░рд╕ों рдХी рдлाрдЗрд▓ें рдЕрдм рддрдХ рдЦूрдм рдз्рдпाрди рд╕े рдкрдв़ рд▓ी рдеीं। рдХрд╡िрддाрдПँ рдоुрдЭे рдк्рд░рдердорддः рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╡िрддाрдУँ рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдз्рдпाрди рдЧрдпा рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╡िрддा рдкрдв़рддे рд╣ी рдорди рдорддрд╡ाрд▓ा рд╣ो рдЙрдарддा। рдХрднी-рдХрднी ‘рдиंрджрди’ рдоें рд░ंрдЧीрди рдкрди्рдиों рдкрд░ рднी рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЫрдкрддी рдеीं। рдФрд░ рдлिрд░ ‘рдХрд╡ि рдПрдХ : рд░ंрдЧ рдЕрдиेрдХ’ рддो ‘рдиंрджрди’ рдХा рдмрдб़ा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХॉрд▓рдо рдеा, рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрджी рдХे рдПрдХ рд╕े рдПрдХ рдмрдб़े рдФрд░ рджिрдЧ्рдЧрдЬ рдмाрд▓ рдХрд╡िрдпों рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЫрдкрддी рдеीं। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХा рдлोрдЯो рднी рджिрдпा рдЬाрддा।
рдирд╡ंрдмрд░ 1964 рдоें рдиेрд╣рд░ू рдЬी рдХे рдмाрд▓ рджिрд╡рд╕ рдкрд░ ‘рдиंрджрди’ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕंрдХ рдиिрдХрд▓ा рдеा। рдмीрд╕ рдмрд░рд╕ों рдХी рдлाрдЗрд▓ों рдоें ‘рдиंрджрди’ рд╣ी рдирд╣ीं, рд╕рдоूрдЪे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрдХाрд╕-рдпाрдд्рд░ा рднी рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдЧे рдЖ рдЬाрддी। рдорди рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╕्рдеिрд░ рдХрд░рдиे рдоें ‘рдиंрджрди’ рдХे рдЙрди рдЕंрдХों рд╕े рдоुрдЭे рдмрдб़ी рдорджрдж рдоिрд▓ी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рд╡рд╣ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднीрддрд░ рдоेрд░ी рдПрдХ рд▓ंрдмी рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓ рдпाрдд्рд░ा рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдХोрдИ рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣ рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рди рдеा। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рддीрди рдпा рдЪाрд░ рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдоेрд░े рдЖрдЧे рдкрд╕рд░ी рд╣ुрдИ рдеीं। рдоैं рдЙрдирдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдХो рдкрдв़рдХрд░ рдордЧрди рд╣ोрддा, рдХिрд╕ी рдХे рд╕ाрде рджूрд░ рддрдХ рдмрд╣рддा рдФрд░ рдЕрднिрднूрдд рд╣ोрддा, рдХिрд╕ी-рдХिрд╕ी рдХो рдкрдв़рдХрд░ рддрдиिрдХ рдиिрд░ाрд╢ा рднी рд╣ोрддी।

рдкрд░ рдоैं рддो рдЕрдЪ्рдЫी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рднी рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдЕрдЪ्рдЫी рдФрд░ рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдпा рдЕрдиुрдкрдо рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдеा, рдЬिрдирд╕े рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдЙрдо्рджा рдкрд╣рдЪाрди рдмрдирддी рд╣ो। рдЦाрд╕ рддौрд░ рд╕े рдорди рдоें рдЧрд╣рд░े рдЙрддрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рдХुрдЫ рдирдП рдвंрдЧ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ। рдФрд░ рд╡े рдоुрдЭे рдоिрд▓ीं, рддो рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмрдб़े рдФрд░ рдЙрд╕्рддाрдж рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдПрдХ рдкрд╣рдЪाрди рднी рдорди рдоें рдЕंрдХिрдд рд╣ुрдИ। рдХрд╣рдиा рди рд╣ोрдЧा, рдпрд╣ी рдкрд╣рдЪाрди рдпा рдкрд░рдЦ рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдЬीрд╡рди рднрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╕рдордп рдоेрд░ा рдкрде рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рддी рд░рд╣ी—рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЗрд╕ी рд╕े рдШोрд░ рдЕँрдзेрд░े рдоें рднी рд░ाрд╣ें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рдЪрд▓рддी рд╣ैं। рдмेрд╢рдХ рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоुрдЭे рдоुрдХ्рдд рдорди рд╕े ‘рдиंрджрди’ рдХी рдкुрд░ाрдиी рдлाрдЗрд▓ों рдХो рдкрдв़рдиे рдХी рдЬो рд╕рд▓ाрд╣ рджी рдеी, рд╡рд╣ рдоेрд░े рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рдЖрдИ рдФрд░ рдоैं рдорди рд╣ी рдорди рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ूँ।

‘рдиंрджрди’ рдХे рдкुрд░ाрдиे рдЕंрдХों рдХो рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рд▓рдЧा, рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХोрдИ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ो, рдЬो рдЙрдирдоें рди рдЫрдкा рд╣ो। рдЗрдирдоें рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдиिрд░ंрдХाрд░рджेрд╡ рд╕ेрд╡рдХ, рдж्рд╡ाрд░िрдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоाрд╣ेрд╢्рд╡рд░ी, рд╢рдХुंрддрд▓ा рд╕िрд░ोрдаिрдпा, рднрд╡ाрдиी рднाрдИ, рдк्рд░рднाрдХрд░ рдоाрдЪрд╡े, рдпोрдЧेंрдж्рд░рдХुрдоाрд░ рд▓рд▓्рд▓ा, рдбा. рд╢ेрд░рдЬंрдЧ рдЧрд░्рдЧ, рдмाрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд░ाрд╣ी, рдбा. рд╢्рд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж, рджाрдоोрджрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд╕рд░рд╕्рд╡рддीрдХुрдоाрд░ рджीрдкрдХ, рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рдЧрд░्рдЧ, рдк्рд░рдпाрдЧ рд╢ुрдХ्рд▓, рд░рдоेрд╢ рдХौрд╢िрдХ рд╕рд░ीрдЦे рдХрд╡ि рдеे। рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЙрдо्рджा рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдЕрдоृрддрд▓ाрд▓ рдиाрдЧрд░, рд╡ृंрджाрд╡рдирд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा, рдЙрдкेंрдж्рд░рдиाрде рдЕрд╢्рдХ, рдоोрд╣рди рд░ाрдХेрд╢, рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡, рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी, рдХृрд╢्рди рдЪंрджрд░, рдордиोрд╣рд░ рд╢्рдпाрдо рдЬोрд╢ी, рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ, рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдЕрд╡рд╕्рдеी, рд╣рд░िрдХृрд╖्рдг рджेрд╡рд╕рд░े рд╕рд░ीрдЦे рд▓ेрдЦрдХ рдеे। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдХрдеाрдХाрд░ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХी рдмрдб़ी рд╕ुрд░ीрд▓ी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ рднी рдоुрдЭे ‘рдиंрджрди’ рдХे рдкुрд░ाрдиे рдЕंрдХों рдоें рдоुрдЭे рдирдЬрд░ рдЖрдИं।

рдоैंрдиे рдПрдХ рджिрди рднाрд░рддी рдЬी рдХो рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा, “рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕рднी рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд╡िрдпों рдХी рдЪुрдиिंрджा рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ों, рддो рд╣िंрджी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХी рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдкрд╣рдЪाрди рд╕ाрдордиे рдЖрдПрдЧी। ‘рд╣िंрджी рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмाрд▓рдЧीрдд’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдиाрдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдмाрдж рдоें рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдиाрдЯрдХों рдХे рднी рд╕ंрдЪрдпрди рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।”

рд╕ुрдирдХрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдмрд╣ुрдд рдЦुрд╢ рд╣ुрдП। рдмोрд▓े, “рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдпрд╣ рддो рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рдЖрдЗрдбिрдпा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдХिрддाрдм рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдк рдЬрд░ा рд╕ूрдЪी рдмрдиा рд▓ीрдЬिрдП рдХि рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдХिрди-рдХिрди рдХрд╡िрдпों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдП...?”
рдоैंрдиे рд╕ूрдЪी рдмрдиाрдИ рддो рдЙрд╕े рдеोрдб़ा рд╕ा рдлेрд░-рдлाрд░ рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрддिрдо рд░ूрдк рджेрддे рджिрдпा। рд░рдЪрдиाрдПँ рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХी рдЧрдИं। рдпों ‘рд╣िंрджी рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмाрд▓рдЧीрдд’ рд╕ंрдЪрдпрди рдХी рдкांрдбुрд▓िрдкि рддैрдпाрд░ рд╣ुрдИ, рдЬिрд╕рдоें рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдж्рд╡ाрд░िрдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоाрд╣ेрд╢्рд╡рд░ी рдФрд░ рдиिрд░ंрдХाрд░рджेрд╡ рд╕ेрд╡рдХ рд╕рд░ीрдЦे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рджिрдЧ्рдЧрдЬ рдХрд╡िрдпों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдирдИ рдкीрдв़ी рдХे рдХрд╡ि рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे। рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдПँ рднी рдеीं। рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдоें рдоैंрдиे рдЕрдирдердХ рд╢्рд░рдо рдХिрдпा рдеा, рдФрд░ рдХрд╣рдиा рди рд╣ोрдЧा, рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ुрдЖ। рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддी рдЬी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдк्рд░рд╕рди्рди рдеे। 

рдлिрд░ рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд░े рдЦрдЬाрдиे рдоेрд░े рдЖрдЧे рдЦोрд▓ рджिрдП। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЕрдирдоोрд▓ рд╕ौंрдкा, рдЬिрд╕े рдоैं рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдеाрддी рдоाрдирддा рд╣ूँ। рдкुрд░ाрдиे рдмрд╣ुрдд рд╕े рдмाрд▓ рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддा рдХी рджुрд░्рд▓рдн рдкुрд╕्рддрдХें рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдоुрдЭे рджीं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрдеों рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрднिрди्рди рдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рд╡े рдоुрдЭे рд╕рд╣рдпोрдЧी рдмрдиाрддे рд░рд╣े рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ाрдИ рдеी। 
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣, рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै, рдиिрд░ंрдХाрд░рджेрд╡ рд╕ेрд╡рдХ рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХा рдЧ्рд░ंрде ‘рдмाрд▓рдЧीрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп : рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдкрд╣рд▓ेрдкрд╣рд▓ рднाрд░рддी рдЬी рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рдоुрдЭे рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ा, рдЬिрд╕рдиे рдоेрд░े рднीрддрд░ рдЕрд▓рдЧ рдвंрдЧ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдЬुрдиूрди рд╣ी рдкैрджा рдХрд░ рджिрдпा। рдкुрд░ाрдиे рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рдЙрдирд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдоेрд░ा рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ोрддा рдФрд░ рдРрд╕े рдХ्рд╖рдгों рдоें рд╡े рдоाрдиो ‘рдиंрджрди’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдХी рдХुрд░рд╕ी рд╕े рдЙрддрд░рдХрд░ рдоुрдЭрд╕े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рддे। рдФрд░ рдлिрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдирдпा рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдХिрди-рдХिрди рдпोрдЬрдиाрдУं рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдХाрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЗрд╕ рдкрд░ рдмाрдд рдЪрд▓ рдиिрдХрд▓рддी, рддो рдЙрдирдХी рдЖँрдЦों рдоें рд╕рдЪрдоुрдЪ рдПрдХ рдЕрдиोрдЦी рдФрд░ рдкрд╡िрдд्рд░ рдЪрдордХ рдЖ рдЬाрддी, рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдЧрд░्рд╡ рдФрд░ рдмрдб़рдк्рдкрди рдмрд╣ рдЬाрддा। рд╡े рдоाрдиो рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕े рдЙрдардХрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдУрд░ рджेрдЦрдиे рд▓рдЧрддे, рдЬिрд╕рдоें рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЖ рдЬाрдиा рдеा।

рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा ‘рдиंрджрди’ рдХी рдкुрд░ाрдиी рдлाрдЗрд▓ें рддो рдеीं рд╣ी, рдЬिрди्рд╣ें рдоैं рдкрдв़рддा рдФрд░ рд░ोрдоांрдЪिрдд рд╣ोрддा। рднाрд░рддी рдЬी рдФрд░ ‘рдиंрджрди’ рдоें рдоिрд▓े рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдХाрд░рдг рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рдеा рдФрд░ рдоैं рдЙрд╕े рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд╕рдкрдиे рдоें рдбूрдмा рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕ी рд╕े рдЕрдкрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕-рдЧ्рд░ंрде ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рд▓िрдЦрдиे рдХी рдоुрдЭे рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓ी рдФрд░ рдлिрд░ рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рддрдоाрдо рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдФрд░ рдмाрдзाрдУं рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдоैं рдЙрд╕े рдкूрд░ा рднी рдХрд░ рд╕рдХा। рдмेрд╢рдХ рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиा рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕рдкрдиा рдеा। рдкрд░ рдоेрд░े рдорди рдоें рдЙрд╕ рд╕рдкрдиे рдХो рдЬрдЧाрдиे рдХा рдХाрдо рддो рднाрд░рддी рдЬी рдиे рд╣ी рдХिрдпा рдеा।

рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдХोрдИ рдкंрдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдкрд╣рд▓े рдоेрд░ी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдЫрдк рдЪुрдХी рдеी। рдФрд░ рдпрд╣ рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд░ोрдоांрдЪрдХ рдХ्рд╖рдг рдеा рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддी рдЬी ‘рдиंрджрди’ рд╕े рд╕ेрд╡ाрдоुрдХ्рдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे, рдХрд░ीрдм-рдХрд░ीрдм рддрднी рдоेрд░ी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िंрджी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдЫрдкрдХрд░ рдЖрдИ। рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рддि рднेंрдЯ рдХी рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЦाрд╕ी рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдк्рд░рдХрдЯ рдХी рдФрд░ рдХрд╣ा, “рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдоैं рдЗрд╕े рдЬрд░ूрд░ рдкрдв़ूँрдЧा।”

рдЗрд╕рдХे рдХुрдЫ рджिрдиों рдмाрдж рдХिрд╕ी рдиिрдЬी рдХाрдо рд╕े рд╡े ‘рдиंрджрди’ рдоें рдЖрдП рддो рдоैं рдЙрди्рд╣ें рдиीрдЪे рдЧाрдб़ी рддрдХ рдЫोрдб़рдиे рдЧрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा, “рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдЖрдкрдХी рдХुрдЫेрдХ рдмाрддों рд╕े рдоैं рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рд╣ूँ। рдкрд░ рдЗрддрдиा рддрдп рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХाрдо рдЖрдк рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे। рд╣िंрджी рдоें рдЗрддрдиी рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдирд╣ीं।”

рд╕ुрдирдХрд░ рдоेрд░ी рдЖँрдЦें рднрд░ рдЖрдИं। рдоैंрдиे рдмрд╣ुрдд рднाрд╡ुрдХ рд╣ोрдХрд░ рдХрд╣ा, “рднाрд░рддी рдЬी, рд╕ीрдЦा рддो рдЖрдкрд╕े рд╣ी рд╣ै।” рдФрд░ рдХुрдЫ рдХрд╣ा рд╣ी рдирд╣ीं рдЧрдпा। рдоेрд░ा рдЧрд▓ा рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдеा। рдХुрдЫ рдФрд░ рдХрд╣рддा рддो рд╕्рд╡рд░ рднрд░्рд░ाрдиे рд▓рдЧрддा।

рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╢्рд░рдордкूрд░्рд╡рдХ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдоेрд░ी рдФрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдкुрд╕्рддрдХें рдЖрдИं, рд╣ाрд▓ाँрдХि рддрдм рддрдХ рднाрд░рддी рдЬी рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди-рдпाрдд्рд░ा рдкूрд░ी рдХрд░рдХे рдЬा рдЪुрдХे рдеे। рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╕рдордп рдФрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ рдоैंрдиे рднाрд░рддी рдЬी рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоेрд░े рднीрддрд░ рдмрдб़े рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХा рд╕рдкрдиा рдЬрдЧाрдпा рдеा। рд╕рдЪ рдХрд╣ूँ рддो рдЖрдЬ рднी рдЙрдирдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоैं рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЕंрджрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ूँ рдХि “рдаीрдХ рд╣ै рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬी, рдпрд╣ рддो рдХुрдЫ рдаीрдХ рд╕ा рдХाрдо рд╣ो рдЧрдпा। рдкрд░ рдЕрднी рддो рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рдкрдб़ा рд╣ै рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП...!”

рдФрд░ рдоैं рд╡िрдЧрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рдХрд╣рддा рд╣ूँ, “рд╣ाँ рднाрд░рддी рдЬी, рдХрд░ूंрдЧा, рдЬिрддрдиा рдоेрд░े рдмрд╕ рдоें рд╣ोрдЧा, рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ूंрдЧा। рдоैं рдЖрдкрдХो рд╡рдЪрди рджेрддा рд╣ूँ!”

рдкрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХोрд░े рд╕ंрдкाрджрдХ рдирд╣ीं рдеे। рд╡े рдмрдб़े рд╕рдорд░्рде рд▓ेрдЦрдХ рднी рдеे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рдпं рднी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрдИ рд╡िрдзाрдУं рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЗрдирдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдмрдб़ी рдЦिрд▓ंрджрдб़ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд░рд╕рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдмाрд▓ рдЬीрд╡рдиिрдпाँ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдмрдб़ी рд╕ुंрджрд░ рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं। рднाрд░рддी рдЬी рдХे рд╢िрд╢ुрдЧीрдд рдФрд░ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рднी рдХрдИ рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं, рдЬिрдирд╕े рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪों рд╕рд░ीрдЦे рд╕рд░рд▓ рдорди рдФрд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЦाрд╕рдХрд░ рдЙрдирдХे рдХुрдЫ рд╢िрд╢ुрдЧीрддों рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдирдпाрдкрди рд╣ै। 

рдЕрдЧрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╢िрд╢ुрдЧीрдд рдЪुрдирдиा рд╣ो рддो рдоुрдЭे рдПрдХ рдкрд▓ рдХी рднी рджेрд░ी рдирд╣ीं рд▓рдЧेрдЧी। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдЕрдж्рднुрдд рд╢िрд╢ुрдЧीрдд рд╣ै ‘рд░ाрдЬा-рд░ाрдиी’। рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै, рдпे рдирдП рдЬрдоाрдиे рдХे рд░ाрдЬा-рд░ाрдиी рд╣ैं рддो рдЗрдирдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдирдпा рд╣ोрдЧा рд╣ी। рднाрд░рддी рдЬी рдиे рдПрдХрджрдо рдирдП рдЕंрджाрдЬ рдоें рдЙрдирдХा рдпрд╣ рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдЦाрдХा рдкेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै—
рдПрдХ рдеा рд░ाрдЬा, рдПрдХ рдеी рд░ाрдиी, 
рджोрдиों рдХрд░рддे рдеे рдордирдоाрдиी।
рд░ाрдЬा рдХा рддो рдкेрдЯ рдмрдб़ा рдеा, 
рд░ाрдиी рдХा рднी рдкेрдЯ рдШрдб़ा рдеा।
рдЦूрдм рдеे рдЦाрддे рдЫрдХ-рдЫрдХ-рдЫрдХрдХрд░,
рдлिрд░ рд╕ो рдЬाрддे рдердХ-рдердХ-рдердХрдХрд░।
рдХाрдо рдпрд╣ी рдеा рдмрдХ-рдмрдХ, рдмрдХ-рдмрдХ,
рдиौрдХрд░ рд╕े рдмрд╕ рдЭрдХ-рдЭрдХ, рдЭрдХ-рдЭрдХ!

рдпрд╣ рдРрд╕ा рдордЬेрджाрд░ рд╢िрд╢ुрдЧीрдд рд╣ै рдХि рдПрдХ рдмाрд░ рдкрдв़ рд▓ेрдиे рдкрд░ рдЗрд╕े рднूрд▓ рдкाрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рднाрд░рддी рдЬी рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдХ्рдпा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдпा рдЙрд╕рдХा рдХैрд╕ा рдЖрджрд░्рд╢ рдЦाрдХा рдЙрдирдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдеा, рдЗрд╕рдХी рдоिрд╕ाрд▓ рдЦुрдж рдЙрдирдХा рд▓िрдЦा рдпрд╣ рдмрдб़ा рдк्рдпाрд░ा рд╕ा рдЧीрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рднी рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХे рдЕंрджाрдЬ рдоें рдЪुрд╕्рдд, рд╕рдзे рд╣ुрдП рдЧीрдд рд▓िрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рднाрд░рддी рдЬी рдХा ‘рд░ॉрдХेрдЯ’ рд╢िрд╢ुрдЧीрдд рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдЙрдо्рджा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।

рд╢िрд╢ुрдЧीрддों рдоें рдЦिрд▓ंрджрдб़ाрдкрди рдХैрд╕े рд▓ाрдпा рдЬाрдП, рдЗрд╕рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рдиिрд░ंрддрд░ рд╣ै। ‘рджिрд▓्рд▓ी рдХी рдмिрд▓्рд▓ी’ рдЙрдирдХा рдРрд╕ा рд╣ी рдирдП рд░ंрдЧ рдХा рдПрдХ рдмрдв़िрдпा рд╢िрд╢ुрдЧीрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд▓рдп рдФрд░ рд░рд╡ाрдирдЧी рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рд╢ोрдЦ, рдЪрдЯрдкрдЯा рдЕंрджाрдЬ рднी, рдЬो рдЦाрд╕рдХрд░ рдирди्рд╣े-рдоुрди्рдиे рд╢िрд╢ुрдУं рдХो рднाрддा рд╣ै—
рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдЗрдХ рдмिрд▓्рд▓ी рдЖрдИ
рдмिрд▓्рд▓ी рдХ्рдпा рдорд░рдЧिрд▓्рд▓ी рдЖрдИ,
рдоैंрдиे рдкूрдЫा рдмिрд▓्рд▓ी рддाрдИ—
рдЦाрдУрдЧी рддुрдо рджूрдз-рдорд▓ाрдИ?
рдЦाрдХрд░ рджूрдз-рдорд▓ाрдИ рднाрдИ,
рд╡рд╣ рддो рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рд▓рдб़ाрдИ।
рдХрд░рддी рдлिрд░рддी рдо्рдпाрдКँ-рдо्рдпाрдКँ—
рдЕрднी рднूрдЦ рд╣ै, рдЕрдм рдХ्рдпा рдЦाрдКँ?

рдкрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдпा рдХрд╣ें рдк्рд░рдердорддः рд╢ाрдпрдж рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕े рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рд▓िрдЦी рд╣ैं। ‘рд▓ो рдЧुрдм्рдмाрд░े’, ‘рджीрдк рдЬрд▓े рд╢ंрдЦ рдмрдЬे’, ‘рд╕ूрд░рдЬ рдХा рдЦेрд▓’ рдФрд░ ‘рд╣ीрд░े-рдоोрддी рдордгिрдпाँ’ рд╕рдоेрдд рдЙрдирдХी рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдХрдИ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं। рдЗрдирдоें ‘рд▓ो рдЧुрдм्рдмाрд░े’ рдЙрдирдХा рд╕рдмрд╕े рдЪрд░्рдЪिрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЗрдирдоें ‘рдЬрди्рдорджिрди’, ‘рдвोрд▓’, ‘рдЧुрдм्рдмाрд░े’, ‘рдЫोрдЯा рдЭोрд▓ा-рдмрдб़ा рдЭोрд▓ा’, рдХрд░ाрдоाрддी рдХेрддрд▓ी’, ‘рд╢ीрд╢े рдХा рдорд╣рд▓’ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЦाрд╕ी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं। рдЦाрд╕рдХрд░ ‘рдвोрд▓’ рдХрд╣ाрдиी рддो рдРрд╕ी рдордЬेрджाрд░ рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдкрдв़рддे-рдкрдв़рддे рдЪрд╣рдХ рдЙрдаेंрдЧे। 
рдРрд╕े рд╣ी ‘рджीрдк рдЬрд▓े рд╢ंрдЦ рдмрдЬे’ рд╡ेрд▓्рджी рдиाрдордХ рдПрдХ рд╡िрджेрд╢ी рд▓рдб़рдХी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рджीрдкों рдХे рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдкрдиी рдиाрдиी рд╕े рд╕ुрдиा рдеा। рддрднी рдЙрд╕рдиे рддрдп рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा рдХि рд╡рд╣ рднाрд░рдд рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦों рд╕े рдЙрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХी рдЬрдЧрд░-рдордЧрд░ рджेрдЦेрдЧी। рдЖрдЦिрд░ рд╡ेрд▓्рджी рдиाрд░ाрдпрдгрдкुрд░ рдоें рдЖрдИ, рд╕्рд╡ाрдоी рд╕рджाрдиंрдж рд╕े рдоिрд▓ी рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЖрдХрд░ рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдХрджрд░ ‘рднाрд░рддीрдп’ рд╣ो рдЧрдИ рдХि рдЧाँрд╡ рдХी рдФрд░рддें рдХрд╣рдиे рд▓рдЧीं, ‘рдпрд╣ рдФрд░рдд рддो рд▓рдХ्рд╖्рдоी рд╣ै। рдЗрд╕рдиे рд╣рдоाрд░े рдЧाँрд╡ рдХो рдмрджрд▓ рджिрдпा। рд╣рдоें рдирдИ рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЬीрдиा рд╕िрдЦा рджिрдпा।’

рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдирдПрдкрди рдФрд░ рддाрдЬрдЧी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рд░्рдЬрдиा рдоें рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдпोрдЧрджाрди рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЖрд╕ाрди рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрд╖рдп рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдХी рдкुрд░рдЬोрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХी। рдЙрдирдХी рдХрдИ рдХिрддाрдмें рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рд▓ेрдЦрди рдХी рд╢ैрд▓ी рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдоॉрдбрд▓ рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं।

рд╕рдЪрдоुрдЪ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдпोрдЧрджाрди рдЗрддрдиा рдмрдб़ा рдФрд░ рдмрд╣ुрдоुрдЦी рд╣ै рдХि рдеोрдб़े рдоें рдЙрд╕े рд╕рдоेрдЯрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдХ्рдпा, рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ी рд╣ै। рд╡े рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкिрддृрдкुрд░ुрд╖ рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдЧों рдХो рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЬोрдб़ा। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдоुрдЭे рдпाрдж рдкрдб़рддा рд╣ै, рднाрд░рддी рдЬी рдиे рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдиाрд░ा рджिрдпा рдеा рдХि рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдмाрд▓рдХ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣ोрдЧी।

рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣рдо рд▓ोрдЧ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕े рдаीрдХ-рдаीрдХ рд╕рдордЭрдиे рдХी рдордиःрд╕्рдеिрддि рдоें рднी рдирд╣ीं рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдпрд╣ рдмाрдд рд╣рдоें рд╢ुрднाрд╢ंрд╕ा рдоाрдд्рд░ рд▓рдЧрддी рдеी। рдкрд░ рдЕрдм рдЬрдмрдХि рд╣рдо рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рджूрд╕рд░े рджрд╢рдХ рдоें рд╣ैं, рднाрд░рддी рдЬी рдХा рд╕рдкрдиा рдкूрд░ा рдирд╣ीं, рддो рднी рдПрдХ рдЕंрд╢ рдоें рд╣рдоें рд╕ाрдХाрд░ рд╣ोрддा рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдХेंрдж्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдоिрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдЕрдм рдзीрд░े-рдзीрд░े рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै।

рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЬिрди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХों рдХो рдкрд╣рд▓े рд╣рдо рдиाрдХ-рднौं рд╕िрдХोрдб़рддे рджेрдЦрддे рдеे рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдХोрдИ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓ेрдиे рдХी рдЪीрдЬ рд╣ै, рд╡े рдЕрдм рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╕ोрдЪ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рд╢्рд░ेрдп рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рднाрд░рддी рдЬी рдХो рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦों рдФрд░ рдХिрддाрдмों рдХे рдЬрд░िрдП рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдорд╢ाрд▓ рдХो рдЬрд▓ाрдП рд░рдЦा।

рдлिрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХा рдХाрдо рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рдкीрдв़ी рдФрд░ рдмाрдж рдХी рдкीрдв़ी рдХे рдмीрдЪ рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╕ेрддु рдЬैрд╕ा рдХाрдо рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рдоूрдЪी рдКрд░्рдЬा рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдПрдХ рд╕ाрде рдмिрдЬрд▓ी рдХी рдХौंрдз рдХी рддрд░рд╣ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рдордпाрд░ рдмрдиा। рдЖрдЬ рднी рд╡рд╣ी рд╕рдоूрдЪी рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрд▓ोрдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдХрд▓्рдкрд░рдд рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै।

рд╣ाрд▓ाँрдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЗрди рджрдордХрддी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдоुрдЭे рдЖрдЬ рднी рд░рд╣-рд░рд╣рдХрд░ рднाрд░рддी рдЬी рдХा рд╕ौрдо्рдп рдЪेрд╣рд░ा рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рд╕рдкрдиे рдХे рдкूрд░े рд╣ोрдиे рдХा рд╕ंрддोрд╖ рд╣ै। рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЖрдЬ рднी рдз्рд░ुрд╡рддाрд░ा рдмрдирдХрд░ рд╡े рд╣рдоें рд░ाрд╣ рджिрдЦा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдмрд░рд╕ों рддрдХ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЖрд╢ा рдХा рд╕ंрдмрд▓ рдмрдирдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे।