Showing posts with label рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा. Show all posts
Showing posts with label рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा. Show all posts

рд╕िрдиे рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рдЖрдпाрдо рдФрд░ рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा

рд▓рдХ्рд╖्рдоी

рд▓рдХ्рд╖्рдоी

рдПрдо.рдП.- рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ु рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рдкीрдПрдЪ.рдбी. рд╢ोрдзाрд░्рдеी -рд╣िंрджी рдЕрдз्рдпрдпрди рдХेंрдж्рд░, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЧांрдзीрдирдЧрд░-382030 (рдЧुрдЬрд░ाрдд)


рдЬрдм рднी рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рдмрдирддी рд╣ै, рддрдм рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЬрд░ूрд░ рдЦреЬा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдлिрд▓्рдо рдиे рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдХिрдпा рдпा рдирд╣ीं? рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдХे рд╕िрдиे рд░ूрдкांрддрд░рдг рдкрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рдХृрддि рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рдлिрд▓्рдо рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХे рдмीрдЪ рдЕрд╕рд╣рдорддि рдЗрддрдиी рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рджрд░рд╡ाреЫे рдЦрдЯрдЦрдЯाрдиे рдкреЬрддे рд╣ैं। рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХो рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджेрдиे рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдХाреЮी рдЙрджाрд░ рдоाрдиी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд▓ेрдЦिрдХा рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдиे рднी ‘рдЖрдкрдХा рдмंрдЯी’ рдкрд░ рдмрдиी рдлिрд▓्рдо ‘рд╕рдордп рдХी рдзाрд░ा’ рдкрд░ рдоुрдХрджрдоा рджाрдпрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдеा।1  рдпूँ рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХा рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рдоूрдХ рдлिрд▓्рдоों рдХे рджौрд░ рд╕े рд╣ी рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХी рд╡िрдзाрдЧрдд рднिрди्рдирддाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рд╕ंрдмंрдз рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдкрд░ рдмрдиी рдлिрд▓्рдо рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рдорд╕्рдпा рдЬुрдбрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рдмेрд╢рдХ рд▓ेрдЦрди рд╢рдм्рдж рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдоे рднी рдмिрдо्рдмाрдд्рдордХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рд░рдЪрдиा рдкрдврдиे рдХे рд╕ाрде рдкाрдардХ рдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдПрдХ рдмिрдо्рдм рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдлिрд▓्рдо рдХे рджृрд╢्рдп рдкрд╣рд▓े рд╕े рдмрдиे рдмिрдо्рдм рдХे рд╕ाрде рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╣ो рддो рджрд░्рд╢рдХ рдХो рдлिрд▓्рдо рдХे рдЖрд╕्рд╡ाрджрди рдоें рдмाрдзा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै।  рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЦिрд░ рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдлिрд▓्рдо рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддे рд╕рдордп рдоूрд▓ рдХृрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рддा рд╣ी рдХ्рдпों рд╣ैं?

рд╕िрдиे рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рдХ्рд░рдо рдоें, рдоूрд▓ рдХृрддि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рдкीрдЫे рдХрдИ рдХाрд░рдг рд╣ोрддे рд╣ैं। рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдПрдХ рдмреЬा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рджो рдЕрд▓рдЧ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдХुрдЫ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоाрдз्рдпрдо рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдордЬрдмूрд░рди рдХрд░рдиे рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рдлिрд▓्рдо рдиिрд░्рдоाрдг рдПрдХ рдЯीрдо-рд╡рд░्рдХ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдоूрд▓ рдХृрддि рдоें рдХुрдЫ реЫрд░ूрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╕्рд╡рдпं рдПрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕рдХा рдорди рдХुрдЫ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЫूрдЯ рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдорди рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдоूрд▓ рдХृрддि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕िрдиे рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рджौрд░ाрди рдоूрд▓ рдХृрддि рдоें рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХी рдПрдХ рд╡рдЬрд╣ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдлिрд▓्рдо-рдиिрд░्рдоाрдг рдПрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕рдоे рдмреЬी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдкूंрдЬी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдлिрд▓्рдо-рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХिрдП рдЧрдП рдиिрд╡ेрд╢ рдкрд░ рд▓ाрдн рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЯीрдо рдХो рд╡ेрддрди рдЖрджि рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХो рд▓ाрдн рджिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ाрдн рдХो рдЕрдзिрдХрддрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рджेрд╢-рдХाрд▓ рд╡ рд╕рдоाрдЬ-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрди рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡рд╣ рдХृрддि рдХो рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХे рд╕ाрдЭे рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рддाрдХि рдЖрдо рджрд░्рд╢рдХ рдлिрд▓्рдо рдХो рдЕрдкрдиे рд╕े рдЬोреЬ рд╕рдХे। рд╡िрдиोрдж рджाрд╕ ‘рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдХा рдЕंрддःрдХрд░рдг’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि ‘рдХुрдЫ рдлिрд▓्рдордХाрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдУं рдХे рдордж्рджेрдирдЬрд░ рдоूрд▓ рдХрд╣ाрдиी рд╕े рдЫूрдЯ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рдмाрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдлिрд▓्рдордХाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдХी рдоूрд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХो рдЕрдХ्рд╖ुрдг्рдг рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдлिрд▓्рдо рдоाрдз्рдпрдо рдХी рдЖрдд्рдпंрддिрдХ реЫрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрди्рд╣ें рднी рдХрдеा рдоें рдоाрдоूрд▓ी рд░рдж्рджोрдмрджрд▓ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै।’2  

рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╣ी рдмाрдд рдбॉ рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░, ‘рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा : рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рдЖрдпाрдо’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं| рд╡рд╣ рдХрд╣рддे рд╣ैं- ‘рдХिрд╕ी рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдХे рд╕िрдиेрдоाрдИ рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕рдХे рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд╕ाрде рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЯ्рд░ीрдЯ рдХिрдпा рдЬाрдП। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХे рднिрди्рди рдХрд▓ाрд░ूрдк рд╣ोрдиे рдХे рдЪрд▓рддे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕िрдиेрдоा рддрдХ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрд╡рд╢्рдпंрднाрд╡ी рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрддрдиा, рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рд╣ो рдХि рдХृрддिрдХाрд░ рдХे рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ो рд╕рдХे, рдЙрд╕рдХे рдкाрдардХों рдХी рд░ुрдЪि рдФрд░ рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЪोрдЯ рди рдкрд╣ुँрдЪे।’3  рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХो рднी рдпрд╣ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХि рд╡рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕्рдЯैंрдб (рд▓िрдЯрд░ेрд░ी рд╕्рдЯैंрдб) рдХो рд╡िрд░ूрдкिрдд рдХрд░े। рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХे рдЦिрд▓ाреЮ, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдлाрдпрджे рдХी рдЪाрд╣рдд рдоें рдРрд╕ा рдХрд░ рдмैрдарддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдлिрд▓्рдо рдоें рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдмрджрд▓ाрдУं рдХी рдкрд╣рдЪाрди реЫрд░ूрд░ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдЪрд░्рдЪिрдд рдХрд╣ाрдиी “рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै”(1966) рдкрд░ 1974 рдоें рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдлिрд▓्рдо рдмрдиी। рдлिрд▓्рдо рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╣ैं- рдмाрд╕ू рдЪрдЯрд░्рдЬी। рдпрд╣ाँ рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕िрдиे рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рдЖрдпाрдоों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рдоें рдпрд╣ рднी рдЬाрдирдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╣ै рдХि рдПрдХ рдлिрд▓्рдо рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा’ рдоूрд▓ рдХृрддि ‘рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै’ рдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдХрд░рдиे рдоें рдХिрддрдиी рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ै?

рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдмाрд╕ु рдЪрдЯрд░्рдЬी рдиे рдлिрд▓्рдо рдХा рдиाрдо рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рдЦा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ै- ‘рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै’ рдФрд░ рдлिрд▓्рдо рдХा рдиाрдо ‘рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा’ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि “рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै” рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдмेрд╣рдж рдЕрдоूрд░्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХा рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдоूрд░्рдд рд╣ो рдпा рдЕрдоूрд░्рдд, рдЙрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкреЬрддा рдмрд╢рд░्рддे рдХि рд╡рд╣ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ो рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рд╣ो। рд▓ेрдХिрди рдлिрд▓्рдо рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рджृрд╢्рдп рдоाрдз्рдпрдо рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдлिрд▓्рдо рдХрд╣ाрдиी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдПрдХ рдмреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЯाрд░рдЧेрдЯ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдоें рд╕ाрдХ्рд╖рд░-рдиिрд░рдХ्рд╖рд░, рдЧ्рд░ाрдоीрдг-рд╢рд╣рд░ी рд╕рднी рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдЕрдоूрд░्рдд рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХा рд╕्рдХोрдк рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдоूрд░्рдд рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЬрди-рд╕ाрдоाрди्рдп рдоें рдлिрд▓्рдо рдХे рд▓िрдП рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдмреЭा рджेрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдХे рдлूрд▓ों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдмाрд░-рдмाрд░ рдЖрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬिрдХ्рд░ рдЬрдм рднी рдЖрдпा рд╣ै, рдк्рд░ेрдо рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдирдХрд░ рдЖрдпा рд╣ै। рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдХे рдлूрд▓ों рдХे рдк्рд░рддि рджीрдкा рдХा рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╕ंрдЬрдп рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ेрдо рдХा рдФрд░ рдлूрд▓ों рд╕े рддрдЯрд╕्рдерддा рдиिрд╢ीрде рдХे рдк्рд░рддि рдЭुрдХाрд╡ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। “рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै” рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЬिрд╕ рджुрд╡िрдзा рдпा ‘рдк्рд░ेрдо рдоें рд╡िрдЪрд▓рди рдХे рд╕рдЪ’ рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рд╣ै, рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдХे рдлूрд▓ рднी рдЙрд╕ी рддрд░рдл рд╕ंрдХेрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдоें рдлेрд░-рдмрджрд▓ рд░рдЪрдиा рдХे рдоूрд▓ рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдХोрдИ рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ी рд╣ोрдиे рджेрддा। рдпрд╣ рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдорд░्рдо рдФрд░ рдлिрд▓्рдо рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХे рдмीрдЪ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै।

           рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдЬिрди рджो рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡े рдХाрдирдкुрд░ рдФрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╣ैं। рдбाрдпрд░ी рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦे рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрди рджो рд╕्рдеाрдиों рдХे рдиाрдо рд╕े рдПंрдЯ्рд░ी рдоिрд▓рддी рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдлिрд▓्рдо рдоें рдпे рд╕्рдеाрди рдмрджрд▓рдХрд░ рдХ्рд░рдорд╢ः рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдоुंрдмрдИ рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкाрдд्рд░ों рдХे рдиाрдо рдоें рднी рдлेрд░-рдмрджрд▓ рджिрдЦрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдиिрд╢ीрде рдХे рдиाрдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░ рдирд╡ीрди (рджिрдиेрд╢ рдаाрдХुрд░) рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдкाрдд्рд░ рдХे рдиाрдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै, рдпрд╣ рдЬрдЯिрд▓рддा рдХे рдЪрд▓рддे рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдиिрд╢ीрде рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдирд╡ीрди рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рд░рд▓ рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рдмेрд╣рдж рдЖрдо рдиाрдо рд╣ै। рдЖрдо рджрд░्рд╢рдХ рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдЗрд╕ рдиाрдо рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдЬोреЬ рд▓ेрддा рд╣ै। рд╕ंрдЬрдп (рдЕрдоोрд▓ рдкाрд▓ेрдХрд░) рдФрд░ рджीрдкा (рд╡िрдж्рдпा рд╕िрди्рд╣ा) рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╕рд░рд▓ рдиाрдо рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдХोрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдеी। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕्рдеाрдиों рдХे рдиाрдо рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рднी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХाрд░рдг рдиреЫрд░ рдЖрддा рд╣ै। рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдХрд╣ाрдиी рдПрдХрд▓ рд╡िрдзा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдПрдХ рдкेрдкрд░ рдФрд░ рдкेрди рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХрд╣ाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрддाрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрди्рдп рдХाрд░рдХ рдЗрд╕рдоें рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдлिрд▓्рдо рдиिрд░्рдоाрдг рдПрдХ рдЯीрдо рд╡рд░्рдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдХैрдорд░ाрдоैрди, рдоेрдХ-рдЕрдк рдЖрд░्рдЯिрд╕्рдЯ्рд╕, рдЕрднिрдиेрддा, рдЕрднिрдиेрдд्рд░ी рдЖрджि рдХी рдПрдХ рдкूрд░ी рдЯीрдо рдПрдХ рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдЬ рддो рддрдХрдиीрдХ рдиे рдЗрддрдиा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдХैрдорд░े рд╕े рднी рдеोреЬी-рдмрд╣ुрдд рд╢ूрдЯिंрдЧ рд╣ो рд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рд╕рдд्рддрд░ рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╢ूрдЯिंрдЧ рдХे рд▓िрдП рднाрд░ी-рднрд░рдХрдо рдХैрдорд░ा рд╕ेрдЯрдЕрдк рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рдеी। рдРрд╕े рдоें рд╢ूрдЯिंрдЧ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрди рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдЯीрдо рдХी рд╕рд╣ूрд▓िрдпрдд рдФрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ोрдЧा। рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдоुंрдмрдИ рдорд╣ाрдирдЧрд░ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╕рднी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдоुंрдмрдИ рд╢рд╣рд░ рдлिрд▓्рдо рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХा рдХेंрдж्рд░ рднी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рд╕्рдеाрдиों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпा рд╣ोрдЧा। рдПрдХ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрди рджोрдиों рд╢рд╣рд░ों рд╕े рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ै। рд╕ुрджूрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХाрдирдкुрд░ рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рджिрд▓्рд▓ी, рдоुंрдмрдИ рд╕े рдирд╣ीं। рдЗрди рд╢рд╣рд░ों рдоें рдХрдИ рд╕्рдеाрди рдЗрддрдиे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं рдХि рдЙрди्рд╣ें рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рджिрдЦाрдиे рднрд░ рд╕े рджрд░्рд╢рдХ рдЬाрди рд▓ेрддा рд╣ै рдХि рдХौрди-рд╕े рд╢рд╣рд░ рдХी рдмाрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддी। рдЬैрд╕े рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд▓िрдП рдЗंрдбिрдпा рдЧेрдЯ рдФрд░ рдоुंрдмрдИ рдХे рд▓िрдП рдЧेрдЯрд╡े-рдСреЮ-рдЗंрдбिрдпा рдХो рджिрдЦा рджेрдиा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдоुंрдмрдИ рдХी рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рднी рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╣ै। рдоाрдпाрдирдЧрд░ी рдХा рдЖрдХрд░्рд╖рдг рджрд░्рд╢рдХों рдХो рдЦींрдЪрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ंрднрд╡рддः рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдЗрд╕ рдкрдХ्рд╖ рдХो рднी рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпा рд╣ोрдЧा।

               рдмाрд╕ु рдЪрдЯрд░्рдЬी рдХी рдЗрд░ा рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдЗрд░ा рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдмрд╣िрд░्рдоुрдЦी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╣ै। рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЗрд░ा рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣ी рдРрд╕ा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдЬिрддрдиी рдЪाрд╣े рдЙрддрдиी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЫूрдЯ рд▓े рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдХрд╣ाрдиी рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдЙрддрдиा рдорд╣рддрд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░िрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрддः рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЫूрдЯ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдЗрд░ा рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рдЧ्рд▓ैрдорд░ рдирдЧрд░ी рдоुंрдмрдИ рдХी рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХी рдЗрд░ा рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдШрд░ेрд▓ू рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоाँ рднी рд╣ै рд╡рд╣ीं рдлिрд▓्рдо рдХी рдЗрд░ा рдоुंрдмрдИ рдХी рдПрдХ рдХाрдордХाрдЬी, рдЖрдЬाрдж-рдЦ्рдпाрд▓ рдорд╣िрд▓ा рд╣ै, рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХे реЩрдпाрд▓ рд╕े рднी рдХोрд╕ों рджूрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоुंрдмрдИ рдХी рдкाрд░्рдЯी-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднी рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдлिрд▓्рдо рдоें рджिрдЦा рд╕рдХा рд╣ै। рдоुंрдмрдИ рдХी рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдЖрдо рджрд░्рд╢рдХों рдоें рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕ाрдзрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдпрд╣ाँ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдоुंрдмрдИ рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ी ‘рдирд╡ीрди’ рдХो рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдирд╡ीрди рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХ्рдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд╣ीं рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдмрдХि рдлिрд▓्рдо рдоें рдЙрд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХंрдкрдиी рд╕े рдЬुреЬा рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЫूрдЯ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд╣ी рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдЗрд░ा рдФрд░ рдиिрд╢ीрде рдХी рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди рджिрдЦाрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд░ा рдХो рджीрдкा рдФрд░ рдиिрд╢ीрде рдХी рджोрдмाрд░ा рдоुрд▓ाрдХाрдд рдоें рдмिрдЪौрд▓िрдП рдХे рддौрд░ рдкрд░ рднी рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рджीрдкा рдФрд░ рдиिрд╢ीрде рдХा рдоुंрдмрдИ рдХे рдПрдХ рдХॉрдлीрд╣ाрдЙрд╕ рдоें рдоिрд▓рдиा рдЗрдд्рддेрдлाрдХрди рд╣ुрдЖ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдлिрд▓्рдо рдоें рдЗрд░ा рдФрд░ рдиिрд╢ीрде рдХी рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди рджिрдЦाрдпी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд░ा рд╣ी рджोрдиों рдХी рджोрдмाрд░ा рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХрд░ाрддी рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЫूрдЯ рдХा рджूрд╕рд░ा рд╕рдмрд╕े рдмреЭिрдпा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै- рд░ंрдЧрдиाрдерди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдСрдлिрд╕ рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдФрд░ рджрдл्рддрд░ों рдоें рднाрдИ-рднрддीрдЬाрд╡ाрдж рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЪिрдд्рд░рдг। рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоूрд▓ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдХрд╣ीं рднी рдирд╣ीं рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдлिрдЯ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрд╣ाрдиी рдХे рднीрддрд░ рднी рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдкैрджा рдХрд░ рд▓ी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдпूं рднी рдХрдИ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХो рдЬोреЬрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬрддी рд╣ै। 
  
рдЬрд╣ाँ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдЕрд╕्рдд्рд░ рдХрд▓рдо рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХा рдЕрд╕्рдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै- рдЙрд╕рдХा рдХैрдорд░ा। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╢рдм्рдж рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╕ाрдзрди рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдлिрд▓्рдо рдЪिрдд्рд░, рдз्рд╡рдиि-рд╕ंрдЧीрдд, рд╢рдм्рдж, рдЕрднिрдирдп рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдзрдиों рдХा рдПрдХ рд╕ंрдпोрдЬрди рд╣ै। реЮिрд▓्рдо рдПрдХ рджृрд╢्рдп рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдоुрдЦ्рдпрддः рджृрд╢्рдпों рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧрддि рд╣ोрддी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╢рдм्рджों рдоें рд▓िрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдХैрдорд░ा рдХुрдЫ рджृрд╢्рдпों рдХो рджिрдЦाрдХрд░ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕рдордЭा рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрд╕ рдоाрдз्рдпрдо рдХी рдПрдХ рдЦूрдмी рд╣ै। рджोрдиों рдоाрдз्рдпрдо рдоें рдЗрд╕ рдЕंрддрд░ рдХे рдЪрд▓рддे рдХुрдЫ рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдХрд░рдиे рдкреЬрддे рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी рдХी рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рдЯैрдХ्рд╕ी рдоें рджीрдкा рдХे рдорди рдоें рдЙрдаे рддूреЮाрди рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рднी рд╢рдм्рдж рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рдкреЬрддी рдХ्рдпोंрдХि рдХैрдорд░ा рдЗрд╕ рдХाрдо рдХो рдмрдЦूрдмी рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा рд▓ेрдХिрди рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдПрдХ рдЧीрдд рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЗрд╕ рд╕ीрди рдХो рдлिрд▓्рдо рдХा рд╕рдмрд╕े рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рджृрд╢्рдп рдФрд░ рд╢рдм्рдж рдХे рдмेрд╣рддрд░ीрди рддाрд▓рдоेрд▓ рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдлिрд▓्рдо рдоें рдЬो рдПрдХ рдмाрдд рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЦрдЯрдХрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рджृрд╢्рдп рдХो рдл्рд░ीрдЬ рдХрд░рдХे рдкाрд░्рд╢्рд╡ рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдмुрд▓рд╡ाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдПрдХ рдЧीрдд рдФрд░ рдЯैрдХ्рд╕ी рдХे рджृрд╢्рдп рдХा рдХॉрдо्рдмिрдиेрд╢рди рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै рдХि рдЧीрдд рдЬोрдХि рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рдПрдХ реЫрд░ूрд░ी рдЕंрдЧ рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХिрддрдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдлिрд▓्рдо рдоें рдХिрд╕ी рдоोреЬ рдкрд░ рдХрде्рдп рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдРрд╕ा рд╕ीрди рдмрди рдкреЬा рд╣ै рдХि рдХрдИ рджिрдиों рддрдХ реЫेрд╣рди рд╕े рдиिрдХрд▓рддा рд╣ी рдирд╣ीं। рдЧीрдд рдХे рдмोрд▓ рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं- рдХрдИ рдмाрд░ рдпूँ рднी рджेрдЦा рд╣ै, / рдпे рдЬो рдорди рдХी рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рд╣ै, /рдорди рддोреЬрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।

рдлिрд▓्рдо рдоें рджीрдкा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдзों рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рддрдиाрд╡ рдХे рд╕ंрдХेрдд рд╣ैं рд╡рд╣ीं рдлिрд▓्рдо рдоें рдЙрдирдХे рд╕ंрдмंрдз рдмрд╣ुрдд рдордзुрд░ рджिрдЦाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдлिрд▓्рдо рдоें рднी рджीрдкा рдХे рднाрдИ-рднाрднी рдХे рджृрд╢्рдп рдХрдо рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдмрд╕ рд╢ुрд░ुрдЖрддी рднाрдЧ рдоें рд╣ैं। рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣िрдд рдХो рд╕ाрдзрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै? рд╕ंрднрд╡рддः рд╕рдд्рддрд░ рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдПрдХ рдРрд╕ी рд▓рдбрдХी рдХे рд╕ाрде рджрд░्рд╢рдХों рдХी рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдЬोреЬрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा рдЬो рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЕрдХेрд▓ी рд░рд╣рдХрд░ рдкреЭाрдИ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рджो рдкुрд░ुрд╖ों рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рджुрд╡िрдзा рдоें рд╣ै। рдлेрдоिрдиिрдЬ्рдордЗрдирдЗंрдбिрдпाрдбॉрдЯрдХॉрдо рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦ ‘реЮिрд▓्рдо рд░िрд╡्рдпु: рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा - рдЕ рд╡ूрдорди्рд╕ рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдСрд░ рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдСреЮ рдЕрдкीреЫрдоेंрдЯ?’ рдоें рдЕрдкрд░्рдгा рд╕ंрдЬрдп рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- ‘A feminist criticism of Rajnigandha shows that it indulges in an effort to make Deepa’s character more socially acceptable by subtly removing the important socio-cultural underpinnings which were present in Bhandari’s story.’4  рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХैрд╕े рд╣ैं, рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдкрд░ рдкреЬрддा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдмंрдз рддрдиाрд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрдиे рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рднाрд╡рдиा рдмреЭрддी рд╣ै। рдПрдХ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рджीрдкा рдоें рдЬो рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдмोрдз рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдеा, рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЖрдзाрд░ рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬ рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзो рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕े рд╣ुрдИ рдХ्рд╖рддि рдХी рднрд░рдкाрдИ рджीрдкा рдХे рд╕्рд╡рдк्рди рдХे рджृрд╢्рдп рдХो рдЬोреЬрдХрд░ рдХी рд╣ै। 

  рдлिрд▓्рдо рдХे рдУрдкрдиिंрдЧ рд╕ीрди рдоें рджीрдкा рдХे рд╕्рд╡рдк्рди рдХे рджृрд╢्рдп рдХो рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рд╡рдк्рди рдоें рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рджीрдкा рд╕рдкрдиा рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕рд░рдкрдЯ рднाрдЧрддी рд░ेрд▓рдЧाреЬी рдоें рд╡рд╣ рдЕрдХेрд▓ी рд╣ै। рдШрдмрд░ाрдХрд░ рд╡рд╣ рдПрдХ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЙрддрд░ рдЬाрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдкीрдЫे рдоुреЬрдХрд░ рджेрдЦрддी рд╣ै рддो рд░ेрд▓рдЧाреЬी рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ рдмैрдаे рджिрдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рд░ेрд▓рдЧाреЬी рдЪрд▓рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ै। рджीрдкा рднाрдЧрдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдЪреЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рдЪреЭ рдирд╣ीं рдкाрддी рдФрд░ рдЧिрд░ рдкреЬрддी рд╣ै। рд░ेрд▓рдЧाреЬी рдоें рдмैрдаे рд▓ोрдЧ рдЙрд╕ рдкрд░ рд╣ँрд╕ рдкреЬрддे рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рдиींрдж рдЯूрдЯ рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдкрдиा рджीрдкा рдХे рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдмोрдз рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХी рд░ेрд▓рдЧाреЬी рдоें рдЕрдХेрд▓ी рд╕реЮрд░ рдХрд░рдиे рд╕े рдбрд░рддी рд╣ै।   рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рджीрдкा рдЕрдХेрд▓ी рд░рд╣рддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕рдоें рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдмोрдз рдХा рдЕंрджाрдЬा рдкाрдардХ рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд▓рдЧा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдХी рджीрдкा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рднी рднाрд╡ी рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдмोрдз рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕े рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдлिрд▓्рдордХाрд░ рдиे рд╕्рд╡рдк्рди рд╡ाрд▓े рд╕ीрди рдХो рдЬोреЬा। рдпрд╣ी рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдмोрдз рджीрдкा рдХा рдоूрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд╢ीрде рдХी рдУрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдЭुрдХाрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡рд╣ рд╕ंрдЬрдп рдХे рдк्рд░ेрдо рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХो рдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдкाрддी।

 рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХी рдиाрдпिрдХा рджीрдкा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд░िрдпрд░ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी рдЗрд╕ рдУрд░ рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рд╕ंрдЬрдп рд╣рдоेрд╢ा рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдкрд░ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рдкाрдпा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕рдиे рджीрдкा рдХो рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рджिрдпा рдеा। рдЗрд╕рд╕े рдиाрд░ाреЫ рджीрдкा рд╕ोрдЪрддी рд╣ै- ‘рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдЬрдп рдЕрдкрдиे рдмрддाрдП рд╣ुрдП рд╕рдордп рд╕े рдШंрдЯे-рджो рдШंрдЯे рджेрд░ी рдХрд░рдХे рдЖрддा рд╣ै, рдФрд░ рдоैं рд╣ूँ рдХि рдЙрд╕ी рдХ्рд╖рдг рд╕े рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ूँ। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд▓ाрдЦ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рдХे рднी рддो рдХिрд╕ी рдХाрдо рдоें рдЕрдкрдиा рдорди рдирд╣ीं рд▓рдЧा рдкाрддी। рд╡рд╣ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा рдХि рдоेрд░ा рд╕рдордп рдмрд╣ुрдд рдЕрдоूрд▓्рдп рд╣ै; рдеीрд╕िрд╕ рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдм рдоुрдЭे рдЕрдкрдиा рд╕ाрд░ा рд╕рдордп рдкрдв़ाрдИ рдоें рд╣ी рд▓рдЧाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рдЙрд╕े рдХैрд╕े рд╕рдордЭाрдКँ!’5 рдпрд╣ाँ рддрдХ рддो рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдлिрд▓्рдо рдХрджрдо рд╕े рдХрджрдо рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдлिрд▓्рдо рдХे рдЕंрддिрдо рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд╣рдоें рдЬो рджीрдкा рджिрдЦрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдХрд╣ाрдиी рдХी рджीрдкा рд╕े рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдХे рдЕंрддिрдо рджृрд╢्рдп рдоें рд╕ंрдЬрдп рдХे рдк्рд░рдоोрд╢рди рдХी рдЦрдмрд░ рдФрд░ рджीрдкा рдХा рдоुंрдмрдИ рдирд╣ीं рдЬाрдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХрд╣ाрдиी рдоें рдХрд╣ीं рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХी рджीрдкा рдХे рдкाрд╕ рдиिрд╢ीрде рдХो рдЪुрдирдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╕ंрдЬрдп рдХो рдЪुрдирддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдлिрд▓्рдо рдХी рджीрдкा рдПрдХ рдХрджрдо рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд░िрдпрд░ рдкрд░ рд╕ंрдЬрдп рдХो рд╡рд░ीрдпрддा рджेрддी рд╣ै। рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕंрдд рдоें рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рджीрдкा рдоुंрдмрдИ рди рдЬाрдиे рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХोрдИ рдЯिрдк्рдкрдгी рдирд╣ीं рдХрд░рддी рдкрд░рди्рддु рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдлिрд▓्рдо рдХी рджीрдкा рд╕े рдмुрд▓рд╡ाрдпा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдоुंрдмрдИ рдирд╣ीं рдЬाрдиा। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЗрддрдиा рдЫोрдЯा рд╕ा рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рджрд░्рд╢рдХ рдХा рдЗрд╕ рдУрд░ рдз्рдпाрди рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрддा। реЮिрд▓्рдордХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡ рджрд░рдЕрд╕рд▓ рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЙрдкрдЬ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдкрддि рдФрд░ рдШрд░ рд╣ैं। рдХрд░िрдпрд░ рдоें рд╣ाрде рдЖрдпा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рд╕рд░  рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдЬ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдирд╣ी рд░рдЦрддा। рд╢ाрдпрдж, рд╕рдд्рддрд░ рдХे рджрд╢рдХ рдХा рджрд░्рд╢рдХ рдПрдХ рдЕрдХेрд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╡ाрд╣рдкूрд░्рд╡ рд╕ंрдмंрдзों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдмाрд╕ु рдЪрдЯрд░्рдЬी рдиे рдЖрдЦिрд░ी рд╕ीрди рдоें рджीрдкा рдХो рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдк्рд░рддिрдХृрддि рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдоें рдпрд╣ рднी рдирд╣ी рднूрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдПрдХ рдРрд╕े рджौрд░ рдоें рдЬрдм рд╕िрдиेрдоा рдоें рдЬрдм рд▓ीрдб рд░ोрд▓ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рд╣ी рд╣ोрддा рдеा, рдмाрд╕ु рдЪрдЯрд░्рдЬी рдиे рдПрдХ рдРрд╕ी рдорд╣िрд▓ा рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд▓ेрдХрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рдмрдиाрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдХिрдпा рдЬो рджो рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рджुрд╡िрдзाрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै। 

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖  

рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕िрдиे рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпे рд╣ैं рд╡े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд░рдгों рд╕े рдХिрдпे рдЧрдП рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рджीрдкा рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиा, рдЖрдЦिрд░ी рд╕ीрди рдоें рдоुंрдмрдИ рдЬाрдиे рд╕े рдЗंрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЖрджि рджрд░्рд╢рдХ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рдХाрд░рдг рдХिрдП рдЧрдП рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рд╢рд╣рд░ों рдХे рдиाрдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рдкреЬौрд╕ी рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдЪрдпрди, рдиिрд╢ीрде рдХे рдиाрдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдпрд╣ рд╕рдм рд╕ुрд╡िрдзा рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓рддा рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓рдЧрддा рд╣ै। рджीрдкा рдФрд░ рдирд╡ीрди рдХे рдм्рд░ेрдХ-рдЕрдк рдХी рдХрд╣ाрдиी, рджीрдкा рдХो рд╕ी-рдСреЮ рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЬрдп рдХा рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиा, рд░ंрдЧрдиाрдерди рдФрд░ рдСрдлिрд╕-рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдХा рдЬिрдХ्рд░, рдУрдкрдиिंрдЧ рд╕ीрди рдоें рджीрдкा рдХे рд╕рдкрдиे рдХा рджृрд╢्рдп, рдЗрд░ा рдФрд░ рдирд╡ीрди рдХी рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдирд╡ीрди рдХी рдкेрд╢ेрдЧрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдпрд╣ рд╕рдм рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддे рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдПрдХ рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рд╡िрдзा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдХрд╣ाрдиी рдкाрда्рдп-рд╡िрдзा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдлिрд▓्рдо рдХा рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдкрд░ рдмрдиे рд╕िрдиेрдоा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдоूрд▓ рдХृрддि рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╣ी рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓ рдХृрддि рдПрдХ рдоाрдирдХ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдоूрд▓ рдХृрддि рд╕े рдлिрд▓्рдо рдХी рддुрд▓рдиा рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдлिрд▓्рдо рд╣ै, рдЬो рдоूрд▓ рдХृрддि рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рджрд░्рд╢рдХ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╣िрддों рд╕े рдкрд░िрдЪाрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рдирд╣ीं рд▓िрдЦी рдЬाрддी рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕े рдЯिрдХрдЯ рдЦрд░ीрджрдХрд░ рдлिрд▓्рдо рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рджрд░्рд╢рдХ рдХी рд░ुрдЪि рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд░ुрдЭाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЪрд▓рдиे рдХी рдмाрдз्рдпрддा рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╡рд╣ рдмिрдиा рджрдмाрд╡ рдХे рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдкाрдардХो рддрдХ рд░рдЦрддी рд╣ै рдЬрдмрдХि реЮिрд▓्рдордХाрд░ рдЗрддрдиा рдЬोрдЦिрдо рд▓ेрдиा рдЕрдлोрд░्рдб рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдлिрд▓्рдо рдХी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬрддी рд╣ै। рдоेрд░े реЩрдпाрд▓ рд╕े рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдлिрд▓्рдо рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рд╣ी рдмрдиाрддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди рдЫोрдЯे рдоोрдЯे рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХी рдмрджौрд▓рдд рдлिрд▓्рдо рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╣ूрдмрд╣ू рдиреШрд▓ рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪ рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рднी рдЧौрд░ рдХрд░рдиे рд▓ाрдпрдХ рд╣ै рдХि рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдмाрд╕ु рдЪрдЯрд░्рдЬी рдиे рдХृрддि рдХे рдоूрд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рд╕े рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХोрдИ рдЕрди्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╣िрддों рдоें рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕ाрдзрдиे рдХा рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╡े рд╕рдлрд▓ рднी рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХे рдЪрд▓рддे ‘рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा’ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдкрд░ рдмрдиी рд╕рдлрд▓рддрдо рдлिрд▓्рдоों рдоें рдЧिрдиी рдЬाрддी рд╣ै। 


рдЖрдзाрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी 
1)  рднंрдбाрд░ी, рдорди्рдиू, рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै, рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110002 
2)  рдЪрдЯрд░्рдЬी, рдмाрд╕ु, рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा, 1974 


рд╕рди्рджрд░्рдн 
1) рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдмрдиाрдо рдХрд▓ा рд╡िрдХाрд╕ рдкिрдХ्рдЪрд░्рд╕ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб рд╡ाрдж, рджिрд▓्рд▓ी рдЙрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп, 8 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1986
( https://indiankanoon.org/doc/331111/)
2)  рджाрд╕, рд╡िрдиोрдж, рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдХा рдЕंрддःрдХрд░рдг, рдоेрдзा рдмुрдХ्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2003, рдкृрд╖्рда 167 
3)   рдоिрд╢्рд░, рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा : рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХे рдЖрдпाрдо, рд╢िрд╡ाрд▓िрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी,   рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2020, рдкृ. 134 
4) рд╕ंрдЬрдп, рдЕрдкрд░्рдгा, реЮिрд▓्рдо рд░िрд╡्рдпु : рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा - рдЕ рд╡ूрдорди्рд╕ рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдСрд░ рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдСреЮ рдЕрдкीреЫрдоेंрдЯ?, рдлेрдоिрдиिрдЬ्рдордЗрдирдЗंрдбिрдпाрдбॉрдЯ.рдХॉрдо, 21 рдЕрдЧрд╕्рдд, 2020 
(https://feminisminindia.com/2020/08/21/film-review-rajnigandha-womans-narrative-politics-of-appeasement/)
5) рднंрдбाрд░ी, рдорди्рдиू, рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдкेрдкрд░рдмैрдХ, рдмाрд░рд╣рд╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рдкृрд╖्рда 9


реЪреЫрд▓: рдХौрд╢рд▓ рдХिрд╢ोрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡

рдХौрд╢рд▓ рдХिрд╢ोрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡
рдЕрдЧрд░ рдпे рдЦूँ рдирд╣ीं рддो рд▓ाрд╢ рдЦूँрдЖрд▓ूрджा рдХ्рдпों рд╣ै?
рдЕрдЧрд░ рдпे рдХрдд्рд▓ рд╣ै рд╣рд░ рдХрдд्рд▓ рд╕े рдЬुрджा рдХ्рдпों рд╣ै?

рдЬो рд╢рдХ рдХे рдШेрд░े рдоें рд╣ैं рд▓ाрд╢ рдХो рдШेрд░े рд╣ुрдП рд╣ै
рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╢рдХ рдирд╣ीं рд╡рд╣ рд╢рдЦ्рд╕ рдЧुрдорд╢ुрджा рдХ्рдпों рд╣ै?

рд▓ाрд╢ рдХे рд╕िрдпाрдкे рдкрд░ рд╢рдЦ्рд╕ рдХोрдИ рд╣ँрд╕ рд░рд╣ा рдеा
рдмाрдж рдоें рд▓рдЧा рд░ोрдиे рдЕрджा рдпрд╣ рдмेрд╣ूрджा рдХ्рдпों рд╣ै?

рд╣рдоाрд░े рджिрд▓ рдоें рдЬो рдврд▓рддी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЗрдмाрджрдд рд╕े
рддрдм рдлिрд░ рд╕ोрдЪрддे рдмрд╕्рддी рдоें рдордпрдХрджा рдХ्рдпों рд╣ै?

рд▓ाрд╢ рдХे рдЙрдардиे рдкे рдЬрдм рдЗрддрдиे рдЖँрд╕ू рдмрд╣ рд░рд╣े рдеे
рдШрд░ рд╕े рд╣ो рд░рд╣ी рддрдм рд▓ाрд╢ рдХि рд╡िрджा рдХ्рдпों рд╣ै

рд╣ोंрда рддो рдХрд╕े рдеे рд▓ेрдХिрди рд▓рдЧा рдХुрдЫ рдХрд╣ा рддुрдордиे
рдЕрдЧрд░ рддुрдо рдЪुрдк рд╣ी рдеे рддрдм рдЖрдИ рдпे рд╕рджा рдХ्рдпों рд╣ै?

рдЬीрдд рддो рд╕िрддाрд░ों рдХी рд╣ोрдЧी рдпे рддो рддрдпрд╢ुрджा рд╣ै
рд▓рдб़ाрдИ рдЙрдирдХी рд╣ाрд░ рдЕрдкрдиी рддрдпрд╢ुрджा рдХ्рдпों рд╣ै
***

рдбॉ. рдХौрд╢рд▓ рдХिрд╢ोрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ (рд╢рд▓्рдп рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ), рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рддि рд╕ीрдПрдордУ (рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЕрдзिрдХाрд░ी)
рдЬрди्рдо: 15 рд╕िрддंрдмрд░ 1946, рд╡िрджिрд╢ा (рдо.рдк्рд░.)
рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рд╡िрднिрди्рди рд╢ीрд░्рд╖ рд╕्рддрд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдПंрд╡ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд

рд╕рдо्рдк्рд░рддि: 1.рднूрддрдкूрд░्рд╡ рд╕рджрд╕्рдп: рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ
            2.рд╕рджрд╕्рдп:  рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдпрдкीрда, рдЫिрди्рджрд╡ाреЬा
1. рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ  - рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХोрд╢ рдоंрдЪ рдЫिंрджрд╡ाрдб़ा
2. рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ - рдЬिрд▓ा рд░ेрдбрдХाрд╕ рд╕рдоिрддि рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдЫिрди्рджрд╡ाрдб़ा       (рдо.рдк्рд░.)
3. рдЖрдЬीрд╡рди рд╕рджрд╕्рдп рдЗंрдбिрдпрди рдоेрдбिрдХрд▓ рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди
4. рдоाрдирд╡ рддंрдд्рд░ рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ
рд╕ंрдкрд░्рдХ - 171 рдиोрдиिрдпा рдХрд░рдмрд▓, рдЫिрди्рджрд╡ाрдб़ा (рдо.рдк्рд░.), рдкिрди  480001
           рдЪрд▓рднाрд╖: +91 942 463 6145

рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдФрд░ рднाрд╖ा рдХे рдмрджрд▓рддे рд╕рди्рджрд░्рдн

рд╕्рд╡ाрддि рдЪौрдзрд░ी

рд╕्рд╡ाрддि рдЪौрдзрд░ी


“рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдХिрд╕ी рд╕े рдРрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рджिрдоाрдЧ рддрдХ рдЬाрддी рд╣ै। рдпрджि рдЖрдк рдЙрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рд╣ी рднाрд╖ा рдоें рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рд╣ृрджрдп рддрдХ рдЬाрддी рд╣ै।” - рдиेрд▓्рд╕рди рдоंрдбेрд▓ा 

рднाрд░рдд рдПрдХ рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдмрд╣ुрдЬाрддीрдп, рдмрд╣ुрднाрд╖ीрдп, рдмрд╣ुрдирд╕्рд▓ीрдп рдФрд░ рдмрд╣ुрдзрд░्рдоीрдп рдоाрдирд╡-рд╕рдоुрджाрдп рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рд╕े рдоिрд▓рдЬुрд▓ рдХрд░ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं рдХे рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕рдордЭी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдХрди्рдпाрдХुрдоाрд░ी рддрдХ рд╡ рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЖрд╕ाрдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЧुрдЬрд░ाрдд рдмोрд▓ी рдФрд░ рд╕рдордЭी рдЬाрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣िंрджी рдиे рднाрд░рдд рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рд▓ांрдШрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╣рд░ рдХोрдиे рдоें рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиा рд▓ी рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХрд░ीрдм 192 рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдЖрдЬ рди рдХेрд╡рд▓ рдкрдвाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдмोрд▓ी рднी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдоें рд╕िрдиेрдоा рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें 14 рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рдеी। рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд╖ा рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЦ-рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рднाрд╖ा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрд▓ा рд╡िрдзा рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рднाрд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЪिрдд्рд░ рдХी рднाрд╖ा рд░ंрдЧ рдФрд░ рд░ेрдЦाрдПँ рдФрд░ рдиृрдд्рдп рдХी рднाрд╖ा рдкрджрдЪाрдк рдФрд░ рдоुрдж्рд░ाрдПँ рд╣ैं। рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХी рднी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рднाрд╖ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЗрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╢ुрд░ू рд╕े рдЕंрдд рддрдХ рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдкाрдд्рд░ों рдХे рд╕ंрд╡ाрджों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрди рд╕ंрд╡ाрджों рдХो рд╣ी рдлिрд▓्рдо рдХी рднाрд╖ा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрд╡ाрджों рдХी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рдд рдХी рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рдоें рд╣िंрджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдЪाрд░िрдд-рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╕िрдиेрдоा рдПрдХ рдРрд╕ा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдХрдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдФрд░ рдХрд▓ाрдУं рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЖрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдХрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рднी рдмрджрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ै।
рдЖрдЬ рд╕िрдиेрдоा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдирд╡ीрди рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рд▓ेрдЦрди рдФрд░ рдкрдЯрдХрдеा рддрдХ рд╕рднी рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕िрдиेрдоा рдоें рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╕े рд╣ी рд╣ोрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рдмреЭрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рднाрд╖ा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЬाрддीрдп рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕ाрде рдиिрд░ंрддрд░ рдЧрддिрдоाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рдк्рд░рдХृрддि рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ, рд░ोрдЪрдХ, рдмोрдзрдЧрдо्рдп, рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рдФрд░ рдЧ्рд░ाрд╣्рдп рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣рдо рдЬрдм рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рдоूрд▓्рдпाрдЩ्рдХрди рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдХा реЮिрд▓्рдоी рд░ूрдкांрддрд░рдг, рд╣िंрджी рдЧीрддों рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рд╣िंрджी рдХी рдЕрди्рдп рдЙрдкрднाрд╖ाрдПँ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕िрдиेрдоा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдЬाрддीрдп рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрднाрд░рдиे рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рд╕рд░ंрдЪрдиाрдд्рдордХрддा, рд╢ैрд▓ी, рдХрдерди, рдмिрдо्рдм, рдк्рд░рддीрдХ, рджृрд╢्рдп рд╡िрдзाрди рдЖрджि рдоाрдирдХों рдХो рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рдЧреЭा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ, рд╣िंрджी рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд▓ोрдХрджूрдд рдмрдирдХрд░ рдЪाрд░ों рдУрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। 

рднाрд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдпा рдпूँ рдХрд╣े рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рднी рд╕िрдиेрдоा рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХा рдЧ्рд░ाрдл рдЗрди рд╕рднी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ी рдкाрдпрджाрди рдкрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╣рд░ рдХोрдиे рдоें рдлैрд▓рддी рдЪрд▓ी рдЧрдИ। 1934 рдоें рдЬрдм рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рд╕реЮрд░ рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рддो рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдЕрдкрдиे рдЕрд╕рд▓ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпी рдЬा рд░рд╣ी рдеी рдкрд░рди्рддु рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЧैंрдЧ рдСреЮ рд╡ाрд╕ेрдкुрд░, рдкाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдЬैрд╕ी рдлिрд▓्рдоों рдиे рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдлिрд▓्рдоों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЖрдЬ рд╕िрдиेрдоा рдоें рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдХी рднाрд╖ाрдУं рдХी рдЦुрд╢рдмू рдЖрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рд╕рд░ोрдХाрд░ों, рд╕्рдкрди्рджрди, рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╕ंрдЪाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि, рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдмрдиाрд╡рдЯ рдЖрджि рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें ‘рд░ाрдЬा рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░’ рдлिрд▓्рдо рдоें рдорд░ाрдаी рднाрд╖ी рджाрджा рд╕ाрд╣ेрдм рдлाрд▓्рдХे рдиे рд╕рдм-рдЯाрдЗрдЯрд▓्рд╕ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣िंрджी рдоें рднी рд░рдЦे рдеे। рдЬрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдлिрд▓्рдо рдоें рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рддो рдЙрд╕рдоें рд╣िंрджी рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। рдлिрд▓्рдоों рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╣िंрджी рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рджрд░्рд╢рдХ рд╡рд░्рдЧ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЖрд░्рджेрд╢िрд░ рдИрд░ाрдиी рдиे рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╕рд╡ाрдХ рдлिрд▓्рдо ‘рдЖрд▓рдордЖрд░ा’ 1931 рдоें рд╣िंрджी рдЙрд░्рджू рдоिрд╢्рд░िрдд рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдЖрдо рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। 1931 рдоें рдЬो 27 реЮिрд▓्рдоें рдмрдиी рдеी рдЗрдирдоें рд╕े 22 рддो рд╣िंрджी рдоें рд╣ी рдеी। рдЖрд▓рдордЖрд░ा рдХे рдмाрдж рдЬрдм рдмोрд▓рддी рдлिрд▓्рдоों рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ुрдЖ рддो рдмांрдЧ्рд▓ा, рдорд░ाрдаी рдЖрджि рдХी рднाрд╖ा-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдиे рд╣ी рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХो рд╕рдо्рдкрди्рди рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЖрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдХो рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рд╕िрдиेрдоा рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣िंрджी реЮिрд▓्рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЙрдкрдЬ рдеी। рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдк्рд░рджेрд╢ों рдХी рдк्рд░рддिрднाрдУं рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рджेрд╢ों рдХी рд╕िрдиेрдоा рд╕рдорд░्рдкिрдд рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХे рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдПрд╡ं рдЕंрддрд░्рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рд╕ंрд╕ाрд░ рдЬрдЧрдордЧा рдЙрдаा। рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рджौрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рддрдХ рд╕िрдиेрдоा рдХी рднाрд╖ा рдиे рдХрдИ рд░ंрдЧ рдмрджрд▓े рд╣ै। рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдЬрд╣ाँ рднाрд╖ा, рд╕ाрдл, рд▓рдпрдмрдж्рдз рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рдеी। рд╡рд╣ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рднाрд╖ा рдХे рдХрдИ рд░ंрдЧ рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рдХी рднाрд╖ा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ, рд▓ोрдХ рдФрд░ рджेрд╢рдХाрд▓ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрд░्рдердЧрд░्рднिрдд рд╣ोрддी рдеी, рд╢्рд▓ीрд▓рддा, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХрддा рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рд╕ाрдлрдЧोрдИ рдХा рдкूрд░ा рдз्рдпाрди рдЙрд╕рдоें рд░рдЦा рдЬाрддा рдеा। рдЧुрд▓рдЬाрд░ рдХे рдЧीрдд ‘рдоोрд░ा рд░ंрдЧ рд▓рдИ рд▓े’ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрднिрддाрдн рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХे ‘рднाрдЧ-рднाрдЧ рдбी рдХे рдмोрд╕’ рддрдХ рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдмрджрд▓рддे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлिрд▓्рдоों рдоें рднाрд╖ा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рджेрдЦрдХрд░ рдЬрдм рдЖрддे рд╣ैं рддो рд╕рдмрдХी рдЬुрдмाрди рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рдХे рдбाрдпрд▓ोрдЧ्рд╕ рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬрдм рднी рдХोрдИ рдирдИ рдлिрд▓्рдо рдЖрддी рд╣ै рддो рд╕рднी рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдирдИ рднाрд╖ा рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। 

рд╕िрдиेрдоा рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХी рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдоें рдкाрдд्рд░ों рдХी рднूрдоिрдХा рд╡ рдкрд░िрд╕्рдерддिрдпों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЗрд╕рдХा рд░ूрдк рдиिрд░ंрддрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдХी реЮिрд▓्рдоें рдЕрдзिрдХрддрд░ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं, рдкुрд░ाрдгों рдФрд░ рдЧ्рд░рди्рдеों рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдкрд░ рдмрдирддी рдеी рдЬिрдирдоें рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпी рдЬाрддी рдеी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рд╡ाрд▓ी рдлिрд▓्рдоों рдоें рдоुреЪрд▓ рдХाрд▓ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд░्рджू рдХा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рд╡рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╡ाрд▓ी рдлिрд▓्рдоों рдоें рд╣िंрджी рд╡ рдк्рд░ांрддीрдп рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ ‘рдорджрд░ рдЗрдг्рдбिрдпा’ рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рд╡ рдЦेрддी рдЫोреЬрдХрд░ рдЧाँрд╡ рд╕े рд╢рд╣рд░ рдоें рдЬाрдХрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрди рдХी рд╡्рдпрдеा рдХрдеा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдмिрдорд▓ рд░ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдиाрдпी рдЧрдпी рдлिрд▓्рдо ‘рджो рдмीрдШा рдЬрдоीрди’ рдоें рднी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╡ рдЧाрдиों рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рджों рдХी рдЕрдзिрдХрддा рд░рд╣ी। 

70 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рд╕рдоाрдиांрддрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рдЬिрд╕рдоें рд╢्рдпाрдо рдмेрдиेрдЧрд▓ рдФрд░ рдЧोрд╡िрди्рдж рдиिрд╣рд▓ाрдиी рдЬैрд╕े реЮिрд▓्рдордХाрд░ों рдиे рд╕िрдиेрдоा рдХी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдкрд░ рднी рдз्рдпाрди рджिрдпा। рджुрдмे рдЬी рднी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдмрд▓ рд╕рдорд░्рдердХ рдеे। рдЬिрд╕े рдЙрдирдХी рдЬुрдиूрди, рдоंрдбी, рдиिрд╢ांрдд, рдЕंрдХुрд░, рднूрдоिрдХा рдЖрджि рдлिрд▓्рдоों рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рджрд╢рдХ рдоें рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рднी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा। рдЬिрд╕рдоें рддीрд╕рд░ी рдХрд╕рдо, рд╕рдж्рдЧрддि, рд╕ाрд░ा рдЖрдХाрд╢ рдЬैрд╕ी рдлिрд▓्рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдкрд░ рдХाрд▓рдЬрдпी рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЛрд╖िрдХेрд╢ рдоुрдЦрд░्рдЬी рдиे рднी рд╕рдд्рдпрдХाрдо, рдЕрдиाреЬी, рдЕрдиुрдкрдоा рдЪुрдкрдХे-рдЪुрдкрдХे, рдЦрдЯ्рдЯा-рдоिрда्рдаा, рдЧोрд▓рдоाрд▓ рдЬैрд╕ी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ реЮिрд▓्рдоें рдмрдиाрдпीं। рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЬुреЬे рд╣ुрдП рдЧीрддрдХाрд░ рд╕ाрд╣िрд░ рд▓ुрдзिрдпाрдирд╡ी, рд╢рдХीрд▓ рдмрджाрдпूрдиी, рдХैреЮी рдЖрдЬрдоी, рд╕ुрдиीрд▓ рджрдд्рдд, рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдЖрджि рднी рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдЬрдоा рдЪुрдХे рдеे। рдпे рд╕рднी рдЙрд░्рджू рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдЬाрдирдХрд░ рдеे। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд░्рджू рдЧीрдд, рдЧрдЬрд▓, рдХрд╡्рд╡ाрд▓िрдпों рдХा рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеाрди рд░рд╣ा। 80 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХी рднाрд╖ा рдоें рдмрдо्рдмрдИрдпा рдкुрдЯ рдЖрдиे рд▓рдЧा। рдЬिрд╕рд╕े рдРрд╕े рд╣ी рдЖрдо рдШिрд╕े-рдкिрдЯे рд╢рдм्рджों рдХा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЧाрдиों рдкрд░ рднी рдкреЬा। 

90 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рднाрд╖ा рдФрд░ рднी рдЕрдзिрдХ рдмिрдЧреЬ рдЧрдпी। рдЗрд╕ рджрд╢рдХ рдоें рдмिрдЧреЬी рднाрд╖ा рдиे рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рд░ूрдк рд╣ी рд╡िрдХृрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдкैрд╕ों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдЬो рд╕िрдиेрдоा рдкрд╣рд▓े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд╣ोрддा рдеा, рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддा рдеा рд╡рд╣ рдЖрдЬ рдкैрд╕ा рдХрдоाрдиे рдХा рдЬрд░िрдпा рдоाрдд्рд░ рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЕрд╢्рд▓ीрд▓ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рджो рднाрдЧों рдоें рдкूрд░ी рд╣ुрдИ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдХрд╢्рдпрдк рдХी рдлिрд▓्рдо рдЧैंрдЧ рдСреЮ рд╡ाрд╕ेрдкुрд░’ рднी рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╕िрдиे рднाрд╖ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ुрдИ। рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХाрд╢ी рдХा рдЕрд╕्рд╕ी’ рдкрд░ рдмрдиी рдлिрд▓्рдо ‘рдоौрд╣рд▓्рд▓ा рдЕрд╕्рд╕ी’ рдХो рднी рдЧाрд▓िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХाрдлी рд╡िрд░ोрдзों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा рдеा। ‘рддू рдЪीрдЬ рдмреЬी рд╣ै рдорд╕्рдд-рдорд╕्рдд’ рдЧाрдиे рдоें рднी рд▓реЬрдХी рдХो рдПрдХ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЪीрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕िрдиेрдоा рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдоें рдХाрдлी рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा рдФрд░ рдЦुрд▓ाрдкрди рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। “рдЬिрд╕ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рдХो рдЕрджрдмी рд╣рд▓्рдХों рдоें ‘рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг’ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЕрдиेрдХ реЮिрд▓्рдоी рдЧीрддрдХाрд░ों рдиे рди рд╕िрд░्рдл рдЙрд╕े рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рдХिрдпा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдлूрд╣реЬрддा рдФрд░ рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा рдХी рд╣рдж рддрдХ рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рджोрдиों рдХो рд▓ांрдЫिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕िрд░्рдл рдЧीрддрдХाрд░ों рдХो рджोрд╖ рджेрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा, рднाрд░рдд рдоें ‘рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж’ рдХे рдк्рд░рдоोрд╢рди рдФрд░ ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ाрдЗрдЬेрд╢рди’ рдХे рдХाрд░рдг рдЬрдирд░ुрдЪि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпे рд╣ैं, рдЙрд╕ी рдХे рдХाрд░рдг рдлूрд╣реЬрддा, рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा рдФрд░ рд╡िрдХृрддिрдпाँ рд╕рдорд╕्рдд рдХрд▓ा рдоाрдз्рдпрдоों рдкрд░ рдЫाрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।”

рд╕िрдиेрдоा рдоें рдЕрдЧрд░ рдмोрд▓िрдпों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХो рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕िрдиेрдоा рдЕрдкрдиी рддрдХрдиीрдХी рдЕрдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рддрдеा рдЕрдкрдиे рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдХाрд░рдг рднрд▓े рд╣ी рдЕंрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рдмрдиा рдкाрдпा рд╣ो рдХिрди्рддु рдЗрди рдмोрд▓िрдпों рдХी рд╢рдХ्рддि рдХो рдмрдЪाрдПँ рд░рдЦрдиे рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдЙрд╕рдиे рдЬрд░ूрд░ рджिрдЦाрдИ рд╣ै। рдЬैрд╕े рдЬрд╡рд░ीрдорд▓्рд▓ рдкाрд░рдЦ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рдмिрдорд▓ рд░ाрдп рд╣िंрджी рдоें рд╕िрдиेрдоा рдмрдиाрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдмाрд░-рдмाрд░ рд╡े рд╣िंрджी рдоें рдмंрдЧрд▓ा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ ‘рджेрд╡рджाрд╕’ рдоें рд╣ो рдпा ‘рдкрд░िрдгीрддा’ рдоें। рдЬрдм рд╡े ‘рдпрд╣ूрджी’ рдоें рдмंрдЧाрд▓ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмाрд╣рд░ рдЬाрддे рд╣ैं рддो рд╡े рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рддрд░рдл рдирд╣ीं рдоुреЬрддे рдмрд▓्рдХि рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рд╕े рджूрд░ рд░ोрдо рдФрд░ рдоिрд╢्рд░ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рддрд░рдл рдоुреЬрддे рд╣ैं। рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдорд╣рдмूрдм рдЦाрди рднी рдЕрдкрдиी рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдлिрд▓्рдо ‘рдорджрд░ рдЗрдг्рдбिрдпा’ рдоें рдЧुрдЬрд░ाрддी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдХिрд╕ाрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рд╣рдо рд╡ी. рд╢ांрддाрд░ाрдо рд╕े рд╢्рдпाрдо рдмेрдиेрдЧрд▓ рддрдХ рд▓рдЧाрддाрд░ рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рддो рд╕िрдиेрдоा рдмрдиाрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рдпрдеाрд░्рде рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬिрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдпा рддो рдЙрдирдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╕े рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рдПрдХ рднाрд╖ाрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЙрд╕े рдЬोреЬрдиा рдХрдаिрди рд╣ै। ‘рдЧंрдЧा рдЬрдоुрдиा’ рдпा ‘рд▓рдЧाрди’ рдЬैрд╕ी реЮिрд▓्рдоें, рдЬिрдирдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рдпा рдЕрд╡рдзी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी реЮिрд▓्рдоें рдирд╣ीं рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी। рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рдкрд░्рд╢ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрдирдоें рдХ्рд░рдорд╢ः рднोрдЬрдкुрд░ी рдФрд░ рдЕрд╡рдзी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।” 

рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдоों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдкрд░ рднी рдкреЬा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी, рдкंрдЬाрдмी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी, рдмुрди्рджेрд▓ी, рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭी, рднोрдЬрдкुрд░ी рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें реЮिрд▓्рдоें рдмрдирдиी рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ। рд╣िंрджी рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рднाрд╖ाрдПँ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдпे рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ुрдИ। рднोрдЬрдкुрд░ी реЮिрд▓्рдоें рднी рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдеी рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдЙреЬीрд╕ा, рдЕрд╕рдо, рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рднी рдХाрдлी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। “рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдоों рдкрд░ рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рдЗрддрдиा рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдорд╕ाрд▓ा реЮिрд▓्рдоों рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рдЧीрдд, рд╕ंрд╡ाрдж, рдпा рдкाрдд्рд░ рд░рдЦрдиा рдПрдХ рдЖрдо рдмाрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी реЮिрд▓्рдоें рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рдЕрдзिрдХ рд▓ाрдн рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рд▓рдЧрднрдЧ рджो рд╕ौ рд╕े рдЬ्рдпाрджा реЮिрд▓्рдоें рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै рдФрд░ рдХाрдлी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЖрдЬ рднी рдиिрд░्рдоाрдгाрдзीрди рд╣ै рдЗрдирдоें рдХुрдЫ рдЪрд░्рдЪिрдд реЮिрд▓्рдоें -‘рд╕рдмрд╣िं рдирдЪाрд╡рдд рд░ाрдо рдЧोрд╕ाрдИ’, ‘рдХрд░ाрд░’, ‘рдирдеुрдиिрдпाँ’, ‘рддोрд╣ाрд░ рдХिрд░िрдпा’, ‘рдкैрдЬрдиिрдпां’ рдЖрджि рд╣ै।” рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХो рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें реЮिрд▓्рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмрдиे рдЬिрд╕рд╕े рдХी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рд╡рдЯрд╡ृрдХ्рд╖ рдФрд░ рднी рдКрд░्рдЬाрд╕्рд░ोрдд рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рд╕рдХे рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмोрд▓िрдпों рдХो рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕िрдиेрдоा рднी рдЕंрддрддः рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХो рднी рджृрдврддा рдоिрд▓рддी рд╣ै। рднाрд╖ा рдоें рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рд╡िрднिрди्рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвाँрдЪा, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд░िрд╢्рддा, рдЖрддंрдХрд╡ाрдж, рдХृрд╖ि, рдХिрд╕ाрди, рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдоुрдж्рджों рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рдЕрдкрдиे рдХрдеाрдирдХ, рд╕ंрд╡ाрджों, рдкाрдд्рд░ों рдФрд░ рднाрд╖ा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрди рдоुрдж्рджों рдХी рддрд░рдл рд╣рдоाрд░ा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। 

рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдоों рдиे рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों, рдЪाрд╣рддों рддрдеा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕рдкрдиों рдХो рднी рд╡िрд╢्рд╡-рдлрд▓рдХ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдоें рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкी рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЗрди рдоुрдж्рджों рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпे рдмिрдиा рдЕрдзुрд░ा рд╣ी рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рдХा рдмрдЦूрдмी рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рд╣ै। рджुрдиिрдпा рдХी рдХोрдИ рднी рднाрд╖ा рдЕрдкрдиे рдирдП рдоाрд╣ौрд▓ рд╕े рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХिрдпे рдмिрдиा рдЕрдкрдиा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी। рд╕рдоाрдЬ рдХी рдирдИ рд╣рд▓рдЪрд▓ों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдЬाрдирдиे рддрдеा рдЙрдирдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рднाрд╖ा рдХा рдЕрдкрдиा рддाрдиा-рдмाрдиा рдмрджрд▓рдиा рд╣ी рдкреЬрддा рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рднी рдирд╡ीрди рдЪुрдиौрддिрдпों рдХे рд╡рд╣рди рдХे рд▓िрдП рдирдпी рд╡िрдзाрдУं рдФрд░ рдирдП рдирдП рд░ूрдкों рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рд╕िрдиेрдоा рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд░्рджू рдХो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рд╣ाрдпिрдХा рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै рдЧीрддों рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрджों рдХे рд▓िрдП рджृрд╢्рдпрддा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХिрдпा। рднाрд╖ा рдФрд░ рдмिрдо्рдм рдХे рдЕंрддрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмреЭाрдИ। рдирдпी-рдирдпी рд╢ैрд▓िрдпों рдЬैрд╕े рдоुрдо्рдмрдЗрдпा рднाрд╖ा рдХो рднी рд╕िрдиेрдоा рдиे рдоाрдирдХ рдмрдиाрдпा। рдирдП-рдирдП рдХोрдб, рдоिрдердХों, рдк्рд░рддीрдХों рдХा рдИрдЬाрдж рдХिрдпा। рдкрдЯрдХрдеा-рд▓ेрдЦрди, рд╕ंрд╡ाрдж рд▓ेрдЦрди рдПрд╡ं рдЧीрдд-рд╕ंрдЧीрдд рд▓ेрдЦрди рдЬैрд╕ी рдХрдИ рдирдпी рд╡िрдзाрдУं рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा। рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рддрдХрдиीрдХी рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХे рд▓ाрдпрдХ рдмрдиाрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдирдП рдирдП рд░ूрдк-рд░ंрдЧ рдФрд░ рд╕ाँрдЪे-рдвाँрдЪे рдХो рдЧреЭा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िंрджी рдХी рдЕрди्рдп рдЙрдкрдмोрд▓िрдпों рднाрд╖ाрдУं рдкрд░ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा рд╣ै। 

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд░ूрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднाрд╖ा рд╣ी рд╕िрдиेрдоा рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣ी рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдЕрдкрдиी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рдХी рдЪрд░рдо рд╕ीрдоा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЙрд╕рдХे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рддिрдоाрди рдмрджрд▓े рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХрднी рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡ рдХрднी рдЙрд░्рджू рдоिрд╢्рд░िрдд рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоाँрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд╖ा, рд╢ैрд▓ी, рдк्рд░рддीрдХ, рдмिрдо्рдм рдЖрджि рдоाрдирджंрдбों рдкрд░ рднी рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпे рдЧрдП। рдЖрд▓рдордЖрд░ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдФрд░ рдоुрдХ्рдХेрдмाрдЬ рддрдХ рднाрд╖ा рдХे рдЕрдиेрдХ рд░ूрдк рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕िрдиेрдоा рдХे рд▓िрдП рднाрд╖ा рдХा рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рднाрд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै, рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ी рд╕िрдиेрдоा рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬрддрдХ рднाрд╖ा рдХे рдХрдИ рд░ूрдк рдЖрдпे рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рднाрд╖ा рд╣िंрджी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕िрдиेрдоा рдиे рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рднाрд╖ा рдкрд░ рд╣ी рдлिрд▓्рдо рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдлिрд▓्рдо рдоें рднाрд╖ा рдХी рд╢рдХ्рддि рдЬिрддрдиी рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдлिрд▓्рдо рдЙрддрдиी рд╣ी рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдХाрд▓िрдХ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рднाрд╖ा рдХी рд╕рдХ्рд╖рдорддा рдХे рджрдо рдкрд░ рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा рдЕрдкрдиा рдкрд░рдЪрдо рд▓рд╣рд░ा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рднोрдЬрдкुрд░ी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी, рд╣рд░рдпाрдгрд╡ी, рдоैрдеिрд▓ी рдЖрджि рдЙрдкрднाрд╖ाрдУं рдоें рднी рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдлिрд▓्рдоों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде :-
1. рдирдпा рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп, рд╕ंрдкाрджрдХ – рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдоंрдбрд▓ोрдИ, рдкृрд╖्рда 1, рдЕंрдХ-172, рдЬूрди 2017
2. рд╕ंрдкाрджрдХ рдоृрдд्рдпुрди्рдЬрдп, ‘рд╕िрдиेрдоा рдХे рд╕ौ рдмрд░्рд╖’, ‘рд╢िрд▓्рдкाрдпрди’, (2011) рддृрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рд╢ाрд╣рджрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी рдкृрд╖्рда 343
3. рдкाрд░рдЦ рдЬрд╡рд░ीрдорд▓्рд▓, ‘рд╕ाрдЭा рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕िрдиेрдоा’ (2012 ), ‘рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी рдкृрд╖्рда 245-246
4. рд╕ंрдкाрджрдХ рдоृрдд्рдпुрди्рдЬрдп, ‘рд╕िрдиेрдоा рдХे рд╕ौ рд╡рд░्рд╖’, ‘рд╢िрд▓्рдкाрдпрди’, (2011) рддृрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рд╢ाрд╣рджрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी рдкृрд╖्рда 396

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдоु./рдкो. - рдоुрдХंрджрдкुрд░ा, рдкेрд╡ा, рд╕ीрдХрд░ (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) рдкिрди - 332002
рдПрдо.рдП - рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмांрджрд░рд╕िंрджрд░ी (рдЕрдЬрдоेрд░), (рдиेрдЯ рдЬे.рдЖрд░.рдПрдл)
рдПрдо.рдлिрд▓ - рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдкी-рдПрдЪ.рдбी - рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ - рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕िрдпा : рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп; рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЖрд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 946 149 2924
рдИрдоेрд▓: swatichoudhary212@gmail.com

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди: рдЧीрддрдХाрд░ рдпोрдЧेрд╢

рдЧीрддрдХाрд░ рдпोрдЧेрд╢ рдЧौреЬ
(19 рдоाрд░्рдЪ 1943 - 29 рдордИ 2020)
рдлिрд▓्рдо 'рдЖрдиंрдж' рдХे рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдЧीрддों 'рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЬрдм рджिрди рдврд▓ рдЬाрдП', 'рдЬिंрджрдЧी рдХैрд╕ी рд╣ै рдкрд╣ेрд▓ी', рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЧीрддрдХाрд░ рдпोрдЧेрд╢ рдХे рдЕрдиेрдХ рдЧीрдд рдЖрдкрдиे рд╕ुрдиे рд╣ोंрдЧे। рдоुрдо्рдмैрдпा рд╣िंрджी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрд░рдмी рдХे рдХ्рд▓िрд╖्рдЯ рд╢рдм्рджों рддрдХ рдШूрдо рд░рд╣ी рд╣िंрджी реЮिрд▓्рдоों рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдЦाрд░े рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдмीрдЪ рдоें рдЙрдирдХे рд╕рд░рд▓ рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦे рдЧीрдд рдХाрд╡्рдп-рдоाрдзुрд░्рдп рдмрд╣ाрддे рдЬрд▓ рдк्рд░рдкाрдд рд╕े рд▓рдЧрддे рд╣ैं। 'рд░िрдордЭिрдо рдЧिрд░े рд╕ाрд╡рди', 'рдХрдИ рдмाрд░ рдпूँ рд╣ी рджेрдЦा рд╣ै', рд░рдЬрдиीрдЧंрдзा рдлूрд▓ рддुрдо्рд╣ाрд░े', 'рдЬाрдиेрдорди, рдЬाрдиेрдорди, рддेрд░े рджो рдирдпрди', 'рдкिрдпा рдоैंрдиे рдХ्рдпा рдХिрдпा рд░े', 'рдиि рд╕ा рдЧा рдоा рдкा рдиि', 'рдХिрд╕े рдЦрдмрд░, рдХрд╣ाँ рдбрдЧрд░', 'рдЪंрджा рдХी рдбोрд▓ी рдоें рдеी рдЗрдХ', 'рдирдпрди рд╣рдоाрд░े, рд╕ांрдЭ рд╕рдХाрд░े', рд╡ 'рдХрд╣ाँ рддрдХ рдпे рдорди рдХो рдЕंрдзेрд░े рдЫрд▓ेंрдЧे' рдЬैрд╕े рдХрд░्рдгрдк्рд░िрдп рдЧीрдд рдЙрди्рд╣ीं рдХी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдЬрди्рдоे рд╣ैं। рдХрд╡ि рдФрд░ рдЧीрддрдХाрд░ рдпोрдЧेрд╢ рдХा рдЬрди्рдо 19 рдоाрд░्рдЪ 1943 рдХो рд▓рдЦрдирдК рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрдирдХा рдиिрдзрди 29 рдордИ 2020 рдХो рдоुрдо्рдмрдИ рдоें рд╣ुрдЖ। рд╣िंрджी рдХा рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╣ै рдХि рдпोрдЧेрд╢ рдЬैрд╕े рдЙрдЪ्рдЪ-рд╕्рддрд░ीрдп рдХрд╡ि рдХो рдЙрдирдХा рдЙрдЪिрдд рд╕्рдеाрди рди рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдиे рджिрдпा, рдФрд░ рди рд╣ी рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдо рдЬрдЧрдд рдиे। рдЕрдкрдиे рдЧीрддों рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╡े рд╕рджैрд╡ рд╣рдоाрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рд░рд╣ेंрдЧे, рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि!


рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
рдЪाрд╣े рд╕ूрд░рдЬ рдЪрдордХे рд░े рдЪाрд╣े, рд▓рдЧा рд╣ो рдЧ्рд░рд╣рдг
рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
рдЪाрд╣े рд╕ूрд░рдЬ рдЪрдордХे рд░े рдЪाрд╣े, рд▓рдЧा рд╣ो рдЧ्рд░рд╣рдг
рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
***

рдЬो рднी рдоिрд▓े рдпрд╣ाँ, рдЬिрддрдиा рдоिрд▓े
рдЙрд╕ी рдоें рдЦुрд╢ рд╣ो рд▓े
рдЬो рднी рдоिрд▓े рдпрд╣ाँ, рдЬिрддрдиा рдоिрд▓े
рдЙрд╕ी рдоें рдЦुрд╢ рд╣ो рд▓े
рдкूрд░ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХिрд╕ी рдХा
рдпрд╣ाँ рд╣рд░ рд╕्рд╡рдк्рди

рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
рдЪाрд╣े рд╕ूрд░рдЬ рдЪрдордХे рд░े рдЪाрд╣े, рд▓рдЧा рд╣ो рдЧ्рд░рд╣рдг
рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
***

рдоिрд▓ें рдЬो реЪрдо рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ
рдмрд╣ाрд░ों рдХे рдЧीрдд рд╕рдЬा рд▓े
рдоिрд▓ें рдЬो реЪрдо рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ
рдмрд╣ाрд░ों рдХे рдЧीрдд рд╕рдЬा рд▓े
рдмुрдЭे рдХोрдИ рдЖрд╢ा рдХा рджिрдпा рддो рдлिрд░ рд╕े рд╕рдЬा рд▓े
рджुःрдЦों рд╕े рддू рд╣ाрд░ рди рд░ाрд╣ी
рдХिрдпे рдЬा рдЬрддрди, рд╣ो

рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
рдЪाрд╣े рд╕ूрд░рдЬ рдЪрдордХे рд░े рдЪाрд╣े, рд▓рдЧा рд╣ो рдЧ्рд░рд╣рдг
рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
***

рд░ोрдХрд░ рдЪрд▓ рдЪाрд╣े рд╣ँрд╕ рдХे рддू рдЪрд▓
рдЪрд▓рдиा рддुрдЭे рд╣ोрдЧा
рд░ोрдХрд░ рдЪрд▓ рдЪाрд╣े рд╣ँрд╕ рдХे рддू рдЪрд▓
рдЪрд▓рдиा рддुрдЭे рд╣ोрдЧा
рд░ुрдХेंрдЧे рди рддेрд░े рд▓िрдпे рдпे
рд╕рдордп рдХे рдЪрд░рдг

рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди
рдЪाрд╣े рд╕ूрд░рдЬ рдЪрдордХे рд░े рдЪाрд╣े, рд▓рдЧा рд╣ो рдЧ्рд░рд╣рдг
рдЧाрдУ рдоेрд░े рдорди

рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдирдП рд╕рд░ोрдХाрд░

рдирдпी рд╢рддाрдм्рджी рдХा рд╕िрдиेрдоा рдЕрдкрдиी рдирд╡ोрди्рдоेрд╖ी рджृрд╖्рдЯि, рдоौрд▓िрдХ рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рдХुрдЫ рдирдпे рд╕рд╡ाрд▓ рд▓ेрдХрд░ рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдирдпी рд╢рддाрдм्рджी рдиे рд╕िрдиेрдоा рдХो рдирдпी рдКрд░्рдЬा, рдирдпे рд╡िрд╖рдп, рдирдпे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рджिрдпे рд╣ैं। рдирдпी рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджि рд╕े рдкूрд░्рд╡ рддрдХ рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдХुрдЫ рдЦ़ाрд╕ рдХिрд╕्рдо рдХे рдлॉрд░्рдоूрд▓ों рддрдХ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд░рд╣ा рдХрд░рддा рдеा рдФрд░ рд╡े рдл़ॉрд░्рдоूрд▓े рд╣ी рдлिрд▓्рдоों рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдЧाрд░ंрдЯी рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे, рдЬैрд╕े- рдк्рд░ेрдо рдпा рд░ोрдоांрд╕, рдЬो рдХрдоोрдмेрд╢ рдЖрдЬ рднी рдХिрд╕ी рдлिрд▓्рдо рдХो рд╕рдлрд▓ рдмрдиाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдиाрдпрдХ-рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рднिрдб़ंрдд рдпा рдлिрд░ рдк्рд░ेрдо рдд्рд░िрдХोрдг рдпा рдлिрд░ рднाрдЗрдпों рдХा рдЖрдкрд╕ी рдк्рдпाрд░, рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рджोрд╕्рддी рдЦोрдпा-рдкाрдпा рдпा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрдерд╡ा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд╖рдп। рдЗрдирд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдЬो рд╡िрд╖рдп рд▓िрдП рдЬाрддे рдеे,  рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдл़िрд▓्рдоें рдмрдиाрдиा рдЬोрдЦिрдо рдХा рдХाрдо рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा рдФрд░ рдк्рд░ाрдпः рдл़िрд▓्рдордХाрд░ рдРрд╕े рдЬोрдЦिрдо рд▓ेрдиे рд╕े рдмрдЪрддे рдеे। рдЬो рдлिрд▓्рдордХाрд░ рдРрд╕े рдЬोрдЦिрдо рд▓े рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдеे, рдЙрдирдХी рдлिрд▓्рдоों рдХो рд╕рдоाрди्рддрд░ рд╕िрдиेрдоा рдпा рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд╕िрдиेрдоा рдХे рд╕ांрдЪे рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХुрдЫ рдЪुрдиिрди्рджा рджрд░्рд╢рдХों рдХे рд▓िрдП рджेрдЦрдиे рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЗрд╕рдХा рдирддीрдЬा рдпрд╣ рд╣ोрддा рдеा рдХि рдмॉрдХ्рд╕ рдСрдлिрд╕ рдпा рдХрдоाрдИ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпे рдл़िрд▓्рдоें рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдШाрдЯे рдХा рд╕ौрджा рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддी рдеीं рдФрд░ рдЗрди्рд╣ें рдЖрдо рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдкрдпोрдЧी рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджेрд╢ рдХे рдПрдХ рдмрдб़े рддрдмрдХे рд╕े рдЗрди्рд╣ें рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдк्рд░ाрдпः рдмрдирддे рд╣ी рдЙрдирдХी рдн्рд░ूрдг рд╣рдд्рдпा рд╣ो рдЬाрдпा рдХрд░рддी рдеी। рдпрд╣ी рдирд╣ीं рдРрд╕ी рдлिрд▓्рдоों рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдХो рдЖрд░्рдЯ рдлिрд▓्рдо рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдХрд╣рдХрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░рддिрднा рдХो рдПрдХ рдмрдб़े рджрд░्рд╢рдХों рддрдХ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪрдиे рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╕ाрддрд╡ें-рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдоें рдоृрдгाрд▓ рд╕ेрди, рдЧोрд╡िрди्рдж рдиिрд╣рд▓ाрдиी, рдЛрдд्рд╡िрдХ рдШрдЯрдХ рдЬैрд╕े рдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдХो рдЗрд╕рдХी рдЪрд╣ाрд░рджीрд╡ाрд░ी рдоें рдХैрдж рдХрд░ рдЙрдирдХी рдлिрд▓्рдоों рдХे рджрд░्рд╢рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХो рдПрдХ рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рд╡рд░्рдЧ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕े рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдеा, рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдХा рд╕िрдиेрдоा рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡рдмोрдз рд╕े рднी рдЬुрдб़ा рдеा рдФрд░ рдЖрдо рдЬрдирддा рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡ंрдЪिрдд рддрдмрдХे рдХे рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЧрд╣рд░ा рдЬुрдб़ाрд╡ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рдеा। рд╕рди 1936 рдХी рдЕрдЫूрдд рдХрди्рдпा рд╣ो рдпा рдЪेрддрди рдЖрдиंрдж рдХी рд╕рди 1946 рдоें рдЖрдИ рдиीрдЪा рдирдЧрд░ рд╣ो рдпा рд░ाрдЬ рдХрдкूрд░, рдЧुрд░ु рджрдд्рдд, рд╕рдд्рдпрдЬिрдд рд░े, рдорд╣рдмूрдм рдЦाрди рдХी рдл़िрд▓्рдоें рд╣ों, рдЗрдирдоें рдлंрддाрд╕ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрдирдЬुрдб़ाрд╡ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рдеा। рд╢рдо्рдоी рдХрдкूрд░, рдзрд░्рдоेрди्рдж्рд░, рд░ाрдЬेрд╢ рдЦрди्рдиा, рдЕрдоिрддाрдн, рдЬिрддेрди्рдж्рд░ рдЬैрд╕े рд▓ाрд░्рдЬрд░ рджैрди рд▓ाрдЗрдл рдХिрд░рджाрд░ рдиिрднाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрднिрдиेрддाрдУं рдХे рдлिрд▓्рдо рдЬрдЧрдд рдоें рдЖрдиे рд╕े рдЖрд░्рдЯ рдлिрд▓्рдо рдФрд░ рдкॉрдкुрд▓рд░ рд╕िрдиेрдоा рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд░ेрдЦा рдЦिंрдЪ рдЧрдИ। 

рдирдпी рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджि рдиे рдЗрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдвांрдЪे рдХो рддोрдб़ा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдХे рдкॉрдкुрд▓рд░ рдЕрдерд╡ा рдоेрдирд╕्рдЯ्рд░ीрдо рд╕िрдиेрдоा рдПрд╡ं рдЖрд░्рдЯ рд╕िрдиेрдоा рдХे рдХृрдд्рд░िрдо рд╡िрднाрдЬрди рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕िрдиेрдоा рдХो рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХा рдПрдХрд╕рдо рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиा рджिрдпा।  рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрд╕рдХी рдЖрд╣рдЯ рдирд╡ें рджрд╢рдХ рдоें рд╣ी рджिрдЦрдиे рд▓рдЧी рдеी, рдЬрдм рдкрд░िंрджे, рдоिрд╢рди рдХрд╢्рдоीрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдЬैрд╕ी рдл़िрд▓्рдоें рдЖрдпीं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЖрд░्рдЯ рдмрдиाрдо рдоेрдирд╕्рдЯ्рд░ीрдо рд╕िрдиेрдоा рдХी рдХृрдд्рд░िрдо рд░ेрдЦा рдХो рдХुрдЫ рдзुंрдзрд▓ा рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдмрдб़ा рд╕्рдлोрдЯ рдХिрдпा рд╕рди 2001 рдиे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдПрдХ рдУрд░ рдирдпी рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджि рдЕंрдЧрдб़ाрдИ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦें рдЦोрд▓ рд░рд╣ा рдеा рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рддीрди рдл़िрд▓्рдоें рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдеीं। рдпे рдеीं- рд▓рдЧाрди, рдЧ़рджрд░ : рдПрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрдеा рдФрд░ рджिрд▓ рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд▓рдЧाрди рдФрд░ рдЧрджрд░: рдПрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрдеा рддो рдПрдХ рд╣ी рджिрди рд░िрд▓ीрдЬ़ рд╣ुрдИं рдФрд░ рджोрдиों рдиे рд╣ी рднрд░рдкूрд░ рдХрдоाрдИ рдХी। рд▓рдЧाрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрд╢ुрддोрд╖ рдЧोрд╡ाрд░ीрдХрд░ рдиे рдкीрд░िрдпрдб рдлिрд▓्рдоों рдХा рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдкुрдирд░्рдкрджाрд░्рдкрдг рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдиाрдпрдХ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдлिрд░ рд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी। рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рд╕े  рд╡рд╕्рддुрддः рдЖрд░्рдЯ рд╕िрдиेрдоा рдФрд░ рдоेрдирд╕्рдЯ्рд░ीрдо рд╕िрдиेрдоा рдХी рдЦाрдИ рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдкрдЯ рдЧрдИ рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЙрди рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХो рднी рд╕िрдиेрдоा рдоें рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓рдиे рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ, рдЬिрдирдХा рдиाрдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рднी рдирд╣ीं рд▓ेрддा। рдЧ़рджрд░: рдПрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрдеा рдиे рднी рдХрдоोрдмेрд╢ рдпрд╣ी рдХाрдо рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди рд▓рдЧाрди рдиे рдпрд╣ рдХाрдо рд╢ाрди्рддिрдкूрд░्рд╡рдХ рдХिрдпा рддो рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдиे рд▓ाрдЙрдб рд╣ोрдХрд░ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдмाрдж рдХे рднाрд░рдд рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рднी рдХिрдпा। рдпрд╣ рдФрд░ рдмाрдд рд╣ै рдХि рд▓рдЧाрди рдХी рдЪрд░्рдЪा рдк्рд░ाрдпः рдХी рдЬाрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЧрджрд░: рдПрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрдеा рдХा рдХोрдИ рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓ेрддा। рд╕ाрд▓ рдХी рддीрд╕рд░ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджिрд▓ рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдеी, рдЬिрд╕рдиे рдирдпी рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджि рдХे рдоेрдЯ्рд░ोрдкोрд▓िрдЯрди рд╢рд╣рд░ों рдХे рдпुрд╡ाрдУं рдХे рдк्рд░ेрдо, рдЖрдХाँрдХ्рд╖ाрдУं, рд╕рдкрдиों рдФрд░ рдЙрдб़ाрдиों рдХो рдкрд░्рджे рдкрд░ рджिрдЦाрдиे рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी।

рдЗрди рдлिрд▓्рдоों рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдиे рдЕрдкрдиा рдЪोрд▓ा рдмрджрд▓ा рдФрд░ рдоुрди्рдиा рднाрдИ рдПрдордмीрдмीрдПрд╕, рдм्рд▓ैрдХ, рдкा, рд▓рдЧे рд░рд╣ो рдоुрди्рдиा рднाрдИ, рдЗрдХрдмाрд▓,  рдЪрдХ рджे рдЗंрдбिрдпा, рдлैрд╢рди, рдЗрд╢्рдХिрдпा, рдкीрдкрд▓ी рд▓ाрдЗрд╡, рд╡िрдХ्рдХी рдбोрдирд░, рдкाрди рд╕िंрд╣ рддोрдорд░, рдЧंрдЧ рдСрдл़ рд╡ाрд╕ेрдкुрд░, рд▓ंрдЪрдмॉрдХ्рд╕, рдЖрдИ рдПрдо рдХрд▓ाрдо рдЬैрд╕ी рдлिрд▓्рдоें рдЖрдпीं рдФрд░ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдлрд▓рддा рдХे рдирдП рдХीрд░्рддрдоाрди рднी рдЧрдв़े। рдЕрдм рдЬрдмрдХि рдирдпी рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджि рдХा рджूрд╕рд░ा рджрд╢рдХ рднी рдмीрддрдиे рдХो рд╣ै, рдРрд╕े рдоें рдЖрд╢ा рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╣िрди्рджी рд╕िрдиेрдоा рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдХो рдкрд░्рджे рдкрд░ рд▓ाрддा рд░рд╣ेрдЧा, рдЬिрдирдХी рдЪрд░्рдЪा рд╕рдоाрдЬ, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдиाрдпрдХ рдЬिрди्рд╣ें рдЧुрдордиाрдоी рдХे рдЕँрдзेрд░े рдоें рд░рд╣рдиे рдХो рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡े рднी рдЕрдкрдиी рдкूрд░्рдг рдЖрднा рдХे рд╕ाрде рд░рдЬрдд рдкрдЯ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЪрдордХ рдмिрдЦेрд░ेंрдЧे।