Showing posts with label рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा. Show all posts
Showing posts with label рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा. Show all posts

рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा рдХे ‘рдордХाрди рдкुрд░ाрдг’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдорд░्рд╢

рдиीрд▓рдо рд╡ाрдзрд╡ाрдиी

рдиीрд▓рдо рд╡ाрдзрд╡ाрдиी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд╖ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд╡рди, рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: vishnukriplani36@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 840 122 4237


рдкुрд╕्рддрдХ: рдордХाрди рдкुрд░ाрдг (рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рд▓ेрдЦрдХ: рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा
ISBN 978-93-84397-70-8
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПрдг्рдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2021
рдоूрд▓्рдп: ₹ 100.00


рдПрдХ рдкंрдЫी рдХे рджрд░्рдж рдХा  рдлрд╕ाрдиा рдеा
рдЯूрдЯे рдеे рдкंрдЦ рдФрд░ рдЙрдб़рддे рд╣ुрдП рдЬाрдиा рдеा
рддूрдлाрди рддो рдЭेрд▓ рдЧрдпा рдкрд░ рд╣ुрдЖ рдПрдХ 
рдЕрдлрд╕ोрд╕ рд╡рд╣ीं рдбाрд▓ी рдЯूрдЯी
рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдЖрд╢िрдпाрдиा рдеा||

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЗंрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рднोрдЬрди рддрдеा рд╡рд╕्рдд्рд░ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдердо рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдЙрд╕ рдХा рдЕрдкрдиा рдордХाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिंрддु рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЕрдЬрдирдмी рд╢рд╣рд░ рдоें рдордХाрди рдЦोрдЬрдиा рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдаिрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдИ рдирд╡ीрди рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЬो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╕ाрдордиे рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдордХाрди рдкुрд░ाрдг рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдоौрд▓िрдХ рд╕ोрдЪ рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЪрд░्рдЪिрдд рдПрд╡ं рдоेрдзाрд╡ी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдзрдиी рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा рдЬी рдХा рдЬрди्рдо 27 рджिрд╕ंрдмрд░ 1968 рдоें рд╡ीрд░рдкुрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рд╣ुрдЖ । рдПрдо.рдП. рдоें рдЧुрдЬрд░ाрдд рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рд╕рдордЧ्рд░ рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рдЧ рдоें рдЙрдд्рддीрд░्рдг рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा। рдЧुрдЬрд░ाрдд рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рдПрдордлिрд▓ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░्рдг рдХी। рдПрдо.рдПрд╕. рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдмрдбौрджा рд╕े рдкीрдПрдЪрдбी рдХी рдЙрдкाрдзि рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी। 

рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा
рджिрд▓ीрдк рдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ीрдеिрдХा рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рддрдеा рд╕рд░рджाрд░ рдкрдЯेрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрдж рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ै। рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЧ्рд░ंрде рддрдеा рд╕ंрдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рджिрд▓ीрдк рдЬी рдХो рдЕрдм рддрдХ рдЖрда рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрд╡ं рдЙрдкाрдзिрдпों рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।  рдХुрд╢рд▓ рд▓ेрдЦрди рд╢ैрд▓ी рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा рдордХाрди рдкुрд░ाрдг рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े  рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рдоाрд░े рд╕рдо्рдоुрдЦ рд░рдЦрддे рд╣ैं।

рдордХाрди рдкुрд░ाрдг рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЖрда рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ंрдЪрдпрди рдХिрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдердо рдХрд╣ाрдиी ‛рдоैं рдкीрдПрдЪ.рдбी. рд╣ो рдЧрдпा’ рдЬрд╣ाँ рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдХी рдЙрдкाрдзि рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдЯ्рд░рд╕्рдЯिрдпों рддрдеा рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮों рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдж्рд╡िрддीрдп рдХрд╣ाрдиी рдордХाрди рдкुрд░ाрдг рдПрдХ рдЖрдо рдЗंрд╕ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдирдП рд╢рд╣рд░ рдоें рдХिрд░ाрдП рдХा рдордХाрди рдвूंрдврдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдордХाрди рдоाрд▓िрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд░ाрдПрджाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрдЪिрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। рдордХाрди рдоाрд▓िрдХ рдиा рд╕िрд░्рдл рдЕрдкрдиे рдХिрд░ाрдпेрджाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдзीрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫा рд╕े рдХोрдИ рднी рдмрд╣ाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдХिрд░ाрдПрджाрд░ рдХो рд░ाрддों-рд░ाрдд  рдШрд░ рднी рдЦाрд▓ी рдХрд░ाрдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд░рдЦрддा  рд╣ै। рдХिрд░ाрдПрджाрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдЗрд╕ी рднрдп рд╕े  рднрдпрднीрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि рдордХाрди рдЦाрд▓ी рдХрд░рдиे рдкрд░ рдирдпा рдордХाрди рдХैрд╕े рдоिрд▓ेрдЧा । рдордХाрди рдкुрд░ाрдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХрд╣ाрдиी‛ рдХрд▓рдпुрдЧ рдХे рднрдЧрд╡ाрди’ рдЕрдж्рдпрддрди рд╕рдордп рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдкैрд╕ों рдХे рд▓ोрдн рдоें рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рд╣ै।

‛рд╡िрджाрдИ рд╕рдоाрд░ोрд╣  рдФрд░ рд╢ंрдХрд░ рдХी рдЙрд▓рдЭрди’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЖрдкрд╕ी рдмाрддрдЪीрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдпрджि рдХोрдИ рдиिंрджрдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рддрдм рднी рд╡िрджाрдИ рдХे рд╕рдордп рд╣рдо рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХ्рдпों рдХрд░ें? рдЗрд╕ी рдЖрджрд░्рд╢ рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЪрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕंрддрддः рдЖрджрд░्рд╢ рдЬीрдд рдЬाрддा рд╣ै। ‛рджाрдкा’ рдХрд╣ाрдиी рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рддрдеा рдЕрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдХी рдХुрд╢рд▓ рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै । рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓ेрдЦрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рдЙрдирдХी рдордЬрдмूрд░ी рдХो рд╕рдордЭ рдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдоें рди्рдпाрдп рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рдкрд░ рдЦрд░ा рдЙрддрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП ।рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕंрд╢ рд╣ै। рдордХाрди рдкुрд░ाрдг рдоें рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХрд╣ाрдиी ‛рд╕ौрджा’ рдЙрд╕ рдкिрддा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЖрд░ंрдн рдоें рддो рдкिрддा рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै рдХिंрддु рдЕंрдд рдоें рдЬाрдХрд░ рдПрдХ рд╡рд╣рд╢ी рджрд░िंрджा рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдкुрдд्рд░ рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЪिंрддा рдоें  рд░ाрдд рджिрди рдЪिंрддिрдд рд░рд╣рддा рд╣ै ,рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ा рджेрдиे рдкрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕंрдд рд╣ोрддे-рд╣ोрддे рдЙрд╕ी рдкुрдд्рд░ рдХी рдкрдд्рдиी рдХा рдоाрди рдорд░्рджрди рдХрд░ рдкुрдд्рд░ рдПрд╡ं рдкुрдд्рд░рд╡рдзू рдХे рднोрд▓ेрдкрди рдХा рдиाрдЬाрдпрдЬ рдлाрдпрджा рдЙрдаाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдкिрддा рдХा рдордиोрд╡ृрддिрдЧрдд  рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕंрддрддः рдкुрдд्рд░ рдХी рдоृрдд्рдпु рдХा рдХाрд░рдг рднी рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрд░рдлाрдб़ рдЯ्рд░рд╕्рдЯी рдХрд╣ाрдиी рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕рдЪ рдХрд╣ाрдиी рдЯ्рд░рд╕्рдЯीрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдкूрд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рдж्рдпोрддрдХ рд╣ै।

рд▓ेрдЦрди рд╢ैрд▓ी рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рдоुрд╣ाрд╡рд░ेрджाрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрд╖рдп рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ै।

рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдЕрдзिрд░ोрд╣िрдгी рдХрд╣ाрдиी ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’

рдиीрд▓рдо рд╡ाрдзрд╡ाрдиी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд╖ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд╡рди, рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: vishnukriplani36@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 840 122 4237


рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЪрд░्рдЪिрдд рдПрд╡ं рдоेрдзाрд╡ी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдзрдиी рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा рдЬी рдХा рдЬрди्рдо 27 рджिрд╕ंрдмрд░ 1968 рдоें рд╡ीрд░рдкुрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рд╣ुрдЖ। рдПрдо.рдП. рдХे рджौрд░ाрди рдЧुрдЬрд░ाрдд рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рд╕рдордЧ्рд░ рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рдЧ рдоें рдЙрдд्рддीрд░्рдг рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा। рдЧुрдЬрд░ाрдд рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рдПрдордлिрд▓ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░्рдг рдХी। рдПрдо.рдПрд╕. рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдмрдбौрджा рд╕े рдкीрдПрдЪрдбी рдХी рдЙрдкाрдзि рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी। рджिрд▓ीрдк рдЬी рдХे рдкिрддा рдХाрд▓िрджाрд╕ рдЬी рдоेрд╣рд░ा рддрдеा рдоाрддा рдоंрдЬुрд▓ा рдмрд╣рди рд╣ै। рд╕ंрдк्рд░рддि рдоें рджिрд▓ीрдк рдЬी ‛рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ीрдеिрдХा’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рддрдеा рд╕рд░рджाрд░ рдкрдЯेрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЖрдгंрдж рдоें рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрдж рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ै। рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЧ्рд░ंрде рддрдеा рд╕ंрдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдЬी рдХो рдЕрдм рддрдХ рд╕ाрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрд╡ं рдЙрдкाрдзिрдпों рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। ‛рдордХाрди рдкुрд░ाрдг ’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдРрд╕ा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕े рдкреЭрддे рд╕рдордп рдкाрдардХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУ рд╕े рдЖрдк्рд▓ाрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। 

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢, рдХिрд╕ाрди рд╡िрдорд░्рд╢, рджрд▓िрдд рд╡िрдорд░्рд╢, рдХिрди्рдирд░ рд╡िрдорд░्рд╢, рдмाрд▓ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕рднी рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддे рд╣ैं рдХिंрддु, рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоुрдж्рджा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд╣рд░ рд╕рдоाрдЬ рд╣рд░ рдЬाрддि рддрдеा рд╣рд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдбॉ рд╣рд░े рдХृрд╖्рдг рддिрд╡ाрд░ी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡ृрдж्рдзों рдХी рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓े।”1

рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’ рд╕ांрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдХा рдиा рд╕िрд░्рдл рдпрдеाрд░्рде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдмрд▓्рдХि, рдЙрд╕े рдПрдХ рдХрджрдо рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрдм рддрдХ рдХे рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдЬुрдб़ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдиिрдпрддि рдкрд░ рдЫोрдб़ рджेрддी рдеी। рдЬрд╣ाँ рдоाрддा-рдкिрддा рдХрднी рд╡ृрдж्рдз рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рддो рдХрднी рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдЕрдиेрдХों рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рддрдеा рдоाрдирд╕िрдХ рдпाрддрдиा рдХो рд╕рд╣рддे рд╣ुрдП рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХिंрддु рджिрд▓ीрдк рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рдХрд╣ाрдиी рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрдеाрд░्рде рдХे рдЕрдзिрдХ рдиिрдХрдЯ рд╣ै рдХाрд░рдг рдХि, рдпрд╣ाँ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрд╡ाрдЬ рд╕िрд░्рдл рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡ृрдж्рдз рдкीрдв़ी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдмाрдж рдоिрд▓ी рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рдХे рдпे рд╢рдм्рдж рд╕्рдеिрддि рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ैं, “рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рджुрдиिрдпा рдЫोрдб़рдХрд░ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдоेрд░ा рдирдо्рд░ рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдоेрд░ी рд▓ाрд╢ рдмेрдЯों рдХो рдиा рджी рдЬाрдпे। рдЕрдЧрд░ рдоेрд░ी рд▓рдб़рдХी рдоिрддाрд▓ी рдЖрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ूँ। рдкुрд▓िрд╕ рд╕े рдоेрд░ा рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдоेрд░ी рдмेрдЯी рдЕрдЧрд░ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рдкाрддी рд╣ै рддो рдоेрд░ी рд▓ाрд╢ рдХो рдЖрд╡ाрд░ा рд▓ाрд╢ рдХी рддрд░рд╣ рдЬрд▓ा рджिрдпा рдЬाрдп, рдкрд░ंрддु рдоेрд░े рдкुрдд्рд░ों рдХो рдиा рджी рдЬाрдпे।”2 

рд╕рдЪ рднी рддो рд╣ै рдЙрди рдкुрдд्рд░ों рдХो рдЕрдЧ्рдиि рджाрд╣ рдХрд░рдиे рдХा рд╣рдХ рднी рдХ्рдпा рд╣ै рдЬो рдЬीрддे рдЬी рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рджे рдкाрдП рднрдЧрд╡ाрди рдХे рдШрд░ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рднेрдЬ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं 
“рд╕ाрджू рдЦोрдЬ рдкुрд░ाрдиी рдмाрдиी, 
рдзрд░рдо рд╣рддे рдкाрддाрд▓ рдкрдаै рджрдпे,рдкाрдк рднрдпे рдЕрдЧрдоाрдиी।
рдЬिрдпрдд рди рдкूंрдЫै рдмाрдк рдорддाрд░ी рдорд░े рдоे рддрд░рдкрди рдаाрдиी।।”3

рдЬीрддे рдЬी рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХा рдЕрдиाрджрд░ рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдХैрд╕े рднрд▓ा рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпोрдкрд░ांрдд рдХिрд╕ी рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। 

рдЖрдЬ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЗрддрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдкैंрда рдЧрдИ рд╣ै рдХि, рд╡рд╕्рддु рд╣ी рдирд╣ीं рдордиुрд╖्рдп рдХो рднी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖँрдХा рдФрд░ рдоाрдкा рдЬाрддा рд╣ै।рд╢рд░्рдордиाрдХ рд╕्рдеिрддि рддрдм рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдм рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рддुрд▓рдиा рднी рдЗрд╕ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪ्рдп рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдкुрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдоाрддा рдХो рд░рдоेрд╢ рддрдеा рдкिрддा рдХो рдЕрдоृрдд рдХे рдкाрд╕ рд░рд╣рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ै, рдЬिрди рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджीрдХ्рд╖ा рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕्рдеाрди рдмрдирд╡ाрдиे рдоें рдЬो рдоाрддा-рдкिрддा рдЕрдкрдиा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдпौрд╡рди рд╣ोрдо рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं, рдмрдЪ्рдЪे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрддिрдо рдХ्рд╖рдгों рдоें рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рдХे рд╕ुрдЦ рд╕े рднी рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдРрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें, рдордиुрд╖्рдп рд░ूрдЧ्рдг рддрдеा рдиिрд╢рдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд╢ा рдХी рдиिрдЧाрд╣ों рд╕े рдЕрдкрдиों рдоें рдЕрдкрдиाрдкрди рдвूंрдврддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рдирд╕ाрдеी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдЬाрдиा рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрд╖्рдЯрджाрдпी рд╣ै।рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рддрдеा рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдЙрд╖ा рдХे рджुрдЦों рдХा рдорд░्рдоाрдд्рдордХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЧे рдмрдв़рддी рд╣ै। рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рдкुрдд्рд░рд╡рдзू рд░рдоेрд╢ рдХी рдкрдд्рдиी рдЕрдо्рдмा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╕ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рджुрдЦрджाрдпी рд╣ै। “рдЕंрдмा рдЙрд╖ा рд╕े рдиौрдХрд░ाрдиी рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдХाрдо рд▓ेрддी рдеी рддрдм рдЬाрдХрд░ рдЙрд╕े рдЦाрдиा рдоिрд▓рддा рдеा।” 4 рд╕्рдд्рд░ी рдЬाрддि рдХो рдЕрддीрдд рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕рд╣рди рд╢рдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрддः рд╡рд╣ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭौрддा рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдХिंрддु рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕрдо्рдмा рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ुрдИ, рдЕрдоृрдд рдХी рдкрдд्рдиी рд╕ुрдирдпрдиा рднी рдЕрдкрдиे рд╕рд╕ुрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд╕े рдШрд░ рдХे рдХाрдо рдоें рд╣ाрде рдмрдЯाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦрддी рд╣ै। рдХिंрддु рдпрд╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдиा рд╣ो рдХрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ुрдХ्рдо рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै “рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдиे рдкूрд░े рдШрд░ рдХा рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдпा। рдмुрдв़ाрдкे рдоें рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдХाрдо рд╣ोрддा рдирд╣ीं рдеा, рдлिрд░ рднी рд╡े рдХाрдо рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे... рдмीрдкी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдЙрдирдХी рд╕ाँрд╕ рдлूрд▓ рдЬाрддी рдеी।” 5 

 рдЖрдЬ рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рд╣ै рдХि, “рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмрд╣ू-рдмेрдЯों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдоाрдиिрдд рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ी рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЪрд▓рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЙрдирдХे рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдХрд╣рддे рд╣ैं.... рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдиौрдХрд░ो рдЬैрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”6

рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╡ाрдХ्рдп рдкाрдардХ рдХो рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╣ै, рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╡ाрдХ्рдп “рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ुрдЖ рдХि рдХ्рдпों рдЙрд╕рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЬрди्рдо рд▓िрдпा?”7 рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЕंрдзी рджौрдб़ рдоें рдХрдм рдордиुрд╖्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдкрд░рдоाрд░्рде рд╕े рд╕्рд╡ाрд░्рде рдмрди рдЧрдпा, рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдкрд░े рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЬीрд╡рди рдХा рдЕंрддिрдо рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХो рдмрддाрддी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЪिрдд् рджेрд╣ рдХे рдмंрдзрди рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ृрд╖्рдЯि рдоें рдЕрдкрдиी рд╣ी рдЖрдд्рдоा рдХा рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдмрджрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯि рдЪрд░-рдЕрдЪрд░ рдЬрдЧрдд рд╕े рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдЬाрддि рддрдеा рдкрд░िрд╡ाрд░ рддрдХ рд╕िрдордЯ рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЬрдм рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЕрдкрдиाрдкрди рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рддो рд╣рдоें рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдпाрдж рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬो рдХि рд╣рдоाрд░ी рдоूрд▓ рдоें рдЕрджृрд╖्рдЯ рднाрд╡ рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै।рдЙрд╕ी рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд╢ाрдпрдж рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд░ोрдЬ рдоंрджिрд░ рдЬाрдиे рд▓рдЧे рдеे। рдХिंрддु рдпрд╣ाँ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХा рд╕ाрдордиा рдмूрдв़ी рдХाрдХी рдХी рд░ूрдкा рд╕े рдирд╣ीं рдеा рдЬो рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рд╕े рдбрд░рддी рд╣ो рддрдеा рдкрд╢्рдЪाрддाрдк рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ें। рдпрд╣ाँ рддो рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдиाрд╕्рддिрдХ рдмрд╣ू рд╕ुрдирдпрдиा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдеा। рдЬिрд╕рдХे рдиैрдиो рдкрд░ рд▓ोрдн рд▓ाрд▓рдЪ рдХी рдкрдЯ्рдЯी рдмंрдзी рдеी। рдПрдХ рджिрди рдЙрд╕рдиे рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдЯोрдХ рд╣ी рджिрдпा “рдШрд░ рдХा рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рдмाрдХी рд╣ै рдФрд░ рдЖрдк рд╕ुрдмрд╣ рд╕ुрдмрд╣ рд░ोрдЬ рдоंрджिрд░ рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ो? рдоंрджिрд░ рдЬाрдиे рдХा рдпाрдж рд░рд╣рддा рд╣ै рддो рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рдХрд░рдиे рдХा рдпाрдж рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд░рд╣рддा?”8 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдиौрдХрд░ों рдЬैрд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЧे рдмрдв़рддी рд╣ै। рд░ोрдЬ рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рддрдеा рдШрд░ рдХे рдЕрди्рдп рдХाрдоों рдХो рдиिрдкрдЯाрдиे рдХे рдмाрдж рдердХा-рдЯूрдЯा, рдмीрдоाрд░ рдФрд░ рдкрд╕ीрдиे рд╕े рд╕рд░ोрдмाрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдкंрдЦा рднी рдЪाрд▓ू рдХрд░рддा рд╣ै рддो, рдмрд╣ू рдлाрд▓рддू рдЦрд░्рдЪ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╡рд╣ рднी рдмंрдж рдХрд░рддी рд╣ै। рдХिंрддु рд╕्рд╡рдпं рдХूрд▓рд░ рдЪрд▓ा рдХрд░ рд╕ो рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЦाрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें рд░ोрдЬ рдкрдЪाрд╕ рд░ुрдкрдП рдХрдоा рдХे рджेрдиे рдХी рд╢рд░्рдд рд░рдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рддрдеा рдЙрдирдХे рдЖрд░्рдд рд╕्рд╡рд░ рдлूрдЯ рдкрдб़рддे рд╣ैं, “рд╣े рднрдЧрд╡ाрди! рдоैंрдиे рддेрд░ा рдХ्рдпा рдмिрдЧाрдб़ा, рдЬो рдпे рджिрди рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬिंрджा рд░рдЦा। рддू рдмрддा рднрдЧрд╡ाрди рдХि рдоैंрдиे рдХौрди-рд╕ा рдкाрдк рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдпрд╣ рд╕рдЬा рдЖрдЬ рдоैं рднुрдЧрдд рд░рд╣ा рд╣ूँ। рд╣े рдИрд╢्рд╡рд░! рддू рдоुрдЭे рд╢ीрдШ्рд░ рддेрд░े рдкाрд╕ рдмुрд▓ा рд▓े। рдоैं рдЕрдм рдЗрд╕ рдирд░्рдХ рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा।” 9

рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрдд्рдпंрдд рджрдпрдиीрдп рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╣рд░ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХि рдоाрдпूрд╕ी рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рд╡ाрд▓ों рд╕े рдХोрдИ рдЖрд╢ा рдирд╣ीं рд░рдЦрддा। рдЖрд╢ा рддो рдХ्рдпा рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рднी рдкूрд░ा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдЕंрддрддः рд╡ृрдж्рдз рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд╡рд╣ी рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдкाрдардХ рдХो рдЖрд╢ंрдХा рдеी। рд╡рд╣ рд╣ै рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा।

рд╕рдЪ рдоें рджेрдЦा рднी рдЬाрдП рддो,рдЖрдЬ рд╡ृрдж्рдзों рдХे рдкाрд╕ рдпрд╣ी рддीрди рд░ाрд╕्рддे рд╣ैं рдкрд╣рд▓ा-рдЕрдкрдиी рдиिрдпрддि рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХрд░ рд╡ृрдж्рдз рдЖрд╢्рд░рдо рдЪрд▓ा рдЬाрдП, рджूрд╕рд░ा- рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдиौрдХрд░ рдХे рд╕рдоाрди рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ें, рддीрд╕рд░ा рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд▓े। “рдЖрдЬ рдХी рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╡िрдХाрд╕ рд░рде рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╕рд░рдкрдЯ рднाрдЧрддे рд╣ुрдП рд╕рдм рдХुрдЫ рдкीрдЫे рддोреЬрддी рдЫोрдб़рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдкीрдв़ी рдиिрддांрдд рдЕрдХेрд▓ा рд░рд╣ рдХुंрдаिрдд рд╣рддाрд╢ рдиिрд░ाрд╢ рд╣ो рдЕрд╡рд╕ाрдж рдЧ्рд░рд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ै। ”10

рдХिंрддु рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдЬैрд╕े рдХि рдЖрдЬ рддрдХ рд╣рд░ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЬुрдб़ी рдХрд╣ाрдиी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рдпрдеाрд░्рде рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╕рдд्рдп рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкुрдиः рдЬिंрджा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рдЬिрд╕рдоें рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдм्рдпौрд░ा рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХ рдХिрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХाрдпрдд рдкрдд्рд░ рдмрдиाрдо рдЕрдзिрдХाрд░ рдкрдд्рд░ рдХो рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рд╣ोрдЧा рдЬैрд╕ा рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦрд╡ाрдпा рд╣ै।

рдоाрддा-рдкिрддा рд╕्рдиेрд╣ рдХी рдоूрд░рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕рднी рдЕрдХ्рд╖рдо्рдп рдЕрдкрд░ाрдзों рдХो рднी рдХ्рд╖рдоा рдХрд░рддे рдЖрдР рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдХिंрддु рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдЗрддрдиा рдХृрддрдШ्рдирддाрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдЬाрдпреЫ рд╣ै। рдЬрдм рдХोрдИ рдЕрдкрд░ाрдз рд╕рднी рд╣рджें рдкाрд░ рдХрд░ рджे рддो рдЙрд╕рдХा рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдвूंрдврдиा рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣िрдд рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЪाрд╣рддा рддो рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬीрддे рдЬी рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдоांрдЧ рдХो рд░рдЦрд╡ा рд╕рдХрддा рдеा। рдХिंрддु рдпрд╣ рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдЕрдХрд▓्рдкिрдд рдХрд▓्рдкрдиा рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддी। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХी рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рд▓ेрдХрд░। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рддो рдЖрдЬ рднी рдкिрддा рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдирд╣ीं рд▓рдб़ рд╕рдХрддा। рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдирд╣ीं рд╕рдо्рдоाрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдирд╣ीं।рдХिंрддु рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдХि рдЙрд╕рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдмрд╣ू рдХे рдпрд╣ाँ рдиौрдХрд░ों рдХे рд╕рдоाрди рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ें। рдЕрдкрдиी рд╕рднी рдЪिंрддाрдУं рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд░ाрд╕्рддा рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдкुрдд्рд░ी рдоिрддाрд▓ी рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЕрддः рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рд╡рд╣ рдоिрддाрд▓ी рдХो рд╣ी рджेрддा рд╣ै। рдЬो рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рдХिрдпे рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдХा рдоोрд░्рдЪा рд╕ंрднाрд▓рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдкुрд▓िрд╕ рдоें рдПрдл рдЖрдИ рдЖрд░ рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддी рд╣ै рдФрд░ рдоाрддा рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╕ूрд░рдд рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।

рдЪिंрддрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдиा рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд╣ैं, рдЬो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдпा рддो рдШुрдЯ рдШुрдЯ рдХрд░ рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рддो рдорд░рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ै рдЙрди рд╕рднी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдпрд╣ рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рд╡рдХ्рдд рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ंрдкूрд░्рдг рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХे рджिрд▓ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрдП рдФрд░ рдХрд╣ीं рд╕े рдЖрдХрд░ рдХोрдИ рдоिрддाрд▓ी рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд▓рдб़ाрдИ рд▓реЬे рддрдеा рдЙрдирдХा рдЦोрдпा рд╣ुрдЖ рд╕рдо्рдоाрди рд▓ौрдЯा рд╕рдХे। рдпрд╣ी рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕंрддिрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднी рд╣ै рдЖрдЬ рдХी рднрдЯрдХрддी рд╣ुрдИ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╣рд░ рдмाрд░ рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рдкैрддृрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рдЕрдзिрдХाрд░, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░, рд╕рднी рдорд░्рдпाрджाрдУं рдХो рддोрдб़ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдирдП рд░ाрд╕्рддे рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░। рдХिंрддु рд╡рд╣ рдХрднी рдкрд▓рдЯрдХрд░ рдпрд╣ рдирд╣ीं рджेрдЦрддी рдХि рдЙрд╕рдХी рдХुрдЫ рдХрд░्рддрд╡्рдпрднूрдоिрдХा рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдЬो рджो рдкीрдв़िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬिрдирдоें рдкрд╣рд▓ी рдкीрдв़ी рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░ी рдкीрдв़ी рд╡ृрдж्рдзों рдХी। рдпрджि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдкрд░ рдЪिंрддрди рдиा рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рддो рдЖрдЬ рдЬो рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕े рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдпाрдд्рд░ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рд╣ै рдХрд▓ рд╡рд╣ाँ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдиाрдо рднी рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧा рддो рд╕िрд░्рдл рдПрдХाрдХीрдкрди। рдЬिрд╕ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдиाрдо рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдн्рд░рдоिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ाँ рднी рд╡ृрдж्рдзों рдХा рдЗрддрдиा рдЕрдкрдоाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдЬिрддрдиा рд╣рдоाрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд╣рдоाрд░ा рдХрд▓ рдХा рднाрдЧ्рдп рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдпुрд╡ा рднी рдПрдХ рджिрди рд╡ृрдж्рдз рд╣ोрдЧा। рд╕ाрд░ांрд╢рддः ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЬ рддрдХ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЬुрдб़ी рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрдзिрд░ोрд╣िрдгी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрддाрд░рдиे рдоें рдкूрд░्рдгрддрдпा рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ै। рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде рднाрд╖ा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиी рдХे рднाрд╡ рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ рд╣ै।


рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी
1. рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рд╢िрд╡рдЪंрдж्рд░ рд╕िंрд╣,
 ‛рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢’, рджिрд╢ा рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2017, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 278
2. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рджीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 51
3. рдХрдмीрд░ - hindiwaterportal.org
4. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 46
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 46, 47
6. рдбॉ. рдХुрдоुрдж рд╕िंрд╣, ‛рд╡ृрдж्рдз рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░’, рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2018, рдкृрд╖्рда 21
7. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 47
8. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 47, 48
9 рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 49
10. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢िрд╡рдЪंрдж्рд░ рд╕िंрд╣,
 ‛рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢’, рджिрд╢ा рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2017, рд╕ंрдкाрджрдХीрдп