Showing posts with label рд╡ृрдж्рдз. Show all posts
Showing posts with label рд╡ृрдж्рдз. Show all posts

рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдЕрдзिрд░ोрд╣िрдгी рдХрд╣ाрдиी ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’

рдиीрд▓рдо рд╡ाрдзрд╡ाрдиी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд╖ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд╡рди, рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: vishnukriplani36@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 840 122 4237


рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЪрд░्рдЪिрдд рдПрд╡ं рдоेрдзाрд╡ी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдзрдиी рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдоेрд╣рд░ा рдЬी рдХा рдЬрди्рдо 27 рджिрд╕ंрдмрд░ 1968 рдоें рд╡ीрд░рдкुрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рд╣ुрдЖ। рдПрдо.рдП. рдХे рджौрд░ाрди рдЧुрдЬрд░ाрдд рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рд╕рдордЧ्рд░ рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рдЧ рдоें рдЙрдд्рддीрд░्рдг рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा। рдЧुрдЬрд░ाрдд рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рдПрдордлिрд▓ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░्рдг рдХी। рдПрдо.рдПрд╕. рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдмрдбौрджा рд╕े рдкीрдПрдЪрдбी рдХी рдЙрдкाрдзि рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी। рджिрд▓ीрдк рдЬी рдХे рдкिрддा рдХाрд▓िрджाрд╕ рдЬी рдоेрд╣рд░ा рддрдеा рдоाрддा рдоंрдЬुрд▓ा рдмрд╣рди рд╣ै। рд╕ंрдк्рд░рддि рдоें рджिрд▓ीрдк рдЬी ‛рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ीрдеिрдХा’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рддрдеा рд╕рд░рджाрд░ рдкрдЯेрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЖрдгंрдж рдоें рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрдж рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ै। рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЧ्рд░ंрде рддрдеा рд╕ंрдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдЬी рдХो рдЕрдм рддрдХ рд╕ाрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрд╡ं рдЙрдкाрдзिрдпों рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। ‛рдордХाрди рдкुрд░ाрдг ’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдРрд╕ा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕े рдкреЭрддे рд╕рдордп рдкाрдардХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУ рд╕े рдЖрдк्рд▓ाрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। 

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢, рдХिрд╕ाрди рд╡िрдорд░्рд╢, рджрд▓िрдд рд╡िрдорд░्рд╢, рдХिрди्рдирд░ рд╡िрдорд░्рд╢, рдмाрд▓ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕рднी рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддे рд╣ैं рдХिंрддु, рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоुрдж्рджा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд╣рд░ рд╕рдоाрдЬ рд╣рд░ рдЬाрддि рддрдеा рд╣рд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдбॉ рд╣рд░े рдХृрд╖्рдг рддिрд╡ाрд░ी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡ृрдж्рдзों рдХी рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓े।”1

рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’ рд╕ांрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдбॉ. рджिрд▓ीрдк рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдХा рдиा рд╕िрд░्рдл рдпрдеाрд░्рде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдмрд▓्рдХि, рдЙрд╕े рдПрдХ рдХрджрдо рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрдм рддрдХ рдХे рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдЬुрдб़ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдиिрдпрддि рдкрд░ рдЫोрдб़ рджेрддी рдеी। рдЬрд╣ाँ рдоाрддा-рдкिрддा рдХрднी рд╡ृрдж्рдз рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рддो рдХрднी рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдЕрдиेрдХों рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рддрдеा рдоाрдирд╕िрдХ рдпाрддрдиा рдХो рд╕рд╣рддे рд╣ुрдП рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХिंрддु рджिрд▓ीрдк рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рдХрд╣ाрдиी рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрдеाрд░्рде рдХे рдЕрдзिрдХ рдиिрдХрдЯ рд╣ै рдХाрд░рдг рдХि, рдпрд╣ाँ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрд╡ाрдЬ рд╕िрд░्рдл рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡ृрдж्рдз рдкीрдв़ी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдмाрдж рдоिрд▓ी рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рдХे рдпे рд╢рдм्рдж рд╕्рдеिрддि рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ैं, “рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рджुрдиिрдпा рдЫोрдб़рдХрд░ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдоेрд░ा рдирдо्рд░ рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдоेрд░ी рд▓ाрд╢ рдмेрдЯों рдХो рдиा рджी рдЬाрдпे। рдЕрдЧрд░ рдоेрд░ी рд▓рдб़рдХी рдоिрддाрд▓ी рдЖрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ूँ। рдкुрд▓िрд╕ рд╕े рдоेрд░ा рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдоेрд░ी рдмेрдЯी рдЕрдЧрд░ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рдкाрддी рд╣ै рддो рдоेрд░ी рд▓ाрд╢ рдХो рдЖрд╡ाрд░ा рд▓ाрд╢ рдХी рддрд░рд╣ рдЬрд▓ा рджिрдпा рдЬाрдп, рдкрд░ंрддु рдоेрд░े рдкुрдд्рд░ों рдХो рдиा рджी рдЬाрдпे।”2 

рд╕рдЪ рднी рддो рд╣ै рдЙрди рдкुрдд्рд░ों рдХो рдЕрдЧ्рдиि рджाрд╣ рдХрд░рдиे рдХा рд╣рдХ рднी рдХ्рдпा рд╣ै рдЬो рдЬीрддे рдЬी рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рджे рдкाрдП рднрдЧрд╡ाрди рдХे рдШрд░ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рднेрдЬ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं 
“рд╕ाрджू рдЦोрдЬ рдкुрд░ाрдиी рдмाрдиी, 
рдзрд░рдо рд╣рддे рдкाрддाрд▓ рдкрдаै рджрдпे,рдкाрдк рднрдпे рдЕрдЧрдоाрдиी।
рдЬिрдпрдд рди рдкूंрдЫै рдмाрдк рдорддाрд░ी рдорд░े рдоे рддрд░рдкрди рдаाрдиी।।”3

рдЬीрддे рдЬी рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХा рдЕрдиाрджрд░ рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдХैрд╕े рднрд▓ा рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпोрдкрд░ांрдд рдХिрд╕ी рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। 

рдЖрдЬ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЗрддрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдкैंрда рдЧрдИ рд╣ै рдХि, рд╡рд╕्рддु рд╣ी рдирд╣ीं рдордиुрд╖्рдп рдХो рднी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖँрдХा рдФрд░ рдоाрдкा рдЬाрддा рд╣ै।рд╢рд░्рдордиाрдХ рд╕्рдеिрддि рддрдм рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдм рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рддुрд▓рдиा рднी рдЗрд╕ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪ्рдп рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдкुрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдоाрддा рдХो рд░рдоेрд╢ рддрдеा рдкिрддा рдХो рдЕрдоृрдд рдХे рдкाрд╕ рд░рд╣рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ै, рдЬिрди рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджीрдХ्рд╖ा рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕्рдеाрди рдмрдирд╡ाрдиे рдоें рдЬो рдоाрддा-рдкिрддा рдЕрдкрдиा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдпौрд╡рди рд╣ोрдо рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं, рдмрдЪ्рдЪे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрддिрдо рдХ्рд╖рдгों рдоें рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рдХे рд╕ुрдЦ рд╕े рднी рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдРрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें, рдордиुрд╖्рдп рд░ूрдЧ्рдг рддрдеा рдиिрд╢рдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд╢ा рдХी рдиिрдЧाрд╣ों рд╕े рдЕрдкрдиों рдоें рдЕрдкрдиाрдкрди рдвूंрдврддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рдирд╕ाрдеी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдЬाрдиा рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрд╖्рдЯрджाрдпी рд╣ै।рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рддрдеा рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдЙрд╖ा рдХे рджुрдЦों рдХा рдорд░्рдоाрдд्рдордХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЧे рдмрдв़рддी рд╣ै। рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рдкुрдд्рд░рд╡рдзू рд░рдоेрд╢ рдХी рдкрдд्рдиी рдЕрдо्рдмा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╕ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рджुрдЦрджाрдпी рд╣ै। “рдЕंрдмा рдЙрд╖ा рд╕े рдиौрдХрд░ाрдиी рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдХाрдо рд▓ेрддी рдеी рддрдм рдЬाрдХрд░ рдЙрд╕े рдЦाрдиा рдоिрд▓рддा рдеा।” 4 рд╕्рдд्рд░ी рдЬाрддि рдХो рдЕрддीрдд рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕рд╣рди рд╢рдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрддः рд╡рд╣ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭौрддा рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдХिंрддु рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕрдо्рдмा рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ुрдИ, рдЕрдоृрдд рдХी рдкрдд्рдиी рд╕ुрдирдпрдиा рднी рдЕрдкрдиे рд╕рд╕ुрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд╕े рдШрд░ рдХे рдХाрдо рдоें рд╣ाрде рдмрдЯाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦрддी рд╣ै। рдХिंрддु рдпрд╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдиा рд╣ो рдХрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ुрдХ्рдо рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै “рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдиे рдкूрд░े рдШрд░ рдХा рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдпा। рдмुрдв़ाрдкे рдоें рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдХाрдо рд╣ोрддा рдирд╣ीं рдеा, рдлिрд░ рднी рд╡े рдХाрдо рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे... рдмीрдкी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдЙрдирдХी рд╕ाँрд╕ рдлूрд▓ рдЬाрддी рдеी।” 5 

 рдЖрдЬ рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рд╣ै рдХि, “рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмрд╣ू-рдмेрдЯों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдоाрдиिрдд рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ी рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЪрд▓рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЙрдирдХे рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдХрд╣рддे рд╣ैं.... рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдиौрдХрд░ो рдЬैрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”6

рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╡ाрдХ्рдп рдкाрдардХ рдХो рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╣ै, рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╡ाрдХ्рдп “рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ुрдЖ рдХि рдХ्рдпों рдЙрд╕рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЬрди्рдо рд▓िрдпा?”7 рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЕंрдзी рджौрдб़ рдоें рдХрдм рдордиुрд╖्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдкрд░рдоाрд░्рде рд╕े рд╕्рд╡ाрд░्рде рдмрди рдЧрдпा, рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдкрд░े рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЬीрд╡рди рдХा рдЕंрддिрдо рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХो рдмрддाрддी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЪिрдд् рджेрд╣ рдХे рдмंрдзрди рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ृрд╖्рдЯि рдоें рдЕрдкрдиी рд╣ी рдЖрдд्рдоा рдХा рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдмрджрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯि рдЪрд░-рдЕрдЪрд░ рдЬрдЧрдд рд╕े рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдЬाрддि рддрдеा рдкрд░िрд╡ाрд░ рддрдХ рд╕िрдордЯ рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЬрдм рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЕрдкрдиाрдкрди рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рддो рд╣рдоें рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдпाрдж рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬो рдХि рд╣рдоाрд░ी рдоूрд▓ рдоें рдЕрджृрд╖्рдЯ рднाрд╡ рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै।рдЙрд╕ी рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд╢ाрдпрдж рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд░ोрдЬ рдоंрджिрд░ рдЬाрдиे рд▓рдЧे рдеे। рдХिंрддु рдпрд╣ाँ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХा рд╕ाрдордиा рдмूрдв़ी рдХाрдХी рдХी рд░ूрдкा рд╕े рдирд╣ीं рдеा рдЬो рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рд╕े рдбрд░рддी рд╣ो рддрдеा рдкрд╢्рдЪाрддाрдк рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ें। рдпрд╣ाँ рддो рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдиाрд╕्рддिрдХ рдмрд╣ू рд╕ुрдирдпрдиा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдеा। рдЬिрд╕рдХे рдиैрдиो рдкрд░ рд▓ोрдн рд▓ाрд▓рдЪ рдХी рдкрдЯ्рдЯी рдмंрдзी рдеी। рдПрдХ рджिрди рдЙрд╕рдиे рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдЯोрдХ рд╣ी рджिрдпा “рдШрд░ рдХा рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рдмाрдХी рд╣ै рдФрд░ рдЖрдк рд╕ुрдмрд╣ рд╕ुрдмрд╣ рд░ोрдЬ рдоंрджिрд░ рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ो? рдоंрджिрд░ рдЬाрдиे рдХा рдпाрдж рд░рд╣рддा рд╣ै рддो рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рдХрд░рдиे рдХा рдпाрдж рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд░рд╣рддा?”8 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдиौрдХрд░ों рдЬैрд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЧे рдмрдв़рддी рд╣ै। рд░ोрдЬ рдЭाрдб़ू-рдкोंрдЫा рддрдеा рдШрд░ рдХे рдЕрди्рдп рдХाрдоों рдХो рдиिрдкрдЯाрдиे рдХे рдмाрдж рдердХा-рдЯूрдЯा, рдмीрдоाрд░ рдФрд░ рдкрд╕ीрдиे рд╕े рд╕рд░ोрдмाрд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдкंрдЦा рднी рдЪाрд▓ू рдХрд░рддा рд╣ै рддो, рдмрд╣ू рдлाрд▓рддू рдЦрд░्рдЪ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╡рд╣ рднी рдмंрдж рдХрд░рддी рд╣ै। рдХिंрддु рд╕्рд╡рдпं рдХूрд▓рд░ рдЪрд▓ा рдХрд░ рд╕ो рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЦाрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें рд░ोрдЬ рдкрдЪाрд╕ рд░ुрдкрдП рдХрдоा рдХे рджेрдиे рдХी рд╢рд░्рдд рд░рдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рддрдеा рдЙрдирдХे рдЖрд░्рдд рд╕्рд╡рд░ рдлूрдЯ рдкрдб़рддे рд╣ैं, “рд╣े рднрдЧрд╡ाрди! рдоैंрдиे рддेрд░ा рдХ्рдпा рдмिрдЧाрдб़ा, рдЬो рдпे рджिрди рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬिंрджा рд░рдЦा। рддू рдмрддा рднрдЧрд╡ाрди рдХि рдоैंрдиे рдХौрди-рд╕ा рдкाрдк рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдпрд╣ рд╕рдЬा рдЖрдЬ рдоैं рднुрдЧрдд рд░рд╣ा рд╣ूँ। рд╣े рдИрд╢्рд╡рд░! рддू рдоुрдЭे рд╢ीрдШ्рд░ рддेрд░े рдкाрд╕ рдмुрд▓ा рд▓े। рдоैं рдЕрдм рдЗрд╕ рдирд░्рдХ рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा।” 9

рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрдд्рдпंрдд рджрдпрдиीрдп рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╣рд░ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХि рдоाрдпूрд╕ी рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рд╡ाрд▓ों рд╕े рдХोрдИ рдЖрд╢ा рдирд╣ीं рд░рдЦрддा। рдЖрд╢ा рддो рдХ्рдпा рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рднी рдкूрд░ा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдЕंрддрддः рд╡ृрдж्рдз рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд╡рд╣ी рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдкाрдардХ рдХो рдЖрд╢ंрдХा рдеी। рд╡рд╣ рд╣ै рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा।

рд╕рдЪ рдоें рджेрдЦा рднी рдЬाрдП рддो,рдЖрдЬ рд╡ृрдж्рдзों рдХे рдкाрд╕ рдпрд╣ी рддीрди рд░ाрд╕्рддे рд╣ैं рдкрд╣рд▓ा-рдЕрдкрдиी рдиिрдпрддि рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХрд░ рд╡ृрдж्рдз рдЖрд╢्рд░рдо рдЪрд▓ा рдЬाрдП, рджूрд╕рд░ा- рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдиौрдХрд░ рдХे рд╕рдоाрди рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ें, рддीрд╕рд░ा рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд▓े। “рдЖрдЬ рдХी рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╡िрдХाрд╕ рд░рде рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╕рд░рдкрдЯ рднाрдЧрддे рд╣ुрдП рд╕рдм рдХुрдЫ рдкीрдЫे рддोреЬрддी рдЫोрдб़рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдкीрдв़ी рдиिрддांрдд рдЕрдХेрд▓ा рд░рд╣ рдХुंрдаिрдд рд╣рддाрд╢ рдиिрд░ाрд╢ рд╣ो рдЕрд╡рд╕ाрдж рдЧ्рд░рд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ै। ”10

рдХिंрддु рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдЬैрд╕े рдХि рдЖрдЬ рддрдХ рд╣рд░ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЬुрдб़ी рдХрд╣ाрдиी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рдпрдеाрд░्рде рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╕рдд्рдп рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рд╡ृрдж्рдз рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкुрдиः рдЬिंрджा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рдЬिрд╕рдоें рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдм्рдпौрд░ा рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХ рдХिрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХाрдпрдд рдкрдд्рд░ рдмрдиाрдо рдЕрдзिрдХाрд░ рдкрдд्рд░ рдХो рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рд╣ोрдЧा рдЬैрд╕ा рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦрд╡ाрдпा рд╣ै।

рдоाрддा-рдкिрддा рд╕्рдиेрд╣ рдХी рдоूрд░рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕рднी рдЕрдХ्рд╖рдо्рдп рдЕрдкрд░ाрдзों рдХो рднी рдХ्рд╖рдоा рдХрд░рддे рдЖрдР рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдХिंрддु рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдЗрддрдиा рдХृрддрдШ्рдирддाрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдЬाрдпреЫ рд╣ै। рдЬрдм рдХोрдИ рдЕрдкрд░ाрдз рд╕рднी рд╣рджें рдкाрд░ рдХрд░ рджे рддो рдЙрд╕рдХा рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдвूंрдврдиा рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣िрдд рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЪाрд╣рддा рддो рдкाрдд्рд░ рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬीрддे рдЬी рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдоांрдЧ рдХो рд░рдЦрд╡ा рд╕рдХрддा рдеा। рдХिंрддु рдпрд╣ рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдЕрдХрд▓्рдкिрдд рдХрд▓्рдкрдиा рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддी। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХी рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рд▓ेрдХрд░। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рддो рдЖрдЬ рднी рдкिрддा рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдирд╣ीं рд▓рдб़ рд╕рдХрддा। рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдирд╣ीं рд╕рдо्рдоाрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдирд╣ीं।рдХिंрддु рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдХि рдЙрд╕рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдмрд╣ू рдХे рдпрд╣ाँ рдиौрдХрд░ों рдХे рд╕рдоाрди рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ें। рдЕрдкрдиी рд╕рднी рдЪिंрддाрдУं рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд░ाрд╕्рддा рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рдХो рдкुрдд्рд░ी рдоिрддाрд▓ी рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЕрддः рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рд╡рд╣ рдоिрддाрд▓ी рдХो рд╣ी рджेрддा рд╣ै। рдЬो рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рдХिрдпे рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдХा рдоोрд░्рдЪा рд╕ंрднाрд▓рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдкुрд▓िрд╕ рдоें рдПрдл рдЖрдИ рдЖрд░ рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддी рд╣ै рдФрд░ рдоाрддा рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╕ूрд░рдд рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।

рдЪिंрддрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдиा рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рдордирд╕ुрдЦрд▓ाрд▓ рд╣ैं, рдЬो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдпा рддो рдШुрдЯ рдШुрдЯ рдХрд░ рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рддो рдорд░рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ै рдЙрди рд╕рднी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдпрд╣ рд╕ुрд╕ाрдЗрдб рдиोрдЯ рд╡рдХ्рдд рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ंрдкूрд░्рдг рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХे рджिрд▓ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрдП рдФрд░ рдХрд╣ीं рд╕े рдЖрдХрд░ рдХोрдИ рдоिрддाрд▓ी рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд▓рдб़ाрдИ рд▓реЬे рддрдеा рдЙрдирдХा рдЦोрдпा рд╣ुрдЖ рд╕рдо्рдоाрди рд▓ौрдЯा рд╕рдХे। рдпрд╣ी рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕंрддिрдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднी рд╣ै рдЖрдЬ рдХी рднрдЯрдХрддी рд╣ुрдИ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╣рд░ рдмाрд░ рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рдкैрддृрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рдЕрдзिрдХाрд░, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░, рд╕рднी рдорд░्рдпाрджाрдУं рдХो рддोрдб़ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдирдП рд░ाрд╕्рддे рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░। рдХिंрддु рд╡рд╣ рдХрднी рдкрд▓рдЯрдХрд░ рдпрд╣ рдирд╣ीं рджेрдЦрддी рдХि рдЙрд╕рдХी рдХुрдЫ рдХрд░्рддрд╡्рдпрднूрдоिрдХा рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдЬो рджो рдкीрдв़िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬिрдирдоें рдкрд╣рд▓ी рдкीрдв़ी рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░ी рдкीрдв़ी рд╡ृрдж्рдзों рдХी। рдпрджि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдкрд░ рдЪिंрддрди рдиा рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рддो рдЖрдЬ рдЬो рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕े рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдпाрдд्рд░ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рд╣ै рдХрд▓ рд╡рд╣ाँ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдиाрдо рднी рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧा рддो рд╕िрд░्рдл рдПрдХाрдХीрдкрди। рдЬिрд╕ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдиाрдо рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдн्рд░рдоिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ाँ рднी рд╡ृрдж्рдзों рдХा рдЗрддрдиा рдЕрдкрдоाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдЬिрддрдиा рд╣рдоाрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд╣рдоाрд░ा рдХрд▓ рдХा рднाрдЧ्рдп рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдпुрд╡ा рднी рдПрдХ рджिрди рд╡ृрдж्рдз рд╣ोрдЧा। рд╕ाрд░ांрд╢рддः ‛рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЬ рддрдХ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЬुрдб़ी рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрдзिрд░ोрд╣िрдгी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрддाрд░рдиे рдоें рдкूрд░्рдгрддрдпा рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ै। рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде рднाрд╖ा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиी рдХे рднाрд╡ рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ рд╣ै।


рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी
1. рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рд╢िрд╡рдЪंрдж्рд░ рд╕िंрд╣,
 ‛рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢’, рджिрд╢ा рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2017, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 278
2. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рджीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 51
3. рдХрдмीрд░ - hindiwaterportal.org
4. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 46
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 46, 47
6. рдбॉ. рдХुрдоुрдж рд╕िंрд╣, ‛рд╡ृрдж्рдз рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░’, рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2018, рдкृрд╖्рда 21
7. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 47
8. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд░ाрдХेрд╢, рд╕ाрдЭा рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдЕрдХ्рд╖рд░ाрд░्рде’, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2021, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 47, 48
9 рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 49
10. рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢िрд╡рдЪंрдж्рд░ рд╕िंрд╣,
 ‛рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢’, рджिрд╢ा рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2017, рд╕ंрдкाрджрдХीрдп


рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢

рдиीрд▓рдо рд╡ाрдзрд╡ाрдиी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд╖ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд╡рди, рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: vishnukriplani36@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 840 122 4237


рдЕрдж्рдпрддрди рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЪрд░्рдЪिрдд рдПрд╡ं рд╡рд░िрд╖्рда рдпुрд╡ा рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдХा рдЬрди्рдо рдЕрд▓्рдоोрдб़ा рдЬिрд▓े рдоें 17 рджिрд╕ंрдмрд░ 1967 рдоें рд╣ुрдЖ। рдкिрддा рд╕्рд╡. рдЗंрдж्рд░рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рддрдеा рдоाрддा рд▓рдХ्рд╖्рдоी рджेрд╡ी рдЬी рдХी рдЫрдд्рд░рдЫाрдпा рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рд╣ाрдИ рд╕्рдХूрд▓ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкैрддृрдХ рдЧांрд╡ рдоें рд▓ेрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдХॉрдорд░्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ, рдЬрдпрдкुрд░ рд╕े рдк्рд░рдердо рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ी। рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдЬрдпрдкुрд░ рдоें рдк्рд░рдердо рд╢्рд░ेрдгी рд╕े рдПрдо.рдХॉрдо рддрдеा рдПрдо рдлिрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП “A Critical Appraisal of Industrial Development of Rajasthan " рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдХी рдЙрдкाрдзि рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी। рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиेрдЧी рдЬी рд╕ंрдк्рд░рддि рд╕рд╡ाрдИ рдоाрдзोрдкुрд░ рдоें рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЬिрд▓ा рдХрд▓ेрдХ्рдЯрд░ рдПрд╡ं рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЬिрд▓ा рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХे рдкрдж рдХो рд╢ोрднाрдпрдоाрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
 рдбॉ. рдиेрдЧी рдЬी рдХे рдЕрдм рддрдХ рджो рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‛рдкाрдкा рдлिрд░ рдХрдм рдЖрдУрдЧे' (2016) рддрдеा ‛рд╕ांрдЭ рдХे рджीрдк', рдЪाрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‛рд░िрд╢्рддों рдХी рдЖंрдЪ' (2016), ‛рд╡рд╕ीрдпрдд' (2018), ‛рдиिрдпрддि рдЪрдХ्рд░' (2019) рддрдеा ‛рдпрд╣ рдХैрд╕ा рд░िрд╢्рддा'(2020) рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╕्рд╡рдпं рд╕рддрдд рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рд╕рд░्рдЬрдирд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдиेрдЧी рдЬी рдХे 6 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдиाрдЯрдХ рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рддрдеा рд░ाрдЬрдХीрдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдиिрд░्рд╡рд╣рди рд╣ेрддु рдЙрди्рд╣ें рдХрдИ рдЕрд╡ाрд░्рдб рдПрд╡ं рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं।

рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕рд╣ी рддрдеा рдЧрд▓рдд рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦ рдХрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЬुреЬी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдПрд╡ं рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░्рдпोрддрд░ рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдпрджि рджेрдЦा рдЬाрдП рддो 1981 рдоें рдкंрдХрдЬ рдмिрд╖्рдЯ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‛рдЙрд╕ рдЪिрдб़िрдпा рдХे рдиाрдо' рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдмीрдЬों рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╕рди् 2000 рдоें рд░рд╡ींрдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рдХा ‛рдкрдд्рдерд░ рдКрдкрд░ рдкाрдиी' рддрдеा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा ‛рд╕рдордп рд╕рд░рдЧрдо’, 2002 рдоें рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣ рдХा ‛рдХाрд╢ी рдХा рдЕрд╕्рд╕ी’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2005 рдоें рдордорддा рдХाрд▓िрдпा рдХा ‛рджौреЬ’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2007 рдоें рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдХा ‛рдЧिрд▓िрдЧрдбु' рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2010 рдоें рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣ рдХा ‛рд░ेрд╣рди рдкрд░ рд░рдЧ्рдШू’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2011 рдоें рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣ рдХा ‛рд╕рдлेрдж рдкрд░्рджे рдкрд░’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рд╣ृрджрдпेрд╢ рдХा рдЪाрд░ рджрд░рд╡ेрд╢ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрджि рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдзि рджेрддे рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдЕрдкрдиी рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддा рд╣ै।

рдбा. рдиेрдЧी рдЬी рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдпрд╣ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЖрджрд░्рд╢ рдХे рдк्рд░рддि рдкाрдардХ рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдХ्рдпा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рддрдеा рдХ्рдпा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЗрд╕рдХा рд╣рд▓ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░рдд рджрд░ рдкрд░рдд рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рдоाрдзाрди рдкाрдардХ рдХो рди рд╕िрд░्рдл рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдЕрдкिрддु, рдПрдХ рд╕ाрдХाрд░ рд░ूрдк рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкाрдардХ рдХे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдирдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд░рдЦрддा рд╣ै।

 рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕्рдеाрд╡ाрди рд▓ेрдЦрдХ рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡ृрдж्рдз рдЬीрд╡рди рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдПрд╡ं рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдоौрдЬूрджा рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдкрд░िрдЬрдиों рд╕े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рдХिрд╕ी рдХाрд░рдгрд╡рд╢ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрдЬрдиों рд╕े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмрдиा рдкाрдиे рдоें рдЕрдХ्рд╖рдо рд░рд╣рддा рд╣ै, рддो рд╡ृрдж्рдз рдЖрд╢्рд░рдо рд╣ी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рд╡िрдХрд▓्рдк рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╕рднी рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХे рдк्рд░рддि рди्рдпाрдп рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЙрдирдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдкрдв़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдП। ‛рд░िрд╢्рддों рдХी рдЖँрдЪ’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоाрддा рдкिрддा рдПрд╡ं рд╕ंрддाрди рдХे рд░िрд╢्рддों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкिрддा рдЕрдкрдиा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╣िрдд рдоें рд▓рдЧा рджेрддे рд╣ैं। рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡рд╣ी рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХो рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдХिंрддु рдоाрддा рдкिрддा рд╕рдм рдХुрдЫ рдЬाрдирддे рд╣ुрдП рднी рдмрдЪ्рдЪों рд╕े рдордирдоुрдЯाрд╡ рдХрднी рдирд╣ीं рдХрд░рддे рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рдЫрд╣ рджрд╢рдХ рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдЗрддрдиी рддीрд╡्рд░ рдЧрддि рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдпा рд╣ै । рд╡рд░्рддрдоाрди рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕े рдЖрдЬ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧ рд╣рддрдк्рд░рдн рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рдкрд░िрд╡ाрд░ рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬ рдХे рдирдП рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдкाрддे рд╣ैं। рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╢िрдеिрд▓рддाрдУं рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП ‛рд░िрд╢्рддों рдХी рдЖँрдЪ' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣рддे рд╣ै, “рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмुреЭाрдкे рдоें рдЗंрд╕ाрди рджूрд╕рд░ों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ो рдЬाрдпा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬो рдХाрдо рд╣рдо рдпौрд╡рдиाрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ै, рдЬैрд╕े рднी рдЖрдиा рд╣ो, рдЬाрдиा рд╣ो, рдХ्рдпा рдЦाрдиा, рдХिрд╕рд╕े рдоिрд▓рдиा, рдЗрди рд╕рдм рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрддे рд╣ै। рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдЖрддे рд╣ी рдЗрди рд╕рднी рдХाрдоों рдХे рд▓िрдП рджूрд╕рд░ों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ै।"1 рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиा, рдЙрдирдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╕рдоाрдзाрдиों рдХो рдЦोрдЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ी рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдпाрд╕ рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╡ृрдж्рдз рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрди рд╢ूрди्рдпрддा рдХे рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдпрджि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдЫोрдЯा рд╕ा рджीрдкрдХ рддрд▓ाрд╢ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрдП рддो рд╣рдоें ‛рд╡рд╕ीрдпрдд' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЖрднाрдоंрдбрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЬрдЧрдордЧाрддा рд╣ुрдЖ рд╕ूрд░्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा। рдРрд╕ा рд╕ूрд░्рдп рдЬो рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХे рдорди рдоें рдЕрдкрдиे рдоाрддा рдкिрддा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдХे рднाрд╡ों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдоें рдкूрд░्рдгрддрдпा рд╕рдорд░्рде рд╣ै। рднाрд╡ों рдХी рдЕंрддрд░ंрдЧ рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпों рдХे рд╕ाрде рд▓िрдЦा рдЧрдпा ‛рд╡рд╕ीрдпрдд’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдХी рдХुрдоाрдКंрдиी рднाрд╖ा рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд░िрд╢्рддों рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рддीрди рдкीрдв़िрдпों рдХो рд╕рдоाрдиांрддрд░ рд▓ेрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै,। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдпрдеाрд░्рде рдХो рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рдЪिрдд्рд░ рдЙрдХेрд░ा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкुрдд्рд░ рд╕े рдкिрддा рдмрдирдиे рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХा рдмрдб़ा рд╣ी рдоाрд░्рдоिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдкीрдб़ा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рдРрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХрдеा рдпाрдд्рд░ा рдоें рдкिрд░ोрдпा рд╣ै рдЬो рд╕ीрдзे рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рдХो рд░ोрдоांрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдиाрдпрдХ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрдеाрдХाрд░ рдиे рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХे рдкिрддा рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХे рдкुрдд्рд░ рджोрдиों рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рд╕े рддुрд▓рдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ाрдиी рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा рд╣ै। рдПрдХ рд╕्рдеिрддि рд╡рд╣ рд╣ै рдЬрдм рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХा рдкुрдд्рд░ рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХी рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрд╕рдХी рд╕рддрдд рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдкुрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЧрдИ рдпрд╣ी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡рдпं рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рд╣ुрдП рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рд╕्рдоृрддि рдЬाрдЧृрдд рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд╣ी рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рддрдеा рд╕्рд╡рдпं рдоें рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХी рдкрд░рдЫाрдИ рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╡рд╣ рд╕рджा рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХो рдЗрд╕рд▓िрдП рджोрд╖ी рдоाрдирддा рд░рд╣ा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрд╢्рд╡ा рдХो рдмाрд╣рд░ рдкрдв़рдиे рд╣ेрддु рдЕрдиुрдорддि рдирд╣ीं рджी। рдЕрдкрдиी рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдЪिंрддाрдУं рд╕े рдХोрд╕ों рджूрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХो рдпрджि рдЪिंрддा рдеी рддो рд╡рд╣ рдеी рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी। рдЬिрд╕े рддрд░рдХ्рдХी рд╣ेрддु рд╡िрджेрд╢ рдЬाрдиे рдХा рдкрдд्рд░ рддो рдЬाрди рд╕े рднी рдк्рдпाрд░ा рд▓рдЧा, рд▓ेрдХिрди рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рднिрдЬрд╡ाрдП рдЧрдпे рдЙрд╕ рдкрдд्рд░ рдХा рдоूрд▓्рдп рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдоां рдХी рдмीрдоाрд░ी рддрдеा рдЕंрддिрдо рдЗрдЪ्рдЫा рдХो рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдкिрддा рдЙрд╕े рдШрд░ рдмुрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै।

 рд╕्рдоृрддि рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдбाрдпрд░ी рддрдеा рдкрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрдеा рдХो рд╕ाрд░्рдердХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоिрд▓ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХी рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЖрд░ंрдн рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкुрдд्рд░ рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рддो рдкाрдардХ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддा рд╣ी рд╣ै рдХिंрддु рд╡рд░्рддрдоाрди рдХे рдк्рд░рддि рдЪिंрддिрдд рддрдеा рдкрд╢्рдЪाрдд्рддाрдкрдмोрдз рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЧрд▓рддिрдпाँ рд╣ुрдИ рд╣ै рдЙрди्рд╣ें рднी рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдмрддाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдЬी рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдоिрдд्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдЬ рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡ृрдж्рдз рдкीрдв़ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд░рдЦ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрдиे рд╣ी рдкोрддे рдХे рдЬрди्рдорджिрди рдкрд░ рдШрд░ рдХे рдиौрдХрд░ рдХो рддो рдкाрд░्рдЯी рдоें рд▓े рдЬाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХिंрддु рджाрджा рдХो рдирд╣ीं। рдкाрд░्рдЯी рдХे рджिрди рдЕрдХेрд▓े рдШрд░ рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рджाрджा рдХे рднोрдЬрди рддрдХ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं рдХी рдЬाрддी рд╣ै рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें “рдмрд╣ू рддो рдкрд░ाрдпे рдШрд░ рдХी рдмेрдЯी рд╣ै рдЙрд╕े рдХ्рдпा рджोрд╖ рджूँ, рдЙрд╕рдиे рддो рдоेрд░ी рддрдХрд▓ीрдлें рдирд╣ीं рджेрдЦी рд╣ैं рдкрд░ рдоेрд░ा рдХрд░рдг рдЬो рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдоेрд░ी рдордЬрдмूрд░ी рджेрдЦрддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै рдЖрдЬ рдоेрд░ी рднाрд╡рдиा рдХो рди рд╕рдордЭ рд╕рдХा। рдоैंрдиे рдПрдХ-рдПрдХ рдкрд▓ рдХैрд╕े рдмिрддाрдпा, рдоेрд░ी рдЖрдд्рдоा рд╣ी рдЬाрдирддी рд╣ै। рд░ाрдд рдХे рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдмрдЬे рддрдХ рдмेрд╕рдм्рд░ी рд╕े рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рддा рд░рд╣ा। рди рдХोрдИ рдлोрди рдЖрдпा, рди рд╣ी рд╡рд╣ рд▓ोрдЧ рдкाрд░्рдЯी рдХрд░ рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯे। рднूрдЦ рдХे рдоाрд░े рд╣ाрд▓ рдмेрд╣ाрд▓ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рд╕ोрдЪा рдеा рдкाрд░्рдЯी рдоें рд╕े рд▓ौрдЯрддे рд╕рдордп рдоेрд░े рд▓िрдП рдЦाрдиा рдкैрдХ рдХрд░рдХे рд▓े рдЖрдпेंрдЧे। рдоैंрдиे рдХिрдЪрди рдоें рджेрдЦा рдХुрдЫ рди рдеा, рддрднी рдЯिрдлिрди рдкрд░ рдирдЬрд░ рдкрдб़ рдЧрдИ। рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕ुрдмрд╣ рдХी рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд░ोрдЯिрдпाँ рдЯिрдлिрди рдоें рд░рдЦ рджी рдЬाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╢ाрдо рдХो рдХाрдо рд╡ाрд▓ी рдмाрдИ рдХो рджे рджी рдЬाрддी рд╣ैं рдоैंрдиे рдЯिрдлिрди рдоें рд░рдЦी рд░ोрдЯी рдиिрдХाрд▓ी рдФрд░ рдЦा рдХрд░ рднूрдЦ рд╢ाрди्рдд рдХрд░ рдбाрд▓ी।"2 рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЕрдкрдиों рдХे рдЕрдкрдиेрдкрди рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдЦोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдмрдЦूрдмी рдЪिрдд्рд░рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬिрд╕े рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХी рдбाрдпрд░ी рдЬिрд╕рдХे рднीрддрд░ рдкिрддा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि-“ рдоेрд░े рдкुрд░рдЦों рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдЬрди्рдо рдкрд░ोрдкрдХाрд░, рдкрд░рд╣िрдд, рдд्рдпाрдЧ, рд╕рдорд░्рдкрдг рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рддрдеा рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрдирдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХाрд▓ рдоें рдХिрдпा, рдпрд╣ी рдоेрд░ी рдЕрд╕рд▓ рдХрдоाрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕े рдоैं рдЖрдЬ рдЕрдкрдиे рд╡िрд╢्рд╡ा рдХे рдиाрдо рд╡рд╕ीрдпрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ूँ।"3 рд▓ेрдЦрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦी рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдиे рди рд╕िрд░्рдл рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХो рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд░рди рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЬीрд╡рди рдХो рдиैрд░ाрд╢्рдпрдкूрд░्рдг рди рдмрдиाрдХрд░ рдоाрддृрднूрдоि рдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ो рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд╡ рдХी рдУрд░ рднी рджिрд╢ा рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░, рдкैрд╕ा, рдиाрдо рд╡ рд╢ोрд╣рд░рдд рдЗрди рд╕рднी рдХे рддाрд▓рдоेрд▓ рдкрд░ рд░рдЪिрдд рд╣ै рдбॉ. рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдХा ‛рд╡рд╕ीрдпрдд' рдЙрдкрди्рдпाрд╕। рдЬिрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рджाрд╕рддां рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡ो рдХрдб़рд╡ा рд╕рдЪ рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╣ै।

‛рдиिрдпрддि рдЪрдХ्рд░' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкिрддा рдХा рд╕्рдиेрд╣ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдк्рд░рддि рдЗрддрдиा рдк्рд░рдЧाрдв़ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рд╡рд╢ीрднूрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдкिрддा рдЕрдкрдиी рдФрд▓ाрдж рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрдХ्рд╕ рджेрдЦрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдФрд▓ाрдж рдХे рдк्рд░рддि рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдПрд╡ं рдк्рд░ेрдо рдХे рд╡рд╢ीрднूрдд рдЕрдкрдиा рд╕рдм рдХुрдЫ рдФрд▓ाрдж рдХो рд╕ुрдкुрд░्рдж рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдмेрдЯा рдЙрд╕ рдкिрддा рдХे рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХो рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддा। рдЕрдкрдиे рдЕंрддिрдо рд╕рдордп рдоें рдкिрддा рдХो рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рд╕े рдмेрдШрд░ рд╣ोрдиा рдкреЬрддा рд╣ै рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЕрдкрдиा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдиाрдо рддрдХ рдЫिрдкाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै рддाрдХि рджुрдиिрдпा рдЙрд╕рдХे рдмेрдЯे рдХो рддाрдиे рди рджे। рдиिрдпрддि рдЪрдХ्рд░ рдШूрдорддा рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рджिрди рдмेрдЯा рдЕрд░्рд╢ рд╕े рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрдпрддि рдЪрдХ्рд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕े рдкुрдд्рд░ рдЪिрдд्рд░ांрд╢ рдХी рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें “рдоैंрдиे рдмाрдмूрдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдХाрд▓ рдоें рдЙрдирдХा рддिрд░рд╕्рдХाрд░ рдХिрдпा, рдоैं рд╕्рд╡рдпं рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиा рдк्рд░рддिрдж्рд╡рди्рдж्рд╡ी рдоाрди рдмैрдаा, рдоुрдЭे рд▓рдЧा рдЬैрд╕े рд╡рд╣ рдкुрд░ाрддрдирд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд╕ाрде рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЙрдирдХे рдШрд░ рд╕े рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдоुрдЭ рдкрд░ рдХोрдИ рдЕрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдкुрдг्рдпाрдд्рдоा рдХो рд╕рдо्рдоाрди рди рджेрдиे рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рдоुрдЭे рдЙрдаाрдиा рдкреЬा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХрдо्рдкрдиी рдШाрдЯे рдоें рдЬाрдиे рд▓рдЧी, рддैрдпाрд░ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рдоाрд▓ рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдШрдЯिрдпा рд╣ोрдиे рд╕े рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЦрд░ीрджрджाрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓े। рдХाрд░्рдп рдХा рдмोрдЭ рдмрдв़рддा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЗрд╕ी рджौрд░ाрди рдЬрдм рдЖрдкрд╕े рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╣ुрдИ рдФрд░ рдмाрдмूрдЬी рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдирдЬрджीрдХ рд╕े рдЬाрдирдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा, рдоैंрдиे рдк्рд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा рдХि рдЙрдирдХे рдмрддाрдП рдЧрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓ूँрдЧा рдЖрдк рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ौंрдкी рдЧрдИ рдмाрдмूрдЬी рдХी рдбाрдпрд░ी рдПрдХ рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рд╣ै।"4 рдПрдХ рдкुрдд्рд░ рдХी рдмрджрд▓рддी рд╣ुрдИ рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЪिрдд्рд░ांрд╢ рдХे рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рджिрдЦाрдпा рд╣ै- “рдкिрддाрдЬी рдХी рдбाрдпрд░ी рдЬрдм рднी рдХिрд╕ी рд╕ंрдХрдЯ рдоें рдпा рдЕрд╕рдоंрдЬрд╕ рдоें рд╣ोрддा рд╣ूँ рдоेрд░ा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХрд░рддी рд╣ै, рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдоेрд░े рдмाрдмूрдЬी рдЖрдЬ рднी рдоेрд░ा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬिрди рдХрд░्рдордиिрд╖्рда рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рд╡рдлाрджाрд░ рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рдоैंрдиे рдЕрд╣ंрдХाрд░рд╡рд╢ рд╕ंрд╕्рдеा рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा рдеा рдЙрдирд╕े рдкुрдиः рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рд╕ाрдзा рдФрд░ рдЙрди рд╕рдмрдХो рдЕрдкрдиी рднूрд▓ рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╖рдоा рдпाрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╕्рдеा рдоें рд▓ौрдЯ рдЖрдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा, рдЖрдЬ рдмाрдмूрдЬी рдХे рд╕рдордп рдХे рдХुрдЫ рд╡рдлाрджाрд░ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рдХो рднूрдоिрдХा рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рдЪ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдоैं рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдХे рд╡рд╢ीрднूрдд рдЗрди рдиींрд╡ рдХे рдкрдд्рдерд░ों рдХी рдХрдж्рд░ рди рдХрд░ рд╕рдХा рдФрд░ рдХंрдЧाрд░ूрдУं рдХो рджेрдЦ рдЙрди्рд╣ीं рдХो рд╕рдм рдХुрдЫ рдоाрди рдмैрдаा рдеा।"5 рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рднूрд▓ рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдордЭ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдЪрдХाрдЪौंрдз рдоें рд╡рд╣ рд░рд╣ рд░рд╣ा рдеा рд╡рд╣ рд╕рдм рдкिрддा рдХे рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рд╕े рд╣ी рдеा। рдХिंрддु рдЕрдм рдЙрд╕े рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЧрдпा рдеा рдХि рдХрд░्рдо рд╣ी рдЗंрд╕ाрди рдХो рдорд╣ाрди рдмрдиा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд╡ेрдЧ, рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд╡ рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рдж рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиेрдЧी рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрддे рд╣ैं। рдЬो рд╡ृрдж्рдзों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрдирддा рдХे рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдЗрд╕े рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдиा рджेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиेрдЧी рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрдд्рд░ рд╡िрдзा рддрдеा рдбाрдпрд░ी рд╡िрдзा рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рднी рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै। рд╕рд╣рдЬ рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдХो рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдЬी рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рдоाрди рдЖрджрд░्рд╢ рдЙрди्рдоुрдЦ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рдбा. рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж рдоीрдгा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें  “рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╡рд╕ीрдпрдд рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдкिрддा рдкुрдд्рд░ рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди рдХी рдХрд╣ाрдиी ‛рдкिрддा' рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी ‛рд╡ाрдкрд╕ी' рдоें рднी рдкिрддा рдкुрдд्рд░ рдХे рд░िрд╢्рддों рдоें рджрд░ाрд░ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддी рд╣ै। рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‛рдЕрди्рддिрдо рдЕрд░рдг्рдп', рд╣ृрджрдпेрд╢ рдХा ‛рдЪाрд░ рджрд░рд╡ेрд╢', рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा ‛рд╕рдордп рд╕рд░рдЧрдо' рдЖрджि рд╡ृрдж्рдзों рдХी рдЕрд╕рд╣ाрдпрддा рдХो рджिрдЦाрддे рд╣ैं। ‛рд╡рд╕ीрдпрдд' рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдоें рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХрде्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд╡ृрдж्рдзों рдХी рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдХी рдЕрд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрдкिрддु рдкिрддा-рдкुрдд्рд░ рдХे рдЖрдкрд╕ी рд░िрд╢्рддों рдоें рдмрдв़рддी рджूрд░ी рдХो рджिрдЦाрдиे рдХे рдмाрдж рдкुрдиः рдЬोрдб़рдиे рдХा рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдоिрд▓рддा рд╣ै।"6 рдпрд╣ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдЙрдирдХे рд╕рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдкрд░ рднी рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ ‛рд╡рд╕ीрдпрдд' рдкрд░।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी

1. ‛рд░िрд╢्рддों рдХी рдЖंрдЪ' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी рдирд╡рдЬीрд╡рди рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдк्рд░. рд╕. 2016, рдкृрд╖्рда 101
2. ‛рд╡рд╕ीрдпрдд' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी,рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдЧाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, рдкृрд╖्рда 80
3. рд╡рд╣ी,рдкृ.213
4. ‛рдиिрдпрддि рдЪрдХ्рд░' рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ूрд░рдЬ рд╕िंрд╣ рдиेрдЧी, рд╕рдиाрддрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 122
5. рд╡рд╣ी,, рдкृрд╖्рда 123
6. ‛рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдорд░्рд╢рд╡ाрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕', рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж рдоीрдгा, рдкृрд╖्рда 151