Showing posts with label рдиिрд╢ंрдХ. Show all posts
Showing posts with label рдиिрд╢ंрдХ. Show all posts

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com

рд╕ाрд░ांрд╢:- рд╕рдоाрдЬ рдЬाрддिрд╡ाрдж, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рд╡ाрдж, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрд╡ाрдж, рдк्рд░ांрддीрдп рдзाрд░рдгाрдУं рдоें рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХो рдЬрди्рдо рджेрддी рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рд╕े рдоाрдирд╡ рднौрддिрдХрд╡ाрджी рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рднौрддिрдХрддाрд╡ाрдж рд╡ рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдХी рдЕрди्рдзी рджौрдб़ рдоें рдкрдб़ рдХрд░ рдоाрдирд╡ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा рд╣ै, рдХрднी рдХрднी рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рджिрд╢ा рднी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै।рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрддों, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдХों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо् рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ोрдо рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдкрде рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдиैрддिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЙрджрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдд्рд░ों, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд░рди् рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्рддा рд╡ рдЪिрди्рддрди рдкैрджा рд╣ो। рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдУрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж:- рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी, рдЬрдиोрдд्рдеाрдирдХ, рджेрджीрдк्рдпрдоाрди, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрддीрдХрд░рдг, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз।

рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ

рдоूрд▓ рдк्рд░рддिрдкाрджрди:- рдЖрдЬрдХрд▓ рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдРрд╕ा рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдзрд░्рдо рд╡ рдзрд░्рдо рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдд्рдп рдХो рднूрд▓рддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рджेрд╢ рд╕рдн्рдпрддा рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднूрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрдирддा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ीрдирддा, рджोрд╖рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рджिрдЦाрдИ рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓рдиे рдХी рд╣ोрдб़ рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рдкीрдв़ी рджिрд╢ाрд╡िрд╣ीрди, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╡िрд╣ीрди, рджीрдирд╣ीрди рднाрд╡рдиा рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рдЕрд░ाрдЬрдХ рддрдд्рд╡ों рдПрд╡рдо् рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдмрд╣्рдордЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдд्рдоा рдХी рдУрд░ рд╕े рдоुँрд╣ рдлेрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдордмोрдз рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╕्рдд рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рддुрд╖्рдЯिрдХрд░рдг рд╡ाрд▓ी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।1 рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкрддрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдирд╡рддा рдХो рдЕрдкाрд░ рдХ्рд╖рддि рд╕рд╣рдиी рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै।1 рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рд╡рд░्рдЧ рдзोрдЦा рджेрдХрд░ рдиेрддा рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХी рдзाрд░рдгाрдПँ рдоाрдд्рд░ рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдЧрд░ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддो рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рди्рддुрд▓िрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрдзूрд░ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।

 рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХрд▓ेрд╡рд░ рднौрддिрдХрддा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕ाрдоीрдк्рдп рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиा। рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рджिрд╢ा рдк्рд░ेрд░рдХ, рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╢рдХ्рддिрдк्рд░рджाрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоुрдЦрд░िрдд рд░рд╣ा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкृрд╖्рдаों рдкрд░ рдЬिрд╕ рдЧौрд░рд╡рдордпी рдЧाрдеा рдХो рдЕंрдХिрдд рдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣ा, рдЙрд╕рдХा рд╕िंрд╣ाрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।2 рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдиूрддрди рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЕрдорд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рд╡िрдЪाрд░ рдЬрдирддा рдХो рдк्рд░рджрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрдирд╕े рдоाрдирд╡ рдкीрдв़ी рдХृрддрдХृрдд्рдп рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рдиाрдо рд╕्рдорд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдпोрдЧ्рдпрддрдо рдк्рд░рддिрднा рдХे рдкुंрдЬ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрди рдпोрдЧी рдорд╣рд░्рд╖ि рдЕрд░рд╡िрди्рдж, рдпुрдЧ рджृрд╖्рдЯा рд░рд╡िрди्рдж्рд░ рдиाрде рдЯैрдЧोрд░, рд╕рдд्рдп рдХे рдкुрдЬाрд░ी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी।3 рдПрдХाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдПрдХ рд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं рдЬोрдХि рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдмिрди्рдзрдд рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдкीрдб़िрдд рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдпे।рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै:-

Education рд╢рдм्рдж рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдХे educare рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै -рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг। рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рд▓ैрдЯिрди рд╢рдм्рдж рд╣ै educatum рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬो рд╕्рд╡рдпं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рднाрдЧ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░рдХ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЬाॅрди рдбी .рдЬी.рдлрд░ोрд╡ेрд▓, рдкेрд╕्рдЯाрд▓рдЬी рдпे рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЬ्рдЮाрди рдмाрд▓рдХ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоौрдЬूрдж рд╣ै, рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рдпा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕंрд╢ोрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा।

рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рд╡ рдиिрдпोрдЬिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЗрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрд╕्рдеा рдоें рджी рдЬाрддी рд╣ै рдЬैрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рдкुрд╕्рддрдХें, рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░।

рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдмाрд▓рдХ рдХे рдЬрди्рдо рд╕े рдоृрдд्рдпु рдкрд░्рдпрди्рдд рдЪрд▓рддी рд╣ै। рди рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं, рди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рди рд╕рдордп рдЕрд╡рдзि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЕंрд╢ोрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬो рд▓ोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं рдЙрдирдХो рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।4

рджрд░्рд╢рди рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рддрдд्рд╡ рдХा рджрд░्рд╢рди рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо, рд╕рдд्рдп рдХी рдЦोрдЬ, рдЪिрди्рддрди рдХी рдХрд▓ा, рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рддाрд░्рдХिрдХ рдвंрдЧ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджрд░्рд╢рди рд╡рд╕्рддु, рдк्рд░рдХृрддि, рдоाрдирд╡ рдЖрджि рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдПрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै।5 рднाрд░рддीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджрд░्рд╢рди рд╡ рдЬीрд╡рди рдПрдХ рд╣ै рдЕрддः рдЬीрд╡рди рд╣ी рджрд░्рд╢рди рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╣ै।

 рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХा рдмрдб़ा рдкुрд░ाрдиा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै।рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмिрдиा рджрд░्рд╢рди рдЕрдзूрд░ा рд╣ै рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХे рдмिрдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдкूрд░्рдгрддा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं। рдпрджि рджुрдиिрдпा рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рд░рд╣рдиा рд╣ै, рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдзाрд░ा рдХो рд╕рдмрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдЬाрдпे рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рдФрд░ рд╣िрддрдХाрд░िрддा рд╡ृрд╣рдж् рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬрдиोрдд्рдеाрдирдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рд╕े рдЖрдЪ्рдЫाрджिрдд рд╣ो।6

рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрддों, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдХों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо् рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ोрдо рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдкрде рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдиैрддिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЙрджрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рдкूрд░्рддि рддрднी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬрдм рджेрд╢ рдХी рдирдпी рдкीрдв़ी рдХा рдЪрддुрд░्рдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдЧा, рдЗрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХोрдЯि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी। рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиीрд╖िрдпों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫрдЯрдкрдЯाрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдЬो рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ैं, рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं:-

      рдоैं рдЕрдирдордиा рд╕ा рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा, рдЕрдкрдиे рд╣ी рднीрддрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЦोрдЬ рд░рд╣ा ।

рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХोрдЯि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЬрди рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХрдИ рднाрд╖ाрдУं рдЬрд░्рдорди, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдл्рд░ेंрдЪ, рднाрд░рдд рдХी рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧू, рдХрди्рдирдб़, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдорд░ाрдаी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдкंрдЬाрдмी рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЖрджि рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдордж्рд░ाрд╕, рдЪेрди्рдирдИ рдФрд░ рд╣ैंрдмрд░्рдЧ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।7 рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЧрдв़рд╡ाрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХुрдоाрдКं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдордж्рд░ाрд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрдордмрд░्рдЧ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЬрд░्рдордиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд▓рдЦрдирдК рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоेрд░рда рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрд░ी рднी рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиा рд╣ोрдЧा рд╡ рдЙрд╕рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे।

1рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдХौрд╢рд▓, рд╡िрдирдо्рд░рддा, рдФрд░ рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рддिрднा рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрди्рджрд░ рдХुрдЫ рдк्рд░рддिрднाрдПँ рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬрдмрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рдк्рд░рддिрднा рдХो рдиिрдЦाрд░ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।8 рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рдХी рдЧрдо्рднीрд░рддा рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрд╖рдп рдХा рдЕрдкрдиा рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ाрд░ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╡ рдоूрд▓्рдпों рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╡ рдкрд░िрдоाрд░्рдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै।9 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдд्рд░ों, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै।

2 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:-рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЙрд╕рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдЖрдЪрд░рдг рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫे рдЖрдЪрд░рдг рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрди рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрди рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдкूंрдЬी рдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдордХрд╕рдж рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХो рдКंрдЪाрдЗрдпों рддрдХ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд░рди् рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ंрдпрдо рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।10 рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд░рди् рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрдЪрдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдордЬрдмूрдд рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдиे рд╡िрд╡рд░рдг рдкрдд्рд░ 1835 рдоें рдирд╡ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि/рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдвांрдЪे ( NCF) 2005 рднी рд╕рднी рд╕्рдХूрд▓ рдЪрд░рдгों рдоें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рдкाрда्рдп рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдиैрддिрдХрддा рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдиी рдмेрд╕ेंрдЯ рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рднрдХ्рддि, рдЬ्рдЮाрди рд╡ рдиैрддिрдХрддा рдХे рднाрд░рддीрдп рдЖрджрд░्рд╢ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рднाрд╡рдиा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।11 рд╣ंрдЯрд░ рдХрдоीрд╢рди 1882 рднी рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдиैрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдХा рдЙрдд्рдеाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХी рдк्рд░рдХृрддि рдзрд░्рдо рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдзрд░्рдо рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕ंрд╕्рддुрддि рдХрд░рддा рд╣ै।12

4 рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо рд╡ рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुंрдмрдХрдо् рдЬैрд╕े рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░рд╣ी рд╣ै।13 рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкीрдв़ी рдХो рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕िрдж्рдзांрддों, рдоूрд▓्рдпों, рд╡िрдЪाрд░ों, рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдФрд░ рд╕िрдЦाрдиे рдХी рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рд╡ाрдж, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡ рдк्рд░ोрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ, рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПं, рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡, рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг рдЬैрд╕ी рдХुрд░ीрддिрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрдХ рд╕ाрд░्рдердХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рд╣ै।14 рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдкीрдв़ी рджрд░ рдкीрдв़ी рдХे рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЫाрдд्рд░ рдХो рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рдоाрдирдХों рдХा рдЬ्рдЮाрди рджेрдиा рд╣ै। рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЫाрдд्рд░ рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╕рддрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।15 рд░ुрд╕ो рдХे рдк्рд░рдХृрддिрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो рддрдеा рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░ो рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЬीрд╡ рдЬрди्рддुрдУं рд╕े рд╕рдорд░्рде рдоाрдирдХрд░ рдЙрдирдХा рд╣рдирди рд╡ рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рдк्рд░рддि рджрдпा, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд╡ рд╕рдоाрдирддा рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।16

5 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:-рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рддो рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдзрди рд╣ै рд╕ाрдзрдХ рдХी рдЖрдд्рдо рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдлрд▓ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдРрд╕े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЫाрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдУं, рд╡िрдЪाрд░ों рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ें। рдЪрд░्рдЪा, рд╕ंрд╡ाрдж, рд╡ाрдж рд╡िрд╡ाрдж, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрднाрдЧिрддा рд╣ेрддु рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕ूрдЪिрдд, рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╡ рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЬाрддि, рдкंрде, рд▓िंрдЧ рдФрд░ рдзрди рдХी рд╡िрднिрди्рдирддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕рднी рдХो рд╕рдоाрди рдорд╣рдд्рд╡ рджें।17 рдЦाрдж्рдп, рдЬрд▓, рдКрд░्рдЬा, рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдкैрджा рдХрд░рдиा। рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्рддा рд╡ рдЪिрди्рддрди рдкैрджा рд╣ो।

6 рд╢िрдХ्рд╖ा: рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╕ोрдЪ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै। рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╕ोрдЪ рдПрдХ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдоाрдирддा рд╡ рднाрддृрдд्рд╡ рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХे рдкाрд▓рди рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдУрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै।18

 7 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 51 рдП рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХो рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै- рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рди्рдпाрдп, рд╡िрдЪाрд░, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо рд╡ рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рд╡ рдЕрд╡рд╕рд░ рдХी рд╕рдоाрдирддा, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЧрд░िрдоा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдПрдХрддा рд╡ рдЕрдЦंрдбрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рд╡ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмंрдзुрддा। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╕्рд╡рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрддीрдХрд░рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдк्рд░рддि рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдХाрд░्рдпों рдХो рджिрд╢ाрд╣ीрди рдмрдиा рджेрддी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। 19 рд╕рдЪ्рдЪे рдиाрдпрдХों рдХो рдкрд╣рдЪाрди рджेрдХрд░ рд╡ рдЙрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рдЬрд╢्рди рдордиाрдХрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиाрдХрд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╡ рд╕рдо्рдоाрди рдмрдв़ाрдиा рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рдХे рдк्рд░рддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै, рдоूрд▓्рдп рд╕े рд╕рдордЭौрддा рди рдХрд░рдиे рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдХрд░। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЙрддрдиा рд╣ी рдорд╣ाрди рдмрдирддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░िрдоाрдг рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдоें рджेрд╢ рдк्рд░ेрдо рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ोрддी рд╣ै।

8 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЦेрд▓рдХूрдж, рдиाрдЯрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк, рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рдорддрджाрди рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЕрднिрдпाрди, рд╕рдлाрдИ рдЕрднिрдпाрди, рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдХाрд░्рдп, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдмрдЪाрд╡ рдХाрд░्рдп, рд╡рди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡, рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рдиुрдХ्рдХрдб़ рдиाрдЯрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рдЬрдирддांрдд्рд░िрдХ рднाрд╡рдиा рд╡ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡ाрдж рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдкрд░ рднी рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдХो рдЙрдж्рджेрд╢िрдХा рд╕рдордЭ рдХрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдордирд╕ा рд╡ाрдЪा рдХрд░्рдордгा рд╕े рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпुрдж्рдз рдоाрдирд╡ рдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рд╢ांрддि рдХा рдмрдЪाрд╡ рднी рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै।20 рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд░ाрд╖्рдЯ् рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рднूрдоिрдХा рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рдмрдиाрдпे рд░рдЦें рдЬिрд╕рд╕े। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЕрддीрдд рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХें рдФрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдкीрдв़ी рдЕрдкрдиे рдЕрддीрдд рд╕े рджूрд░ рди рд╣ो рдЬाрдпे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░ोрдкрдХाрд░ рдХी рднाрд╡рдиा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╡ рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुंрдмрдХрдо् рдХी рднाрд╡рдиा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ, рд╕ौंрджрд░्рдпाрдд्рдордХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ, рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╢рдХ्рддि, рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि, рд╕рдорддाрдоूрд▓рдХ рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдоाрди्рдпрддाрдПं. рд╕рдорднाрд╡ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдд्рд░ों, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд░рди् рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्рддा рд╡ рдЪिрди्рддрди рдкैрджा рд╣ो। рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдУрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдХिрд╕ी рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЙрди्рдирддि рддрднी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рдиाрдЧрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдкрд░ाрдпрдг рд╣ोंрдЧे, рдХाрд░्рдпों рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдпोрдЧ рджेंрдЧे, рддрднी рдЖрдд्рдоोрди्рдирддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдк्рд░рдЬा рдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рдеः-

1. рд╕рд░рдпू рдк्рд░рд╕ाрдж рдЪौрдмे, рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдоाрдзрд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1986, рдкृ. 137 ।
2.рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.56 ।
3. https://hi.public-welfare.com/4312740-what-is-philosophy-the-concept-role-methods-and-functions
4. рд░ाрдо рд╢рдХ्рд▓ рдкाрдг्рдбेрдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдиोрдж рдкुрд╕्рддрдХ рднंрдбाрд░, рдЖрдЧрд░ा, 1992, рдкृ.145 ।
5. рдПрди.рдЖрд░. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдиैрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдоेрд░рда, 1979, рдкृ. 78-79 ।
6. https://hi.public-welfare.com/4312740-what-is-philosophy-the-concept-role-methods-and-functions
7. https://sm.education.gov.in/hi/ministers-profile
8. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.8
9. рд╡рд╣ी, рдкृ.6
10. рдбा. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рд╕ंрд╕ाрд░ рдХाрдпрд░ों рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ.160-161
11. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.49
12. рд╡рд╣ी, рдкृ.52.
13.рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.9-10.
14. рдбा. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рдЕрд╡рд╕рд░ों рдоें рдмрджрд▓рддा рднाрд░рдд, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.51
15. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.29.
16. рд╡рд╣ी, рдкृ.55.
17. рд╡рд╣ी, рдкृ.103
18. рд╡рд╣ी, рдкृ.53-54.
19. рд╡рд╣ी, рдкृ.117-118
20. рд╡рд╣ी, рдкृ.116            

***


рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рд╕ंрдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдорд░्рд╢

рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдмोрдз рдХे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдФрд░ рдЧрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдзрдХेрд▓ рджिрдП рдЧрдП рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЖрд░ोрд╣ рдЕрд╡рд░ोрд╣ рдХ्рд░рдо, рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों, рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдоाрдирд╡ीрдп рдоाрдирд╕िрдХрддा, рддрдиाрд╡ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рд╕े рдЙрдкрдЬे рд╕ंрдд्рд░ाрд╕, рдиिрд░ाрд╢ा, рдХुंрдаा рдЬैрд╕ी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдФрд░ рдЕрди्рдп рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै। рд╡े рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рд╕े рдЬुрдб़े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕े рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд▓ोрдЧों рдХे рд░рд╣рдиे рд╕рд╣рди, рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп, рдЙрдирдХी рдЖрд╕्рдеा-рдиिрдЬрддा, рдЙрдирдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдПँ, рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ, рдЖрд╢ंрдХाрдПँ рд╕рднी рдЙрд╕рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЗрди рд╕рднी рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рд╕рдЬрдЧрддा рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рдоें рд╕рдоेрдЯ рд▓ेрддे рд╣ैं рдк्рд░рдмुрдж्рдз рдЪिंрддрдХ рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдЕрдкрдиी рдЬाрдирджाрд░ рдФрд░ рд╢ाрдирджाрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░рд╡ाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी। рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЧुрд░ु рдирдЧрд░ी рдЕрдоृрддрд╕рд░ рдкंрдЬाрдм рд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдбीрдПрд╡ी рдХॉрд▓ेрдЬ рдЕрдоृрддрд╕рд░ рдХे рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ. рдХिрд░рдг рдЦрди्рдиा рдж्рд╡ाрд░ा рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рдкрд░ рд╕ंрдкाрджिрдд рдЧ्рд░ंрде *рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдпुрдЧ рдмोрдз* рдкрд░ рдЖрдпोрдЬिрдд "рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╡िрдорд░्рд╢" рдоें। 

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣िंрджी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЖрднाрд╕ी рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдкंрдЬाрдм рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдЕрдж्рднुрдд рдпोрдЧрджाрди рдкрд░ рдкрджрдорд╢्рд░ी рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рдбॉ. рд╣рд░рдорд╣ेрди्рдж्рд░ рд╕िंрд╣ рдмेрджी, рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрдж् рдФрд░ рдЪिंрддрдХ рдбॉ. рдпोрдЧेрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╢рд░्рдоा рдЕрд░ुрдг рдЬी, рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЖрдЧрд░ा рдХे рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЕрдиिрд▓ рдЬोрд╢ी, рдХैрдо्рдм्рд░िрдЬ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд▓ंрджрди рдпू рдХे рд╕े рдбॉ. рдЕрд░ुрдгा рдЕрдЬीрддрд╕рд░िрдпा рдЬी рдиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдмेрд╣рдж рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрдд рддाрд░्рдХिрдХ рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдд्рдордХ рд╡рдХ्рддрд╡्рдпों рдоें рдмрддाрдпा рдХि рдЬीрд╡рди рдХी рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдкрд░्рд╡рддीрдп рдЕंрдЪрд▓ों рдоें рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╕ृрдЬрди рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдмрд╣ुрдд рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдкрд░्рд╡рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों, рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдирдЧрд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рднी рддрдоाрдо рд╡िрд╖рдорддाрдУं рдЙрд▓рдЭрдиों рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рддो рдЬीрд╡ंрддрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ी рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рд╢ाрд╕рдирддंрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों, рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдХुंрдаा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рднी рдк्рд░рддрдзрд╡рдиिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдкांрдЪ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдбॉ. рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рдбॉ. рд╢ैрд▓ेрд╢ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдбॉ. рдоोрд╣рди рдХांрдд рдЧौрддрдо, рдбॉ. рдЕрд░ुрдгा рдЕрдЬीрддрд╕рд░िрдпा рдбॉ. рдЕрд░्рдЪрдиा рдкैрди्рдпूрд▓ी рдЬी рд╕рд╣िрдд рднाрд░рдд рд╕े рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЕрдиिрд▓ рдЬोрд╢ी рдЬी рд╡ рдкंрдЬाрдм рдХे рдмрд╣ुрдд рдоेрдзाрд╡ी рдирд╡ोрджिрдд рдХिрди्рддु рдк्рд░ौрдв рдХрд▓рдо рдХे рдзрдиी рд▓ेрдЦрдХों рдк्рд░िंрд╕िрдкрд▓ рдбॉ. рд╕ीрдоा рдЕрд░ोрдб़ा, рдбॉ. рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░, рдбॉ. рдЕрддुрд▓ा рднाрд╕्рдХрд░, рдбॉ. рдЬ्рдпोрддि рдЧोрдЧिрдпा, рдбॉ. рджीрдк्рддि рд╕ाрд╣рдиी, рдбॉ. рд╕ंрдЬрдп рдЪौрд╣ाрди, рдбॉ. рджीрдкрдХ рдХुрдоाрд░, рдбॉ. рдЕрдиुрдкाрдд, рдбॉ. рд╕ीрдоा рд╢рд░्рдоा, рдбॉ. рд╕рд░ोрдЬ рд╢рд░्рдоा рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдбॉ. рдХिрд░рдг рдЦрди्рдиा рдиे, рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдбॉ. рдХрдорд▓ेрд╢ рд╕рд░ीрди рдиे, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╕े рдбॉ. рдкрдаाрди рд░рд╣ीрдо рдЦाрди рдиे, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рдбॉ. рд░ूрдкाрд▓ी рджिрд▓ीрдк рдЪौрдзрд░ी рдиे, рд╣िрдоाрдЪрд▓ рд╕े рдбॉ. рд░рд╡ि рдХुрдоाрд░ рдЧौंрдб рдиे рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों, рдХाрд╡्рдп рдЧ्рд░ंрдеों, рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрддाрддों, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдХृрддिрдпों рдкрд░ рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдд्рдордХ, рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ, рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЖрд▓ेрдЦ рд▓िрдЦे рд╣ैं рдЬिрдирдХे рд╡ृрд╣рдж рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡рдХ्рддाрдУं рдиे рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╡ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ूрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдмрддा рдХрд░ рдбा рдХिрд░рдг рдЦрди्рдиा рдХो рдЙрдирдХे рд╢्рд░рдорд╕ाрдз्рдп рд╕ंрдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рдмрдзाрдИ рджी।

 рдЗрд╕ рдЖрдпोрдЬрди рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдирд╡ाрдЪाрд░ी рдкрдХ्рд╖ рдЗрд╕рдоें рд╕्рд╡рдпं рд╕рдЪेрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдкुрд╕्рддрдХ рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рдХिрд░рдг рдЦрди्рдиा рд╕рд╣िрдд рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд▓ेрдЦрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЙрдирдХे рд╢्рд░рдорд╕ाрдз्рдп рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рд╣ाрд░्рджिрдХ рдЖрднाрд░ рдк्рд░рдХрдЯीрдХрд░рдг рдпुрдХ्рдд рд╕рдо्рдмोрдзрди рд░рд╣ा। рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд▓ेрдЦрдХों рдХी рд╕рдзी рд╣ुрдЗ рд▓ेрдЦрдиी, рд╕рдо्рдкुрд╖्рдЯ рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рд╢рдм्рдж рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрд╕ी рднी рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рддाрдХрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡िрдЪाрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╢рдХ्рддि рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╢рдм्рдж рд╕ाрд░्рдердХ рд╡ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдиे рдоें рдЙрд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрддे рд╣ैं। рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдХिрди्рддु рдЙрд╕ рдХी рдХрд▓рдо рдХो рдк्рд░ौрдврддा рддीрдХ्рд╖्рдгрддा рдФрд░ рд╕ाрд░्рдердХрддा рд╡рд╣ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпां рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддीं рд╣ैं рдЬिрдирд╕े рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै।рдЬो рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрд╕ी рдоें рд╕े рд╕ृрдЬрди рдХा рд╕्рд░ोрдд рдвूंрдв рд▓ेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рдмрдирддा рд╣ै। рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХे рд╕ाрде рдирд╡ोрджिрдд рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рд╕рджैрд╡ рд╕рд░्рд╡े рднрд╡рди्рддु рд╕ुрдЦिрди: рд╕рд░्рд╡े рд╕ंрддु рдиिрд░ाрдордпा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рдХो рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рд▓ेрдЦрди рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рддाрдХि рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдХрднी рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕рдордп рдЖрдПрддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдиे рдоें рдкूрд░्рдгрддः рд╕рдорд░्рде рд╣ो। рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдбॉ. рдХिрд░рдг рдЦрди्рдиा рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдирд╡ोрджिрдд рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХो рдПрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░ рдЙрдирдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рджेрдиे рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХो рдФрд░ рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдХी рд╕рдо рд╡िрд╖рдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╕ंрдпрдо рд╕े рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХी рддрд░рдл рд▓े рдЬाрдиे рдХी рджрдХ्рд╖рддा рдкрд░ рд╕ाрдзुрд╡ाрдж рдХрд╣ा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрднाрд░ рднी рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा।

 рд╢्рд░ी рдиाрд░ाрдпрдг рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдХो рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдмрддाрдпा рдЬो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдкुрдЦ्рддा рдХрд░ рдЪुрдХे рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдоंрдЪों рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рднी рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुрдЪाрд░ू рд╕ंрдЪाрд▓рди рджाрдпिрдд्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрд╢िрд▓्рдкी рдбॉ. рдЕрд▓рдХा рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рдиिрднाрдпा। рдбॉ. рдЕрд▓рдХा рдЬी рдиे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рдХ्рддा рдХे рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдХो рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рдХाрд╡्рдп рдкंрдХ्рддिрдпों рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдо्рдоोрд╣рдХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд╕ाрд░े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХिрдпा।

 рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕े рдбॉ. рд╕ंрдз्рдпा рд╕िंрд╣ рдЬी рдиे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣िंрджी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЖрднाрд╕ी рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╕рдлрд▓рддрдо рд░ूрдк рд╕े рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдкूрд░ी рдЖрдпोрдЬрди рд╕рдоिрддि рдХा рд╕ाрджрд░ рд╡ рд╕्рдиेрд╣िрд▓ рдзрди्рдпрд╡ाрдж рдЬ्рдЮाрдкिрдд рдХिрдпा рддрдеा рдРрд╕े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХी рдиिрд░ंрддрд░рддा рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рдЬो рдПрдХ рд╣ी рдоंрдЪ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рд╕ृрдЬрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рд╕े рд╣рдо рд╕рднी рдХो рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░рд╡ाрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдбॉ. рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рднी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдФрд░ рд╕ंрдмोрдзрди рд╕े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд╢ोрднा рдмрдв़ाрдиे рдкрд░ рд╣ाрд░्рджिрдХ рдЖрднाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рдФрд░ рдкुрд╕्рддрдХ рд╕ंрдкाрджрди рдкрд░ рдбॉ. рдХिрд░рдг рдЦрди्рдиा рдХो рднी рдмрдзाрдИ рджी।

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ ‘рдиिрд╢ंрдХ’ рдХा ‘рдЕंрддрд╣ीрди’: рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com


рд╕ाрд░ांрд╢ः- рд╕рдоाрдЬ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрдиे рдХा рддрд░ीрдХा, рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЙрдирдХा рд╕рдоुрджाрдп, рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЙрдирдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдФрд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░, рдЙрдирдХी рдЖрд╢ंрдХाрдПँ, рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдЖрджि рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рдПрдХ рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЗрдХाрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдо рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдЫिрдкा рд╣ुрдЖ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдеाрдУं рдХा рдмोрдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдирддा рд╡िрднेрджीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рд╕े рджूрд░ рдЧ्рд░ाрдо рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрди рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧाँрд╡ рдХा рдПрдХ рднूрддрдХाрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै, рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै рддाрдХि рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд╣ै। рдЧाँрд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै। рдЧाँрд╡ рд╣рдоाрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд░ीрдв़ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं। рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдкрди्рдирддा рдЙрдирдХी рдкूंрдЬी рд╣ै। рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рдХрдерди рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдШрдЯिрдд рд╕рдд्рдп рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╢िрд▓्рдкी, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдиाрд░ी рдЪेрддрдиा рдХा рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЧрд░ीрдмी, рд▓ाрдЪाрд░ी рдХो рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд▓ाрд▓рди рдкाрд▓рди рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдХो рджिрдЦाрдпा рд╣ै, рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣рддрдк्рд░рдн рд╡ाрдгी рдХो рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ाрд▓ा рдЬैрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдк्рд░ेрд░рдгा рджी рд╣ै рддрдеा рд╕рдордп рдХी рдирдм्реЫ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХे рдЬीрд╡рди рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХा рднोрд▓ाрдкрди, рд╕рд░рд▓рддा рд╡ рдиिрд╢्рдЫрд▓рддा рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд░рдЪा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдЦрдб़े рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрднी рди рдХрднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдкाрдПрдЧा। 

рдмीрдЬ рд╢рдм्рджः- рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг, рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ, рдЖрдд्рдоीрдпрддा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдзрд░्рдорд╡ाрдж рднाрд╡ाрдд्рдордХ।

рдоूрд▓ рдк्рд░рддिрдкाрджрдиः- рд╕рдоाрдЬ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрдиे рдХा рддрд░ीрдХा, рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЙрдирдХा рд╕рдоुрджाрдп, рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЙрдирдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдФрд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░, рдЙрдирдХी рдЖрд╢ंрдХाрдПँ, рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдЖрджि рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рдЬाрддीрдпрддा рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рдЦाрдирдкाрди, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЬैрд╕े рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рддрдеा рдЕрди्рдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рдоें рдПрдХрд░ूрдкрддा рд╣ोрдиे рд╕े рднिрди्рдирддा рдХा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡рд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдоें рд▓рдЧे рд╣ो рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХा рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рдПрдХ рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЗрдХाрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдо рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдЫिрдкा рд╣ुрдЖ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдеाрдУं рдХा рдмोрдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рдХी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднाрд░рдд рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рдХो рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ाрдо рдШрд░ рдФрд░ рднूрдоि рд╕े рдк्рдпाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╡рд╣ рдЧрд░्рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै।1 рдЧाँрд╡ рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рд░рд╣рдиे рдФрд░ рд╕ाрдоाрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиे рдоें рдФрд░ рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрдИ рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा। рдЬрдирддा рд╡िрднेрджीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рд╕े рджूрд░ рдЧ्рд░ाрдо рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрди рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп, рд░ीрддि -рд░िрд╡ाрдЬ, рдк्рд░рдеाрдПँ, рд░ूрдв़िрдпाँ, рднाрд╖ाрдПँ, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рдЬीрд╡рдирдзाрд░ा, рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рд╕рдм рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдПрдХрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдм рдЧाँрд╡ рдоें рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рд╕ंрдХрдЯ, рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╣ो рдХिрд╕ी рд╡ैрдзाрдиिрдХ рдиिрдпрдоों рдХा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиा рд╣ो, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиाрдиा рд╣ो, рдЧाँрд╡ рдоें рдбрдХैрддी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ो рдпा рджो рдЧाँрд╡ों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ो। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧाँрд╡ рдХा рдПрдХ рднूрддрдХाрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै, рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै рддाрдХि рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд╣ै।

рднाрд░рдд рдЧाँрд╡ों рдХा рджेрд╢ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рджेрд╢ рдХी рдЖрдмाрджी рдХा 67% рдЕрднी рднी рдЧाँрд╡ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдЧाँрд╡ों рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ुंрджрд░рддा рджेрдЦрддे рд╣ी рдмрдирддी рд╣ै, рд╣рд░े рднрд░े рдЦेрддों рдХे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдлूрд▓ों рдХा рд▓ाрд╡рдг्рдп, рджूрд░ рджूрд░ рддрдХ рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдоाрджрдХ рдЦुрд╢рдмू, рдШрд░ рдХे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХा рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиा, рд╕ाрджрдЧी рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдХेंрдж्рд░ рдХे рдЪाрд░ों рдФрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣िрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдкрд╕ рдоें рдмंрдзे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рднूрднाрдЧ рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ी рднी рдЫोрдЯे рдпा рдмрдб़े рд╕рдоूрд╣ рд╕े рд╣ै рдЬिрдирдоें рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рд╕рдорд░ूрдкрддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдоाрдирддा, рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕рдорди्рд╡рдп, рд╕рд░рд▓рддा рдПрд╡ं рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рднाрд╡рдиा рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ोрддी рд╣ै।2 рдЧाँрд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╕рджिрдпों рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдЖрдЬ рднी рдЬीрд╡िрдд рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЕрддिрдеिрдпों рдХा рдЧрд░्рдордЬोрд╢ी рд╕े рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рднी рдХाрдлी рджोрд╕्рддाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рддीрдЬ, рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд░ाрдорд▓ीрд▓ा, рдХрдардкुрддрд▓ी рдХा рдиाрдЪ, рдиौрдЯंрдХी рдЖрджि рд░ंрдЬрди рдХे рд╕рд╕्рддे рд╕ाрдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ुрдЦ рджुрдЦ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ рдмрдирддे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ाрджा, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдХрдо рдЦрд░्рдЪ рдоें рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдпोрдЧ्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
 рдЧाँрд╡ рд╣рдоाрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд░ीрдв़ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╣ैं। рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд рдХे рд▓िрдП рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ृрдЬрди рдХृрд╖рдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдХृрд╖рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдиिрд░ोрдЧ, рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдФрд░ рд╣ृрд╖्рдЯ рдкुрд╖्рдЯ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджрддा рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЕрдзिрдХ рджृрдв़ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдЧुрдг рдоाрдирд╡ рдк्рд░ाрдгी рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд╡ंрд╢ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдкिрддा рд╕े рдЙрд╕рдХे рдкुрдд्рд░ рдХो рдоिрд▓рдиे рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрдЧाрдоी рдкीрдв़ी рдоें рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं।3 рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं।
рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдПрдХ рд▓рдШु рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЗрдХाрдИ рд╣ै। рд╕рджैрд╡ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡ृрдд्рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рднाрд╡рдиा рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧी рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЬрди्рдо рджेрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рд▓ोрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд▓ोрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕рдоाрдирддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рднी рд╕ंрд▓िрдк्рддрддा рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕ рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╕рдоाрди рдзрд░्рдо рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрдирддा рд╕े рд╕ुрджूрд░ рд╕ाрджрдЧी рдоें рд░рдоा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╕ाрджा рд╡ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЯूрдЯрдиे рд╕े рдмрдЪाрдиा рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЕрди्рдп рдкрд░िрд╡ाрд░ों рд╕े рдЧोрдкрдиीрдп рд░рдЦрдиे рдХा рднी рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।4 рдШрд░ рдХा рдоुрдЦिрдпा рдЕрдкрдиा рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдордЭрдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдПрдХрддा рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдХो рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि, рдд्рдпाрдЧ, рдзैрд░्рдп рдЖрджि рднाрд╡рдиाрдПँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЕрдзिрдХ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╡िрдШрдЯрди рди рдХेрд╡рд▓ рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдирд╡ीрдирддा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рди्рдпूрдирддा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рджेрд╡ी рджेрд╡рддाрдУं рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा, рдкрд░्рджा рдк्рд░рдеा, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╣рд░ рдиौрдХрд░ी рд╕े рд░ोрдХрдиा рдЖрджि рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рдЬो рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЧिрд░ी рд╣ुрдИ рджрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЬрдХрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрди рд╕рдм рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕ी рдЕрдиेрдХ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдХुрд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдиे рд░рд╣рддे рд╣ैं рддрдеा рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджिрддा рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддे рд╣ैं।5 рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдХी рдЬाрддिрд╡ाрдж рдФрд░ рдзрд░्рдорд╡ाрдж рдоें рдЕрдЯूрдЯ рд╢्рд░рдж्рдзा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдирдИ рдЪीрдЬों рд╕े рджूрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдзрд░्рдо рдкрд░ाрдпрдг рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ीрдоिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЙрд╕े рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд░рдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рднी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдирд╣ीं рдкрдирдк рдкाрддा।

рд╕рдордп рдмрджрд▓рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рдЬीрд╡рди рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рдЪेрддрдиा рдХो рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों, рд╡िрдж्рд░ूрдкрддाрдУं, рдж्рд╡ंрдж्рд╡ों рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ी рдЬрдирддा рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдпंрдд्рд░рдгा рдХो рд╡ाрдгी рджेрдиे рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдлрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрдзाрдУं рдоें рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрдж्рдпा рдмрди рдЧрдИ рд╣ै।6

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫрдЯрдкрдЯाрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдЬो рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ैं, рд╡े рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं:-
 рдоैं рдЕрдирдордиा рд╕ा рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा, рдЕрдкрдиे рд╣ी рднीрддрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЦोрдЬ рд░рд╣ा।

рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╡рд░्рдг्рдп рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдкрд░िрд╕्рдеिрддि, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕рд╣рдпोрдЧ, рдЕрдиुрднрд╡, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЬीрд╡рди рднрд░рдкूрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдбा.рдЛрд╖рднрджेрд╡ рд╢рд░्рдоा рдиे рдЕрдкрдиी рдЬ़рдоीрди рд╕े рдЬुрдб़े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рдиिрд░рднिрдоाрди, рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡рднाрд╡ी, рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдЪा рдХрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд╣ा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЙрджाрд░рддा рд╡ рдЙрджाрдд्рддрддा рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦा, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдЭрдмूрдЭ рдФрд░ рдкैрдиी рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдЬीрд╡рди рдХा рд▓ंрдмा рд╕рдордп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рдХो рджेрдиे рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдлрд░ рд╕рд╣рдЬ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा।7

рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рджेрд╡ рд╕िंрд╣ рдкोрдЦрд░िрдпा рд╕े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рд╣ुрдИ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдмाрддрдЪीрдд рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕рдлрд░ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдоुрдЭे рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдорди рдоें рдЬрдм рдХोрдИ рдХрд╣ीं рднी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рд╣ोрддी рдеी рддो рдоैं рд▓िрдЦрддा рдеा рд╢ुрд░ू рд╕े рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╣ैं, рдЬो рд╣рдоाрд░ी рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рдоैंрдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиिрд▓ рдЬोрд╢ी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдоें рдХрд╣ा рдеा рдХि "рдиिрд╢ंрдХ рд▓िрдЦрддे рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдиिрдЬी рд╣ोрдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдЬो рдЬिрдпा рд╡рд╣ рд▓िрдЦा рд╣ै, рд▓ेрдЦрди рдХो рдЬीрд╡рди рдмрдиा рдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं। рдЖрдк рднी рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХो рдЬाрдирддे рд╣ोंрдЧे рдЬो рдмिрдиा рд▓ाрдЧ рд▓рдкेрдЯ рдХे рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдкрди्рдирддा рдЙрдирдХी рдкूंрдЬी рд╣ै। рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЪिрди्рддा рдХрд░рддे рд╣ैं।"8 рдбॉ рдЕрд░ुрдг рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै, " рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ाрд░्рдердХ рдФрд░ рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рд╕рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рдХाрд▓рдЬीрд╡ी рдФрд░ рджीрд░्рдШ рдЬीрд╡ी рд╣ो рдкाрддी рд╣ै। рдоेрд░ा рддो рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдЬैрд╕े рдд्рдпाрдЧ, рд╕рдорд░्рдкрдг, рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдмोрдз, рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдХ рдиिрд╖्рдаा рдЖрджि рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдЙрдирдХे рд╕рднी рдкाрдд्рд░ों рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै।" рдмрдЯोрд╣ी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡ंрддрддा рдФрд░ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣рд░िрдоोрд╣рди рдЙрдирдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдХी рд╕рд╣рдЬрддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд░ाрдЬрдиेрддा рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдИ рдХा рд╕्рдиेрд╣ рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ी рд╣ै, "рдоुрдЭे рдиिрд╢ंрдХ рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рджृрдв़ рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि рдкрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпрд╕्рддрддाрдУं рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рднी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдЦрдб़े рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрднी рди рдХрднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдкाрдПрдЧा।"9 

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рдбॉ. рдП.рдкी.рдЬे. рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдХी рдЯिрдк्рдкрдгी рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै, " рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдмाрдз рдЧрддि рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпाрдд्рд░ा рд╣िंрджी рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдФрд░ рд╢्рд░ी рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░ рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ेрдЧी। рдРрд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓ोрдЧों рдоें рджेрд╢рднрдХ्рддि рдХा рдЬрдЬ्рдмा рдкैрджा рдХрд░рддी рд╣ैं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдм рддрдХ рдбेрдв़ рджрд░्рдЬрди рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЙрдирдХी рдк्рд░рдЦрд░рддा, рд╕ंрдХрд▓्рдкрд╢ीрд▓рддा, рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рджेрддी рд╣ैं, рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдРрд╕ी рдХृрддिрдпों рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдЧौрд░рд╡ рдмрдв़ाрдпा рд╣ै।"10 

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рдХрдерди рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдШрдЯिрдд рд╕рдд्рдп рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдоौрд▓िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзा рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрдоाрдо рд╡िрдзाрдУं рдХрд╡िрддा, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЦंрдбрдХाрд╡्рдп, рд▓рдШु рдХрд╣ाрдиी, рдкрд░्рдпрдЯрди, рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрддांрдд, рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдо्рдоाрдирдЬрдирдХ рд╕्рдеाрди рджिрд▓ाрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХी рднाрд╡рдиा рдХूрдЯ-рдХूрдЯ рдХрд░ рднрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХрдИ рднाрд╖ाрдУं рдЬрд░्рдорди, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдл्рд░ेंрдЪ, рднाрд░рдд рдХी рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧू, рдХрди्рдирдб़, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдорд░ाрдаी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдкंрдЬाрдмी рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЖрджि рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдордж्рд░ाрд╕, рдЪेрди्рдирдИ рдФрд░ рд╣ैंрдмрд░्рдЧ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЕрдм рддрдХ рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рдзрд░ рддिрд╡ाрд░ी, рдбॉ. рд╡िрдирдп рдбрдмрд░ाрд▓, рдбॉ.рдирдЧेंрдж्рд░, рдбॉ. рд╕рд╡िрддा рдоोрд╣рди, рдбॉ. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░, рдбॉ. рдпोрдЧेंрдж्рд░ рдиाрде рд╢рд░्рдоा рдЕрд░ुрдг, рдбॉ. рд╕ुрдзाрдХрд░ рддिрд╡ाрд░ी рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдд्рдордХ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЧрдв़рд╡ाрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХुрдоाрдКं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдордж्рд░ाрд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрдордмрд░्рдЧ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЬрд░्рдордиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд▓рдЦрдирдК рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоेрд░рда рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрд░ी рднी рд╣ै। ‘рджेрд╢ рд╣рдо рдЬрд▓рдиे рдиा рджेंрдЧे’ рд░рдЪрдиा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рд╢्рд░ी рдЬ्рдЮाрдиी рдЬैрд▓ рд╕िंрд╣ рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рднрд╡рди рдоें рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। ‘рднूрдоि рдХे рд▓िрдП’ рд░рдЪрдиा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉ. рд╢ंрдХрд░ рджрдпाрд▓ рд╢рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ुрдИ। ‘рддेрд░े рд▓िрдП’ рд░рдЪрдиा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉ. рдП.рдкी.рдЬे. рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рд╣ुрдП।рдЕंрддрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдХ्рдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдСрдл рд╕ाрдЗंрд╕ рдХी рдоाрдирдж рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдП। рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХे рдХाрд░рдг рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЙрдкрд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рднैрд░ों рд╕िंрд╣ рд╢ेрдЦाрд╡рдд рд╕े рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрднाрд░рддी рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓ा।‘рдХोрдИ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдирд╣ीं’ рд░рдЪрдиा рдХे рд╡िрдоोрдЪрди рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдбॉ. рд░ाрдоाрдиंрдж рд╕ाрдЧрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдЪेрддा рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдП। рдоुрдХ्рдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдСрдл рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЬрд░्рдордиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╣ाॅрд▓ैंрдб, рдиाрд░्рд╡े, рд░ूрд╕ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рд╣ेрддु рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдирд╡ाреЫा рдЧрдпा рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рдд рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоैрдд्рд░ी рд╕рдоिрддि рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди, рд▓ोрдХ рдХрд▓ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднूрд╖рдг рд╕рдо्рдоाрди, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдЙрдд्рдеाрди рд╕рдоिрддि рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЧрдв़ рд░рддрди рд╕рдо्рдоाрди’, рд╣िрдоाрд▓рдп рд░рдХ्рд╖ा рдоंрдЪ рдЪंрдбीрдЧрдв़ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी ‘рдкुрдд्рд░ рд╕рдо्рдоाрди’, рджेрд╢ рд╡िрджेрд╢ рд╕े 300 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдП।11

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣-рд░ोрд╢рдиी рдХी рдПрдХ рдХिрд░рдг, рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЗрдЪ्рдЫा, рдХ्рдпा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा, рднीрдб़ рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै, рдПрдХ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी, рдЦрдб़े рд╣ुрдП рдк्рд░рд╢्рди, рд╡िрдкрджा рдЬीрд╡िрдд рд╣ै, рдоेрд░े рд╕ंрдХрд▓्рдк, рдЕрди्рддрд╣ीрди, рд╡ाрд╣ реЫिрди्рджрдЧी рдоुрдЦ्рдп рд╣ैं।
рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рдЦрд░рддा рдФрд░ рдк्рд░рднрд╡िрд╖्рдгुрддा рдХा рд╢рдм्рдж рдЪिрдд्рд░ рдкाрдардХ рдХे рдоाрдирд╕ рдоें рдмрдирддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рдеों рдоें рдиिрдЬी рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпे рд╣ुрдП рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рд╡िрдкुрд▓ рдХृрддिрдд्рд╡ рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд▓ेрдХрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдЬ्рдпोрддि рдЬрд▓ाрддी рд╣ैं। рд╕ुрдзांрд╢ु рд╢ुрдХ्рд▓ा рдЬी рдиे рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै, "рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рд░िрд╢्рддे рдХो рджिрдЦाрддी, рд╕рдордЭाрддी рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рдЗрдирдХी рднाрд╖ा, рдЗрдирдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдЕрд░्рдеाрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЫाрдпा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕ाрджрдЧी рдФрд░ рддाрдЬрдЧी рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рднाрд╖ा рдоें рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХी рддрдоाрдо рдЙрд▓рдЭрдиों, рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рдЬीрд╡ंрддрддा рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।"12

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣рджрдпрд╡ाрдж рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдХा рднी рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬीрд╡рди рдмोрдз рдХो рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╡ реЫрдоीрди рд╕े рдЬुреЬाрд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдХे рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै। 
рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╢िрд▓्рдкी, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХो рдмुрдиा рд╣ै। рдбॉ. рдмी. рдПрд▓. рдЧॉрдб рдЬी рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЕंрддрд╣ीрди рдХो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЬрдирдХृрддि рд╣ोрдиे рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиा рдХि рдиिрд╢ंрдХ рдХा рдЬीрд╡рди рдЕрдиंрдд рд╕ीрдоा рддрдХ рдЕрдирдЧिрдирдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрди-рдЬрди рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдХी рдФрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рдарддрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХा рдоाрдирджंрдб рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।"13 

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рд░ुрдкाрдпिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं рдЬोрдХि рдЖрд╢ाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕्рдд्рд░ी рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдоंрдЧрд▓ा, рдХुंрддी, рдЕрдиुрд░ाрдзा, рд░ाрдордХрд▓ी, рдЬूрд▓ी рдЖрджि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиाрд░ी рдХी рдоूрдХ рд╡ेрджрдиा рдХो рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै рд╡ рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмी рдмрдиाрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХी рд╣ै। рдиाрд░ी рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрдХрдЯों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдХे рдиिрд░्рднीрдХ рдЕрдиाрдЪाрд░ों рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпा рд╣ै рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдиाрд░ी рдЪेрддрдиा рдХा рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдЕрдиुрднрд╡рдЬрдЧрдд рд╕े рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рднाрд╖ा рдЙрдирдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рдЙрдирдХी рдкाрдд्рд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиाрд░ी рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЬीрд╡рди рдХा рдоूрд▓ рдоंрдд्рд░ рдоाрдирддे рд╣ैं।14 

рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЬрдирддा рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░ीрдм рдордЬрджूрд░ рдХрднी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░, рдХрднी рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдордиाрдиे рдкрд░, рдХрднी рдЬрди्рдо рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдШрд░ рдХा рдЦрд░्рдЪा рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ाрд▓ा рд╕े рд╡рд╣ рдкैрд╕े рдЙрдзाрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЧрд░ीрдмी, рд▓ाрдЪाрд░ी рдХो рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд▓ाрд▓рди рдкाрд▓рди рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рдЭुрдордХी рдХे рдкिрддा рдХो рд╡्рдпрд╕рди рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕рд╣ाрдп рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЧ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрддрдиा рдиिрд░्рджрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं? рдЗрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдкाрдардХों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЦोрд▓ рдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдЭुрдордХी рдЪाрд░ рднाрдИ-рдмрд╣рдиों рдоें рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд░ेрд▓рд╡े рд▓ाрдЗрди рд╕े рд▓рдЧी рдЭुрдЧ्рдЧिрдпों рдоें рдоाрддा рдкिрддा рдХे рдкाрд╕ рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ै। рдкिрддा рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рддे рдФрд░ рдЬो рдХрдоाрддे рд╢ाрдо рдХो рдЙрд╕े рд╢рд░ाрдм рдоें рдЧрдоाрдХрд░ рдЖрддे рд╣ै। рдЪाрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкाрд▓рдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдЭुрдордХी рдХी рдоाँ рдкрд░ рдЖрди рдкреЬी। рдЭुрдордХी рдХी рдоाँ рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рдШрд░ों рдоें рдЭाрдб़ू рдмрд░्рддрди рдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдкेрдЯ рднрд░рдиे рд▓ाрдпрдХ рддो рдХрдоा рд╣ी рд▓ेрддी। рдиिрд╢ांрдд рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░рддें рдоेрд╣рдирдд рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг рдХрд░рддी рд╣ैं, " рдкिрддा рдХे рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рдХी рдЖрджрдд рдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмेрд░рд╣рдоी рд╕े рдкीрдЯрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдмрдЪ्рдЪे рдкिрддा рдХी рдЧाрд▓िрдпाँ рдЦाрдиे рдХे рдмाрдж рдоाँ рдХी рддрд░рдл рдмрдб़े рдк्рдпाрд░ рд╕े рдиिрд╣ाрд░рддे। рдоाँ рдХी рдЪीрдЦ-рдкुрдХाрд░ рд╕ुрди рдмрдЪ्рдЪे рд╕рд╣рдо рдЬाрддे।рд╡рд╣ рднी рдЬोрд░ рдЬोрд░ рд╕े рдЪीрдЬ рдХрд░ рдоाँ рдХे рд╕ुрд░ рд╕े рд╕ुрд░ рдоिрд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे"15

 рдЭुрдордХी рдЬोрдХि рднोрдЬрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХिрддрдиी рд▓рд▓рдЪाрдП рдирдЬрд░ों рд╕े рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡ाрдж рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддी рд╣ै, "рдЭुрдордХी рдиे рдРрд╕ा рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдЦाрдиा рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдирд╣ीं рдЦाрдпा рдеा? рдмрдб़े рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рд╡рд╣ рд░ाрдпрддे рдХी рдкрдд्рддрд▓ рдЪाрдЯ рд░рд╣ी рдеी, рд░ाрдпрддा рддो рддो рдЦрдд्рдо рд╣ो рд╣ी рдЪुрдХा рдеा рд╕ाрде рд╣ी рдкрдд्рддрд▓ рдкрд░ рдкрдб़े рдЙрд╕рдХे рдиिрд╢ाрди рднी рдЭुрдордХी рдХे рдЙрдзрд░ рдоें рд╕рдоा рдЪुрдХे рдеे рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдорди рдиा рднрд░ा।"16 рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рдоें рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣рддрдк्рд░рдн рд╡ाрдгी рдХो рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдЧрд░ीрдм рдордЬрджूрд░ рдХрднी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░, рдХрднी рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдордиाрдиे рдкрд░, рдХрднी рдЬрди्рдо рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдкрд░, рдШрд░ рдХा рдЦрд░्рдЪा рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП, рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд▓ाрд▓ा рд╕े рд╡рд╣ рдкैрд╕े рдЙрдзाрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рддो рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди рд╕рдд्рдп рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЭुрдЧ्рдЧी рдмрд╕्рддी рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдЭांрд╕े рдоें рдлंрд╕ाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ाрд▓ा рдЬोрдХि рдЕрди्рддрд╣ीрди рдпाрдд्рд░ा рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।, "рдордЬрджूрд░ рди рддो рдм्рдпाрдЬ рдХा рд╣िрд╕ाрдм рд▓рдЧाрдиा рдЬाрдирддे, рди рдХिрд╕ी рд╕े рдкूрдЫрддे। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рддो рд▓ाрд▓ा рднрдЧрд╡ाрди рдХे рд╕рдоाрди рдеा। рд╡рд░рдиा рдХौрди рджेрддा рдЙрди्рд╣ें рдЙрдзाрд░? рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ рдмाрдд рдеी рдХि рдЙрдзाрд░ рдХी рд░рдХрдо рдЬрдм рдЪुрдХाрдпे рди рдЪुрдХрддी рддो рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдХे рдмीрд╡ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╣ी рд▓ाрд▓ा рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░ рдХрд░्рдЬ рдЙрддाрд░рдиा рд╣ोрддा। рд╕ुрдмрд╣ рдХे рдЭुрдЯрдкुрдЯे рдоें рдоें рд▓ोрдЧों рдиे рдХрдИ рдмाрд░ рд▓ाрд▓ा рдХे рдШрд░ рд╕े рдХिрд╕ी рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдХी рдмीрд╡ी рдпा рдмेрдЯी рдХो рдиिрдХрд▓рддे рджेрдЦा рдеा।"17 

рд▓ाрд▓ा рдЬैрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдк्рд░ेрд░рдгा рджी рд╣ै рддрдеा рд╕рдордп рдХी рдирдм्реЫ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЬрдХрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрди рд╕рдм рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा, рдкрд░्рджा рдк्рд░рдеा, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╣рд░ рдиौрдХрд░ी рд╕े рд░ोрдХрдиा рдЖрджि рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। 

рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджрддा рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЕрдзिрдХ рджृрдв़ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдЧुрдг рдоाрдирд╡ рдк्рд░ाрдгी рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं। рд▓ाрд▓ा рдХी рдирдЬрд░ рдЬैрд╕े рд╣ी рд▓ुрднाрдпा рд░ाрдо рдХी рдмेрдЯी рдЭुрдордХी рдкрд░ рдкрдб़рддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдкрдиे рд╕ंрдЬोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд▓ाрд▓ा рдХे рдорди рдХी рдЕрд╢ांрддि рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै рд╡рд╣ рднाрдЧрджौрдб़ рдФрд░ рдердХाрди рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиींрдж рднी рдирд╣ीं рд▓े рдкाрддा। рд▓ाрд▓ा рдХी рдкрдд्рдиी рдХी рдЬрдм рдоृрдд्рдпु рд╣ोрддी рд╣ै рддो рддेрд░рд╣рд╡ीं рдХे рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЕрдкрдиे рднाрд╡ी рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдиेрдХ рдЕрдЯрдХрд▓ें рд▓рдЧाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдк्рд░рдеा рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕрдирдоेрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ुрдкाрдпिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдмेрдЯी рдХी рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓ी рдЭुрдордХी рдХे рд╕ाрде рд▓ाрд▓ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЭुрдордХी рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдЬрдм рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдХाрдпрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि "рдЭुрдордХी рд╕े рд╢ाрджी рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдФрд░ рдмрджрд▓े рдоें рд╕ाрд░ा рдХрд░्рдЬा рдоाрдл।

"рд▓ेрдХिрди рдЭुрдордХी рдХैрд╕े? рд╡рд╣ рддो рдкрди्рдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рд╣ै рдЕрднी। рд▓ाрд▓ा рдХी рддो рдмेрдЯिрдпाँ рднी। рд▓ुрднाрдпा рдХी рдкрдд्рдиी рдХो рдпрд╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╕рдордЭ рдоें рди рдЖрдпा।"

 "рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ? рд╢ाрджी рддो рдХрд░рдиी рд╣ी рд╣ै рд╣рдордиे рдЙрд╕рдХी। рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╡рд░ рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдвूंрдв рдкाрдПंрдЧे? рд▓ुрднाрдпा рд▓ाрд▓ा рдХो рд╣ाँ рдмोрд▓ рдЪुрдХा рдеा।"18 рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ीрдоिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдгрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЙрдирдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рднी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдирд╣ीं рдкрдирдк рдкाрддा, " рд▓ाрд▓ा рдХी рджोрдиों рдмेрдЯिрдпाँ рднी рдЙрд╕ी рдХी рд╣рдо рдЙрдо्рд░ рдеी। рдЙрдирдХो рдЦेрд▓рддे- рдХूрджрддे рджेрдЦ рдЭुрдордХी рдХा рднी рдорди рдХрд░рддा рдХि рд╡рд╣ рднी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЦेрд▓े। рд▓ेрдХिрди рдХैрд╕े? рд▓ाрд▓ा рд╕े рд╡рд╣ рдбрд░рддी рднी рдХрдо рди рдеी। рд▓ाрд▓ा рдХा рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдФрд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдк्рдпाрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕рдХे рдХोрдорд▓ рдорди рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рдЖрд╣рдд рдХрд░ рдЬाрддा।"19 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдирдкрдв़рддा рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрддा рдкिрддा рдПрдХ рдкрди्рдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рдмेрдЯी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдПрдХ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдХा рднाрд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдХрд░ीрдмी рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рд▓рдб़рдХिрдпों рдХा рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджेрдиा рдпрд╣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рдкрд░िрдгाрдо рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।‘рдХрддрд░ा-рдХрддрд░ा рдоौрдд’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдХुंрддी рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╕рдо्рдкрди्рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, " рдкрди्рдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рдмрд░рд╕ рдХी рдеी рдХुंрддी рдЬрдм рдЗрд╕ рдШрд░ рдоें рдм्рдпाрд╣ рдХрд░ рдЖрдИ рдеी। рдШрд░ рдоें рдеे рд╕рд╕ुрд░ рдФрд░ рджो рдЫोрдЯे рджेрд╡рд░। рд╕ाрд╕ рдХी рдоृрдд्рдпु рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рджो рдмेрдЯिрдпाँ рдеी, рдЙрдирдХा рднी рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा, рдШрд░ рдоें рдХोрдИ рдФрд░рдд рди рд░рд╣ी рддो рдоंрдЧрд╕ीрд░ु рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рд╡рд╣ рддрдм рдмीрд╕ рдмрд░рд╕ рдХा рдеा।‘20 ‘рдХрддрд░ा-рдХрддрд░ा рдоौрдд’ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдирдкрдв़рддा рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै।

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рд░ाрдордХрд▓ी ‘рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрди्рдж्рд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै, " рдкрди्рдж्рд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд░ाрдордХрд▓ी рди рддो рдкрддि рдХा рдорддрд▓рдм рд╕рдордЭрддी рдеी, рди рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдХा рд▓ेрдХिрди рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рдЦूрдм рдЖрджрдд рдеी рдЙрд╕े। рдпूं рддो рд╕ुрдоेрд░ु рдиे рдкैрд╕ा рдЦूрдм рдХрдоाрдпा рд▓ेрдХिрди рдЕрдХेрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдШрд░ рдХी рдФрд░ рдз्рдпाрди рди рджिрдпा। рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рд╕ुрдоेрд░ु рдмрд╕ рдкрди्рдж्рд░рд╣ рджिрди рдШрд░ рд░рд╣ा। рдмрдЪрдкрди рд╕े рдЕрдкрдиों рдХे рдк्рдпाрд░ рдХो рддрд░рд╕рддी рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рдиेрд╣ рдХा рдирд╡ рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ рдЧрдпा।"21рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдкрддि рдкрдд्рдиी рдХे рдк्рдпाрд░, рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХी рдЧाрдеा рдХा рдЧाрдпрди рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕрдмोрдзрддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। "рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдЧрд░्рднрд╡рддी рд╣ोрдиे рдХा рдкрддा рднी рдЙрд╕े рдЫрд╣ рдоाрд╣ рдмाрдж рдкрддा рдЪрд▓ा। рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдЕрдХेрд▓ी рд░ाрдордХрд▓ी рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдЭेрд▓рддी рд░рд╣ी।"22 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि, рдд्рдпाрдЧ, рдзैрд░्рдп рдЖрджि рднाрд╡рдиाрдПँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЕрдзिрдХ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рд▓ोрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд▓ोрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрдирддा рд╕े рд╕ुрджूрд░ рд╕ाрджрдЧी рдоें рд░рдоा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╕ाрджा рд╡ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рдлिрд░ рдЬिंрджा рдХैрд╕े’ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдиाрдпрдХ рд╕ुрдиीрд▓ рдЬрдм рдЧाँрд╡ рдоें рд╕рдб़рдХ рдмрдирд╡ाрдиे рдХा рдаेрдХा рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдЪौрдХीрджाрд░ рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХे рдпрд╣ाँ рдЖрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд╢рдм्рдж рдкाрдардХ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЪौрдХीрджाрд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдХा рдкुрдЯ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै, " рдмेрдЯा рдЧрд░ीрдм рдХी рдЭोрдкрдб़ी рд╣ै। рдпрд╣ी рд░рд╣ рд▓ो рдЧाँрд╡ рдоें рд▓ोрдЧ рдХिрд░ाрдП рдкрд░ рдШрд░ рддो рджेрддे рдирд╣ीं рддो рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा рд╣рдо рддो рджो рд╣ी рдк्рд░ाрдгी рд╣ै। рдХिрддрдиी рдЬрдЧрд╣ рдЪाрд╣िрдП рд╣рдоें।"23 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХे рдЬीрд╡рди рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХा рднोрд▓ाрдкрди, рд╕рд░рд▓рддा рд╡ рдиिрд╢्рдЫрд▓рддा рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд░рдЪा рд╣ै।

рдХрд╣ाрдиी рдХा рдиाрдпрдХ рд╕ुрдиीрд▓ рдЬрдм рд╣рд░ी рд▓ाрд▓ рдХी рдмेрдЯी рдмिंрджिрдпा рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдРрд╕े рдЪौंрдХा рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдиे рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдиे рдЬрд▓рддा рдХोрдпрд▓ा рдЫू рд▓िрдпा рд╣ो рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рдкिрддा рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдЙрд╕рдХे рдЙрд╕рдиे рднीрддрд░ рдЬ्рд╡ाрд░ рднाрдЯा рдЙрдЧрд▓рдиे рд▓рдЧा, "рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣ाँ рддुрдо рдФрд░ рдХрд╣ाँ рд╣рдо। рдРрд╕ा рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?" 
"рдХ्рдпों? рдХ्рдпा рддुрдо рдЗंрд╕ाрди рдирд╣ीं?"
"рд╕ाрд╣рдм рд╡рд╣ рддो рдаीрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдд?"
"рдоैं рдирд╣ीं рдоाрдирддा рдЬाрдд рдкाрдд рдХो। рд╕ुрдиीрд▓ рдХा рд╕्рд╡рд░ рджृрдв़ рдеा।"
"рд▓ेрдХिрди рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓े рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे? рдХैрд╕े рд░рд╣ рдкाрдКंрдЧा рдоैं рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рдЧाँрд╡ рдоें। рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХो рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЪिंрддा рдеी рдХि рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे?"24

рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдирдИ рдЪीрдЬों рд╕े рджूрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдзрд░्рдо рдкрд░ाрдпрдг рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЕрдзिрдХ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрдирддा рд╕े рд╕ुрджूрд░ рд╕ाрджрдЧी рдоें рд░рдоा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╕ाрджा рд╡ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЬрдХрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрди рд╕рдм рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рди्рдпाрдп рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдпाрддрдиाрдПँ рднोрдЧрдиी рдкрдб़рддी рд╣ै, рдЗрд╕ рдХрдЯुрд╕рдд्рдп рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рд░ाрдордХрд▓ी’ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрддाрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै, " рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рддो рддुрдо рдмреЬे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╣ो। рднोрд▓े рднाрд▓े рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕рдордЭ рдоें рдирд╣ीं рдЖрддा рдХि рд╡рд╣ рдРрд╕ा рдХ्рдпों рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬрдм рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХे рджрд░्рд╢рди рдирд╣ीं рд╣ोрддे рддो рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╢рд╣рд░ рдХे рдмрдб़े рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХी рд░ाрд╣ рджिрдЦाрддा।"25 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рд░ाрдордХрд▓ी ‘рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрдардХों рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै рдХि рдирд╡ीрдирддा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рди्рдпूрдирддा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।

рдЧाँрд╡ рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдм рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рдХो рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ाрдо рдШрд░ рдФрд░ рднूрдоि рд╕े рдк्рдпाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╡рд╣ рдЧрд░्рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рдПрдХ рдеी рдЬूрд╣ी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдгрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдорди рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рд╕्рд╡ाрдоिрдиी рдЬूрд╣ी рдШрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдоां рдХे рдХाрдордХाрдЬ рдоें рд╣ाрде рдмрдЯाрддी, рдЕрдкрдиे рднाрдИ рдмрд╣рдиों рдХो рд╕ंрднाрд▓рддी рдФрд░ рдлिрд░ рднी рдкрдв़ाрдИ рдХे рд╢ौрдХ рдХे рдХाрд░рдг рдЬрдм рдХрднी рдЙрд╕े рд╡рдХ्рдд рдоिрд▓рддा рддो рд╡рд╣ рдкрдв़рдиे рдоें рд░рдд рд╣ो рдЬाрддी, "рдЬूрд╣ी рдХा рджिрдоाрдЧ рднी рддेрдЬ рдиिрдХрд▓ा---- рдпूँ рддो рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЧрд░ीрдм рдмрдЪ्рдЪे рдкрдв़рддे рдеे। рдЬिрдирдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдЙрдирдХी рдкрдв़ाрдИ рд╕े рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рди рдеा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЬूрд╣ी рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рджिрд▓ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдмрдиा рд▓ी рдеी।"26 рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдорди рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкрдв़рдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рдПрдХ рдеी рдЬूрд╣ी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджрд░्рд╢ाрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै।

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдЦрд░рддा, рд╕ंрдХрд▓्рдкрд╢ीрд▓рддा, рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рджेрддी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦा, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдЭрдмूрдЭ рдФрд░ рдкैрдиी рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд▓ेрдХрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдЬ्рдпोрддि рдЬрд▓ाрддी рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕ाрджрдЧी рдФрд░ рддाрдЬрдЧी рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рднाрд╖ा рдоें рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХी рддрдоाрдо рдЙрд▓рдЭрдиों, рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рдЬीрд╡ंрддрддा рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдХे ‘рдЕंрддрд╣ीрди’рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдХрде्рдп рдоें рдмेрдмрд╕, рдЧрд░ीрдм рд╡ рд▓ाрдЪाрд░ рдордЬ़рджूрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиे-рдмाрдиे рдоें рд░рдЪी-рдмрд╕ी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдкрд░ рд╕рдЯीрдХ рдк्рд░рд╣ाрд░, рд╢ाрд╕рдирддрди्рдд्рд░ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХी рдкोрд▓ рдЦोрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЬрдирдХृрддि рдХрд╣рдиे рдоे рдЧрд░्рд╡ рдЕрдиुрднूрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд╢ंрдХ рдХा рдЬीрд╡рди рдЕрдиंрдд рд╕ीрдоा рддрдХ рдЕрдирдЧिрдирдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпрд╕्рддрддाрдУं рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рднी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдЦрдб़े рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрднी рди рдХрднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдкाрдПрдЧा।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рдеः-
1. http://in05.hostcontrol.com/resources/file-object/RURALSOCIOLOGY
2. https://www.vmou.ac.in/prog?SC=110
3. https://ccsuniversity.ac.in › bridge-library › sociology
4. https://www.uou.ac.in › files › slm › MASO-201
5. https://ncert.nic.in › textbook › pdf › lhgy110
6. https://www.dainiktribuneonline.com/news/archive/features/ рдЕंрддрд╣ीрди-рджрд░्рдж-рдХी-рдХрд╣ाрдиिрдпाँ/82-653296
7. https://sm.education.gov.in/hi/ministers-profile
8. https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1674815
9. https://books.google.co.in/books?id=1_YeEAAAQBAJ&pg=PT9&lpg=PT9&dq=ramesh+pokhriyal+aantheen+kahani+sangrah&source17
10. same as above
11. same as above
12. https://www.thepurvai.com/a-report/
13. same as above
14. https://sm.education.gov.in/hi/ministers-profile
15. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди’, рдЕंрддрд╣ीрди, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 58
16. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 60
17. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 58
18. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 63
19. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 63
20. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рдХрддрд░ा-рдХрддрд░ा рдоौрдд’, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 67
21. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рд░ाрдордХрд▓ी, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 107
22. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 108
23. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рдлिрд░ рдЬिंрджा рдХैрд╕े’, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 94
24. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 97
25. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 106
26. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рдПрдХ рдеी рдЬूрд╣ी’ рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 116

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢рдм्рдж рд╕ाрдзрдХ рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

- рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी, рднाрд░рдд рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХे рдоाрдирдиीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЬी рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░्рдп рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ेрддु рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдоंрдбрд▓ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд╣ैं।


рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХोрдИ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдаीрдХ-рдаीрдХ рдирд╣ीं рдЬाрдирддा, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХрд╡ि рд╣ो, рд▓ेрдЦрдХ рд╣ो рдпा рдХрд▓ाрдХाрд░। рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рд╡िрдзा рдХो рдаीрдХ-рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рддो рд╡рд╣ рднрдЯрдХ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкाрдардХ рдХो рдмाँрдзрдиे рдоें рднी рд╡िрдлрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдзрдиा рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬो рд▓ेрдЦрдХ рдЗрд╕рдХी рдмाрд░ीрдХिрдпाँ рдЬाрдирддा рд╣ै, рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд╣ी рд▓ेрддा рд╣ै। рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ ‘рдиिрд╢ंрдХ’ рдРрд╕े рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢рдм्рдж рд╕ाрдзрдХ рд╣ैं, рдФрд░ рдЙрдирдХे рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЧुрдЬрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдкाрдардХ рдмिрдиा рдкूрд░ी рд░рдЪрдиा рдкреЭे рдЙрд╕рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрддांрдд рдХो рдпрджि рдЖрдк рдкреЭें, рддो рдпрд╣ рд▓рдЧेрдЧा рдХि рдЬрдм-рдЬрдм рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдПрдЧी рддрдм-рддрдм рд╣рдо рдЙрд╕рдоें рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоिрд▓ेрдЧी। рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрдоूрд▓्рдп рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдп рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрдкрди्рди рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдЧौрд░рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рдПрдХ рдоूрд░्рдзрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдордиो-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрдоिрдЯ рдЫाрдк рдЫोрдб़ी рд╣ै। рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХे рд╕ाрде рд╡े рдпрдж्рдпрдкि рдХрдИ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХो рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рднी рдЬीрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдордд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдкाрдпी, рд╡рд╣ рднी рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ
рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджौрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕ी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрд╕े рдк्рд░рддिрдмिंрдмिрдд рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдмुрдиिрдпाрджी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рднी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд╕ोрдЪे рдФрд░ рдЙрд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░े, рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬो рднी рд╕ाрдзрдиा рдХी рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдпे рдЪीрдЬें рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдордпрдХाрд▓ рдФрд░ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рдмрдЦूрдмी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬрдЧрд╣ рджेрддे рд╣ैं। рдмंрдж рдХрдорд░े рдоें рдмैрдардХрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЧीрдд рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦे рдЧрдП рдХिрд╕्рд╕े рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░िрдзि рдкрд░ рдЕрдЧрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЬाрдПрдЧी рддो рд▓рдЧेрдЧा рдХि рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдХे, рд╕्рд╡рдпं рдЙрд╕рдХो рдЪिंрддрди рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд░рдЦрдХрд░ рд╕ृрдЬिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХा рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдп рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рднी рдкाрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрдирдХे рдмीрдЪ рдЬिрдпा рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиाрдпा। рд╡рд╣ рдХрдкोрд▓рдХрд▓्рдкिрдд рдЪीрдЬों рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕рдордп рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрддे рд╣ैं, рдЖрдЧे рд╣рдо рдПрдХ рдЙрдирдХी рдХрдеा рдХा реЫिрдХ्рд░ рдХрд░ेंрдЧे। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕рдЪ рдХो рдЖрдИрдиे рд╕े рдЙрддाрд░рдХрд░ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд░ौрд╢рдиी рдбाрд▓ рд░рд╣े рд╣ों। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрднाрд╡ों, рдкीреЬाрдУं, рдирдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рдХो рднाрд╡рднूрдоि рдмрдиाрдХрд░ рдХрд╡िрддा рд░рдЪी рддो рд╡рд╣ीं рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рднाрд╡ рд╕े рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рдмреЭ рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рднी рдХрд╡िрддाрдУं рд╕े рдпुрд╡ाрдУं рдХो рдЕрднिрдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рднूрдЦ, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рд╢ोрд╖рдг рддрдеा рдЕрднाрд╡рдЧ्рд░рд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд╕ाрде рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдмुрд░े рдХो рдмुрд░ा рдХрд╣рдиा рдпा рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдоुँрд╣ рдЦोрд▓рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдХिрддрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै? рдЕрди्рдпрдеा рджुрдиिрдпा рд░рд╣рдиे рд▓ाрдпрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧी। рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рднी, рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдЦूрдмी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдХрд╡िрддा рд╕ुрди्рджрд░ рдмिрдо्рдмों рдХी рднी рдХрд╡िрддा рд╣ै। рдкрд╣ाреЬी рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдХрд╡ि рдХा рд╕рдШрди рд╡ рдЖрдд्рдоीрдп рдкрд░िрдЪрдп, рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп-рдмिрдо्рдмों рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╡ рдк्рд░ाрдгрд╡ाрди рдмрдиाрддा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╕ाрд╡рдзाрди рд╣ोрдХрд░ рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЧंрднीрд░рддा рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдХрд╡ि рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рджौрд░ рдоें рдиीрддि рдХे рд▓िрдП, рдоाрдирд╡ рдоूрд▓्рдпों рдХे рд▓िрдП, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рд╢ेрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рд╢рдм्рдж-рд╕ाрдзрдиा рд╣ी рд╣ै рдХि рд╡े рдХрд╡िрддा рдХो рд╕рд╣рдЬрднाрд╡ рд╕े рдХрд╣ рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рднीрддрд░ рдЬрдЧрд╣ рдмрдиा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдкреЭрдиे рдХे рд╕ाрде рджेрдЦрдиे рдФрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╢рдм्рджрд╕ाрдзрдХ рд╣ी рджे рдкाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдкреЭрддे рд╣ुрдП рджेрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ैं।

рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдЕрдз्рдпेрддा рд╣ी рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдХो рд░ोрдЪрдХ рдмрдиाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рддा рд╣ै рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдЪ्рдЪे рдоाрдпрдиे рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рдЪ्рдЪा рдк्рд░рд╣рд░ी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЪाрд╣े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦी рдпा рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдХрд╡िрддाрдПँ рд╕ृрдЬिрдд рдХी рдпा рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрдд्рддांрдд рдпा рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рд╡िрднिрди्рди рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд▓ेрдЦ рдХोрдИ рдкреЭे рддो рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╕ृрдЬрди рдХे рд╕ाрде рдЕрдз्рдпрдпрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓ाрд▓िрдд्рдп рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдорд░्рдо рдХो рдмूрдЭрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХो рднी рдкреЭрддे рд╣ैं, рддрдм рд╡े рд░рдЪрддे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдзाрдУं рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдЙрдирдХी рд╕ूрдЭрдмूрдЭ рдХो рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рд░ुрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рджोрд╕्рддोрд╡рд╕्рдХी рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рджोрд╕्рддोрд╡рд╕्рдХी рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рд░рдЪрдиा-рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдХрд░ीрдм рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдкीрдЯрд╕рдмрд░्рдЧ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЕрдерд╡ा рдХрд╣ा рдЬाрдП рдХि рд░ूрд╕ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдкीрдЯрд╕рдмрд░्рдЧ рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрдиाрддा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдкреЭें рддो рд╡े рднी рдкрд╣ाреЬ рдХे рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЙрдХेрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХी рдФрд░ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рджोрдиों рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдпрдд्рди рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦा рд╣ै рдмीрд░ा, рдЙрд╕ी рдХो рд╣рдо рдкреЭें рддो рдПрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдмीрдЪ рдЙрдардиे рд╡ाрд▓े рдЖрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рддे рдЕрдкрдиे рдПрдХाрд▓ाрдк рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдкाрдд्рд░ рдЦुрдж рд╕े рдмाрддें рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै- “рдЪрд▓ो, рдЕрдкрдиा рдЕрдкрдиा рдирд╕ीрдм рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣рд░ рдПрдХ рдЗрди्рд╕ाрди рдХो рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рджुःрдЦ рджрд░्рдж рддो рд╣ोрддा рд╣ै рд╣ी। рдРрд╕ा рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ै рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें, рдЬो рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рд╕ुрдЦी рд╣ों। рдЗрд╕ी рджुःрдЦ-рд╕ुрдЦ рдХे рдмीрдЪ рд╣рд░ рдЖрджрдоी рддрдм рднी рдЬी рд░рд╣ा рд╣ै, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рднी рдХो рдорди рдХे рднाрд╡ों рдХो рдЕрди्рджрд░ рдЫिрдкाрдП, рдоुрдЦौрдЯा рд▓рдЧा рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।” рдПрдХ рдкाрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдЪ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯрд░ूрдк рд╕े рд░рдЦ рджेрдиा рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдХौрд╢рд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдФрд░ рд╡рд╣ी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдмीрд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдЕрдм рдпрджि рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░ें- 

‘рддुрдордиे рдмीрд░ा рд╕े рдкूрдЫ рд▓िрдпा? рдоेрд╣рдоाрдиों рдХो рд╡िрджा рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдоाрдоा рдиे рдоाрдоी рд╕े рдкूрдЫा।
рдоाрдоी рдиे рдХुрдЫ рд╕ंрдХुрдЪाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा-'рдмीрд░ा рдЕрднी рд╢ाрджी рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी, рдмрд▓्рдХि рдЖрдЧे рдкрдв़рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै।'
'рдЕрд░े рдХिрддрдиा рдФрд░ рдкрдв़ेрдЧी рдЕрдм?' рдоाрдоा рдмोрд▓े-'рджрд╕рд╡ीं рдкाрд╕ рддो рдХрд░ рд▓िрдпा, рдлिрд░ рдЬ्рдпाрджा рдкрдв़ेрдЧी рддो рд▓рдб़рдХा рдоिрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा। рдЕрдЪ्рдЫा рдЦाрдирджाрдиी рдШрд░-рд╡рд░ рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдХ्рдпा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै?'
рдоाрдоी рдЪुрдк рд░рд╣ी। рдоाрдоाрдЬी рдиे рдкрдд्рдиी рдХे рдЪेрд╣рд░े рдХो рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा-'рддुрдо рд╢ाрдпрдж рдоुрдЭрд╕े рдХुрдЫ рдЫिрдкा рд░рд╣ी рд╣ो।
'рдирд╣ीं рддो, рдРрд╕ी рдХोрдИ рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ो рддो рдмрд╕ рдмीрд░ा...' рдоाрдоी рдРрд╕े рдирдЬрд░ें рдЪुрд░ाрдХрд░ рдмोрд▓ी рдоाрдиों рдХोрдИ рдЪोрд░ी рдкрдХрдб़ी рдЧрдпी рд╣ो। 'рд╣ाँ... рд╣ाँ... рдмोрд▓ो!' рдоाрдоा рдиे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।
'рдмीрд░ा рдХे рдоाрдоा, рд╣рдоाрд░ी рдмेрдЯी рдЦुрд╢ рдирд╣ीं рд╣ै рдЗрд╕ рд░िрд╢्рддे рд╕े। рд╡рд╣ рд╡рд╣ाँ рд╢ाрджी рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी' рдоाрдоी рдиे рдХрд╣ा।
'рд╡рд╣ाँ рд╢ाрджी рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рдХा рдорддрд▓рдм!' рдоाрдоा рдиे рдХुрдЫ рдХुрдЫ рдмाрдд рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдкूрдЫा-'рддो рдлिрд░ рдХрд╣ाँ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै? рдЙрд╕े рдХोрдИ рд▓рдб़рдХा рдкрд╕рди्рдж рд╣ै рдХ्рдпा?'
'рд╣ाँ рдмрд╕ рдРрд╕ा рд╣ी рд╕рдордЭ рд▓ीрдЬिрдпे' рдоाрдоी рдиे рдеूрдХ рдЧрдЯрдХрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।
'рдХौрди рд╣ै рд╡рд╣?'
'рджीрдкрдХ।'
'рджीрдкрдХ! рд╢्рдпाрдоा рдХा рдмेрдЯा?'
'рд╣ाँ!' рдмрдб़ी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдХрд╣ рдкाрдИ рдеी рдоाрдоी।
'рдХ्рдпा рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ो рддुрдо? рдпрд╣ рдХैрд╕े рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рддुрдо्рд╣ें рдЙрд╕рдХे рдкिрддा рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдоाрд▓ूрдо рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпा?'
рдоाрдоाрдЬी рдоाрдиो рдЖрдЧрдмрдмूрд▓ा рд╣ो рдЙрдаे рдеे।
"рд▓ेрдХिрди рджीрдкрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдб़рдХा рд╣ै। рдоाрдоी рд╢ाрди्рдд рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмोрд▓ी।
'рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдб़рдХा рд╣ै рдирд╣ीं, рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдб़рдХा рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╣ै рддो рдЙрд╕ी рдмाрдк рдХा рдмेрдЯा।

рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рднीрддрд░ рдЙрдкрдЬी- рддो рдЙрд╕ी рдмाрдк рдХा рдмेрдЯा’। рджूрд╕рд░ी рдХрд╣ाрдиी рдХी рдЧुрдд्рдеी рднी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд▓ेрдЦрди рдХी рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рдкाрдардХ рдХे рднीрддрд░ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рддो рдЬрдЧा рд╣ी рджेрддी рд╣ै рдХि рдЖрдЦिрд░ рд╡рд╣ рдоाрдоा рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рдпाрдиी рдЙрд╕рдХी рднी рдХोрдИ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдХ्рдпा? рдЗрд╕ рдкूрд░े рд╕ंрд╡ाрдж рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЖрдЗрдиा рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХे рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╡рд╣ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдкीреЬाрдУं рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЬूрдЭрддी рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рдХी рдордиोрджрд╢ाрдУं рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдоें рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдк्рд░рдЧाреЭ рдФрд░ рдЕрд╡िрдЪрд▓ рдЖрд╕्рдеा рд╣ै। рд╡े рдордиुрд╖्рдп рдХो рдПрдХ рд╕рддрдд рдк्рд░рд╡ाрд╣рдоाрди рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдХрде्рдп рдФрд░ рд╢िрд▓्рдк рдХो рднी рдЙрд╕ी рдЕрдиुрд░ूрдк рдЧреЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдЭंрдЭाрд╡ाрддों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рд╣ै।

рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЧрддि рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рд╕े рдкрд░े, рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдиैрд░рди्рддрд░्рдп рд╕े рдЧुрдЬрд░рдХрд░ рдмрджрд▓рддे рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд▓ेрдЦрдХ рдпрджि рдЧрддि рдХो рдкрдХреЬ рд▓ेрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╡िрдЬिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХो рдкाрдардХ рдХे рдЕंрддрд╕ рдоें рдЙрддाрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмीрдЪ рд╕рдоाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЬीрд╡ंрдд рдоुрдж्рджे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рдзाрд░ рдкैрджा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдЧрд░ рд╕ंрдмंрдзों рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирддा, рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирддा, рд▓ोрдЧों рдХे рднीрддрд░ рдХे рдЙрдзेреЬрдмुрди рдХो рдирд╣ीं рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рдкाрддा, рдпा рдЙрд╕рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рд▓ोрдХ рдХी рдоूрд▓ рдЪेрддрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рддो рднी рд╡рд╣ рд╕рдд्рдп рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЗрди рд╕рдмрдХी рдЦुрд╢рдмू рд╣ै। 

рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдмाрдд рдиिрдХрд▓ी рд╣ै рддो рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд╣ै- рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЗрдЪ्рдЫा। рдЫोрдЯी рд╕ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдкреЭрдХрд░ рдХिрд╕ी рдХा рдорди рднрд░ рдЖрдП। рд▓ेрдЦрдХ рдХे рднीрддрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХी рдХрдеा рд╣ै- рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЗрдЪ्рдЫा। рд╡िрдХ्рд░рдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рднीрддрд░ рдЙрдореЬрддे-рдШुрдореЬрддे рд╕рд╡ाрд▓ рдФрд░ рдЙрди рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдПрдХ рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рдХी рдоिрд╕ाрд▓ рдмрдирддी рдХрдеा-рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЗрдЪ्рдЫा, рдордЬाрд▓ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдкाрдардХ рдХो рдмिрдиा рдкूрд░ा рдкреЭे рдЕрдкрдиे рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиे рджे। рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╡ाрдХ्рдпों рдФрд░ рд╢рдм्рдж-рд╡िрди्рдпाрд╕ों рд╕े рдЧреЭी рдХрдеा-рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЗрдЪ्рдЫा рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдХो рдПрдХ рдмाрд░ рдоें рдЕंрдХिрдд рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдбॉ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рднाрд░рддीрдп рдЪेрддрдиा, рд╕рдордп-рдХाрд▓ рдФрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा। рд╡рд╣ рд╣िंрджी рдХो рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдпः рдпрд╣ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдпрджि рдХोрдИ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░рдЪрдиा рдкाрдардХों рдХे рднीрддрд░ рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рднी рдЕрдоिрдЯ рдЫाрдк рдЫोреЬрддी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд░рдЪрдиाрдПं рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдЙрдирдХी рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдиुрднूрддि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдЬ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдХрд╡ि, рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рдЪिंрддрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдХिрд╕ी рднी рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╢рдм्рдж-рд╕ाрдзрдиा рд╕े рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХो рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै।


рдкрддा: рдпूрдЬीрд╕ी-рдПрдЪрдЖрд░рдбीрд╕ी, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░-470003 (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢),
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 981 875 9757, рдИрдоेрд▓: hindswaraj2009@gmail.com

рдиिрд╢ंрдХ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

- рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी, рднाрд░рдд рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХे рдоाрдирдиीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЬी рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░्рдп рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ेрддु рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдоंрдбрд▓ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд╣ैं।


рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╣рдоाрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ोрддी рд╣ै। рджुрдиिрдпा рдХा рдЖрдЗрдиा рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рдХो рдЧрд░्рд╡ рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рд░ाрд╣рдиा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдоिрд▓ी рд╣ै। рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ी рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдмैрдаे рдХрд╡ि-рдорди, рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдмैрдаे рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдк्рд▓ाрдЯ рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдорд╣ाрди рдмрдиाрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рдЙрдирдХे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдПрдХ рдХрд╡िрддा рд╣ै-

рддोреЬ рд╕рдХो рддो рддोреЬो рдмंрдзрди, 
рдЬो рддुрдордХो рдЬрдХреЬे рд╣ैं।
рдХрд░्рдо рдХрд░ो рд╡рд╣ рдХाрд░ा рддोреЬो, 
рдЬो рддुрдордХो рдкрдХреЬे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдкреЭрдиे рдкрд░ рдЖрдкрдХा рдЕंрддрд░्рдорди рд╕्рд╡рдпं рдХрд╣ेрдЧा рдХि рдХрд╡िрддा рдоें рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХुрдЫ рдХрд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдХिрд╕ी рдФрд░ рдХी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд╣ै। рд╡े рд╕рдордп рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдХुрдЫ рд╣ी рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдмाँрдз рд▓ेрддे рд╣ैं рдПрдХ рдкाрдардХ рдХे рднीрддрд░ рдмैрдаी рдЪेрддрдиा рдХो। рддрдм рд╡рд╣ рд╡рд╣ी рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдЬो рдХрд╡िрддा рдХрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХो рднूрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдПрдХ рдХрд╡िрддा рд╣ै- "рдорд░े рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ"। рдЗрд╕े рдкреЭрдиे рдкрд░ рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рдЧрдо्рднीрд░рддा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै - 

рдорд░े рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ 

рдкीреЬा рдХो рджेрдЦрдХрд░
рдЬो рд▓ोрдЧ
рдбрд░े рд╣ुрдП рд╣ैं।
рдмिрдиा рдорд░े рд╣ी,
рд╡े рд▓ोрдЧ
рдорд░े рд╣ुрдП рд╣ैं।
 (рдЬीрд╡рди-рдкрде рдоें, рдХрд╡िрддाрд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рд╕ाрднाрд░)

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХि рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиे рднрдп-рд░рд╣िрдд рдХрд╡ि-рдорди рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдкрдо рднेंрдЯ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рд▓िрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╕рдЪ рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдХी рдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд▓िрдЦ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдПрдХ рдХрд╡िрддा рд╣ै- рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिंрджрдЧी 

рдмрд╣ुрдд рдирдЬрджीрдХ рдоेрд░े, рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ै реЫिंрджрдЧी।
рдоैं рдЕрдиोрдЦी рджाрд╕рддा рд╣ूँ рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै реЫिंрджрдЧी।
рдХुрдЫ рд╣рдХीрдХрдд рд╣ै рдЕрдЧрд░
рдПрдХ рдмुрд▓рдмुрд▓ा рд╣ै рдЬिंрджрдЧी,
рдмूंрдж рд╕ाрдЧрд░ рдмрди рд╕्рд╡рдпं
рд╣ँрд╕ाрддी-рд░ुрд▓ाрддी реЫिंрджрдЧी
рдЖрдЬ рдЕрдкрдиों рдоें рдкрд░ाрдИ рд╕ी рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिंрджрдЧी,
рдоैं рдЕрдиोрдЦी рджाрд╕рддा рд╣ूँ рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै реЫिंрджрдЧी।

рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ी рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХो рд╡ाрддाрдпрди рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоाрди-рд▓ाрдЗрдлрдЯाрдЗрдо рдЕрдЪीрд╡рдоेंрдЯ

рдпрджि рдЬीрд╡рди-рдЬрдЧрдд рдХे рд╕рдЪ рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ो рддो рдпрд╣ рдПрдХ рд╕рд░्рдЬрдХ рдХी рдЙрд╕ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╣ैं, рдЬो рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХो рдЕрдкрдиे рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджेрддा। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рднीрддрд░ी рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕рдмрдХे рднीрддрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдпुрдж्рдз рдХो рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдПрдХ рдкाрдардХ рдХी рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдХि рдЬैрд╕े рдХрдеा рдмांрдЪी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ो рдФрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ो, рд╡ैрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣рдоें рдкреЭрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं।  рдЙрдирдХी рд╕рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдХे рдЬрдирдЬीрд╡рди, рдпрд╣ाँ рдХे рдордиुрд╖्рдп рдХी рдкीреЬाрдУं, рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХा рдЬीрд╡рди्рдд рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд╣ैं। рд╡рд╣ рдХрдИ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдкрд░िрд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХा рднрд▓ा рднी। рд╣рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдордиुрд╖्рдп рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рдЬो рд╕рдордп-рд╕рдоाрдЬ-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдордЭे рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ेрддु рдЙрд╕ी рдкीреЬा рдХो рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдКрд░्рдЬा рд▓рдЧाрдП। рд╣िंрджी рдХे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдоैं рдЕрдЧрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ूँ рддो рдЬрдЧूреЬी рдЬी рд╕ाрд╣рдм рдиे рднी рд▓िрдЦा рдеा- 'рдиिрд╢ंрдХ' рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд╕ाрд░ी рдЦрддрд░рдиाрдХ рдФрд░ рдЪुрдиौрддीрдкूрд░्рдг рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЬीрд╡рди рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рддि рдЧрд╣рд░ी рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХा рднाрд╡ рджिрдЦрддा рд╣ै- рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдирдЬрджीрдХ рдоेрд░े рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिंрджрдЧी/рдоैं рдЕрдиोрдЦी рджाрд╕्рддाँ рд╣ूँ рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिंрджрдЧी। рдкрд╣ाреЬ рдХो рдХрд╡ि рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоें рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрддाрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рднाрд╡ाрд╡ेрдЧ рдоें рд╡े рднाрд╖ा рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХрд╡ि рд╣ैं। рдпрдж्рдпрдкि рдЙрди्рд╣ें рдЕрднी рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХे рднाрд╖ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЙрдирдоें рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рдк्рд░рддि рдмेрд╣рдж рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡े рдЕрдЪ्рдЫे рдЕрд░्рдеों рдоें рдмрджрд▓ рджेрдиे рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ैं। 
рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рд╡ाрддाрдпрди рд╕рдо्рдоाрди, рд╕ाрде рдоें рдЕрдиिрд▓ рдЬोрд╢ी

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрд╕ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं-рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрддांрдд рдХा рднी рдпрджि рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░ें рддो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЖрдЬ рдХे рдЕрднिрдирд╡ीрдХрд░рдг рдХे рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рди рдХेрд╡рд▓ рдЖрдЬ рдХрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै рдЕрдкिрддु рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдЬрдЧ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдХрд╡ि рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдХрдеाрдХाрд░ рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рд╣ैं। рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдИ рд╡िрдзाрдУं рдоें 75 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै рдЬो рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рд╣ुрдИं। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рд░ूрд╕ी, рдл्рд░ेंрдЪ, рдЬрд░्рдорди, рдиेрдкाрд▓ी, рдХ्рд░िрдУрд▓, рд╕्рдкेрдиिрд╢ рдЖрджि рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рд╕рд╣िрдд рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧु, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдХрди्рдирдб़, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдмांрдЧ्рд▓ा, рдорд░ाрдаी рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрди рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рдХрдИ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдпाрд▓рдпों рдоें рд╢ोрдз рд╣ुрдЖ। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХी рджुрдиिрдпा рдоें, рдПрдХ рдХрд╡ि рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЕрдкрдиी рдЕрдж्рднुрдд рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрддा рд╣ै, рдпрд╣ рдХोрдИ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╕े рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЬрд╕्рдЯ рдП рдбिрдЬाрдпрд░’ рдХा рдЬрд░्рдорди рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг ‘рди्рдпुрд░ीрди рд╡ुंрд╕्рдЦ’ рдПрдл्рд░ो рдПрд╢िрдпрди рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ, рд╣ैрдо्рдмрд░्рдЧ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЙрдирдХी ‘рд╕्рдкрд░्рдзा рдЧंрдЧा’ рдкрд╣рд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдИ। рд╡े рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬैрд╕े рдХि `рд╕्рд╡рд░्рдг рдЧंрдЧा’ рдХा рдЕрдиोрдЦा рдЕрднिрдпाрди, рдпрд╣ рдХिрд╕ी рд╕े рдЫुрдкा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЙрд╕ी рдЕрди्рдпोрди्рдпाрд╢्рд░िрдд рд╕ंрдмंрдз рдХो рдкुрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣िрдд рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрд░рдл рд╕े рдЬрд░ूрд░ी рд╕рд╡ाрд▓ рднी рдЙрдаाрддी рд╣ैं।  рдпрджि рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдЙрдирдХी рд╕рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдХे рдЬрдирдЬीрд╡рди, рдпрд╣ाँ рдХे рдордиुрд╖्рдп рдХी рдкीреЬाрдУं, рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХा рдЬीрд╡рди्рдд рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд╣ैं। рд╢्рд░ी рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдЬी рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрдИ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╢्рд░ी рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдХे рдХрд░рдХрдорд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди, рдкूрд░्рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉ. рдПрдкीрдЬे рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди, рджुрдмрдИ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЧुрдб рдЧрд╡рд░्рдиेंрд╕ рдЕрд╡ाрд░्рдб, рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдСрд░्рдЧेрдиाрдЗрдЬेрд╢рди рдСрдл рдкрд░्рд╕рди рдСрдл рдЗंрдбिрдпрди рдУрд░िрдЬिрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпूрдХ्рд░ेрди рдоें рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рд╢्рд░ी рдиिрд╢ंрдХ рдХो рдиेрдкाрд▓ рдХे "рд╣िрдоाрд▓ рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди" рд╕े рднी рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдм рддрдХ рдХी рдкрдЪрд╣рдд्рддрд░ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдЙрдирдХी рдирдИ рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдоाрдирд╡рддा рдХे рдк्рд░рдгेрддा : рдорд╣рд░्рд╖ि рдЕрд░рд╡िंрдж’, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓्рдпों, рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо-рджрд░्рд╢рди рдХे рдк्рд░рддि рд╢्рд░ीрдЕрд░рд╡िंрдж рдХे рдЪिंрддрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЙрдирдХे рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рдЪिंрддрди рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рджेрд╢ рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░рд╡ाрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै। рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рджेрд╢ рдХो 'рдЬ्рдЮाрди рдЖрдзाрд░िрдд рдорд╣ाрд╢рдХ्рддि' рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рд╢्рд░ीрдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╡ाрд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ рдпुрд╡ाрдУं рдоें рдк्рд░ेрд░рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдПंрдЧी। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рд╡ाрддाрдпрди рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоाрди-рд▓ाрдЗрдлрдЯाрдЗрдо рдЕрдЪीрд╡рдоेंрдЯ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рднी рдоिрд▓ा। рдЙрди्рд╣ें рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ (рдбी рд▓िрдЯ рдХी рдЙрдкाрдзि) рдХी рдоाрдирдж рдЙрдкाрдзि, рдЧ्рд░ाрдлिрдХ рдПрд░ा рдбीрдо्рдб рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рд╣ै।

рд╡िрд╡िрдзрддा рдоें рдПрдХрддा рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде рдЗрддрдиी рдЧрд╣рдирддा рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं рд╡рд╣ рднी рдЕрдкрдиे рд╕ाрд░्рд╡рдЬाрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдЬीрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдмреЬी рдмाрдд рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдХि рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрддे рд╣ुрдП рд▓ेрдЦрди рд╕े рджेрд╢ рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдмрджрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рднी рднрд░рдкूрд░ рдЬीрддे рд╣ुрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХोрдиा рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд╕ рдоें рдмрдЪाрдХрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рдд्рд╡ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рди рдХेрд╡рд▓ рд╕рдордп-рдХाрд▓-рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдПрдХ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕рдЪ्рдЪे рдоाрдпрдиे рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рднी рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै, рдРрд╕ा рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै। 

рдЙрдирдХा рд▓ेрдЦрди рд╕ाрдоाрди्рдпрдЬрди рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों, рд╕ंрдШрд░्рд╖ों, рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╣рдоेрд╢ा рдЧрд░ीрдмों рдФрд░ рд╢ोрд╖िрддों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рд╡  рднाрд░рддीрдпрддा рдХे рд╕ाрде рдЬрдиोрди्рдоुрдЦी рд▓рдЧрддी рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рд╕рди्рджेрд╢ рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं। рд▓ेрдЦрдХ рдХो рд╕рджैрд╡ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдХाрдпрдо рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдзुрди рдХा рдкрдХ्рдХा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЕрдЪ्рдЫे рдХाрд░्рдп рдПрдХ рди рдПрдХ рджिрди рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕рдмрдХा рдз्рдпाрди рдЦींрдЪ рд╣ी рд▓ेрддे рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╢्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдЬी рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020 рд╕े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдмреЭा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХो рдЕрднिрдирд╡ीрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рджेрд╢ рдХो рдирдИ рджिрд╢ा рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоाрддृрднाрд╖ा рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЗрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░े рдпुрд╡ा рдЕрдкрдиे рдХрд░िрдпрд░ рдоें рдЕрдзिрдХ рдКँрдЪाрдЗрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोंрдЧे। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЕрдкрди рдЕрд╕рд░ рдЬрдм рджिрдЦाрдПрдЧी рддрдм рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдПрдЧा рдХि рдЗрд╕ рдирдИ рдЪेрддрдиा рдХे рд╕ाрде рдХिрддрдиे рд╢्рд░рдо рдХिрдпे рдЧрдП рдеे। рдЙрдирд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡े рд▓िрдЦрддे рд░рд╣ें рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдФрд░ рд╡िрдкुрд▓ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рднाрд░рдд рдХो рдЧौрд░рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд░рд╣ें рдХ्рдпोंрдХि рд╣рд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╕े рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдо्рдоीрдж рд░рд╣рддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдХृрддि рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдкाрдардХों рдХी рдк्рд░िрдп рдкुрд╕्рддрдХ рдмрдиेрдЧी। рд╕ंрдкूрд░्рдгрддा рдоें рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЖрдЬ рдХी рднाрдЧрддी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдмीрдЪ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ाрдзрдиा рдЙрдирдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕ीрдо рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХी рдЕрдкрдиी рдкूंрдЬी рднी рд╣ै।


рдкрддा: рдпूрдЬीрд╕ी-рдПрдЪрдЖрд░рдбीрд╕ी, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░-470003 (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢),
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 981 875 9757, рдИрдоेрд▓: hindswaraj2009@gmail.com