Showing posts with label рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░. Show all posts
Showing posts with label рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░. Show all posts

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com

рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░े рджेрд╢ рд╡ рдмेрдЧाрдиी рдзрд░рддी рдкрд░ рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ рд╢рдм्рдж рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХो рдоुрдЦाрддिрдм рд╣ुрдЖ рдЬो рд▓ोрдЧ рдордЬрдмूрд░ी рд╡рд╢ рдЕрдкрдиे рд░ोреЫрдЧाрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢  рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп, рдЕंрддःрдк्рд░рджेрд╢ीрдп рддрдеा рдЕрди्рддрд░्рдирдЧрд░ीрдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि  рд╕्рдеाрдИ рддрдеा рдЕрд╕्рдеाрдИ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं, рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рдорд╣ाрдоाрд░िрдпाँ рдФрд░ рд╕ूрдЦे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рддрдеा рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЖрджि рдХाрд░рдгों рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ рд╣ोрддा। рдЕрддः рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╣ै рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдПрд╡ं рдХрдо рдЕрд╡рд╕рд░ рддрдеा рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рдПрд╡ं рдмेрд╣рддрд░ рдЬीрд╡рди। рдмेрд╣рддрд░ рдЬिрди्рджрдЧी рдХे рд▓िрдП рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдХी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдоें рд░рдордиे-рдмрд╕рдиे рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рд╣рд░ рддрдмрдХे рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рджिрд▓ोрджिрдоाрдЧ рдоें рдШрд░ рдХрд░ рдЧрдИ рд╣ै рдЬो рднाрд░рддीрдпों рдХे рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдкीреЭी рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рдЖрдзे рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдлिрдЬी, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдк्рд░рдлीрдХा, рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдПрд╡ं рдЯौрдмैрдЧो рдоें рднी рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХी рдЖрдмाрджी рдПрдХ рддिрд╣ाрдИ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै।1 рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд▓ोрдЧ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдкрдж рдкрд░ рднी рдЖрд╕ीрди рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдЧрдП рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рднाрд░рдд рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдпोрдЧрджाрди рджे рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдФрд░ рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ рдЬीрд╡рди рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдПрдХ рдк्рд░ांрдд рд╕े рджूрд╕рд░े рдк्рд░ांрдд рдФрд░ рдПрдХ рджेрд╢ рд╕े рджूрд╕рд░े рджेрд╢ рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдмुрдиिрдпाрджी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдиे рдЙрд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा рдкрд░рди्рддु рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЬैрд╕ा рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕рдордпों рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╕्рдеाрди рдФрд░ рд░ूрдЪिрдпॉँ рдмрджрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ाрди्рддि рдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдЧрддि рддेрдЬ рдХрд░ рджी рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрджेрд╢ рдЬाрдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ों рдоें рдмреЭाрд╡ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдмреЭрддी рдЧрддि рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ рджेрд╢ों рдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рдиिрдпрдо рдХрдаोрд░ рдХрд░ рджिрдП рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЗрди рд╕рдм рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдФрд░ рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдХे рд╕ाрдзрдиों рдиे рдлैрд▓े рд╣ुрдП рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рднूрдЦंрдб рдХो рджूрд░-рджूрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджिрдпा। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдордиुрд╖्рдп рд╡рд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдмेрдЧाрдиी рдзрд░рддी рдкрд░ рдн्рд░рдордг рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ рдн्рд░рдордг рдПрдХ рднрдЯрдХрди рд╣ी рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдРрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХрд░ рдПрдХ рд╕ॉँрдЪे рдоें рдврд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै।2 рдЙрд╕рдХा рдШрд░, рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди, рдЙрд╕рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рд╕рдм рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдХी рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рднी рдЕрд╕्рдеिрд░ рдмрдиा рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХी рд╕рдоाрдЬीрдХृрдд рдЪेрддрдиा рднी рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рднोрдЧрддी рд╣ै। рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рдмुрдиिрдпाрджी рд▓рдХ्рд╖рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдмेрдЧाрдиी рдзрд░рддी рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдордиुрд╖्рдп рдХी рдордиोрджрд╢ा рдРрд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╣рд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдФрд░ рдЗрдЪ्рдЫाрдПं рджूрд╕рд░े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕े рднिрди्рди рд╣ैं рдФрд░ рд╕рднी рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдФрд░ рдЙрдо्рд░ рд╕ंрдмंрдзी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоे рдлрдХीрд░, рд╕рди्рдпाрд╕ी рдФрд░ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рдеाрди рд╕े рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдн्рд░рдордг рдХрд░рддे рдеे। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдХो рдкैрд╕ा рдХрдоाрдиे рдХी рдзुрди рд╕ाрдд рд╕рдоुंрдж्рд░ рдкाрд░ рдЦींрдЪ рд▓े рдЬाрддी рдеी। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдПрдХ рд╕्рдеाрди рд╕े рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдоें рдПрдХ рдХрдмीрд▓े рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ीं рд╕े рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ुрдИ। рднाрд░рдд рдоें рдЖрд░्рдп рдЬाрддि рдХा рдЖрдЧрдорди рдЗрд╕рдХा рд╕ुрди्рджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдЪाрд░рдХों рдФрд░ рддीрд░्рде рдпाрдд्рд░िрдпों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдмौрдж्рдз, рдИрд╕ाрдИ рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░рдХों рдиे рд╣рдЬाрд░ों рдоीрд▓ों рджूрд░ рддрдХ рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдХो рдлैрд▓ाрдпा। рднाрд░рддीрдпों рдиे рдмीрд╕рд╡ीं рд╢рддी рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ों рдЕрдоेрд░िрдХा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк, рдеाрдИрд▓ैंрдб, рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдФрд░ рдмрд░्рдоा рдЖрджि рджेрд╢ों рдХी рдзрд░рддी рдХो рдЕрдкрдиाрдпा।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдЕрдкрдиी рдоूрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рди рдЯूрдЯрдиे рдФрд░ рдирд╡ीрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рди рдЕрдкрдиाрдП рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рд╕े рджुрдЦी рд╣ैं। рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХा рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ैं। рдкुрд░ाрдиी рдФрд░ рдирдИ рдкीреЭी рдХे рдмीрдЪ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢рдЧрдд рдЕंрддрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкीреЭीрдЧрдд рдЕंрддрд░ рд╡  рднिрди्рди-рднिрди्рди рдЬीрд╡рди рджृрд╖्рдЯिрдпाँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░рд╕्рдкрд░ рддрдиाрд╡ рдФрд░ рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ी рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдЕंрддрд░ рд╣ै। рджोрдиों рдХे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдПं рд╣ैं। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓реЬрдХे-рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдХोрдИ рдкाрдмंрджी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рд╡े рдкूрд░्рдг рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдХे рдХाрдиूрди рдиे рдЕрд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдоाँ рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрди्рдпрддा рджी рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░рд╕्рдоी рд╕рдоाрдЧрдоों рдкрд░ рдЪुंрдмрди рдХा рд░िрд╡ाрдЬ рд╣ै рдФрд░ рд░рд╕्рдоी рд╕рдоाрдЧрдоों рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рдУрд░ рд╕े рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рд╣ाрде рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।3 рдмुрдЬुрд░्рдЧों, рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдФрд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдиाрдо рд▓ेрдХрд░ рдмुрд▓ाрдиे рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЖрдо рд╣ै। рд╣ोрдоिрдКрд╕ैрдХ्рд╕ुрдЕрд▓ рдХा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рднी рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓реЬрдХे-рд▓реЬрдХिрдпाँ рдоिрд▓рдиे-рдЬुрд▓рдиे рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдорд░्рдпाрджा рдоें рдмँрдзे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЕрд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдоाँ рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рдЕрдоाрди्рдп рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд░рд╕्рдоी рд╕рдоाрдЧрдоों рдкрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдкुрд░ुрд╖ рдХा рд╣ाрде рдоिрд▓ाрдиा рдЕрд╢ोрднрдиीрдп рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╣ाрде рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рджोрдиों рд╣ाрде рдЬोреЬрдХрд░ рдирдорд╕्рдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдмुрдЬुрд░्рдЧों, рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдФрд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдиाрдо рд╕े рдмुрд▓ाрдиे рдкрд░ рдЕрд╢िрд╖्рдЯрддा рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рджेрд╢ рдХी рдЗрдоीрдЧ्рд░ेрд╢рди рдиीрддि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЕрдоेрд░िрдХा, рдХैрдиेрдбा рдпा рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рдмрд╕рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╡िрджेрд╢ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ंрдЪрдиा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै।

рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬрди्рдоे рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡рд╣ाँ рдХे рд░рд╕्рдоों-рд░िрд╡ाрдЬों рд╡ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╕े рдЕрдирдЬाрди рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЬाрддि-рдкाрддि, рдзрд░्рдо, рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо рдЖрджि рдзाрд░рдгाрдПं рдХोрдИ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд░рдЦрддीं। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдкрд╣рд▓ी рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдХे рдмीрдЪ рддрдиाрд╡рдЧ्рд░рд╕्рдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рднी рдХुрдЫ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдП рд╣ैं। рд╡े рд╡рд╣ाँ рдХे рдкूँрдЬीрд╡ाрджी рдФрд░ рдкрджाрд░्рдерд╡ाрджी рдоूрд▓्рдпों рдХो рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкूँрдЬीрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдзीрди рдоाрдирд╡ीрдп рд░िрд╢्рддों рдоें рдмрдиाрд╡рдЯ рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдмрд╣ुрдд рд╣рдж рддрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЪेрддрдиा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ै। рдХैрдиेрдбा, рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдЗंрдЧрд▓ैंрдб рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рднिрди्рди-рднिрди्рди рджेрд╢ों рдХे рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдЬрд╣ाँ рднिрди्рди-рднिрди्рди рджेрд╢ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣рдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा, рд╡рд╣ाँ рдПрдХ рд╕ाрдоाрд╕िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднी рд╣ुрдЖ, рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХाрдпрдо рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै।

рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдордп рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХी рдирд╡्рдп рдкीреЭी рдЕрдкрдиे рдирд╡ीрдирддрдо рд╡िрдЪाрд░ рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдирдИ рдкीреЭी рд╕े рдПрдХрдЬुрдЯрддा рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдоाрдирд╡ीрдп рд░िрд╢्рддों рдоें рджрд░ाрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдирдИ рдкреЭी-рд▓िрдЦी рд╢्рд░ेрдгी рдЬो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд╕्рдд्рд░ोрддों рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рд╡िрджेрд╢ рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै, рдШрд░ рд╕े рдмेрдШрд░ рд╣ोрдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдоें рд╕рдоाрдИ рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рдХि рдПрдХ рджिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╡рддрди рд▓ौрдЯ рдЬाрдПрдЧा рдЙрд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЯूрдЯрдиे рдирд╣ीं рджेрддी। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡्рдпрдХ्рддि рдмेрдЧाрдирдЧी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЕрдкрдиा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдмंрдзрди рдЕрдзीрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЪेрддрдиा рдХा рдЕंрдЧ рдмрдирдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдмेрдЧाрдиे рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░рд╡ाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।4 рдоूрд▓ рд░ूрдк рдоें рдмेрдЧाрдирдЧी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдЕрдиुрдХूрд▓рддा рд╡ рдк्рд░рддिрдХूрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдмेрдЧाрдирдЧी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдирд╣ीं рдоाрдирд╕िрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рдкुрд░ाрдиे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рдЯूрдЯрдиे рдФрд░ рдирд╡ीрди рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдордз्рдп рдоाрдирд╕िрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рдиाрдо рдмेрдЧाрдирдЧी рд╣ै। рдмेрдЧाрдирдЧीрдпुрдХ्рдд рдордиुрд╖्рдп рдоाрдирд╕िрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╕े рдЯूрдЯрддा рд╣ै, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХो рд╕ुрдХूрди рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рднрдЯрдХрди, рдиिрд░ाрд╢ा рдФрд░ рдЙрджाрд╕ी рдХा  рд╢िрдХाрд░ рдмрдирддा рд╣ै।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╕्рд▓ी рднेрджрднाрд╡ рдХी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдирд╕्рд▓ी рднेрджрднाрд╡ рд╕े рднाрд╡ рддाрдирд╡ рдХрд╕े рдирд╕्рд▓,рд░ंрдЧ, рдзрд░्рдо рд╡ рдЬाрддि  рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдпा рдиिрдо्рди рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдирд╕्рд▓рд╡ाрдж рдПрдХ рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рдмिрди्рджु рд╣ै рдЬрд╣ां рд╕े рдирд╕्рд▓ी рднेрджрднाрд╡ рдЖрд░рдо्рдн рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕ рднेрджрднाрд╡ рдХा рджुрдЦрдж рдк्рд░рднाрд╡ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рднाрд░рддीрдпों рдХे рд▓िрдП рдирд╕्рд▓ी рднेрджрднाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдиे рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ीрдирддा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирд╕्рд▓ी рднेрджрднाрд╡ рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬрди्рдорднूрдоि рдФрд░ рдХрд░्рдорднूрдоि рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрддाрдк рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХो рд╕рд╣рди рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рдоें рдпрд╣ рднेрджрднाрд╡ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдмाрдж рдоें рдЗрд╕рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЕंрддрд░, рдЬिрд╕ рдкрд░рджेрд╕ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЕрдиुрднрд╡ рдХा рддрдиाрд╡рд╢ीрд▓ рдпрдеाрд░्рде рд╕ृрдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╣рд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЬीрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдоाрдирд╕िрдХ рдЕрд╡рдЪेрддрди рдЬिрд╕ рднौрдЧौрд▓िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рднाрдИрдЪाрд░े рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдЕрд╡рдЪेрддрди рд╕्рдд्рд░ोрддों рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╕ृрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдЯूрдЯрдХрд░ рдирдИ рдоिрдЯ्рдЯी, рдмेрдЧाрдиे рджेрд╢, рдЕрдЬीрдм рдкрд░िрд╡ेрд╢, рдЕрд▓рдЧ рдоौрд╕рдо рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджрд░ाрд░ें рдФрд░ рдЕंрддрд░्рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ैं рдХोрдИ рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдиाрд╡ рд╕े рдХрднी рднी рдоुрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।5 рдордиुрд╖्рдп рдпрджि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡ рд╣ै рддो рдЙрд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдиाрд╡ рдХो рдЭेрд▓рдиा рд╣ी рдкреЬрддा рд╣ै। рдлрд░्рдХ рд╕िрд░्рдл рдЗрддрдиा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдиाрд╡ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╡िрджेрд╢ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдиाрд╡ рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдЬीрд╡ों рдХी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рднिрди्рдирддा рд╣ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднिрди्рдирддा рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рд╣ै।

рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдоें рдирд╕्рд▓рд╡ाрдж рдХी рдиीрддि рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХो рдЗрд╕े рднोрдЧрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡े рдЪाрд╣рдХрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдЦंрдбрди рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे। рд╡िрджेрд╢ рдоें рд░рд╣рддे рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдиौрдХрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЬूрдЭрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧ рд╡рд╣ॉँ рдЪाрд╣े рдЬिрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХрд░ рд▓ें рдХिрди्рддु рдЙрди्рд╣ें рдиिрдо्рди рдХोрдЯि рдХे рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдиौрдХрд░िрдпों рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдХрдо рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢िрдпों рдФрд░ рднाрд░рддीрдпों рдоें рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдмрдв рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдмреЭрддी рдЧिрдирддी рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХे рд▓िрдП рдиौрдХрд░ी рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдХрдо рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं।рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рднेрдж-рднाрд╡ рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдирд╕्рд▓ी рднेрджрднाрд╡ рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕्рдХूрд▓ों, рдХॉрд▓ेрдЬों рдФрд░ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯिрдпों рдЖрджि рдоें рд░ोрдЬाрдиा рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдЕрдХрд╕рд░ рдирд╕्рд▓ी рдЧाрд▓िрдпों рд╕े рд╣рдорд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдирд╕्рд▓рд╡ाрдж рджो рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓рдиे рдФрд░ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖрдкрд╕ी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рддрдиाрд╡ рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡ рд╣ै। рддрдиाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд░ोрдзों рдХा рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЙрди्рд╣ें рджूрд╕рд░ों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдкрд╣рд░ाрд╡ा, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдЪाрд░-рд╡िрдЪाрд░, рднाрд╖ा, рдоाрди्рдпрддाрдПं рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рджेрддे рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢ рдоें рдирд╕्рд▓рд╡ाрдж рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдиाрд╡ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдЕрдкрдиे рд╡िрджेрд╢ी рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рдУрд░ рдЪिрди्рддिрдд рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдХ рддो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд╕े рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЯूрдЯрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣ोрдиे рдХी рд╣ाрд▓рдд рдоें рдмेрдЧाрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднी рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдиा рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕рдорд░्рдерддा рд╕े рдкрд░े рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдо рдХा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдиैрддिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдвांрдЪा рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдЖрдП рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рднीрддрд░ рддрдХ рд╣िрд▓ाрдХрд░ рд░рдЦ рджेрддा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдКँрдЪा рдХрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рдорд╢ीрдиी рдЬिंрджрдЧी рдЬीрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╡рд╣ рдЯूрдЯрди рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।6 рд╡िрджेрд╢ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ुрдЦ рд╕рдоृрдж्рдзि рдУрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд▓ोрдЧों рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рдорди рдоें рд╣ीрдирддा рдХी рдЧंрд░рдеिрдпां рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдХो рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рд╕े рдоिрд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЗрддрдиा рдзрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдХрдаिрди рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХрд░рдХे рд╡े рдЬो рдХुрдЫ рдХрдоाрддे рд╣ैं рд╡ो рдЙрдирдХी рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ंрддु рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ुрдЦ рд╕ाрдзрди рд╡े рдирд╣ीं рдЬुрдЯा рдкाрддे। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд╣рд░ рдкрд▓ рдПрдХ рд╣ीрди-рднाрд╡рдиा рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрд╖ाрдж рдХे рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдХो рднोрдЧрддे рд╣ैं।

рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рд╕ंрдХрдЯ рдПрдХ рд╣ी рд╕िрдХ्рдХे рдХे рджो рдкрд╣рд▓ू рд╕рдордЭे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЕрдм рдЬрдм рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдЗрддрдиा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХे рдкाрд╕ рднी рдЖрд░ाрдо рдХी рдЬिंрджрдЧी рдмिрддाрдиे рдХे рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдлिрд░ рднी рдХुрдЫ рд╕рдорд╕्рдпाрдПं рдЕрднी рднी рдЪрд░्рдЪा рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╣ैं। рджूрд╕рд░े рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдИрдоीрдЧ्рд░ेрд╢рди рдпा рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрддрдиा рдмреЭा рдХि рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдоें рдПрдХ рд╕्рдеाрди рд╕े рд╕ैंрдХреЬों, рд╣рдЬाрд░ों рдХी рдЧिрдирддी рдоें рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдП। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдирд╣ीं рдЖрдИ рдеी। рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдХो рд╕рджैрд╡ рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢्рд░рдо рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдиिрдд्рдп рдЕрдиेрдХ рддрд░рд╣ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рднाрд╖ा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рднोрдЬрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рдоंрд╣рдЧी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдиिрдо्рди рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि, рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рднाрд╡рдиा, рд░рд╣рдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдЫुрдЯ्рдЯी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЖрджि।

рджो рдкीреЭिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी рдЬो рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों, рд╕ंрдХрд▓्рдкों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░ाрдк्рддि рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдврд▓рдиे рдХी рднिрди्рдирддा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рдХे рд╡िрдЪाрд░, рдоाрди्рдпрддाрдПं рдФрд░ рдк्рд░ाрдк्рддिрдпांँ рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рд╕े рдирд╣ीं рдоिрд▓рддीं। рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рдмीрддे рд╣ुрдП рд╕рдордп рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рднрд╡िрд╖्рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЕंрддрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╣ै। рдЬрдм рдк्рд░рдЧрддि рддीрд╡्рд░ рд╣ोрддी рд╣ै рддो рджोрдиों рдкीреЭिрдпां рдоें рддрдиाрд╡ рдмреЭрддा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдпुрдЧ, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдкрд╣рд▓ी рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдХे рдмीрдЪ рддрдиाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрдиाрд╡ рдХा рдШोрд░ рд╕ंрдХрдЯ рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рдЫाрдпा рд╣ुрдЖ рд╣ै।7 рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдкुрд░ाрдиी рд╕ोрдЪ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдорд╢ीрдиी, рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рдФрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдоाрд╣ौрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ोрдЪ рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдоाрддा рдкिрддा рдХे рдоूрд▓्рдп, рдЬाрддि-рдкाрддि, рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоूрд▓्рдп рдирдИ рдкीреЭी рдХे рдорди рдХो рдирд╣ीं рднाрддे। рдпрд╣ рдкीреЭीрдЧрдд рдЕंрддрд░ рдХा рддрдиाрд╡ рдЕрдкрдиी рдЪрд░рдо рд╕ीрдоा рдкрд░ рддрдм рдкрд╣ुंँрдЪрддा рд╣ै рдЬрдм рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдирдИ рдкीреЭी рдкूрд░्рдг рддौрд░ рдкрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЕрдкрдиा рд▓ेрддी рд╣ै।

рд╡िрджेрд╢ рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рд╕рджैрд╡ рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ां рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдЪेрд╣рд░ा рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ां рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕ंрднрд▓ рдирд╣ीं рдкाрддा। рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै-рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдШрд░ рдЬिрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдоें рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдХे рдШрд░ рдоें рднी рдЖрд╢्рд░рдп рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡рд╣ां рд░рд╣ рд░рд╣े рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे рд╕े рдЕрдкाрд░्рдЯрдоैंрдЯ рдоें рдкрдиाрд╣ рджेрдиी рдкреЬрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рджोрдиों рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рдиिрдЬी рдЬीрд╡рди рдоें рд╡िрдШ्рди рдЖрдиे рд╕े рд░िрд╢्рддों рдоें рдмेрдЧाрдиाрдкрди рдЖ рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рднोрдЬрди рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рднोрдЬрди рдХрд░рдиा рдПрдХ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХी рднोрдЬрди рдХрд░рдиे рдХी рдЖрджрдд рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдирддी рд╣ै। рдХрдИ рдШрд░ों рдоें рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ी рднोрдЬрди рдХी рдордиाрд╣ी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЬोреЬрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЗрд╕े рдЦाрдиे рдХी рдХोрдИ рдордиाрд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рднाрд░рддीрдпों рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рддो рдЕрдзिрдХрддрд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рднोрдЬрди рдХा рд╣ी рд╕ेрд╡рди рдХрд░рддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдХा рд╕्рд╡ाрдж рднोрдЬрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рднोрдЬрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоुрджрдж्ा рд╣ै। 
рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рднाрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдХो рджीрдордХ рдХी рддрд░рд╣ рдЦा рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдиिрдо्рди рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдбрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдиिрдо्рди рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдХो рдКँрдЪा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рд╡िрджेрд╢ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХिрди्рддु рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдмिрдиा рдХрдаिрди рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХे рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдкोрд╢ाрдХ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╣ै। рдкोрд╢ाрдХ рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЬाрддि, рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдкोрд╢ाрдХ рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдХोрдб рд╣ै। рдкोрд╢ाрдХ, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд, рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдкोрд╢ाрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै।  рднाрд░рдд рдоें рдкोрд╢ाрдХ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░ाрди्рддों рдХा рджेрд╢ рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ  рдк्рд░ाрди्рдд рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд░ाрд╡ा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдкोрд╢ाрдХ рд╕े рднाрд░рддीрдпрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рд╡рднाрд╡ рдФрд░  рдХाрд░्рдп рдХी рд╕ुрд╡िрдзाрдиुрд╕ाрд░ рдкोрд╢ाрдХ рдкрд╣рдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдЪाрд╣े рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХिрди्рддु рдкोрд╢ाрдХ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиा рд▓рдЧाрд╡ рдирд╣ीं рдд्рдпाрдЧрддे। рдЕрдкрдиी рдкोрд╢ाрдХ рдХा рдЪाрд╡ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкाрд░्рдЯिрдпों, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдеाрдиों рдпा рднाрд░рдд рдЖрдХрд░ рдкूрд░ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдХो рдкрд╢्рдЪिрдоी рдкोрд╢ाрдХ рдкрд╣рдирдиा рдмрд╣ुрдд рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдордЬрдмूрд░ीрд╡рд╢ рдФрд░ рдорди рдоाрд░рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ рдкрд╣рдирддे рд╣ी рдкреЬрддे рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢ рдоें рдиौрдХрд░ी рдХे рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рдкोрд╢ाрдХ рдкрд╣рдирдиे рдХी рдордиाрд╣ी рд╣ै।

‘рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╢рдм्рдж рд╕рджिрдпों рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ाрде рдЬुреЬा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЬुреЬा рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ो рдЪाрд╣े рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдкрд░ंрддु рдЕрдкрдиे рджाрдорди рд╕े ‘рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा’ рд░ूрдкी рджाрдЧ рдХो рд╣рдЯा рдирд╣ीं рд╕рдХा рд╣ै। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдоें рднी рд╕्рдд्рд░ी рдЪाрд╣े рднाрд░рддीрдп рд╣ो рдЪाрд╣े рд╡िрджेрд╢ी рдХिрди्рддु  рд░ोрдЬाрдиा рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдЬूрдЭрддी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕्рдд्рд░ी рднрдп рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╢िрдХाрд░ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рднрдп рдХी рднाрд╡рдиा рднाрд░рдд рд╕े рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЖрдИ рд╣ैं।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХो рдЫुрдЯ्рдЯी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдЕрдХрд╕рд░ рд╣ी рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдЙрдирдХे рдорди рдоें рдмेрдЧाрдиाрдкрди рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдмेрдЧाрдиेрдкрди рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдоाрддृрднूрдоि рдХी рдУрд░ рдЦींрдЪा рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕ीрдоा рдЙрд╕рдХी рднाрд╖ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рднाрд╖ा рд╕े рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рдоुрджाрдп рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрджि рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдиे рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬреЬें рдЬрдоाрдиी рд╣ैं рддो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рдмрдЪ्рдЪे рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рд╕्рдХूрд▓ рдпा рдЯी.рд╡ी. рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓рдиा рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдоां-рдмाрдк рдмрдЪ्рдЪों рдЬिрддрдиे рддीрд╡्рд░ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддे।8 рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рджो рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдкрд╣рд▓ा рдиिрд░्рднрд░рддा рдХा рдЪिрди्рд╣ рд╣ै рдЬो рдХि рдЙрдирдХे рдоाрддा рдкिрддा рд╕े рдЬुреЬा рд╣ै। рдоाрддृрднाрд╖ा рдмोрд▓рдиा рдЙрдирдХी рдиिрд░्рднрд░рддा рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╣ै। рдпрд╣ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЙрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ, рднाрд╡ाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЕрд░्рдз-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рддी рд╣ै। рджूрд╕рд░ा рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै।

рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдоें рдиैрддिрдХрддा рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджेрди рд╣ै। рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдбाँрдЯ-рдлрдЯрдХाрд░ рд╣ै। рд╕ाрдзाрд░рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдиीрддि рд╕ंрдмंрдзी рдиिрд░्рдгрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рдеाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдпा рджूрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдХाрд░्рдпों рдХी рдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЬांрдЪ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХो рдиैрддिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпे рдиैрддिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдиीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдоौрд▓िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдмрдиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдиैрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдордиुрд╖्рдпों рдХो рдоूрд▓्рдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдиैрддिрдХрддा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдоूрд▓्рдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдоूрд▓्рдп, рд▓рдХ्рд╖्рдп рдПрд╡ं рдЙрджेрд╢्рдп рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдерд╡ा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा, рджेрд╢рднрдХ्рддि, рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕рдд्рддा, рд╕рдоाрдирддा, рдЖрджि рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╣ी рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।9 рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рд╡ рдЙрдирдХी рднौрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднाрд░ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдХाрд░рдг рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░рдЧрддि, рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕, рдпाрддाрдпाрдд рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрдзрди, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдкुрд░्рдирдЧрдарди, рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдирд╡ीрди рд╡рд░्рдЧों рдХा рдк्рд░ाрд░्рджुрднाрд╡, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХा рдЙрдЧ्рд░ рд░ूрдк рдЖрджि рд╣ैं। рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рдкрддрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡्рдпрд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рд╡ाрд░्рдердкрд░рддा рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрдж рдХा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै।10 рдЗрди рдк्рд░рд╡ृрддिрдпों рдиे рдоाрдирд╡ рдХो рдЕंрджрд░ рд╕े рдиीрд░рд╕ рдФрд░ рдЦोрдЦрд▓ा рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдзोрдЦा рджेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдзोрдЦा рджेрдХрд░ рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓िрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рджूрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕ुрдЦ рдмрд▓िрджाрди рдХрд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдиिःрд╕्рд╡ाрд░्рде рд╡ рдд्рдпाрдЧ рдХी рднाрд╡рдиा рдЖрдзुрдиिрдХ рдоाрдирд╡ рдХे рд▓िрдП рдкрд░ाрдИ рд╣ै।

рдЖрдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиिрдпों рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдмрдЪाрдиे рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдЗрди्рд╣ें рддोреЬрдиे рдоें। рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░ेрдо-рдк्рдпाрд░ рд╕े рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХा рдЦूрди рд╡िрджेрд╢ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рди्рдпौрдЫाрд╡рд░ рд╣ोрддे рд░िрд╢्рддे рд╡рд╣ॉँ рдЬाрдХрд░ рдмेрдЧाрдирдЧी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдПрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕рдоाрдЬ рд╣ै рдХिрди्рддु рдпрд╣ाँ рдХे рд╡्рдпрд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдирд╣ीं рд╣ै।11 рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдпे рд▓ोрдЧ рдоाрдирд╕िрдХ рдЕрд╢ांрддि рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╢ांрддि рдХे рд▓िрдП рдЕрдХрд╕рд░ рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХी рд╢рд░рдг рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрдиैрддिрдХрддा рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд░рд╣ा рд╣ैं। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЖрдЧे рдмреЭрддा рд╣ैं। рдзीрд░े-рдзीрд░े рднाрд░рддीрдпों рдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЕрдкрдиाрдпा। рд╡рд╣ाँ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ंрдЧ рдоें рд░ंрдЧрддे рдЙрди्рд╣ें рджेрд░ рди рд▓рдЧी। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХा рд╡िрдШрдЯрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рджрд╕्рдп рдЕрд▓рдЧ рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।12 рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмुрдЬुрд░्рдЧो рдХा рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧ рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЦो рд░рд╣े рд╣ैं। рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ुрдк рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдмेрдЧाрдиेрдкрди, рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рд╣ीрди-рднाрд╡рдиा рдЖрджि рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं।

рджोрд╣рд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЬीрдиा рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рди рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рди рдЫोреЬрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдоें рдЕрд░्рди्рддрдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рд╡ рдЖрдд्рдорд╕ंрдШрд░्рд╖ рднी рдкैрджा рд╣ोрддे рд╣ैं। рджोрд╣рд░े рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдоें рдХुंрдаा, рд╣рддाрд╢ा, рдШुрдЯрди, рдиिрд░ाрд╢ा рдЬैрд╕ी рджुрд╖्рдк्рд░рд╡ृрддिрдпों рдХा рдкैрджा рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдЕрдЬрдирдмीрдкрди рдФрд░ рд╡्рдпрд░्рдерддाрдмोрдз рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдиिрд╕्рд╕ाрд░рддा рд╕े рдкीреЬिрдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХा рдЕрд░्рди्рддрдорди рдЕрдкрдирдд्рд╡ рдХी рдЦोрдЬ рдоें рджिрдЧ्рдн्рд░рдоिрдд рд░рд╣рддा рд╣ै।13 рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп рди рддो рднाрд░рддीрдп рд╣ी рд░рд╣ рдкाрддे рд╣ैं рди рдкрд╢्рдЪिрдоी। рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рджोрд╣рд░ेрдкрди рдХे рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╣рдоेрд╢ा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдоूрд▓рд╡ाрд╕ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЗрд╕े ‘рдХрд▓्рдЪрд░рд▓ рд╢ॉрдХ’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬो рджूрд╕рд░े рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдЙрд╕े рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрдШाрдд рд╣ी рд▓рдЧрддा рд╣ै।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рджो рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓िрдпों рдХे рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рд╕े рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै। рдХрднी рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рд╣ाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдХрднी рдоूрд▓ рджेрд╢ рдХी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी। рдЗрд╕рд╕े рдЙрд╕ рджेрд╢ рдоें рд╕рдоाрдпोрдЬрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдоें рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдШрдиीрднूрдд рд░ूрдк рд╕े рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╣ै рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ै। рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдкрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдиेрдХ рддрд░рд╣ рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ोрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдк्рд░рдердо рдкीреЭी рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд╕्рд╡рджेрд╢ рдоें рдЫोреЬрдХрд░ рд╡िрджेрд╢ рдЧрдП рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХा рд╡िрджेрд╢ी рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рднी рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдШेрд░рддा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ рдоें рдкрд░िрдЪिрдд рд▓ोрдЧों рдХी рдХрдоी рддрдеा рдЕрдкрд░िрдЪिрддों рд╕े рдЖрдд्рдоीрдпрддा рди рдоिрд▓ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдФрд░ рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдпांрдд्рд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рдмीрдЪ рднी рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै।14 рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рджोрд╣рд░ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЧुрдк्рдд рдХा рдордд рд╣ै ‘‘рдпрд╣ рдРрд╕ा рднाрд░рддीрдп рдорди рд╣ै рдЬो рдПрдХ рддрд░рдл рднाрд░рдд рдХे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрддीрдд рдкрд░ рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд╣ें рднрд░рддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рднौрддिрдХрддा рдоें рдЙрд▓рдЭे рдЙрд╕рдХे рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рдкिрдЫреЬे рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░ рдЖँрд╕ू рдмрд╣ाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрд░рдХ्рддि рднाрд╡ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। . .. рдпрд╣ рд╡िрднाрдЬिрдд рдорди рдЙрди рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХा рд╣ै рдЬो рди рддो рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдЕрдкрдиी рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рддрдЯрд╕्рде рд░рд╣ рдкाрддे рд╣ैं рдФрд░ рди рдиिрд░्рд╡ैрдпिрдХ्рддрдХ। рдлिрд░ рднी рд╡े рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдк्рд░ेрдоी рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд╣ैं।15

рдЖрдЬ рд╣рдЬाрд░ों-рд▓ाрдЦों рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЕрдкрдиा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬрдм рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдИ рддрдм рд╕े рдЖрдЬ рддрдХ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХी рдЬिंрджрдЧी рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХрджрдо рдХрджрдо рдкрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдирд╕्рд▓рд╡ाрдж рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ рдоें рдирд╕्рд▓рд╡ाрдж рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдиाрд╡ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рддा рд╡िрджेрд╢ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ुрдЦ рд╕рдоृрдж्рдзि рджेрдЦрдХрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рдорди рдоें рд╣ीрдирддा рдХी рдЧं्рд░рдеिрдпांँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдоें рдмेрдЧाрдиेрдкрди рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдзрд░्рдо, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдиौрдХрд░िрдпों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдХाрдиूрди рдоें рднी рдЗрд╕ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।16 рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдЕрд▓्рдкрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣ीрди-рднाрд╡рдиा рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдХी рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдЗрддрдиी рдЙрдЪ्рдЪ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдХि рд╡े  рдоॅँрд╣рдЧी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें। рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╡्рдпрд╕्рдд рдЬीрд╡рди, рд░िрд╢्рддों рдоें рдмेрдЧाрдиाрдкрди, рднрдп, рддрдиाрд╡ рдЖрджि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХो рдкीрдЫे рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓рддा рд╣ै। рдЕрддीрдд рдХे рдк्рд░рддि рдоोрд╣ рдХा рддрдд्рд╡ рдФрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХे рдорди рдоें рд▓ौрдЯрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЬрдм рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд╡िрд╕्рдлोрдЯрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдкीреЭिрдпों рдХी рдпрд╣ рдЦींрдЪाрддाрдиी рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдЬрдХрд▓ рдмрд╣рд╕ рдХा рдоुрджрдж्ा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдиिрд╡ाрд╕ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рднी рднрдпाрд╡рд╣ рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी  рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкोрд╢ाрдХ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рдЬुреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдзрд░्рдо рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдФрд░ рдЕрд╢ांрддि рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдХрд░्рдордХाрдг्рдб рдФрд░ рдЫрд▓рдХрдкрдЯ рдХो рдЕрдкрдиाрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡िрджेрд╢ी рдзрд░рддी рдкрд░ рд╣рдоाрд░ा рдзрд░्рдо рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрдиैрддिрдХрддा рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХो рддो рджीрдордХ рдХी рддрд░рд╣ рдЦा рд░рд╣ी рд╣ै рдХिрди्рддु рдЕрдм рдЗрд╕рдиे рд╡िрджेрд╢ी рдзрд░рддी рдХो рднी рдирд╣ीं рдЫोреЬा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рднी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдпрдеा рдЕрд╕्рдеिрд░рддा, рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рдмेрдЧाрдиाрдкрди, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рд╕рдоाрдпोрдЬрди, рдЕрдХेрд▓ेрдкрди, рдЕрдЬрдирдмीрдкрди, рд╣ीрди-рднाрд╡рдиा, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрдиैрддिрдХрддा, рдиिрд╡ाрд╕, рдкोрд╢ाрдХ, рднोрдЬрди, рднाрд╖ा, рдорд╣ंрдЧी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдиिрдо्рди рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि, рдЫुрдЯ्рдЯी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЖрджि рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै  рддाрдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीреЭिрдпां рджिрд╢ा рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рд╣ो рд╕рдХे рдЗрд╕ी рдоें рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी :-
1. рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдоोрд╣рди, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдордЬрджूрд░ों рдХी рдкीреЬा, рд░ाрдзा рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдИрд╡ेрдЯ рд▓िрдордЯेрдб рдЬी-17, рдЬрдЧрддрдкुрд░ी, рджिрд▓्рд▓ी, 1998, рдкृрд╖्рда 15
2. рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें  рдЬ्рдЮाрди рдЧंрдЧा, 205-рд╕ी, рдЪाрд╡реЬी, рджिрд▓्рд▓ी, 2002, рдкृрд╖्рда 13
3. рдЕंрдЬрдиा рд╕ंрдзीрд░, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЖрд╡ाреЫ , рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 103
4. рджрдпाрдиंрдж рд╡рд░्рдоा, рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рддीрди рд░ंрдЧ, рджрдпाрдиंрдж рд╡рд░्рдоा, рдоाрдЗंрдб рдПंрдб рдмॉрдбी рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕ेрди्рдЯрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1998, рдкृрд╖्рда 136
5. рдХैрд▓ाрд╕ рдХुрдоाрд░ी рд╕рд╣ाрдп, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ा, рдХैрд▓ाрд╕ рдХुрдоाрд░ी рд╕рд╣ाрдп, рдЕрд╡िрд░ाрдо рдк्рд░рдХाрд╢рди. рджिрд▓्рд▓ी, 1994, рдкृрд╖्рда 10
6. рд╢ुрдЪि рдЧुрдк्рддा, рдлिрдЬी рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп, рд╢ुрдЪि рдЧुрдк्рддा, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрдХेрддрди, рдмिрдЬрдиौрд░ 2010, рдкृрд╖्рда  13
7. рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी,  рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж, рд╣ंрд╕, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2000
8. рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा,  рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рдкीреЭी, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ंрд╕ाрд░, рдЬрдирд╡рд░ी-рдоाрд░्рдЪ 2005
9. рдирдпा рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп, рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2008, рдкृрд╖्рда 5
10. рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा, 2010, рдкृрд╖्рда 153
11. рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬрдирд╡рд░ी-рдлрд░рд╡рд░ी, 2006, рдкृрд╖्рда 45 
12. рд╢рдм्рджрдпोрдЧ, рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2008, рдкृрд╖्рда 7
13. рдЧрд░्рднрдиाрд▓, рдЕंрдХ-21, рдЕрдЧрд╕्рдд 2008
14. рд╣ंрд╕, рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2011, рдкृрд╖्рда 33
15. рдЧрдЧрдиांрдЪрд▓, рдЬुрд▓ाрдИ-рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2004, рдкृрд╖्рда 134
16. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢िрд▓्рдкी, 3 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░, 2009

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा: рдиाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рддрди्рддुрдЬाрд▓

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com

   
рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╕ंрдмंрдз рдоाрдирд╡ рдорди рд╕े рд╣ै, рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдорди рдоें рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рднाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдорди рдХे рдЕंрджрд░ рд╕े рднी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдмाрд╣рд░ рд╕े рднी। рдЬो рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣рдоें рд╕рдоाрдЬ, рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рд░ुрдвिрдпों, рдоाрди्рдпрддाрдУं рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрддी рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмिрдиा рд╡्рдпрдХ्рддि рддрдеा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдмिрдиा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬो рднी рдШрдЯिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЬाрддि-рдкाрддि рднेрджрднाрд╡, рдЫुрдЖрдЫूрдд, рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░, рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा, рдЕрди्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЬैрд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдЖрджि рдЗрди рд╕рднी рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╢ोрдХрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЗрдирдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдиा рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╣ी рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ, рджेрд╢, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕рдоाрдЬ рдХो рдкुрдирд░्рдЧрдаिрдд рдФрд░ рджेрд╢ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдкुрдирд░्рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХोрдИ рднी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдПрдХ рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рд╣ै। рдиाрд░ी рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдкीреЬिрдд рдПрд╡ं рд╢ोрд╖िрдд рд░рд╣ी рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдзाрди рд╕рдоाрдЬ рдоाрди- рдорд░्рдпाрджा рдХे рдЖреЬ рдоें рд╕рджा рдЙрд╕े рджрдмाрдХрд░ рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣ा। рдХрднी рдШрд░ рдХा рдЗрдЬ्рдЬрдд рдХрд╣рдХрд░ рддो рдХрднी рджेрд╡ी рдХрд╣рдХрд░ рдЪाрд░ рджीрд╡ाрд░ों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдХैрдж рд╣ी рд░рдЦा। рдЗрди्рд╣ीं рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдмेреЬिрдпों рдХो рд▓ांрдШрдиे рдХी рд▓реЬाрдИ рд╣ै - рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рдоूрд▓ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдкुрдиःрдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ाрд╢िрдП рдоें рдлेंрдХी рдЧрдИ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕рдкрдиों рдХो рд╢рдм्рдж рджेрддा рд╣ै।1 рдЕрдкрдиी рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рд╕्рдд्рд░ी рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдоाрдирд╡ीрдп, рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓, рд╡िрд╡ेрдХрд╢ीрд▓ рдФрд░ рд╕्рд╡рдк्рдирд╢ीрд▓ рд╣ै рдЬिрддрдиा рдкुрд░ुрд╖। рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрд░ी рдиैрддिрдХрддा рд╕्рдд्рд░ी рджेрд╣ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рд╕्рдд्рд░ी рджेрд╣ рдкрд░ рд╣ी рдЦрдд्рдо рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рддाрдХрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рд╕े рдкीрдбि़рдд рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдкुрд░ुрд╖ рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ै। рджेрд╣ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдФрд░рддों рдХी рдЬिंрджрдЧी рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЙрдирдХी рдЕрд╕्рдоिрддा, рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рди рдХेрд╡рд▓ рдШрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмрд▓्рдХि рд╕рдордЧ्рд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рднी рд╣ै рдФрд░ рд╕рдоूрд╣рдЧрдд рднी। рдЙрд╕рдХी рдЪिंрддाрдПँ рдФрд░ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ैं। рдЙрд╕рдХा рд╡рдЬूрдж рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕рдоूрд╣ рдЦंрдб рдХा рдПрдХ рдЯुрдХрдб़ा рдЖрдХाрд╢ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै।

 рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиा рд╡िрд░ोрдз рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдП рддो рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрднा рдХрдм рдиिрдЦाрд░े, рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХैрд╕े рдХрд░े рдФрд░ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдкрдиी рдЧрд░िрдоाрдкूрд░्рдг рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░ाрдП рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕े рд╣рдо рдЙрдЪिрдд рдоाрд╣ौрд▓ рдирд╣ीं рджे рдкा рд░рд╣े рдлिрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЕрд░рдмों рдХे рдмрдЬрдЯ рдХा рдХ्рдпा рдЕрд░्рде рд╣ै? рдХ्рдпा рдпे рд╕ाрд░े рдк्рд░рдпाрд╕ рдФрд░ рдЦрд░्рдЪ рд╣рдо рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рд╕ोрдЪ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЖрджिрдо рдпुрдЧ рд╕े рднी рдкीрдЫे рдЪрд▓े рдЬाрдПँ।2

рдпे рдмрдпाрди рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдк्рд░рддि рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рд╕ूрдЦ рдЧрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рд╣ै рдЬो ‘рдпрдд्рд░ рдиाрд░्рдпрд╕्рддु рдкूрдЬ्рдпंрддे рд░рдоंрддे рддрдд्рд░ рджेрд╡рддा’ рдХрд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдХрди्рдпा рдкूрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрддрдиी рдкीрдбा рдХिрд╕ी рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджुрд╖्рдХрд░्рдо рдЬैрд╕ा рдЬрдШрди्рдп рдЕрдкрд░ाрдз рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै, рд╕рдн्рдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдорди рдХो рдЙрд╕рд╕े рдХрдо рдкीрдбा рдпे рдмрдпाрди рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪाрддे। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдкрд░ рдЕрдЧрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдлрдм्рддिрдпाँ рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдХрд░рдиी рдкреЬें, рдЫेреЬрдЫाреЬ рдХो рдиिрдпрддि рдоाрдирдХрд░ рдЭेрд▓рдиा рдкрдбे рдпा рдмेрд╣рддрд░ рдЬिंрджрдЧी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рд╕े рд╕рдордЭौрддे рдХрд░рдиे рдкреЬें рддो рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдХिрд╕े рдард╣рд░ाрдпा рдЬाрдП? рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рдХрдордЬोрд░ी рдХो рдпा рдлिрд░ рд╕рдоाрдЬ рдпा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो?3

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рд▓ेрдЦрдХों рдиे рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдоें рд╕्рдеाрди рджिрдпा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдЙрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдиाрд░ी рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрд╕े рдЬुрдб़ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕्рдеाрди рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рд╣ै рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиा рд╢ीрд▓рддा рдХो рдкाрдардХ рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдиाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХрд▓ा рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдиाрд░ी рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдХैрдирд╡рд╕ рдФрд░ рдиाрд░ी рдорди рдХी рдЕंрддрд░ंрдЧ рдЕрдиुрднूрддि рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдЬрд░िрдП рдЙрдХेрд░ी рд╣ै। ‘рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм’ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдеी рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЗрди्рджु рдЬी рдХी рдЫाрдк рдеी рдЬो 1980 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрди्рджु рдиे рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдмрдиाрдпा рдмрд▓्рдХि рджो рдмрдб़े рд╣ी рдк्рд░рддिрднा рд╕рдо्рдкрди्рди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдкिрддा рдмрдирдиे рдХा рдЧौрд░рд╡ рднी рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрд╡рд╢ рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1995 рдоें рдордпंрдХ рдПрд╡ं рджीрдк्рддि рдХो рдЫोрдб़ рдХрд░ рдЗрди्рджु рдЪрд▓ी рдЧрдИ। 24 рдЬुрд▓ाрдИ 1995 рдХो рдЗрди्рджु рдХी рдпाрдж рдоें ‘рдЗрди्рджु рд╢рд░्рдоा рдХрдеा рд╕рдо्рдоाрди’ рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░ рджी рдЧрдИ। рдЗрд╕ рдорд╣ाрди् рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдпे рдиैрдиा рдХी рдкूрд░्рдг рд╕рд╣рдорддि рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓ा। рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдПрдХ рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ूрдк рд▓े рдЪुрдХा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे рд╣िрди्рджी рдоें рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХेрд╡рд▓ рдЬाрд╕ूрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрдв़ рд░рдЦे рдеे।4 рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै, "рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоें рдоैं рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдбिрдХрди्рд╕ рдФрд░ рдирдпे рд▓ेрдЦрдХों рдоें рдЖрд░्рдерд░ рд╣ेрд▓ी рдХो рдмрд╣ुрдд рдкрд╕рди्рдж рдХрд░рддा рдеा। рд╣ेрдирд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдмिрдиा рддो рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдмрдирдиे рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдпрджि рдоेрд░ी рдХोрдИ рдк्рд░ेрд░рдгा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рддो рдоेрд░ी рдкрдд्рдиी рдЗрди्рджु рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдкрдв़рдиा рд╕िрдЦाрдпा, рд▓िрдЦрдиा рд╕िрдЦाрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд▓िрдЦे рд╣ुрдП рдХो рдЦाрд░िрдЬ рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрдпा। рд╣िрди्рджी рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд▓िрдпे рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдХीрдордд рд╕्рд╡рдпं рдкрд╣рдЪाрдиे рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЧ़рд░ीрдмी рд╕े рдЬोрдб़рдиा рдмрди्рдж рдХрд░ рджे। рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдХो рдоॉрдбрд░्рди рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рднी। рдпрджि рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХी рдХ़рд▓рдо рд╕्рд╡рдпंрдоेрд╡ рд╣ी рд╢ोрд╖िрдд рдХे рджрд░्рдж рдХो рдЕрдкрдиे рдкрди्рдиों рдкрд░ рджिрдЦाрдПрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд▓рдб़ाрдИ рд▓рдб़рддी рджिрдЦाрдИ рджेрдЧी।" рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдоैं рдЪाрд╣ рдХрд░ рднी рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЦिрд▓рд╡ाрдб़ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдЪрд░िрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рдЕрдкрдиे рдПрдХ्рд╢рди рд╕рдм рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рддрдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░े рдХे рджрд░्рдж рдХो рдЕрдкрдиा рджрд░्рдж рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдХी рдоुрд╕्рдХुрд░ाрд╣рдЯ рдХो рдЕрдкрдиी рд╣ँрд╕ी рд╕рдордЭ рд╕рдХे। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди ‘рдЗंрджु рд╢рд░्рдоा рдХрдеा рд╕рдо्рдоाрди’ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा "рдХрдеा рдпूрдХे" рдХे рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡ рд╣ै। рдХृрд╖्рдг рдХुрдоाрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि ‘’рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХा рдХृрддिрдд्рд╡ рддो рд╡िрд╢ाрд▓ рд╣ै рд╣ी рдХिрди्рддु рдЙрд╕рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдХ рдПрд╡рдо् рдЪुрдо्рдмрдХीрдп рдЙрдирдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЖрд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рди рдеा рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧा।"5 рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдкрд░ рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдИ рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЙрдирдХी рджेрди рдЕрдк्рд░рддिрдо рд╣ै।

рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрд╡ाрд╣, рдкрд░ंрдкрд░ाрдПं, рд╕рдоाрдЬ, рди्рдпाрдп, рдоीрдбिрдпा рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдкрд░ाрдзीрди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХा рдЕрдирд╡рд░рдд рдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХा рд╡िрд░ोрдз рдкुрд░ुрд╖ рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХрд╣ाрдиी рдХी ‘рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рд░ोрд╢рдиी’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЬрдм рд╕ीрдоा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдШрд░ рдоें рдоाрддрдо рд╕ा рдЬाрддा рд╣ै। рджाрджी рдХрд╣рддी рд╣ै, "рдЕрд░े рдХिрд╕ рдЬрди्рдо рд╕े рдкाрдк рдХा рдлрд▓ рдоिрд▓ा рд╣ै? рдпрд╣ां рд╕ीрдоा рдХो рд╣рдЬाрд░ों рдЧाрд▓िрдпाँ рджे рджी рдЬाрддी рд╣ैं рдЬैрд╕े рд▓рдб़рдХी рдкैрджा рдХрд░рдиे рдоें рдЙрд╕рдХा рд╣ी рджोрд╖ рд╣ै"6 рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рд╕ीрдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдоाрди, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ू рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рджрд░्рдж рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рдл्рд░ेрдо рдХे рдмाрд╣рд░’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдиेрд╣ा рдХे рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджो рдЬुрдб़рд╡ा рднाрдЗрдпों рдХे рдЬрди्рдо рдХे рдмाрдж рдиेрд╣ा рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдЙрд╕े рд╕рджैрд╡ рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рдХे рдл्рд░ेрдо рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै| рдЧрд░рдо рджूрдз рдиेрд╣ा рдХी рдпूрдиिрдлाрд░्рдо рдкрд░ рдЧिрд░ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдЖрддा рд╣ै, рдордо्рдоी рдиे рдПрдХ рдмाрд░ рднी рдирд╣ीं рдкूрдЫा рдХि рдиेрд╣ा рддुрдо рдЬрд▓ рддो рдирд╣ीं рдЧрдИ? рдЖंрд╕ुрдУं рдХो рдЖंрдЦों рдоें рд░ोрдХ рдкाрдиा рдЫोрдЯी рд╕ी рдиेрд╣ा рдХे рд▓िрдП рдХрдаिрди рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рджрд░्рдж рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ा рдеा’’7 рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рдиेрд╣ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╕ोрдЪ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕्рдд्рд░ी рд╢ोрд╖рдг рднाрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдШрд░ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдЬैрд╕े рджेрд╢ рдоें рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиी "рдЫूрддा рдлिрд╕рд▓рддा рдЬीрд╡рди’’ рдХी рдиाрдпिрдХा рдоैंрдбी рдХा рдоिрдд्рд░ рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдм्рд░िрдЯेрди рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕िрдЦ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрд╕рд╣ाрдп рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рдоैंрдбी рдХी рдкीрдб़ा рд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдирд╣ीं। рдзीрд░ेрди्рдж्рд░ рдЕрд╕्рдеाрдиा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि "рдкрд░рдХाрдпा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдоें рддेрдЬेंрдж्рд░ рдХो рджрдХ्рд╖рддा рд╣ाрд╕िрд▓ рд╣ै рдпाрдиी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдпाрддрдиा, рджुःрдЦ рдФрд░ рд╣рд░्рд╖ рдХो рдаीрдХ рддेрдЬेंрдж्рд░ рдиे рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬिрдпा рдЬैрд╕े рдХोрдИ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ी рдЬी рд╕рдХрддी рд╣ै।''8 рдордирджीрдк рдХी рдШрд░ рдоें рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рд╣ै, ’’ рдоाँ рдмाрдк рдХी рдиींрдж рд╕िрд░े рд╕े рдЧाрдпрдм рдеी। рдоाँ рд╕ुрдмрд╣ рдХे рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें рдЬрдкुрдЬी рд╕ाрд╣рдм рдХे рдЧुрдЯрдХे рдоें рдЖंрдЦें рдЧрдб़ाрдпे рдеी। рдкिрддा рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрдаे рдЖрдЧे рдХी рд░рдгрдиीрддि рд╕ोрдЪ рд░рд╣े рдеे। рдордирджीрдк рдХी рдЪिंрддा рди рдЬेрдо्рд╕ рдХो рдеी рди рджाрд░ рдЬी рди рдмीрдЬी рдХो। рд╕рдмрдХो рдЕрдкрдиी рдЕрдкрдиी рдЪिंрддा рдеी।'9 рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рдоैंрдбी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рд╣ै рдХि рдоाँ рдмाрдк рдХो рдкुрдд्рд░ी рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХी рдЪिंрддा рдХрдо рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЪिрди्рддा рдЕрдзिрдХ рд╣ै।

рдоाрддा рдкिрддा рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рд╕्рдиेрд╣ рдХे рдХाрд░рдг рд╕рди्рддाрди рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪिंрддा рдЙрди्рд╣ें рд░рд╣рддी рд╣ै। рдмेрдЯी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоाрддा рдкिрддा рдХा рд╕рдкрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрддा рдкिрддा рдЪाрд╣े рд╡िрджेрд╢ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ों рдлिрд░ рднी рдмेрдЯी рдХी рдврд▓рддी рдЙрдо्рд░ рдХी рдЪिрди्рддा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмेрдЯी рдЪाрд╣े рдкрдв़рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ो, рдЕрдкрдиे рдкैрд░ों рдкрд░ рдЦрдб़ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ो рдкрд░ंрддु рдоाрддा рдкिрддा рдЙрд╕рдХा рдШрд░ рдмрд╕ाрдиे рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЧрддि рдоाрдирддे рд╣ैं। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी ‘рдЕрднिрд╢рдк्рдд’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдиाрдпिрдХा рдоाँ рдкिрддा рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЦिрди्рдирддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै " рдоाँ рдмाрдк рдХो рджूрд╕рд░ी рдпрд╣ी рдЪिंрддा рдеी рдмेрдЯी рддीрд╕ рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै। рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЙрдо्рд░ рдиिрдХрд▓рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓рдб़рдХी рдХрд╣ीं рдЧрд▓рдд рд░ाрд╣ рдкрд░ рди рдиिрдХрд▓ рдЬाрдпे рдЗрди рдЦрддрд░ों рд╕े рдмрдЪрдиे рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрдкाрдп рдЙрди्рд╣ें рд░рдЬрдиीрдХांрдд рдоें рджिрдЦाрдИ рджिрдпा।'10 рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे рдиाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕्рд╡рд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдХे рд╕рдоाрдЬ, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдмрди्рдзрди рдмрддाрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХी рд╣ै।

рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд╡рд╕्рддु рдоाрдд्рд░ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рд░ुрдв़िрд╡ाрджी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рдиाрд░ी рдХो рдмрд▓ि рдХा рдмрдХрд░ा рдмрдиाрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдорд▓рдмे рдХी рдоाрд▓рдХिрди рдХрд╣ाрдиी рдХी рдиाрдпिрдХा рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢рдиी рдХी рдЧाрдеा рднी рдпрд╣ी рд╣ै। рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢рдиी рдХे рд▓िрдП рдоाрддा рдкिрддा рдХा рдШрд░, рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХोрдИ рднी рд╕्рдеाрди рд╕्рдеाрдпी рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЖрдмрд░ू рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдирдЬрд░ों рд╕े рдмрдЪाрдиा рдЙрд╕рдХी рдиिрдпрддि рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ै, ’’рд▓рдб़рдХी рдпрджि рдЕрдзिрдХ рдкрдв़ рд▓िрдЦ рдЧрдИ рддो рд▓рдб़рдХा рдХрд╣ां рд╕े рдоिрд▓ेрдЧा। рдЕрдкрдиी рдмिрд░ाрджрд░ी рдоें рддो рдкрдв़े-рд▓िрдЦे рд▓рдб़рдХे рдвूंрдвे рд╕े рди рдоिрд▓рддे ---рдЗрди्рд╕ाрди рднी рди рдоिрд▓े рддो рдХ्рдпा рдлрд░्рдХ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЬो рднी рдоिрд▓े рдЙрд╕ी рдХे рдкрд▓्рд▓े рдмांрдз рджेंрдЧे। рдоाँ рдмाрдк рдХो рддो рдЧंрдЧा рдирд╣ाрдиी рд╣ै, рдкрдв़ рд▓िрдЦрдХрд░ рдЦрд░ाрдм рд╣ोрдиे рд╕े рддो рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдмрд╕ाрдУ рдкрддि рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд░рдЦो рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдкाрд▓ो।"11 рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рд╕्рдд्рд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЪाрд╣े рдЙрдЪ्рдЪрд╡рд░्рдЧीрдп рд╣ो, рдиिрдо्рдирд╡рд░्рдЧीрдп рдкрд░рди्рддु рд╢ोрд╖рдг рдоें рдЙрдо्рд░ рд╡ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЖрдб़े рдирд╣ीं рдЖрддे рдЙрд╕рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдд्рд░ी рд╣ै, рдЗрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдд्рдп рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХिрдпा рд╣ै।

рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे рд╕्рдд्рд░ी рдХे рднिрди्рди рднिрди्рди рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдоें рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдкीрдб़ा рдХा рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиी "рдк्рдпाрд░ рдХ्рдпा рдпрд╣ी рд╣ै' рдХी рдиाрдпिрдХा рдкूрдЬा рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдФрд░рдд рдХो рд╕рдоाрдЬ рдЧिрдж्рдз рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ै। рдФрд░рдд рдХे рдиाрд░рдХीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ोрддा рд╣ै। рдкूрдЬा рдХрд╣рддी рд╣ै, ’’рд╢ेрдЦрд░! рддुрдо рдирд╣ीं рд╕рдордЭोрдЧे, рдЕрдХेрд▓ी рдФрд░рдд рд╣ोрдиे рдХे рдЦрддрд░ों рд╕े рддुрдо рд╡ाрдХिрдл рдирд╣ीं рд╣ो। рдпрд╣ рдЬिрддрдиे рдкрдв़े рд▓िрдЦे рд▓ोрдЧ рдКрдкрд░ рд╕े рд╢рд░ाрдлрдд рдХा рдЪोрд▓ा рдкрд╣рдиे рдШूрдорддे рд╣ैं, рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдмрд╕े рдШृрдгिрдд рд╡ рдЦрддрд░рдиाрдХ рд▓ोрдЧ рдпрд╣ी рд╣ैं।'’12 рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рдкूрдЬा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдиाрд░ी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕рдордЭрддी рд╣ै। рдЕрд╕्рдоिрддा рд╕े рдкрд╣рд▓े рддो рдиाрд░ी рдХो рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдирдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।

рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рдордиुрд╖्рдп рдХे рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рд╢рд░ाрдм рдкीрдХрд░ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рджुрдиिрдпा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣рддा рд╣ै। рдиाрд░ी рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рд╕े рдЦрд╕्рддाрд╣ाрд▓ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдкрддि рдХी рдРрд╢рдкрд░рд╕्рддी рдФрд░ рдкрдд्рдиी рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖рдордп рдЬीрд╡рди рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╡िрд░ोрдзी рд╣ैं। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рдХा рдХрде्рдп рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рдоुрдЭे рдоुрдХ्рддि рджो’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдиाрдпिрдХा рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рд╕े рдмेрдЦрдмрд░ рдкрддि рдХो рдХрдЯрдШрд░े рдоें рдЦрдб़ा рдХрд░рддी рд╣ै " рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдкрдд्рдиी рдЗрддрдиे рдХрдо рдкैрд╕ों рд╕े рдорд╣ीрдиे рднрд░ рдХा рдЦрд░्рдЪ рдХैрд╕े рдЪрд▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै? рдЗрд╕ рдЭोंрдкрдб़ीрдиुрдоा рдордХाрди рдоें рдХैрд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдкाрд▓ рд░рд╣ी рд╣ूँ рдоैं। рдкैрд╕ों рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЖрдЬ рддрдХ рдоेрд░ा рдЗрд▓ाрдЬ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпा।'13 рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХी рдиाрд░ी рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рднी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा рд╣ै।

рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рджрдмाрд╡ рдбाрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рд╕ांрдд्рд╡рдиा рджेрдиे рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрд╕े рдШुрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╕िрд▓рд╡рдЯें рдоें рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдиाрдпिрдХा рд╕ुрд▓рдХ्рд╖рдгा рд╣ोрд╕्рдЯрд▓ рдоें рд╣ुрдП рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХी рдШрдЯрдиा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдмрддाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдкुрд▓िрд╕ рдХो рдмрддाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╕ंрд╕्рдеा рд░ुрдкी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпाрдз्рдпाрдкिрдХा рд╕ुрд▓рдХ्рд╖рдгा рдХो рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рднुрд▓ा рджेрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै- ‘’рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рдмाрдж рдмोрд▓ी рд╕ुрд▓рдХ्рд╖рдгा рднूрд▓ рдЬाрдУ рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ाрде рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ? рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬो рднी рд▓рдб़рдХी рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХौрдоाрд░्рдп рдЦो рдмैрдарддी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рдХोрдИ рдирдЬ़рд░ рдЙрдаा рдХрд░ рдирд╣ीं рджेрдЦрддा। рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪो ----рд╣ोрд╕्рдЯрд▓ рдФрд░ рдХाрд▓ेрдЬ рдХी рдмрджрдиाрдоी рд╣ोрдЧी।‘’14 рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕рдордЭौрддा рдФрд░ рдиाрд░ी рджोрдиों рдХो рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рдмрдиाрдХрд░ рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдЬोрдХि рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै।

рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ, рджेрд╢, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕рдоाрдЬ рдХो рдкुрдирд░्рдЧрдаिрдд рдФрд░ рджेрд╢ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдкुрдирд░्рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХोрдИ рднी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдПрдХ рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрд╡ाрд╣, рдкрд░ंрдкрд░ाрдПं, рд╕рдоाрдЬ, рди्рдпाрдп, рдоीрдбिрдпा рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдкрд░ाрдзीрди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХा рдЕрдирд╡рд░рдд рдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХा рд╡िрд░ोрдз рдкुрд░ुрд╖ рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоें рдХрд╣ीं рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрд╕рдлрд▓рддा, рдЬीрд╡рди рд╕ाрдеी рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рддेрд░ा рдЕрдкрдоाрди, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ू рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рджрд░्рдж рдХा рдЪिрдд्рд░рдг, рдмेрдЯी рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг, рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХी рдиाрд░ी рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा, рд╕рдоाрдЬ рдХी рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╕ोрдЪ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдиाрд░ी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕рдордЭрддी рд╣ै। рдЕрд╕्рдоिрддा рд╕े рдкрд╣рд▓े рддो рдиाрд░ी рдХो рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдирдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдиाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХрд▓ा рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдиाрд░ी рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдХैрдирд╡рд╕ рдФрд░ рдиाрд░ी рдорди рдХी рдЕंрддрд░ंрдЧ рдЕрдиुрднूрддि рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдЬрд░िрдП рдЙрдХेрд░ी рд╣ै। рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдиाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рддрди्рддु рдЬाрд▓ рдмुрдирддी рд╣ैं, рдпрд╣ी рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдХा рдЕрднिрдк्рд░ेрдд рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рдеः-
1. http://ignited.in/a/57112
2. https://www.jagran.com/sakhi/special-in-the-issue-woman-s-true-identity-S8456SK.html
3. https://www.divyahimachal.com/2021/12/womens-debate/
4. http://www.anubhuti-hindi.org/dishantar/t/tsharma/index.htm
5. https://sahityakunj.net/blog/aadhunik-yathaarth-ke-lekhak-tejendra-sharma
6. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рдХрдм्рд░ рдХा рдоुрдиाрдл़ा, рд╕ाрдордпिрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 44
7. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рджीрд╡ाрд░ рдоें рд░ाрд╕्рддा, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 2012, рдкृрд╖्рда 38
8. рдиीрдиा рдкाрд▓, рд╣िंрджी рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпां, рд╕рди्рджрд░्рдн рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХा рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░, рдЕрдпрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 200
9. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рдмेрдШрд░ рдЖंрдЦें, рдЕрдиू рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 2007, рдкृрд╖्рда 127
10. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा, рдбाрдпрдоंрдб рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2003, рдкृрд╖्рда 86
11. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рджेрд╣ рдХी рдХीрдордд, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1998, рдкृрд╖्рда 21
12. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рджीрд╡ाрд░ рдоें рд░ाрд╕्рддा, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 2012, рдкृрд╖्рда 57
13. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рджेрд╣ рдХी рдХीрдордд, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1998, рдкृрд╖्рда 49
14. рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा, рдбाрдпрдоंрдб рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2003, рдкृрд╖्рда 44

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com

рд╕ाрд░ांрд╢:- рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдд्рдоा рдХी рдУрд░ рд╕े рдоुँрд╣ рдлेрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдордмोрдз рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╕्рдд рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рддुрд╖्рдЯिрдХрд░рдг рд╡ाрд▓ी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкрддрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдирд╡рддा рдХो рдЕрдкाрд░ рдХ्рд╖рддि рд╕рд╣рдиी рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрддों, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдХों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо् рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ोрдо рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдкрде рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдиैрддिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЙрджрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рдиाрдо рд╕्рдорд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдпोрдЧ्рдпрддрдо рдк्рд░рддिрднा рдХे рдкुंрдЬ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрди рдпोрдЧी рдорд╣рд░्рд╖ि рдЕрд░рд╡िрди्рдж, рдпुрдЧ рджृрд╖्рдЯा рд░рд╡िрди्рдж्рд░ рдиाрде рдЯैрдЧोрд░, рд╕рдд्рдп рдХे рдкुрдЬाрд░ी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी। рдЗрди рдЪाрд░ों рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдзाрд░ा рдоें рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрд╢рджाрди рджिрдпा। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдкूрд░्рдгрддा рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ, рд╕ौंрджрд░्рдпाрдд्рдордХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ, рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╢рдХ्рддि, рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि, рд╕рдорддाрдоूрд▓рдХ рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдоाрди्рдпрддाрдПं. рд╕рдорднाрд╡ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ैं। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рджрд░्рд╢рди рдХो рднाрд░рдд рдХी рд╕ीрдоाрдУं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджिрдпा рдмрд▓्рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдХि рдЬрдм рддрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ рдиैрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡рд░्рдЬрдиाрдУं рдХा рд╕рдоाрдкрди рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा рддрдм рддрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рд╕рди्рджेрд╢ рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЕрдоिрдЯ рдЫाрдк рдЫोрдб़рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рди рд╣ोрдЧा।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж:- рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ, рдкрд░िрд╖्рдХृрддि, рдЬрдиोрдд्рдеाрдирдХ, рдиिрд╖्рдкрдд्рддि, рдЕрдкрд░िрдЧ्рд░рд╣, рд╕рдорддाрдоूрд▓рдХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ।

рдоूрд▓ рдк्рд░рддिрдкाрджрди:- рдЖрдЬрдХрд▓ рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдРрд╕ा рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдзрд░्рдо рд╡ рдзрд░्рдо рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдд्рдп рдХो рднूрд▓рддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рджेрд╢ рд╕рдн्рдпрддा рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднूрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрдирддा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ीрдирддा, рджोрд╖рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рджिрдЦाрдИ рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓рдиे рдХी рд╣ोрдб़ рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рдкीрдв़ी рджिрд╢ाрд╡िрд╣ीрди, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╡िрд╣ीрди, рджीрдирд╣ीрди рднाрд╡рдиा рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рдЕрд░ाрдЬрдХ рддрдд्рд╡ों рдПрд╡рдо् рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдмрд╣्рдордЬाрд▓ рдоें рдлँрд╕рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдд्рдоा рдХी рдУрд░ рд╕े рдоुँрд╣ рдлेрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдордмोрдз рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╕्рдд рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рддुрд╖्рдЯिрдХрд░рдг рд╡ाрд▓ी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд▓िрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкрддрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдирд╡рддा рдХो рдЕрдкाрд░ рдХ्рд╖рддि рд╕рд╣рдиी рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै।1 рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рд╡рд░्рдЧ рдзोрдЦा рджेрдХрд░ рдиेрддा рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХी рдзाрд░рдгाрдПँ рдоाрдд्рд░ рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдЧрд░ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддो рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рди्рддुрд▓िрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрдзूрд░ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।

 рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХрд▓ेрд╡рд░ рднौрддिрдХрддा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕ाрдоीрдк्рдп рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиा। рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рджिрд╢ा рдк्рд░ेрд░рдХ, рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рджाрддा рдХे рд░ुрдк рдоें рдоुрдЦрд░िрдд рд░рд╣ा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкृрд╖्рдаों рдкрд░ рдЬिрд╕ рдЧौрд░рд╡рдордпी рдЧाрдеा рдХो рдЕंрдХिрдд рдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣ा, рдЙрд╕рдХा рд╕िंрд╣ाрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрддों, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдХों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо् рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ोрдо рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдкрде рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдиैрддिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЙрджрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै।2 рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рдкूрд░्рддि рддрднी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬрдм рджेрд╢ рдХी рдирдпी рдкीрдв़ी рдХा рдЪрддुрд░्рдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдЧा, рдЗрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХोрдЯि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी। рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиीрд╖िрдпों рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиा рд╣ोрдЧा рд╡ рдЙрд╕рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХोрдЯि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЬрди рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╣ै।

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдиूрддрди рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЕрдорд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рд╡िрдЪाрд░ рдЬрдирддा рдХो рджेрддे рд╣ैं рдЬिрдирд╕े рдоाрдирд╡ рдкीрдв़ी рдХृрддрдХृрдд्рдп рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рдиाрдо рд╕्рдорд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдпोрдЧ्рдпрддрдо рдк्рд░рддिрднा рдХे рдкुंрдЬ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрди рдпोрдЧी рдорд╣рд░्рд╖ि рдЕрд░рд╡िрди्рдж, рдпुрдЧрджृрд╖्рдЯा рд░рд╡िрди्рдж्рд░ рдиाрде рдЯैрдЧोрд░, рд╕рдд्рдп рдХे рдкुрдЬाрд░ी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी। рдЗрди рдЪाрд░ों рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдзाрд░ा рдоें рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрд╢рджाрди рджिрдпा। рдЗрди рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдХी рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдиे рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоा рд╕े рдкрд░े рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै।3рдПрдХाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдПрдХ рд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं рдЬोрдХि рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдкीрдб़िрдд рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдпे। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рджрд░्рд╢рди рдоें рдЗрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╣рд▓ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣рдо рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдорд╣ाрдирддा рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдкрд░िрд╖्рдХृрддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдкूрд░्рдгрддा рд╡ рджिрд╡्рдпрддा рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै। рдпрд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╡ рдЖрдирди्рдж рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै:-
рдПрдЬूрдХेрд╢рди (Education) рд╢рдм्рдж рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдХे educare рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै -рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг। рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рд▓ैрдЯिрди рд╢рдм्рдж рд╣ै educatum рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬो рд╕्рд╡рдпं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рднाрдЧ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░рдХ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЬॉрди рдбी .рдЬी.рдлрд░ोрд╡ेрд▓, рдкेрд╕्рдЯाрд▓рдЬी рдпे рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЬ्рдЮाрди рдмाрд▓рдХ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоौрдЬूрдж рд╣ै, рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рдпा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕंрд╢ोрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा।

рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рд╡ рдиिрдпोрдЬिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЗрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрд╕्рдеा рдоें рджी рдЬाрддी рд╣ै рдЬैрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рдкुрд╕्рддрдХें, рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░। рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдмाрд▓рдХ рдХे рдЬрди्рдо рд╕े рдоृрдд्рдпु рдкрд░्рдпрди्рдд рдЪрд▓рддी рд╣ै। рди рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं, рди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рди рд╕рдордп рдЕрд╡рдзि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕंрд╢ोрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬो рд▓ोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं рдЙрдирдХो рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।4

рджрд░्рд╢рди рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рддрдд्рд╡ рдХा рджрд░्рд╢рди рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо, рд╕рдд्рдп рдХी рдЦोрдЬ, рдЪिрди्рддрди рдХी рдХрд▓ा, рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рддाрд░्рдХिрдХ рдвंрдЧ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджрд░्рд╢рди рд╡рд╕्рддु, рдк्рд░рдХृрддि, рдоाрдирд╡ рдЖрджि рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдПрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै।5 рднाрд░рддीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджрд░्рд╢рди рд╡ рдЬीрд╡рди рдПрдХ рд╣ै рдЕрддः рдЬीрд╡рди рд╣ी рджрд░्рд╢рди рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╣ै।

 рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХा рдмрдб़ा рдкुрд░ाрдиा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмिрдиा рджрд░्рд╢рди рдЕрдзूрд░ा рд╣ै рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХे рдмिрдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдкूрд░्рдгрддा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं। рдпрджि рджुрдиिрдпा рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рд░рд╣рдиा рд╣ै, рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдзाрд░ा рдХो рд╕рдмрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдЬाрдпे рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рдФрд░ рд╣िрддрдХाрд░िрддा рд╡ृрд╣рдж् рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬрдиोрдд्рдеाрдирдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рд╕े рдЖрдЪ्рдЫाрджिрдд рд╣ो।6

рднाрд░рдд рдоें рд╕рдоाрдЬ рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкुрдирд░ुрдд्рдеाрди рдоें рдЬीрд╡рди рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдордиीрд╖िрдпों рдоें рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдХा рдиाрдо рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдкूрд░्рдгрддा рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै। рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдХ рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 'рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди'  рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। 

рдк्рд░рдердо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:- рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░ рдЙрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рджेрддी рд╣ै।
рдж्рд╡िрддीрдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:- рджрд░िрдж्рд░ рдиाрд░ाрдпрдг рдХी рд╕ेрд╡ा рд╣ी рд╕рдЪ्рдЪी рд╕ेрд╡ा рд╣ै।
рддृрддीрдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:- рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЖрдд्рдорд╢्рд░рдж्рдзा, рдЖрдд्рдордд्рдпाрдЧ, рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा, рдоाрдирд╡ рдк्рд░ेрдо рдЖрджि рд╕рдж्рдЧुрдгों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा।
рдЪрддुрд░्рде рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:- рд╢िрдХ्рд╖ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрдХाрд╕, рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди।7

рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ुрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдпрджि рджोрдиों рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдорди्рд╡рдп рд╣ो рддो рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдКрд░्рдз्рд╡рдЧाрдоी рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी।

1. рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХा рд╕рдорди्рд╡рдпрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрдиे рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдПрдХ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рдЖрдкрдХो рд╢рд░ीрд░ рдХो рдмрд▓рд╢ाрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХी рд╡िрдзि рдЬाрдирдиी рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХो рднी рдЙрд╕рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╢рдХ्рддि рд░рд╣рдиे рдкрд░ рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдХो рд╕рдордЭ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоाрдирд╡ рдХो рд▓ौрдХिрдХ рд╡ рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдорди्рд╡рдпाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдпुрд╡рдХों рдХो рд╕рдмрд▓ рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП, рдзрд░्рдо рддो рдмाрдж рдХी рдЪीрдЬ़ рд╣ै। рдЬрдм рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рддुрдо рдкैрд░ों рдкрд░ рджृрдв़рддा рд╕े рдЦреЬा рд╣ोрдЧा, рддुрдо рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЕрдзिрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा, рдпрдеाрд░्рде рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдоाрдирд╡ рдХी рд╕ेрд╡ा рдж्рд╡ाрд░ा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░рдиा рдоाрдиा рд╣ै।8рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЫिрдкी рд╣ुрдИ рдпोрдЧ्рдпрддा рд╡ рджिрд╡्рдпрддा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै।

2. рд╢िрдХ्рд╖ा: рдорди рдХी рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:-  рд╣рдоाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЭोंрдкрдб़िрдпों рдоें рдмрд╕рддा рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рддुрдо рджेрд╢ рдХे рдПрдХ рднाрдЧ рд╕े рджूрд╕рд░े рдоें рдЬाрдУ рдФрд░ рдЧाँрд╡-рдЧाँрд╡ рдЬाрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдордЭाрдУ рдХि рдЕрдм рдЖрд▓рд╕्рдп рдХे рд╕ाрде рдмैрдаे рд░рд╣рдиे рд╕े рдХाрдо рдирд╣ीं рдЪрд▓ेрдЧा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡िрд╖рдпों рддрдеा рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡ рдХृрд╖ि рдЖрджि рдХी рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдРрд╕ा рд╣ो рдЬिрд╕рдоें рдиिрд╖ेрдзाрдд्рдордХрддा рди рд╣ो। рджेрд╢ рдХो рд╕рдлрд▓ рдФрд░ рдЙрди्рдирдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬिрди рд╡िрд╖рдпों рдХो рдкрдв़ाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ो, рд╡े рд╡िрд╖рдп рдЕрд╡рд╢्рдп рдкрдвा़рдпे рдЬाрдпें।9 рд╡ेрджों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो рднी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд░рдЦा, рдЬीрд╡рди рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди, рд╕ंрдЧीрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рднाрд╖ा рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди,। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдмрддाрдпा рдХि рд╡ेрджांрдд рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХो рд╕рдо्рдкрди्рдирддा рд╡ рд╕рдоृрдж्рдзि рдЪाрд╣िрдП, рдЬो рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рд╕े рдЖ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рддрдХрдиीрдХी рд╡ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХा рдоूрд▓ рдоंрдд्рд░ рдоाрдиा। рдорди рдХी рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ाрд░ рд╣ै।

3. рд╢िрдХ्рд╖ा: рдордиुрд╖्рдп рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рднाрд░рдд рдХी рдиिрд░्рдзрдирддा рд╡ рдкрддрди рдХा рдХाрд░рдг рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмрддाрдпा। рд╡рд╣ рдордиुрд╖्рдп рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рдирд╣ीं। рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрди्рджрд░ рдиिрд╣िрдд рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдЪрдиा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд░рдЯрдХрд░ рдбिрдЧ्рд░ी рдкा рд▓ेрдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬो рд╡िрдЪाрд░ рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ों рдЙрдирдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдмाрд▓рдХ рдХो рдпрд╣ рдЕрдиुрднूрдд рдХрд░ाрдиा рдХि рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ै।10 рд╡िрд╡िрдз рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рдХा рдвेрд░ рдирд╣ीं рдЬो рд╕рдмрдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдаूंрд╕ рджिрдпा рдЬाрдпे, рд╣рдоें рдЙрди рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдиुрднूрдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рдоाрдг, рдордиुрд╖्рдп рдиिрд░्рдоाрдг рд╡ рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ों। рд╢िрдХ्рд╖ा рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд╢्рд░рдж्рдзा рдХी рдиिрд╖्рдкрддि рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдЖрдзाрд░рд╡िрд╣ीрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рд╕ुрдк्рдд рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рддрдеा рд╕्рд╡рдпं рдкрд░ рджृрдв़ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рд╡ рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрд╕े рд╕рдЪ्рдЪी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХрд╣ा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕рд╕े рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЧрдарди рд╣ो, рдорди рдХा рдмрд▓ рдмрдв़े, рдмुрдж्рдзि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмी рдмрдиे। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдордиुрд╖्рдп рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ी рд╣ो, рд╕ाрд░े рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрди्рддिрдо рдз्рдпेрдп рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдиे рдоाрдирд╡рддा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ुрдХूрдордд рдЬрддाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рдкрд░ рдЖрдЬ्рдЮा рдкाрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рднी рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं। рдпрд╣ рд╕рдм рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдХे рдЙрд╕ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХा рдкाрд▓рди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा-‘’ рдкрд╣рд▓े рдЖрджेрд╢ рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा рд╕ीрдЦो, рдЖрджेрд╢ рджेрдиा рдлिрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЖ рдЬाрдпेрдЧा। рдкрд╣рд▓े рд╕рд░्рд╡рджा рджाрд╕ рд╣ोрдиा рд╕ीрдЦो, рддрднी рддुрдо рдк्рд░рднु рд╣ो рд╕рдХोрдЧे।‘’11

4. рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:-рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ुрдн рд╡िрдЪाрд░ рдЕрдЪ्рдЫे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдкूंрдЬी рд╣ैं। рдЕрдЪ्рдЫे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрдиे рд╕े рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ंрдХрд▓्рдк рдкैрджा рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ंрдХрд▓्рдкों рд╕े рдЖрдд्рдорд╢рдХ्рддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рд╢ुрдн рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕। рдиैрддिрдХ рдзाрд░рдгाрдУं рд╕े рдУрдд рдк्рд░ोрдд рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрди рдкुрд░ुрд╖ рд╣ी рдХिрд╕ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рд╢्рд░ेрд╖्рда рдиाрдЧрд░िрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдд्рддрдо рдЪрд░िрдд्рд░, рдХрдаिрди рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдФрд░ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕े рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдиा рджेрддा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫे рд╢рдм्рдж рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा, рдЕрдЪ्рдЫे рд╡िрдЪाрд░ рд╕ोрдЪрдиे рд╡ाрд▓ा, рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдЗрдЪ्рдЫा рди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╕рдд्рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ो рдЬाрддा рд╣, рддрднी рдЙрд╕рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдЧрдаिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдпрд╣ी рдЪрд░िрдд्рд░ рдЧрдарди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдЖंрдЦों рдХो рд╣ाрде рд╕े рдврдХ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕंрдзेрд░ा рд╣ै, рдЕंрдзेрд░ा рд╣ै рдХрд╣ рдХрд░ рд░ोрддे рд╣ैं, рд╣ाрде рд╣рдЯा рд▓ो, рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣ै----рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी, рдЗрдЪ्рдЫा рд╢рдХ्рддि рдХो рд╕рдмрд▓ рдмрдиाрдиे рдХी। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдХो рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди рдЙрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдеा рдЬो рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЧрдарди рдХрд░े। рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдЬрдм рддрдХ рдоाрдирд╡ рднौрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ुрдЦी рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддрдм рддрдХ рдЬ्рдЮाрди, рднрдХ्рддि, рдпोрдЧ рдпे рд╕рдм рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ी рд╡рд╕्рддु рд╣ैं।12

рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХी рд╡िрдЪाрд░ рд╕ाрд░рдгी рдоें рдЕрднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдХी рдЪрд░्рдЪा рднी рдХि рдЕрднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкंрдЧु рдмрдиा рджेрддी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдоौрд▓िрдХрддा рдХो рдХुंрдаिрдд рдХрд░ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдордиुрд╖्рдпрдд्рд╡ рдХे рдЧुрдгों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпрд╣ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕рд╕े рдЗрдЪ्рдЫा рд╢рдХ्рддि рд╕рдмрд▓ рдмрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЙрди्рдирдпрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рджрдпा, рдЕрдкрд░िрдЧ्рд░рд╣, рдПрдХрддा, рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рддрдеा рддрдк рдЖрджि рдРрд╕े рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп рд╣ै рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдиे рдЗрди рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рдЬिрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХी рдЕрдоूрд▓्рдп рдиिрдзि рд╣ै।13 рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХिрд╕ी рднी рджрд░्рд╢рди рдоें рдпрд╣ рдХ्рд╖рдорддा рдирд╣ीं рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ, рдиैрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ рдЖрджि рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЗрддрдиी рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕े рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ рд╕рдХे। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╡िрдХाрд╕, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рдоें рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рд╕े рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдХा рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрджी рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै।

5. рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕्рдд्рд░ी рд╡ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рд╕рдоाрдирддा рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддीрдп рдХो рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рдорд╕्рдд рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕्рдд्рд░ी рд╡ рдкुрд░ुрд╖ рдоें рд╕рдоाрди рд░ुрдк рд╕े рд╡िрддрд░िрдд рдХрд░े। рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЬाрддि рдХा рдорд╣ाрди рд▓ाрдн рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ी рдЬीрд╡рди рд╣ै, рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рд╣ी рдоृрдд्рдпु рд╣ै, рдк्рд░ेрдо рд╣ी рдЬीрд╡рди рд╣ै, рдШृрдгा рд╣ी рдоृрдд्рдпु рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддीрдп рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕ीрдоिрдд рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЕрд╕ीрдоिрдд рд▓ोрдЧों рдоें рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░े। рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЙрди्рдирддि рд╕े рд╣ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЬ्рдЮाрди, рднрдХ्рддि рдХा рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдЪाрд░ рд╣ोрдЧा।14 рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╕рддрдд् рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиी рдХрдоिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рд╡ рдкрд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрджि рд╕рдд्рдп рдХा рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рд╕рдд्рдп рд╡ рдЕрд╕рдд्рдп рджोрдиों рдХो рднрд▓ी рднांрддि рдЬाрдирдиा рд╣ोрдЧा। 

6. рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ: рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдеे। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рднंрдбाрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै, рдЗрд╕ рднाрд╖ा рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдоाрдирддे рдеे। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рдз्рд╡рдиि рдоाрдд्рд░ рд╣ी рдЬाрддि рдХो рд╢рдХ्рддि, рдХ्рд╖рдорддा рд╡ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рдмिрдиा рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡िрдХрд╕िрдд рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХрддा।15 рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рднाрд╖ा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдиी рд╣ै। рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे, рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдкрдХ्рд╖ рдкुрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै।

7. рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рддैрдпाрд░ी рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рднी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдХो рдмрдб़ा рдХ्рд╖ोрдн рд░рд╣ा рдХि рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдХो рдХेрд╡рд▓ рдиौрдХрд░ी рдХे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдирд╣ीं рдвाрд▓рддी। рд╡рд╣ рдмाрдмुрдУं рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдХुрд╢рд▓ рдпंрдд्рд░ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрджि рдЗрддрдиा рд╣ी рд╣ोрддा рддो рдоैं рдк्рд░рднु рдХो рдзрди्рдпрд╡ाрдж рджेрддा। рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрдж рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХो рдЕрдкिрддु рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рднी рдирдИ рджिрд╢ा рджी।16 рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рд╢िрдХाрдЧो рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдм्рд░िрдЯेрди рд╡ рдл्рд░ांрд╕ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рджрдд्рдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдиों рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдХाрд╢ рдкुंрдЬ рдмрдиे। рд╢िрдХ्рд╖ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдмोрдз рдХрд░рд╡ा рдХрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рд╣ेрддु рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиा рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рд╡рд╣ рджूрд╕рд░ों рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рди рд░рд╣ рд╕рдХे।

8. рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рдХिрд╕ी рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдиे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдоाрдд्рд░ рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै।17 рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЬी рдиे рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдХрдерди рд╣ै рдХि ' рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рдХुрдЫ рдЖрддा рдЬाрддा рдирд╣ीं, рдзрди рдпा рджрд░िрдж्рд░рддा рд╕े рдХुрдЫ рдЖрддा рдЬाрддा рдирд╣ीं। рдордирд╕ा, рд╡ाрдЪा, рдХрд░्рдордгा рдоें рдпрджि рдРрдХ्рдп рд╣ो рддो рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рд▓ोрдЧ рджुрдиिрдпा рдХो рдкрд▓рдЯ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рди рднूрд▓рдиा। рдмाрдзा рдЬिрддрдиी рд╣ी рд╣ोрдЧी рдЙрддрдиा рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै। рдмाрдзा рдмिрдиा рдкाрдпे рдХрднी рдирджी рдХा рд╡ेрдЧ рдмрдв़рддा рд╣ै।’

рдЬिрд╕ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╢рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдлрд▓рджाрдпी рд╣ो, рдЙрдирдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдкूрд░्рдгрддा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ो, рд╡рд╣ी рд╕рдЪ्рдЪी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै, рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдиा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рд╡ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдж्рдЧुрдгों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╕े рднौрддिрдХ рд╕ुрдЦों рдХे рд╕ाрде рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж рдХी рддृрдк्рддि рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХा рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ, рд╕ौंрджрд░्рдпाрдд्рдордХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ, рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╢рдХ्рддि, рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि, рд╕рдорддाрдоूрд▓рдХ рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХी рдоाрди्рдпрддा, рддрдеा рд╕рдорднाрд╡ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЙрди्рдирддि рддрднी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рдиाрдЧрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдкрд░ाрдпрдг рд╣ोंрдЧे, рдХाрд░्рдпों рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдпोрдЧ рджेंрдЧे, рддрднी рдЖрдд्рдоोрди्рдирддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдк्рд░рдЬा рдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। рд╣рдоाрд░े рдмрдЪ्рдЪे рд╢рдХ्рддिрдоाрди, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрдордп, рд╕ाрд╣рд╕ी рдмрдирдХрд░ рджेрд╢ рдоें рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд╕рди्рджेрд╢ рдХा, рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд╕рди्рджेрд╢ рдХा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд╕рди्рджेрд╢ рдХा, рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕рди्рджेрд╢ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдиे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рджрд░्рд╢рди рдХो рднाрд░рдд рдХी рд╕ीрдоाрдУं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджिрдпा рдмрд▓्рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдХि рдЬрдм рддрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ рдиैрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡рд░्рдЬрдиाрдУं рдХा рд╕рдоाрдкрди рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा рддрдм рддрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рд╕рди्рджेрд╢ рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЕрдоिрдЯ рдЫाрдк рдЫोрдб़рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рди рд╣ोрдЧा।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рдеः-
1. рд╕рд░рдпू рдк्рд░рд╕ाрдж рдЪौрдмे, рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдоाрдзрд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1986, рдкृрд╖्рда 137
2. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृрд╖्рда 56
3. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд╢िрдЦрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддी рд╣ैं рд╡िрдирдо्рд░рддा, рдкृрд╖्рда 50
4. рд░ाрдо рд╢рдХ्рд▓ рдкाрдг्рдбेрдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдиोрдж рдкुрд╕्рддрдХ рднंрдбाрд░, рдЖрдЧрд░ा, 1992, рдкृрд╖्рда 145
5. рдПрди. рдЖрд░. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдиैрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдоेрд░рда, 1979, рдкृрд╖्рда 78-79
6. https://hi.public-welfare.com/4312740-what-is-philosophy-the-concept-role-methods-and-functions
7. рднрд░рдд рдХुрдоाрд░, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪिंрддрди, рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рдпाрдкीрда, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1988, рдкृрд╖्рда 76
8. рдПрди. рдЖрд░. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдиैрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдоेрд░рда, 1979, рдкृрд╖्рда 78-79
9. рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рдиाрде, рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЪрд░िрдд्рд░, рд░ाрдордХृрд╖्рдг рдорда, рдиाрдЧрдкुрд░, 1989, рдкृрд╖्рда 75
10. рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╢рд░्рдоा, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 1989, рдкृрд╖्рда 56
11. рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рдиाрде, рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдЪрд░िрдд्рд░, рд░ाрдордХृрд╖्рдг рдорда, рдиाрдЧрдкुрд░, 1989, рдкृрд╖्рда 58
12. рднрд░рдд рдХुрдоाрд░, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪिंрддрди, рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рдпाрдкीрда, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1988, рдкृрд╖्рда 76
13. рд╣ंрд╕рд░ाрдЬ рд░рд╣рдмрд░, рдпोрдж्рдзा рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПंрдб рд╕ंрди्рдЬ़, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда 37
14. рд░िрдЬрд╡ी рдЖрдмिрдж, 'рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░, рдоाрд░ुрддि рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдоेрд░рда, рдкृрд╖्рда 122
15. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृрд╖्рда 49
16. рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╢рд░्рдоा, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 1989, рдкृрд╖्рда 77
17. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृрд╖्рда 52

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com

рд╕ाрд░ांрд╢:- рд╕рдоाрдЬ рдЬाрддिрд╡ाрдж, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рд╡ाрдж, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрд╡ाрдж, рдк्рд░ांрддीрдп рдзाрд░рдгाрдУं рдоें рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХो рдЬрди्рдо рджेрддी рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рд╕े рдоाрдирд╡ рднौрддिрдХрд╡ाрджी рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рднौрддिрдХрддाрд╡ाрдж рд╡ рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдХी рдЕрди्рдзी рджौрдб़ рдоें рдкрдб़ рдХрд░ рдоाрдирд╡ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा рд╣ै, рдХрднी рдХрднी рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рджिрд╢ा рднी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै।рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрддों, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдХों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо् рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ोрдо рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдкрде рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдиैрддिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЙрджрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдд्рд░ों, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд░рди् рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्рддा рд╡ рдЪिрди्рддрди рдкैрджा рд╣ो। рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдУрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж:- рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी, рдЬрдиोрдд्рдеाрдирдХ, рджेрджीрдк्рдпрдоाрди, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрддीрдХрд░рдг, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз।

рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ

рдоूрд▓ рдк्рд░рддिрдкाрджрди:- рдЖрдЬрдХрд▓ рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдРрд╕ा рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдзрд░्рдо рд╡ рдзрд░्рдо рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдд्рдп рдХो рднूрд▓рддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рджेрд╢ рд╕рдн्рдпрддा рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднूрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрдирддा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ीрдирддा, рджोрд╖рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рджिрдЦाрдИ рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓рдиे рдХी рд╣ोрдб़ рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рдкीрдв़ी рджिрд╢ाрд╡िрд╣ीрди, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╡िрд╣ीрди, рджीрдирд╣ीрди рднाрд╡рдиा рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рдЕрд░ाрдЬрдХ рддрдд्рд╡ों рдПрд╡рдо् рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдмрд╣्рдордЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдд्рдоा рдХी рдУрд░ рд╕े рдоुँрд╣ рдлेрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдордмोрдз рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╕्рдд рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рддुрд╖्рдЯिрдХрд░рдг рд╡ाрд▓ी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।1 рдиैрддिрдХрддा рдХा рдкрддрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдирд╡рддा рдХो рдЕрдкाрд░ рдХ्рд╖рддि рд╕рд╣рдиी рдкрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै।1 рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ंрдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рди рдЬोрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ों рдХी рднौрддिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рд╡рд░्рдЧ рдзोрдЦा рджेрдХрд░ рдиेрддा рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХी рдзाрд░рдгाрдПँ рдоाрдд्рд░ рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдЧрд░ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддो рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рди्рддुрд▓िрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрдзूрд░ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।

 рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХрд▓ेрд╡рд░ рднौрддिрдХрддा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕ाрдоीрдк्рдп рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиा। рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рджिрд╢ा рдк्рд░ेрд░рдХ, рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╢рдХ्рддिрдк्рд░рджाрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоुрдЦрд░िрдд рд░рд╣ा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкृрд╖्рдаों рдкрд░ рдЬिрд╕ рдЧौрд░рд╡рдордпी рдЧाрдеा рдХो рдЕंрдХिрдд рдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣ा, рдЙрд╕рдХा рд╕िंрд╣ाрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।2 рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдиूрддрди рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЕрдорд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рд╡िрдЪाрд░ рдЬрдирддा рдХो рдк्рд░рджрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрдирд╕े рдоाрдирд╡ рдкीрдв़ी рдХृрддрдХृрдд्рдп рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рдиाрдо рд╕्рдорд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдпोрдЧ्рдпрддрдо рдк्рд░рддिрднा рдХे рдкुंрдЬ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрди рдпोрдЧी рдорд╣рд░्рд╖ि рдЕрд░рд╡िрди्рдж, рдпुрдЧ рджृрд╖्рдЯा рд░рд╡िрди्рдж्рд░ рдиाрде рдЯैрдЧोрд░, рд╕рдд्рдп рдХे рдкुрдЬाрд░ी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी।3 рдПрдХाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдПрдХ рд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं рдЬोрдХि рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдмिрди्рдзрдд рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдкीрдб़िрдд рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдпे।рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै:-

Education рд╢рдм्рдж рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдХे educare рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै -рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг। рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рд▓ैрдЯिрди рд╢рдм्рдж рд╣ै educatum рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬो рд╕्рд╡рдпं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рднाрдЧ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░рдХ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЬाॅрди рдбी .рдЬी.рдлрд░ोрд╡ेрд▓, рдкेрд╕्рдЯाрд▓рдЬी рдпे рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЬ्рдЮाрди рдмाрд▓рдХ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоौрдЬूрдж рд╣ै, рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рдпा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕंрд╢ोрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा।

рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рд╡ рдиिрдпोрдЬिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЗрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрд╕्рдеा рдоें рджी рдЬाрддी рд╣ै рдЬैрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рдкुрд╕्рддрдХें, рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░।

рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдмाрд▓рдХ рдХे рдЬрди्рдо рд╕े рдоृрдд्рдпु рдкрд░्рдпрди्рдд рдЪрд▓рддी рд╣ै। рди рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं, рди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рди рд╕рдордп рдЕрд╡рдзि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЕंрд╢ोрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬो рд▓ोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं рдЙрдирдХो рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।4

рджрд░्рд╢рди рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рддрдд्рд╡ рдХा рджрд░्рд╢рди рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо, рд╕рдд्рдп рдХी рдЦोрдЬ, рдЪिрди्рддрди рдХी рдХрд▓ा, рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рддाрд░्рдХिрдХ рдвंрдЧ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджрд░्рд╢рди рд╡рд╕्рддु, рдк्рд░рдХृрддि, рдоाрдирд╡ рдЖрджि рдХो рджेрдЦрдиे рдХा рдПрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै।5 рднाрд░рддीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджрд░्рд╢рди рд╡ рдЬीрд╡рди рдПрдХ рд╣ै рдЕрддः рдЬीрд╡рди рд╣ी рджрд░्рд╢рди рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╣ै।

 рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХा рдмрдб़ा рдкुрд░ाрдиा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै।рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмिрдиा рджрд░्рд╢рди рдЕрдзूрд░ा рд╣ै рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХे рдмिрдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдкूрд░्рдгрддा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं। рдпрджि рджुрдиिрдпा рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рд░рд╣рдиा рд╣ै, рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдзाрд░ा рдХो рд╕рдмрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдЬाрдпे рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рдФрд░ рд╣िрддрдХाрд░िрддा рд╡ृрд╣рдж् рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬрдиोрдд्рдеाрдирдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рд╕े рдЖрдЪ्рдЫाрджिрдд рд╣ो।6

рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрддों, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдХों, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо् рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ोрдо рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдкрде рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдиैрддिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЙрджрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рдкूрд░्рддि рддрднी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬрдм рджेрд╢ рдХी рдирдпी рдкीрдв़ी рдХा рдЪрддुрд░्рдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдЧा, рдЗрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХोрдЯि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी। рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиीрд╖िрдпों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫрдЯрдкрдЯाрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдЬो рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ैं, рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं:-

      рдоैं рдЕрдирдордиा рд╕ा рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा, рдЕрдкрдиे рд╣ी рднीрддрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЦोрдЬ рд░рд╣ा ।

рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХोрдЯि рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЬрди рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХрдИ рднाрд╖ाрдУं рдЬрд░्рдорди, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдл्рд░ेंрдЪ, рднाрд░рдд рдХी рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧू, рдХрди्рдирдб़, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдорд░ाрдаी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдкंрдЬाрдмी рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЖрджि рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдордж्рд░ाрд╕, рдЪेрди्рдирдИ рдФрд░ рд╣ैंрдмрд░्рдЧ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।7 рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЧрдв़рд╡ाрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХुрдоाрдКं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдордж्рд░ाрд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрдордмрд░्рдЧ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЬрд░्рдордиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд▓рдЦрдирдК рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоेрд░рда рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрд░ी рднी рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬाрдирдиा рд╣ोрдЧा рд╡ рдЙрд╕рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे।

1рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдХौрд╢рд▓, рд╡िрдирдо्рд░рддा, рдФрд░ рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рддिрднा рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрди्рджрд░ рдХुрдЫ рдк्рд░рддिрднाрдПँ рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬрдмрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рдк्рд░рддिрднा рдХो рдиिрдЦाрд░ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।8 рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рдХी рдЧрдо्рднीрд░рддा рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрд╖рдп рдХा рдЕрдкрдиा рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ाрд░ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╡ рдоूрд▓्рдпों рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╡ рдкрд░िрдоाрд░्рдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै।9 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдд्рд░ों, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै।

2 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:-рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЙрд╕рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдЖрдЪрд░рдг рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫे рдЖрдЪрд░рдг рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрди рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рдЪрд░िрдд्рд░рд╡ाрди рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдкूंрдЬी рдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдордХрд╕рдж рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХो рдКंрдЪाрдЗрдпों рддрдХ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд░рди् рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ंрдпрдо рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।10 рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд░рди् рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрдЪрдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдордЬрдмूрдд рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдиे рд╡िрд╡рд░рдг рдкрдд्рд░ 1835 рдоें рдирд╡ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि/рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдвांрдЪे ( NCF) 2005 рднी рд╕рднी рд╕्рдХूрд▓ рдЪрд░рдгों рдоें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рдкाрда्рдп рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдиैрддिрдХрддा рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдиी рдмेрд╕ेंрдЯ рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рднрдХ्рддि, рдЬ्рдЮाрди рд╡ рдиैрддिрдХрддा рдХे рднाрд░рддीрдп рдЖрджрд░्рд╢ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рднाрд╡рдиा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।11 рд╣ंрдЯрд░ рдХрдоीрд╢рди 1882 рднी рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдиैрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдХा рдЙрдд्рдеाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХी рдк्рд░рдХृрддि рдзрд░्рдо рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдзрд░्рдо рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕ंрд╕्рддुрддि рдХрд░рддा рд╣ै।12

4 рд╢िрдХ्рд╖ा: рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╕рдд्рдпं рд╢िрд╡рдо् рд╕ुंрджрд░рдо рд╡ рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुंрдмрдХрдо् рдЬैрд╕े рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░рд╣ी рд╣ै।13 рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкीрдв़ी рдХो рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕िрдж्рдзांрддों, рдоूрд▓्рдпों, рд╡िрдЪाрд░ों, рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдФрд░ рд╕िрдЦाрдиे рдХी рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рд╡ाрдж, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡ рдк्рд░ोрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ, рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПं, рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡, рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг рдЬैрд╕ी рдХुрд░ीрддिрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрдХ рд╕ाрд░्рдердХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рд╣ै।14 рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдкीрдв़ी рджрд░ рдкीрдв़ी рдХे рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЫाрдд्рд░ рдХो рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рдоाрдирдХों рдХा рдЬ्рдЮाрди рджेрдиा рд╣ै। рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЫाрдд्рд░ рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╕рддрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।15 рд░ुрд╕ो рдХे рдк्рд░рдХृрддिрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो рддрдеा рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░ो рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЬीрд╡ рдЬрди्рддुрдУं рд╕े рд╕рдорд░्рде рдоाрдирдХрд░ рдЙрдирдХा рд╣рдирди рд╡ рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рдк्рд░рддि рджрдпा, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд╡ рд╕рдоाрдирддा рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।16

5 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:-рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рддो рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдзрди рд╣ै рд╕ाрдзрдХ рдХी рдЖрдд्рдо рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдлрд▓ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдРрд╕े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЫाрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдУं, рд╡िрдЪाрд░ों рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ें। рдЪрд░्рдЪा, рд╕ंрд╡ाрдж, рд╡ाрдж рд╡िрд╡ाрдж, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрднाрдЧिрддा рд╣ेрддु рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕ूрдЪिрдд, рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╡ рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЬाрддि, рдкंрде, рд▓िंрдЧ рдФрд░ рдзрди рдХी рд╡िрднिрди्рдирддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕рднी рдХो рд╕рдоाрди рдорд╣рдд्рд╡ рджें।17 рдЦाрдж्рдп, рдЬрд▓, рдКрд░्рдЬा, рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдкैрджा рдХрд░рдиा। рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्рддा рд╡ рдЪिрди्рддрди рдкैрджा рд╣ो।

6 рд╢िрдХ्рд╖ा: рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╕ोрдЪ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै। рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╕ोрдЪ рдПрдХ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдоाрдирддा рд╡ рднाрддृрдд्рд╡ рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХे рдкाрд▓рди рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдУрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै।18

 7 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ:- рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 51 рдП рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХो рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै- рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рди्рдпाрдп, рд╡िрдЪाрд░, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо рд╡ рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рд╡ рдЕрд╡рд╕рд░ рдХी рд╕рдоाрдирддा, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЧрд░िрдоा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдПрдХрддा рд╡ рдЕрдЦंрдбрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рд╡ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмंрдзुрддा। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╕्рд╡рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрддीрдХрд░рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдк्рд░рддि рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдХाрд░्рдпों рдХो рджिрд╢ाрд╣ीрди рдмрдиा рджेрддी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। 19 рд╕рдЪ्рдЪे рдиाрдпрдХों рдХो рдкрд╣рдЪाрди рджेрдХрд░ рд╡ рдЙрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рдЬрд╢्рди рдордиाрдХрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиाрдХрд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╡ рд╕рдо्рдоाрди рдмрдв़ाрдиा рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рдХे рдк्рд░рддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै, рдоूрд▓्рдп рд╕े рд╕рдордЭौрддा рди рдХрд░рдиे рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдХрд░। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЙрддрдиा рд╣ी рдорд╣ाрди рдмрдирддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░िрдоाрдг рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдоें рджेрд╢ рдк्рд░ेрдо рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ोрддी рд╣ै।

8 рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЦेрд▓рдХूрдж, рдиाрдЯрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк, рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рдорддрджाрди рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЕрднिрдпाрди, рд╕рдлाрдИ рдЕрднिрдпाрди, рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдХाрд░्рдп, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдмрдЪाрд╡ рдХाрд░्рдп, рд╡рди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡, рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рдиुрдХ्рдХрдб़ рдиाрдЯрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рдЬрдирддांрдд्рд░िрдХ рднाрд╡рдиा рд╡ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡ाрдж рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдкрд░ рднी рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдХो рдЙрдж्рджेрд╢िрдХा рд╕рдордЭ рдХрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдордирд╕ा рд╡ाрдЪा рдХрд░्рдордгा рд╕े рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпुрдж्рдз рдоाрдирд╡ рдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рд╢ांрддि рдХा рдмрдЪाрд╡ рднी рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै।20 рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд░ाрд╖्рдЯ् рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рднूрдоिрдХा рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рдмрдиाрдпे рд░рдЦें рдЬिрд╕рд╕े। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЕрддीрдд рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХें рдФрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдкीрдв़ी рдЕрдкрдиे рдЕрддीрдд рд╕े рджूрд░ рди рд╣ो рдЬाрдпे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░ोрдкрдХाрд░ рдХी рднाрд╡рдиा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╡ рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुंрдмрдХрдо् рдХी рднाрд╡рдиा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ, рд╕ौंрджрд░्рдпाрдд्рдордХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ, рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╢рдХ्рддि, рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि, рд╕рдорддाрдоूрд▓рдХ рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдоाрди्рдпрддाрдПं. рд╕рдорднाрд╡ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рд╕ूрдд्рд░ों, рд╕рдоीрдХрд░рдгों, рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдз рд░рдЦрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рддी рд╣ै рд╡рд░рди् рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्рддा рд╡ рдЪिрди्рддрди рдкैрджा рд╣ो। рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдУрд░ рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдХिрд╕ी рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЙрди्рдирддि рддрднी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рдиाрдЧрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдкрд░ाрдпрдг рд╣ोंрдЧे, рдХाрд░्рдпों рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдпोрдЧ рджेंрдЧे, рддрднी рдЖрдд्рдоोрди्рдирддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдк्рд░рдЬा рдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рдеः-

1. рд╕рд░рдпू рдк्рд░рд╕ाрдж рдЪौрдмे, рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдоाрдзрд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1986, рдкृ. 137 ।
2.рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.56 ।
3. https://hi.public-welfare.com/4312740-what-is-philosophy-the-concept-role-methods-and-functions
4. рд░ाрдо рд╢рдХ्рд▓ рдкाрдг्рдбेрдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдиोрдж рдкुрд╕्рддрдХ рднंрдбाрд░, рдЖрдЧрд░ा, 1992, рдкृ.145 ।
5. рдПрди.рдЖрд░. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдиैрд╢рдирд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рдоेрд░рда, 1979, рдкृ. 78-79 ।
6. https://hi.public-welfare.com/4312740-what-is-philosophy-the-concept-role-methods-and-functions
7. https://sm.education.gov.in/hi/ministers-profile
8. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.8
9. рд╡рд╣ी, рдкृ.6
10. рдбा. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рд╕ंрд╕ाрд░ рдХाрдпрд░ों рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ.160-161
11. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.49
12. рд╡рд╣ी, рдкृ.52.
13.рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.9-10.
14. рдбा. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рдЕрд╡рд╕рд░ों рдоें рдмрджрд▓рддा рднाрд░рдд, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.51
15. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, рдоूрд▓्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2021, рдкृ.29.
16. рд╡рд╣ी, рдкृ.55.
17. рд╡рд╣ी, рдкृ.103
18. рд╡рд╣ी, рдкृ.53-54.
19. рд╡рд╣ी, рдкृ.117-118
20. рд╡рд╣ी, рдкृ.116            

***


рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ ‘рдиिрд╢ंрдХ’ рдХा ‘рдЕंрддрд╣ीрди’: рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рдХिрд░рдг рдЧ्рд░ोрд╡рд░

рд╕рд╣-рдЖрдЪाрд░्рдп, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдбी.рдП.рд╡ी. рдХाрд▓ेрдЬ, рдЕрдмोрд╣рд░, рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖: 94783-20028; рдИрдоेрд▓: groverkirank@gmail.com


рд╕ाрд░ांрд╢ः- рд╕рдоाрдЬ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрдиे рдХा рддрд░ीрдХा, рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЙрдирдХा рд╕рдоुрджाрдп, рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЙрдирдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдФрд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░, рдЙрдирдХी рдЖрд╢ंрдХाрдПँ, рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдЖрджि рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рдПрдХ рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЗрдХाрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдо рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдЫिрдкा рд╣ुрдЖ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдеाрдУं рдХा рдмोрдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдирддा рд╡िрднेрджीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рд╕े рджूрд░ рдЧ्рд░ाрдо рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрди рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧाँрд╡ рдХा рдПрдХ рднूрддрдХाрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै, рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै рддाрдХि рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд╣ै। рдЧाँрд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै। рдЧाँрд╡ рд╣рдоाрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд░ीрдв़ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं। рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдкрди्рдирддा рдЙрдирдХी рдкूंрдЬी рд╣ै। рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рдХрдерди рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдШрдЯिрдд рд╕рдд्рдп рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╢िрд▓्рдкी, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдиाрд░ी рдЪेрддрдиा рдХा рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЧрд░ीрдмी, рд▓ाрдЪाрд░ी рдХो рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд▓ाрд▓рди рдкाрд▓рди рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдХो рджिрдЦाрдпा рд╣ै, рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣рддрдк्рд░рдн рд╡ाрдгी рдХो рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ाрд▓ा рдЬैрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдк्рд░ेрд░рдгा рджी рд╣ै рддрдеा рд╕рдордп рдХी рдирдм्реЫ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХे рдЬीрд╡рди рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХा рднोрд▓ाрдкрди, рд╕рд░рд▓рддा рд╡ рдиिрд╢्рдЫрд▓рддा рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд░рдЪा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдЦрдб़े рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрднी рди рдХрднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдкाрдПрдЧा। 

рдмीрдЬ рд╢рдм्рджः- рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг, рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ, рдЖрдд्рдоीрдпрддा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдзрд░्рдорд╡ाрдж рднाрд╡ाрдд्рдордХ।

рдоूрд▓ рдк्рд░рддिрдкाрджрдиः- рд╕рдоाрдЬ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрдиे рдХा рддрд░ीрдХा, рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЙрдирдХा рд╕рдоुрджाрдп, рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЙрдирдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдФрд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░, рдЙрдирдХी рдЖрд╢ंрдХाрдПँ, рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдЖрджि рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рдЬाрддीрдпрддा рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рдЦाрдирдкाрди, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЬैрд╕े рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рддрдеा рдЕрди्рдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рдоें рдПрдХрд░ूрдкрддा рд╣ोрдиे рд╕े рднिрди्рдирддा рдХा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡рд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдоें рд▓рдЧे рд╣ो рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХा рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рдПрдХ рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЗрдХाрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдо рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдЫिрдкा рд╣ुрдЖ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдеाрдУं рдХा рдмोрдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдо рдХी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднाрд░рдд рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рдХो рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ाрдо рдШрд░ рдФрд░ рднूрдоि рд╕े рдк्рдпाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╡рд╣ рдЧрд░्рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै।1 рдЧाँрд╡ рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рд░рд╣рдиे рдФрд░ рд╕ाрдоाрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиे рдоें рдФрд░ рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрдИ рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा। рдЬрдирддा рд╡िрднेрджीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рд╕े рджूрд░ рдЧ्рд░ाрдо рд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрди рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп, рд░ीрддि -рд░िрд╡ाрдЬ, рдк्рд░рдеाрдПँ, рд░ूрдв़िрдпाँ, рднाрд╖ाрдПँ, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рдЬीрд╡рдирдзाрд░ा, рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рд╕рдм рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдПрдХрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдм рдЧाँрд╡ рдоें рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рд╕ंрдХрдЯ, рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╣ो рдХिрд╕ी рд╡ैрдзाрдиिрдХ рдиिрдпрдоों рдХा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиा рд╣ो, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиाрдиा рд╣ो, рдЧाँрд╡ рдоें рдбрдХैрддी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ो рдпा рджो рдЧाँрд╡ों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ो। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧाँрд╡ рдХा рдПрдХ рднूрддрдХाрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै, рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै рддाрдХि рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд╣ै।

рднाрд░рдд рдЧाँрд╡ों рдХा рджेрд╢ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рджेрд╢ рдХी рдЖрдмाрджी рдХा 67% рдЕрднी рднी рдЧाँрд╡ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдЧाँрд╡ों рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ुंрджрд░рддा рджेрдЦрддे рд╣ी рдмрдирддी рд╣ै, рд╣рд░े рднрд░े рдЦेрддों рдХे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдлूрд▓ों рдХा рд▓ाрд╡рдг्рдп, рджूрд░ рджूрд░ рддрдХ рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдоाрджрдХ рдЦुрд╢рдмू, рдШрд░ рдХे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХा рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиा, рд╕ाрджрдЧी рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдХेंрдж्рд░ рдХे рдЪाрд░ों рдФрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣िрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдкрд╕ рдоें рдмंрдзे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рднूрднाрдЧ рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ी рднी рдЫोрдЯे рдпा рдмрдб़े рд╕рдоूрд╣ рд╕े рд╣ै рдЬिрдирдоें рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рд╕рдорд░ूрдкрддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдоाрдирддा, рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕рдорди्рд╡рдп, рд╕рд░рд▓рддा рдПрд╡ं рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рднाрд╡рдиा рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ोрддी рд╣ै।2 рдЧाँрд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╕рджिрдпों рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдЖрдЬ рднी рдЬीрд╡िрдд рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЕрддिрдеिрдпों рдХा рдЧрд░्рдордЬोрд╢ी рд╕े рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рднी рдХाрдлी рджोрд╕्рддाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рддीрдЬ, рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд░ाрдорд▓ीрд▓ा, рдХрдардкुрддрд▓ी рдХा рдиाрдЪ, рдиौрдЯंрдХी рдЖрджि рд░ंрдЬрди рдХे рд╕рд╕्рддे рд╕ाрдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ुрдЦ рджुрдЦ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ рдмрдирддे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ाрджा, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдХрдо рдЦрд░्рдЪ рдоें рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдпोрдЧ्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
 рдЧाँрд╡ рд╣рдоाрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд░ीрдв़ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╣ैं। рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд рдХे рд▓िрдП рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ृрдЬрди рдХृрд╖рдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдХृрд╖рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдиिрд░ोрдЧ, рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдФрд░ рд╣ृрд╖्рдЯ рдкुрд╖्рдЯ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджрддा рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЕрдзिрдХ рджृрдв़ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдЧुрдг рдоाрдирд╡ рдк्рд░ाрдгी рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд╡ंрд╢ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдкिрддा рд╕े рдЙрд╕рдХे рдкुрдд्рд░ рдХो рдоिрд▓рдиे рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрдЧाрдоी рдкीрдв़ी рдоें рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं।3 рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं।
рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдПрдХ рд▓рдШु рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЗрдХाрдИ рд╣ै। рд╕рджैрд╡ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡ृрдд्рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рднाрд╡рдиा рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧी рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЬрди्рдо рджेрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рд▓ोрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд▓ोрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕рдоाрдирддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рднी рд╕ंрд▓िрдк्рддрддा рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕ рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╕рдоाрди рдзрд░्рдо рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрдирддा рд╕े рд╕ुрджूрд░ рд╕ाрджрдЧी рдоें рд░рдоा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╕ाрджा рд╡ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЯूрдЯрдиे рд╕े рдмрдЪाрдиा рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЕрди्рдп рдкрд░िрд╡ाрд░ों рд╕े рдЧोрдкрдиीрдп рд░рдЦрдиे рдХा рднी рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।4 рдШрд░ рдХा рдоुрдЦिрдпा рдЕрдкрдиा рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдордЭрдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдПрдХрддा рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдХो рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि, рдд्рдпाрдЧ, рдзैрд░्рдп рдЖрджि рднाрд╡рдиाрдПँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЕрдзिрдХ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╡िрдШрдЯрди рди рдХेрд╡рд▓ рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдирд╡ीрдирддा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рди्рдпूрдирддा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рджेрд╡ी рджेрд╡рддाрдУं рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा, рдкрд░्рджा рдк्рд░рдеा, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╣рд░ рдиौрдХрд░ी рд╕े рд░ोрдХрдиा рдЖрджि рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рдЬो рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЧिрд░ी рд╣ुрдИ рджрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЬрдХрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрди рд╕рдм рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕ी рдЕрдиेрдХ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдХुрд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдиे рд░рд╣рддे рд╣ैं рддрдеा рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджिрддा рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддे рд╣ैं।5 рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдХी рдЬाрддिрд╡ाрдж рдФрд░ рдзрд░्рдорд╡ाрдж рдоें рдЕрдЯूрдЯ рд╢्рд░рдж्рдзा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдирдИ рдЪीрдЬों рд╕े рджूрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдзрд░्рдо рдкрд░ाрдпрдг рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ीрдоिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЙрд╕े рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд░рдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рднी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдирд╣ीं рдкрдирдк рдкाрддा।

рд╕рдордп рдмрджрд▓рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рдЬीрд╡рди рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рдЪेрддрдиा рдХो рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों, рд╡िрдж्рд░ूрдкрддाрдУं, рдж्рд╡ंрдж्рд╡ों рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ी рдЬрдирддा рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдпंрдд्рд░рдгा рдХो рд╡ाрдгी рджेрдиे рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдлрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрдзाрдУं рдоें рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрдж्рдпा рдмрди рдЧрдИ рд╣ै।6

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫрдЯрдкрдЯाрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдЬो рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ैं, рд╡े рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं:-
 рдоैं рдЕрдирдордиा рд╕ा рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा, рдЕрдкрдиे рд╣ी рднीрддрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЦोрдЬ рд░рд╣ा।

рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╡рд░्рдг्рдп рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдкрд░िрд╕्рдеिрддि, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕рд╣рдпोрдЧ, рдЕрдиुрднрд╡, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЬीрд╡рди рднрд░рдкूрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдбा.рдЛрд╖рднрджेрд╡ рд╢рд░्рдоा рдиे рдЕрдкрдиी рдЬ़рдоीрди рд╕े рдЬुрдб़े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рдиिрд░рднिрдоाрди, рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡рднाрд╡ी, рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдЪा рдХрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд╣ा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЙрджाрд░рддा рд╡ рдЙрджाрдд्рддрддा рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦा, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдЭрдмूрдЭ рдФрд░ рдкैрдиी рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдЬीрд╡рди рдХा рд▓ंрдмा рд╕рдордп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рдХो рджेрдиे рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдлрд░ рд╕рд╣рдЬ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा।7

рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рджेрд╡ рд╕िंрд╣ рдкोрдЦрд░िрдпा рд╕े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рд╣ुрдИ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдмाрддрдЪीрдд рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕рдлрд░ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдоुрдЭे рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдорди рдоें рдЬрдм рдХोрдИ рдХрд╣ीं рднी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рд╣ोрддी рдеी рддो рдоैं рд▓िрдЦрддा рдеा рд╢ुрд░ू рд╕े рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╣ैं, рдЬो рд╣рдоाрд░ी рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рдоैंрдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиिрд▓ рдЬोрд╢ी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдоें рдХрд╣ा рдеा рдХि "рдиिрд╢ंрдХ рд▓िрдЦрддे рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдиिрдЬी рд╣ोрдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдЬो рдЬिрдпा рд╡рд╣ рд▓िрдЦा рд╣ै, рд▓ेрдЦрди рдХो рдЬीрд╡рди рдмрдиा рдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं। рдЖрдк рднी рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХो рдЬाрдирддे рд╣ोंрдЧे рдЬो рдмिрдиा рд▓ाрдЧ рд▓рдкेрдЯ рдХे рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдкрди्рдирддा рдЙрдирдХी рдкूंрдЬी рд╣ै। рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЪिрди्рддा рдХрд░рддे рд╣ैं।"8 рдбॉ рдЕрд░ुрдг рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै, " рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ाрд░्рдердХ рдФрд░ рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рд╕рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рдХाрд▓рдЬीрд╡ी рдФрд░ рджीрд░्рдШ рдЬीрд╡ी рд╣ो рдкाрддी рд╣ै। рдоेрд░ा рддो рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдЬैрд╕े рдд्рдпाрдЧ, рд╕рдорд░्рдкрдг, рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдмोрдз, рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдХ рдиिрд╖्рдаा рдЖрджि рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдЙрдирдХे рд╕рднी рдкाрдд्рд░ों рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै।" рдмрдЯोрд╣ी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡ंрддрддा рдФрд░ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣рд░िрдоोрд╣рди рдЙрдирдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдХी рд╕рд╣рдЬрддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд░ाрдЬрдиेрддा рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдИ рдХा рд╕्рдиेрд╣ рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ी рд╣ै, "рдоुрдЭे рдиिрд╢ंрдХ рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рджृрдв़ рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि рдкрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпрд╕्рддрддाрдУं рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рднी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдЦрдб़े рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрднी рди рдХрднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдкाрдПрдЧा।"9 

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рдбॉ. рдП.рдкी.рдЬे. рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдХी рдЯिрдк्рдкрдгी рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै, " рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдХी рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдмाрдз рдЧрддि рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпाрдд्рд░ा рд╣िंрджी рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдФрд░ рд╢्рд░ी рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░ рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ेрдЧी। рдРрд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓ोрдЧों рдоें рджेрд╢рднрдХ्рддि рдХा рдЬрдЬ्рдмा рдкैрджा рдХрд░рддी рд╣ैं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдЕрдм рддрдХ рдбेрдв़ рджрд░्рдЬрди рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЙрдирдХी рдк्рд░рдЦрд░рддा, рд╕ंрдХрд▓्рдкрд╢ीрд▓рддा, рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рджेрддी рд╣ैं, рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдРрд╕ी рдХृрддिрдпों рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдЧौрд░рд╡ рдмрдв़ाрдпा рд╣ै।"10 

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рдХрдерди рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдШрдЯिрдд рд╕рдд्рдп рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдоौрд▓िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзा рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддрдоाрдо рд╡िрдзाрдУं рдХрд╡िрддा, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЦंрдбрдХाрд╡्рдп, рд▓рдШु рдХрд╣ाрдиी, рдкрд░्рдпрдЯрди, рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрддांрдд, рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдо्рдоाрдирдЬрдирдХ рд╕्рдеाрди рджिрд▓ाрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХी рднाрд╡рдиा рдХूрдЯ-рдХूрдЯ рдХрд░ рднрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХрдИ рднाрд╖ाрдУं рдЬрд░्рдорди, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдл्рд░ेंрдЪ, рднाрд░рдд рдХी рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧू, рдХрди्рдирдб़, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдорд░ाрдаी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдкंрдЬाрдмी рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЖрджि рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдордж्рд░ाрд╕, рдЪेрди्рдирдИ рдФрд░ рд╣ैंрдмрд░्рдЧ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЕрдм рддрдХ рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рдзрд░ рддिрд╡ाрд░ी, рдбॉ. рд╡िрдирдп рдбрдмрд░ाрд▓, рдбॉ.рдирдЧेंрдж्рд░, рдбॉ. рд╕рд╡िрддा рдоोрд╣рди, рдбॉ. рдиंрджрдХिрд╢ोрд░, рдбॉ. рдпोрдЧेंрдж्рд░ рдиाрде рд╢рд░्рдоा рдЕрд░ुрдг, рдбॉ. рд╕ुрдзाрдХрд░ рддिрд╡ाрд░ी рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдд्рдордХ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЧрдв़рд╡ाрд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХुрдоाрдКं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдордж्рд░ाрд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрдордмрд░्рдЧ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЬрд░्рдордиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд▓рдЦрдирдК рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоेрд░рда рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрд░ी рднी рд╣ै। ‘рджेрд╢ рд╣рдо рдЬрд▓рдиे рдиा рджेंрдЧे’ рд░рдЪрдиा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рд╢्рд░ी рдЬ्рдЮाрдиी рдЬैрд▓ рд╕िंрд╣ рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рднрд╡рди рдоें рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। ‘рднूрдоि рдХे рд▓िрдП’ рд░рдЪрдиा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉ. рд╢ंрдХрд░ рджрдпाрд▓ рд╢рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ुрдИ। ‘рддेрд░े рд▓िрдП’ рд░рдЪрдиा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉ. рдП.рдкी.рдЬे. рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рд╣ुрдП।рдЕंрддрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдХ्рдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдСрдл рд╕ाрдЗंрд╕ рдХी рдоाрдирдж рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдП। рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХे рдХाрд░рдг рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЙрдкрд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рднैрд░ों рд╕िंрд╣ рд╢ेрдЦाрд╡рдд рд╕े рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрднाрд░рддी рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓ा।‘рдХोрдИ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдирд╣ीं’ рд░рдЪрдиा рдХे рд╡िрдоोрдЪрди рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдбॉ. рд░ाрдоाрдиंрдж рд╕ाрдЧрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдЪेрддा рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдП। рдоुрдХ्рдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдСрдл рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЬрд░्рдордиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╣ाॅрд▓ैंрдб, рдиाрд░्рд╡े, рд░ूрд╕ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рд╣ेрддु рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдирд╡ाреЫा рдЧрдпा рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рдд рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоैрдд्рд░ी рд╕рдоिрддि рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди, рд▓ोрдХ рдХрд▓ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднूрд╖рдг рд╕рдо्рдоाрди, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдЙрдд्рдеाрди рд╕рдоिрддि рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЧрдв़ рд░рддрди рд╕рдо्рдоाрди’, рд╣िрдоाрд▓рдп рд░рдХ्рд╖ा рдоंрдЪ рдЪंрдбीрдЧрдв़ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी ‘рдкुрдд्рд░ рд╕рдо्рдоाрди’, рджेрд╢ рд╡िрджेрд╢ рд╕े 300 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдП।11

рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣-рд░ोрд╢рдиी рдХी рдПрдХ рдХिрд░рдг, рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдЗрдЪ्рдЫा, рдХ्рдпा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा, рднीрдб़ рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै, рдПрдХ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी, рдЦрдб़े рд╣ुрдП рдк्рд░рд╢्рди, рд╡िрдкрджा рдЬीрд╡िрдд рд╣ै, рдоेрд░े рд╕ंрдХрд▓्рдк, рдЕрди्рддрд╣ीрди, рд╡ाрд╣ реЫिрди्рджрдЧी рдоुрдЦ्рдп рд╣ैं।
рдиिрд╢ंрдХ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рдЦрд░рддा рдФрд░ рдк्рд░рднрд╡िрд╖्рдгुрддा рдХा рд╢рдм्рдж рдЪिрдд्рд░ рдкाрдардХ рдХे рдоाрдирд╕ рдоें рдмрдирддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рдеों рдоें рдиिрдЬी рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпे рд╣ुрдП рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рд╡िрдкुрд▓ рдХृрддिрдд्рд╡ рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд▓ेрдХрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдЬ्рдпोрддि рдЬрд▓ाрддी рд╣ैं। рд╕ुрдзांрд╢ु рд╢ुрдХ्рд▓ा рдЬी рдиे рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै, "рдбॉ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рд░िрд╢्рддे рдХो рджिрдЦाрддी, рд╕рдордЭाрддी рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рдЗрдирдХी рднाрд╖ा, рдЗрдирдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдЕрд░्рдеाрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЫाрдпा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕ाрджрдЧी рдФрд░ рддाрдЬрдЧी рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рднाрд╖ा рдоें рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХी рддрдоाрдо рдЙрд▓рдЭрдиों, рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рдЬीрд╡ंрддрддा рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।"12

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣рджрдпрд╡ाрдж рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдХा рднी рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬीрд╡рди рдмोрдз рдХो рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╡ реЫрдоीрди рд╕े рдЬुреЬाрд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдХे рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै। 
рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╢िрд▓्рдкी, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХो рдмुрдиा рд╣ै। рдбॉ. рдмी. рдПрд▓. рдЧॉрдб рдЬी рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЕंрддрд╣ीрди рдХो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЬрдирдХृрддि рд╣ोрдиे рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиा рдХि рдиिрд╢ंрдХ рдХा рдЬीрд╡рди рдЕрдиंрдд рд╕ीрдоा рддрдХ рдЕрдирдЧिрдирдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрди-рдЬрди рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдХी рдФрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рдарддрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХा рдоाрдирджंрдб рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।"13 

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рд░ुрдкाрдпिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं рдЬोрдХि рдЖрд╢ाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХे рд╕्рдд्рд░ी рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдоंрдЧрд▓ा, рдХुंрддी, рдЕрдиुрд░ाрдзा, рд░ाрдордХрд▓ी, рдЬूрд▓ी рдЖрджि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиाрд░ी рдХी рдоूрдХ рд╡ेрджрдиा рдХो рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै рд╡ рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмी рдмрдиाрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХी рд╣ै। рдиाрд░ी рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрдХрдЯों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдХे рдиिрд░्рднीрдХ рдЕрдиाрдЪाрд░ों рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпा рд╣ै рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдиाрд░ी рдЪेрддрдиा рдХा рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХा рдЕрдиुрднрд╡рдЬрдЧрдд рд╕े рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рднाрд╖ा рдЙрдирдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рдЙрдирдХी рдкाрдд्рд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиाрд░ी рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЬीрд╡рди рдХा рдоूрд▓ рдоंрдд्рд░ рдоाрдирддे рд╣ैं।14 

рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рдоूрд▓ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЬрдирддा рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░ीрдм рдордЬрджूрд░ рдХрднी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░, рдХрднी рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдордиाрдиे рдкрд░, рдХрднी рдЬрди्рдо рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдШрд░ рдХा рдЦрд░्рдЪा рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ाрд▓ा рд╕े рд╡рд╣ рдкैрд╕े рдЙрдзाрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЧрд░ीрдмी, рд▓ाрдЪाрд░ी рдХो рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд▓ाрд▓рди рдкाрд▓рди рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рдЭुрдордХी рдХे рдкिрддा рдХो рд╡्рдпрд╕рди рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕рд╣ाрдп рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рд╡рд░्рдЧ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдХिрддрдиा рдиिрд░्рджрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं? рдЗрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдкाрдардХों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЦोрд▓ рдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдЭुрдордХी рдЪाрд░ рднाрдИ-рдмрд╣рдиों рдоें рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд░ेрд▓рд╡े рд▓ाрдЗрди рд╕े рд▓рдЧी рдЭुрдЧ्рдЧिрдпों рдоें рдоाрддा рдкिрддा рдХे рдкाрд╕ рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ै। рдкिрддा рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рддे рдФрд░ рдЬो рдХрдоाрддे рд╢ाрдо рдХो рдЙрд╕े рд╢рд░ाрдм рдоें рдЧрдоाрдХрд░ рдЖрддे рд╣ै। рдЪाрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкाрд▓рдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдЭुрдордХी рдХी рдоाँ рдкрд░ рдЖрди рдкреЬी। рдЭुрдордХी рдХी рдоाँ рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рдШрд░ों рдоें рдЭाрдб़ू рдмрд░्рддрди рдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдкेрдЯ рднрд░рдиे рд▓ाрдпрдХ рддो рдХрдоा рд╣ी рд▓ेрддी। рдиिрд╢ांрдд рдЬी рдиे рдЕंрддрд╣ीрди рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░рддें рдоेрд╣рдирдд рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг рдХрд░рддी рд╣ैं, " рдкिрддा рдХे рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рдХी рдЖрджрдд рдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмेрд░рд╣рдоी рд╕े рдкीрдЯрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдмрдЪ्рдЪे рдкिрддा рдХी рдЧाрд▓िрдпाँ рдЦाрдиे рдХे рдмाрдж рдоाँ рдХी рддрд░рдл рдмрдб़े рдк्рдпाрд░ рд╕े рдиिрд╣ाрд░рддे। рдоाँ рдХी рдЪीрдЦ-рдкुрдХाрд░ рд╕ुрди рдмрдЪ्рдЪे рд╕рд╣рдо рдЬाрддे।рд╡рд╣ рднी рдЬोрд░ рдЬोрд░ рд╕े рдЪीрдЬ рдХрд░ рдоाँ рдХे рд╕ुрд░ рд╕े рд╕ुрд░ рдоिрд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे"15

 рдЭुрдордХी рдЬोрдХि рднोрдЬрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХिрддрдиी рд▓рд▓рдЪाрдП рдирдЬрд░ों рд╕े рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡ाрдж рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддी рд╣ै, "рдЭुрдордХी рдиे рдРрд╕ा рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдЦाрдиा рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдирд╣ीं рдЦाрдпा рдеा? рдмрдб़े рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рд╡рд╣ рд░ाрдпрддे рдХी рдкрдд्рддрд▓ рдЪाрдЯ рд░рд╣ी рдеी, рд░ाрдпрддा рддो рддो рдЦрдд्рдо рд╣ो рд╣ी рдЪुрдХा рдеा рд╕ाрде рд╣ी рдкрдд्рддрд▓ рдкрд░ рдкрдб़े рдЙрд╕рдХे рдиिрд╢ाрди рднी рдЭुрдордХी рдХे рдЙрдзрд░ рдоें рд╕рдоा рдЪुрдХे рдеे рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдорди рдиा рднрд░ा।"16 рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рдоें рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╣рддрдк्рд░рдн рд╡ाрдгी рдХो рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдЧрд░ीрдм рдордЬрджूрд░ рдХрднी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░, рдХрднी рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдордиाрдиे рдкрд░, рдХрднी рдЬрди्рдо рдоृрдд्рдпु рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдкрд░, рдШрд░ рдХा рдЦрд░्рдЪा рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП, рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рд▓ाрд▓ा рд╕े рд╡рд╣ рдкैрд╕े рдЙрдзाрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рддो рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди рд╕рдд्рдп рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЭुрдЧ्рдЧी рдмрд╕्рддी рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдЭांрд╕े рдоें рдлंрд╕ाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ाрд▓ा рдЬोрдХि рдЕрди्рддрд╣ीрди рдпाрдд्рд░ा рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।, "рдордЬрджूрд░ рди рддो рдм्рдпाрдЬ рдХा рд╣िрд╕ाрдм рд▓рдЧाрдиा рдЬाрдирддे, рди рдХिрд╕ी рд╕े рдкूрдЫрддे। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рддो рд▓ाрд▓ा рднрдЧрд╡ाрди рдХे рд╕рдоाрди рдеा। рд╡рд░рдиा рдХौрди рджेрддा рдЙрди्рд╣ें рдЙрдзाрд░? рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ рдмाрдд рдеी рдХि рдЙрдзाрд░ рдХी рд░рдХрдо рдЬрдм рдЪुрдХाрдпे рди рдЪुрдХрддी рддो рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдХे рдмीрд╡ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╣ी рд▓ाрд▓ा рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░ рдХрд░्рдЬ рдЙрддाрд░рдиा рд╣ोрддा। рд╕ुрдмрд╣ рдХे рдЭुрдЯрдкुрдЯे рдоें рдоें рд▓ोрдЧों рдиे рдХрдИ рдмाрд░ рд▓ाрд▓ा рдХे рдШрд░ рд╕े рдХिрд╕ी рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдХी рдмीрд╡ी рдпा рдмेрдЯी рдХो рдиिрдХрд▓рддे рджेрдЦा рдеा।"17 

рд▓ाрд▓ा рдЬैрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдк्рд░ेрд░рдгा рджी рд╣ै рддрдеा рд╕рдордп рдХी рдирдм्реЫ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЪिрди्рддрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЬрдХрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрди рд╕рдм рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा, рдкрд░्рджा рдк्рд░рдеा, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╣рд░ рдиौрдХрд░ी рд╕े рд░ोрдХрдиा рдЖрджि рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। 

рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджрддा рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЕрдзिрдХ рджृрдв़ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рдЧुрдг рдоाрдирд╡ рдк्рд░ाрдгी рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╣ैं। рд▓ाрд▓ा рдХी рдирдЬрд░ рдЬैрд╕े рд╣ी рд▓ुрднाрдпा рд░ाрдо рдХी рдмेрдЯी рдЭुрдордХी рдкрд░ рдкрдб़рддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдкрдиे рд╕ंрдЬोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд▓ाрд▓ा рдХे рдорди рдХी рдЕрд╢ांрддि рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै рд╡рд╣ рднाрдЧрджौрдб़ рдФрд░ рдердХाрди рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиींрдж рднी рдирд╣ीं рд▓े рдкाрддा। рд▓ाрд▓ा рдХी рдкрдд्рдиी рдХी рдЬрдм рдоृрдд्рдпु рд╣ोрддी рд╣ै рддो рддेрд░рд╣рд╡ीं рдХे рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЕрдкрдиे рднाрд╡ी рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдиेрдХ рдЕрдЯрдХрд▓ें рд▓рдЧाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдк्рд░рдеा рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЕрдирдоेрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ुрдкाрдпिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдмेрдЯी рдХी рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓ी рдЭुрдордХी рдХे рд╕ाрде рд▓ाрд▓ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। ‘рдЕंрддрд╣ीрди’рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЭुрдордХी рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдЬрдм рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдХाрдпрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि "рдЭुрдордХी рд╕े рд╢ाрджी рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдФрд░ рдмрджрд▓े рдоें рд╕ाрд░ा рдХрд░्рдЬा рдоाрдл।

"рд▓ेрдХिрди рдЭुрдордХी рдХैрд╕े? рд╡рд╣ рддो рдкрди्рдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рд╣ै рдЕрднी। рд▓ाрд▓ा рдХी рддो рдмेрдЯिрдпाँ рднी। рд▓ुрднाрдпा рдХी рдкрдд्рдиी рдХो рдпрд╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╕рдордЭ рдоें рди рдЖрдпा।"

 "рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ? рд╢ाрджी рддो рдХрд░рдиी рд╣ी рд╣ै рд╣рдордиे рдЙрд╕рдХी। рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╡рд░ рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдвूंрдв рдкाрдПंрдЧे? рд▓ुрднाрдпा рд▓ाрд▓ा рдХो рд╣ाँ рдмोрд▓ рдЪुрдХा рдеा।"18 рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ीрдоिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдгрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЙрдирдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рднी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдирд╣ीं рдкрдирдк рдкाрддा, " рд▓ाрд▓ा рдХी рджोрдиों рдмेрдЯिрдпाँ рднी рдЙрд╕ी рдХी рд╣рдо рдЙрдо्рд░ рдеी। рдЙрдирдХो рдЦेрд▓рддे- рдХूрджрддे рджेрдЦ рдЭुрдордХी рдХा рднी рдорди рдХрд░рддा рдХि рд╡рд╣ рднी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЦेрд▓े। рд▓ेрдХिрди рдХैрд╕े? рд▓ाрд▓ा рд╕े рд╡рд╣ рдбрд░рддी рднी рдХрдо рди рдеी। рд▓ाрд▓ा рдХा рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдФрд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдк्рдпाрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕рдХे рдХोрдорд▓ рдорди рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рдЖрд╣рдд рдХрд░ рдЬाрддा।"19 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдирдкрдв़рддा рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрддा рдкिрддा рдПрдХ рдкрди्рдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рдмेрдЯी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдПрдХ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдХा рднाрд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдХрд░ीрдмी рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рд▓рдб़рдХिрдпों рдХा рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджेрдиा рдпрд╣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рдкрд░िрдгाрдо рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।‘рдХрддрд░ा-рдХрддрд░ा рдоौрдд’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдХुंрддी рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╕рдо्рдкрди्рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, " рдкрди्рдж्рд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рдмрд░рд╕ рдХी рдеी рдХुंрддी рдЬрдм рдЗрд╕ рдШрд░ рдоें рдм्рдпाрд╣ рдХрд░ рдЖрдИ рдеी। рдШрд░ рдоें рдеे рд╕рд╕ुрд░ рдФрд░ рджो рдЫोрдЯे рджेрд╡рд░। рд╕ाрд╕ рдХी рдоृрдд्рдпु рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рджो рдмेрдЯिрдпाँ рдеी, рдЙрдирдХा рднी рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा, рдШрд░ рдоें рдХोрдИ рдФрд░рдд рди рд░рд╣ी рддो рдоंрдЧрд╕ीрд░ु рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рджिрдпा рд╡рд╣ рддрдм рдмीрд╕ рдмрд░рд╕ рдХा рдеा।‘20 ‘рдХрддрд░ा-рдХрддрд░ा рдоौрдд’ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдирдкрдв़рддा рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै।

рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рд░ाрдордХрд▓ी ‘рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрди्рдж्рд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै, " рдкрди्рдж्рд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд░ाрдордХрд▓ी рди рддो рдкрддि рдХा рдорддрд▓рдм рд╕рдордЭрддी рдеी, рди рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдХा рд▓ेрдХिрди рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рдЦूрдм рдЖрджрдд рдеी рдЙрд╕े। рдпूं рддो рд╕ुрдоेрд░ु рдиे рдкैрд╕ा рдЦूрдм рдХрдоाрдпा рд▓ेрдХिрди рдЕрдХेрд▓ा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдШрд░ рдХी рдФрд░ рдз्рдпाрди рди рджिрдпा। рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рд╕ुрдоेрд░ु рдмрд╕ рдкрди्рдж्рд░рд╣ рджिрди рдШрд░ рд░рд╣ा। рдмрдЪрдкрди рд╕े рдЕрдкрдиों рдХे рдк्рдпाрд░ рдХो рддрд░рд╕рддी рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рдиेрд╣ рдХा рдирд╡ рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ рдЧрдпा।"21рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдкрддि рдкрдд्рдиी рдХे рдк्рдпाрд░, рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХी рдЧाрдеा рдХा рдЧाрдпрди рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा, рдЕрдмोрдзрддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। "рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдЧрд░्рднрд╡рддी рд╣ोрдиे рдХा рдкрддा рднी рдЙрд╕े рдЫрд╣ рдоाрд╣ рдмाрдж рдкрддा рдЪрд▓ा। рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдЕрдХेрд▓ी рд░ाрдордХрд▓ी рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдЭेрд▓рддी рд░рд╣ी।"22 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд░ाрдордХрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि, рдд्рдпाрдЧ, рдзैрд░्рдп рдЖрджि рднाрд╡рдиाрдПँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЕрдзिрдХ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рд▓ोрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд▓ोрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрдирддा рд╕े рд╕ुрджूрд░ рд╕ाрджрдЧी рдоें рд░рдоा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╕ाрджा рд╡ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рдлिрд░ рдЬिंрджा рдХैрд╕े’ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдиाрдпрдХ рд╕ुрдиीрд▓ рдЬрдм рдЧाँрд╡ рдоें рд╕рдб़рдХ рдмрдирд╡ाрдиे рдХा рдаेрдХा рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдЪौрдХीрджाрд░ рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХे рдпрд╣ाँ рдЖрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд╢рдм्рдж рдкाрдардХ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЪौрдХीрджाрд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдХा рдкुрдЯ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै, " рдмेрдЯा рдЧрд░ीрдм рдХी рдЭोрдкрдб़ी рд╣ै। рдпрд╣ी рд░рд╣ рд▓ो рдЧाँрд╡ рдоें рд▓ोрдЧ рдХिрд░ाрдП рдкрд░ рдШрд░ рддो рджेрддे рдирд╣ीं рддो рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा рд╣рдо рддो рджो рд╣ी рдк्рд░ाрдгी рд╣ै। рдХिрддрдиी рдЬрдЧрд╣ рдЪाрд╣िрдП рд╣рдоें।"23 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХे рдЬीрд╡рди рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХा рднोрд▓ाрдкрди, рд╕рд░рд▓рддा рд╡ рдиिрд╢्рдЫрд▓рддा рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд░рдЪा рд╣ै।

рдХрд╣ाрдиी рдХा рдиाрдпрдХ рд╕ुрдиीрд▓ рдЬрдм рд╣рд░ी рд▓ाрд▓ рдХी рдмेрдЯी рдмिंрджिрдпा рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдРрд╕े рдЪौंрдХा рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдиे рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдиे рдЬрд▓рддा рдХोрдпрд▓ा рдЫू рд▓िрдпा рд╣ो рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рдкिрддा рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдЙрд╕рдХे рдЙрд╕рдиे рднीрддрд░ рдЬ्рд╡ाрд░ рднाрдЯा рдЙрдЧрд▓рдиे рд▓рдЧा, "рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣ाँ рддुрдо рдФрд░ рдХрд╣ाँ рд╣рдо। рдРрд╕ा рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?" 
"рдХ्рдпों? рдХ्рдпा рддुрдо рдЗंрд╕ाрди рдирд╣ीं?"
"рд╕ाрд╣рдм рд╡рд╣ рддो рдаीрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдд?"
"рдоैं рдирд╣ीं рдоाрдирддा рдЬाрдд рдкाрдд рдХो। рд╕ुрдиीрд▓ рдХा рд╕्рд╡рд░ рджृрдв़ рдеा।"
"рд▓ेрдХिрди рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓े рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे? рдХैрд╕े рд░рд╣ рдкाрдКंрдЧा рдоैं рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рдЧाँрд╡ рдоें। рд╣рд░िрд▓ाрд▓ рдХो рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЪिंрддा рдеी рдХि рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे?"24

рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдирдИ рдЪीрдЬों рд╕े рджूрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдзрд░्рдо рдкрд░ाрдпрдг рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЕрдзिрдХ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдЬрдирддा рд╕े рд╕ुрджूрд░ рд╕ाрджрдЧी рдоें рд░рдоा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрдирдХा рднोрдЬрди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╕ाрджा рд╡ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдЬрдХрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрди рд╕рдм рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рди्рдпाрдп рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдпाрддрдиाрдПँ рднोрдЧрдиी рдкрдб़рддी рд╣ै, рдЗрд╕ рдХрдЯुрд╕рдд्рдп рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рд░ाрдордХрд▓ी’ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрддाрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै, " рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рддो рддुрдо рдмреЬे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╣ो। рднोрд▓े рднाрд▓े рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕рдордЭ рдоें рдирд╣ीं рдЖрддा рдХि рд╡рд╣ рдРрд╕ा рдХ्рдпों рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬрдм рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХे рджрд░्рд╢рди рдирд╣ीं рд╣ोрддे рддो рдХंрдкाрдЙंрдбрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╢рд╣рд░ рдХे рдмрдб़े рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХी рд░ाрд╣ рджिрдЦाрддा।"25 рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рд░ाрдордХрд▓ी ‘рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрдардХों рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै рдХि рдирд╡ीрдирддा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рди्рдпूрдирддा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।

рдЧाँрд╡ рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдм рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рдХो рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ाрдо рдШрд░ рдФрд░ рднूрдоि рд╕े рдк्рдпाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╡рд╣ рдЧрд░्рд╡ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рдПрдХ рдеी рдЬूрд╣ी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдгрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдорди рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рд╕्рд╡ाрдоिрдиी рдЬूрд╣ी рдШрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдоां рдХे рдХाрдордХाрдЬ рдоें рд╣ाрде рдмрдЯाрддी, рдЕрдкрдиे рднाрдИ рдмрд╣рдиों рдХो рд╕ंрднाрд▓рддी рдФрд░ рдлिрд░ рднी рдкрдв़ाрдИ рдХे рд╢ौрдХ рдХे рдХाрд░рдг рдЬрдм рдХрднी рдЙрд╕े рд╡рдХ्рдд рдоिрд▓рддा рддो рд╡рд╣ рдкрдв़рдиे рдоें рд░рдд рд╣ो рдЬाрддी, "рдЬूрд╣ी рдХा рджिрдоाрдЧ рднी рддेрдЬ рдиिрдХрд▓ा---- рдпूँ рддो рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЧрд░ीрдм рдмрдЪ्рдЪे рдкрдв़рддे рдеे। рдЬिрдирдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдЙрдирдХी рдкрдв़ाрдИ рд╕े рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рди рдеा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЬूрд╣ी рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рджिрд▓ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдмрдиा рд▓ी рдеी।"26 рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдорди рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкрдв़рдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХो рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे ‘рдПрдХ рдеी рдЬूрд╣ी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджрд░्рд╢ाрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै।

рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдиे рджेрджीрдк्рдпрдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдЦрд░рддा, рд╕ंрдХрд▓्рдкрд╢ीрд▓рддा, рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рджेрддी рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦा, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдЭрдмूрдЭ рдФрд░ рдкैрдиी рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд▓ेрдХрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдЬ्рдпोрддि рдЬрд▓ाрддी рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕ाрджрдЧी рдФрд░ рддाрдЬрдЧी рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рднाрд╖ा рдоें рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХी рддрдоाрдо рдЙрд▓рдЭрдиों, рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рдЬीрд╡ंрддрддा рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдЬी рдиे рдХे ‘рдЕंрддрд╣ीрди’рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдХрде्рдп рдоें рдмेрдмрд╕, рдЧрд░ीрдм рд╡ рд▓ाрдЪाрд░ рдордЬ़рджूрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиे-рдмाрдиे рдоें рд░рдЪी-рдмрд╕ी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдкрд░ рд╕рдЯीрдХ рдк्рд░рд╣ाрд░, рд╢ाрд╕рдирддрди्рдд्рд░ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХी рдкोрд▓ рдЦोрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдиिрд╢ंрдХ рдХे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЕंрддрд╣ीрди’ рдХो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЬрдирдХृрддि рдХрд╣рдиे рдоे рдЧрд░्рд╡ рдЕрдиुрднूрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд╢ंрдХ рдХा рдЬीрд╡рди рдЕрдиंрдд рд╕ीрдоा рддрдХ рдЕрдирдЧिрдирдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡्рдпрд╕्рддрддाрдУं рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рднी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдЦрдб़े рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрднी рди рдХрднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдкाрдПрдЧा।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рдеः-
1. http://in05.hostcontrol.com/resources/file-object/RURALSOCIOLOGY
2. https://www.vmou.ac.in/prog?SC=110
3. https://ccsuniversity.ac.in › bridge-library › sociology
4. https://www.uou.ac.in › files › slm › MASO-201
5. https://ncert.nic.in › textbook › pdf › lhgy110
6. https://www.dainiktribuneonline.com/news/archive/features/ рдЕंрддрд╣ीрди-рджрд░्рдж-рдХी-рдХрд╣ाрдиिрдпाँ/82-653296
7. https://sm.education.gov.in/hi/ministers-profile
8. https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1674815
9. https://books.google.co.in/books?id=1_YeEAAAQBAJ&pg=PT9&lpg=PT9&dq=ramesh+pokhriyal+aantheen+kahani+sangrah&source17
10. same as above
11. same as above
12. https://www.thepurvai.com/a-report/
13. same as above
14. https://sm.education.gov.in/hi/ministers-profile
15. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди’, рдЕंрддрд╣ीрди, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 58
16. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 60
17. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 58
18. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 63
19. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 63
20. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рдХрддрд░ा-рдХрддрд░ा рдоौрдд’, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 67
21. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рд░ाрдордХрд▓ी, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 107
22. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 108
23. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рдлिрд░ рдЬिंрджा рдХैрд╕े’, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 94
24. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 97
25. рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 106
26. рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ, ‘рдЕंрддрд╣ीрди,’ ‘рдПрдХ рдеी рдЬूрд╣ी’ рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 116