Showing posts with label 201709H. Show all posts
Showing posts with label 201709H. Show all posts

рд░ाрд╣ी рд░ैंрдХिंрдЧ 2017: рд╣िंрджी рдХे 100 рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ैंрдХिंрдЧ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХे рд╕्рд╡рдк्рдирдж्рд░рд╖्рдЯा, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдк्рд░рдмोрдз рдЧोрд╡िрд▓ рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рд░ाрд╣ी рд░ैंрдХिंрдЧ -2017 "рд╣िंрджी рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди 100 рдмреЬे рд░рдЪрдиाрдХाрд░" (рд╕्рд░ोрдд: рд░ाрд╣ी рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрди)

рд░ैंрдХ / рдиाрдо
1.  NARENDRA KOHLI / рдирд░ेंрдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी
2.  Maitreyee Pushpaрдоैрдд्рд░ेрдпी рдкुрд╖्рдкा
3.  CHITRA MUDGAL / рдЪिрдд्рд░ा рдоुрдж्рдЧрд▓
4.  KASHINATH SINGH / рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣
5.  NAMVAR SINGH / рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣
6.  SURYABALA / рд╕ूрд░्рдпрдмाрд▓ा
7.  ASGHAR WAJAHAT / рдЕрд╕реЪрд░ рд╡рдЬाрд╣рдд
8.  MRIDULA SINHA / рдоृрджुрд▓ा рд╕िрди्рд╣ा
9.  KRISHNA SOBTI / рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी
10.GYANRANJAN / рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди
11. NASIRA SHARMA / рдиाрд╕िрд░ा рд╢рд░्рдоा
12. DOODHNATH SINGH / рджूрдзрдиाрде рд╕िंрд╣
13. MRIDULA GARG / рдоृрджुрд▓ा рдЧрд░्рдЧ
14. VISHWANATH TIWARI / рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рддिрд╡ाрд░ी
15. KEDARNATH SINGH / рдХेрджाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣
16. MRINAL PANDE / рдоृрдгाрд▓ рдкाрдг्рдбेрдп
17. UDAY PRAKASH / рдЙрджрдп рдк्рд░рдХाрд╢
18. ABDUL BISMILLAH / рдЕрдм्рджुрд▓ рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣
19. SURAJ PRAKASH / рд╕ूрд░рдЬ рдк्рд░рдХाрд╢
20. RAMANIKA GUPT / рд░рдордгिрдХा рдЧुрдк्рдд
21. RAMESH UPADHYAY / рд░рдоेрд╢ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп
22. GOVIND MISHRA / рдЧोрд╡िंрдж рдоिрд╢्рд░
23. TEJENDRA SHARMA / рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा
24. GOPALDAS NEERAJ / рдЧोрдкाрд▓рджाрд╕ рдиीрд░рдЬ
25. GIRIRAJ KISHORE / рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░
26. SANJEEV / рд╕ंрдЬीрд╡
27. NEERJA MADHAV / рдиीрд░рдЬ рдоाрдзрд╡
28. DHIRENDRA ASTHANA / рдзीрд░ेंрдж्рд░ рдЕрд╕्рдеाрдиा
29. VINOD KUMAR SHUKLA / рд╡िрдиोрдж рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓
30. RAJI SETH / рд░ाрдЬी рд╕ेрда
31. MANNU BHANDARI / рдорди्рдиू рднрдг्рдбाрд░ी
32. VISHWANATH TRIPATHI / рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी
33. RAMESH CHANDRA SHAH / рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рд╢ाрд╣
34. NAND BHARDWAJ / рдиंрдж рднрд░рдж्рд╡ाрдЬ
35. PREM JANMEJAY / рдк्рд░ेрдо рдЬрди्рдоेрдЬрдп
36. MITHILESHWAR / рдоिрдеिрд▓ेрд╢्рд╡рд░
37. KISHOR KABRA / рдХिрд╢ोрд░ рдХाрдмрд░ा
38. MEHRUNNISA PARVEZ / рдоेрд╣рд░ुрди्рдиिрд╕ा рдкрд░рд╡ेреЫ
39. SUBHASH PANT /рд╕ुрднाрд╖ рдкंрдд
40. LEELADHAR MANDLOI / рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдордг्рдбрд▓ोрдИ
41. RATAN KUMAR SAMBHARIYA / рд░рддрди рдХुрдоाрд░ рд╕ाрдо्рднрд░िрдпा
42. MALTI JOSHI / рдоाрд▓рддी рдЬोрд╢ी
43. Anurag Sharma / рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा (рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдо्рдкाрджрдХ, рд╕ेрддु)
44. RAJESH JOSHI / рд░ाрдЬेрд╢ рдЬोрд╢ी
45. ANAMIKA / рдЕрдиाрдоिрдХा
46. Girish Pankaj / рдЧिрд░ीрд╢ рдкंрдХрдЬ
47. CHANDRASEN VIRAT / рдЪंрдж्рд░рд╕ेрди рд╡िрд░ाрдЯ
48. GULZAR /рдЧुрд▓реЫाрд░
49. S R HARNOT / рдПрд╕ рдЖрд░ рд╣рд░рдиोрдЯ
50. ALOK PURANIK / рдЖрд▓ोрдХ рдкुрд░ाрдгिрдХ
51. KRISHNA AGNIHOTRI / рдХृрд╖्рдгा рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी
52. VIBHUTI NARAYAN RAI / рд╡िрднूрддि рдиाрд░ाрдпрдг рд░ाрдп
53. DAMODAR KHADSE / рджाрдоोрджрд░ рдЦреЬрд╕े
54. RAMDEO DHURANDHAR / рд░ाрдорджेрд╡ рдзुрд░ंрдзрд░
55. CHANDRAKANTA / рдЪंрдж्рд░рдХांрддा
56. MATHURESH NANDAN KULSHRESHTHA /рдордеुрд░ेрд╢ рдиंрджрди рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда
57. ASHOK CHAKRADHAR / рдЕрд╢ोрдХ рдЪрдХ्рд░рдзрд░
58. RAMDARASH MISHRA / рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░
59. MAINEJAR PANDAY / рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп
60. ASHOK VAJPAYEE / рдЕрд╢ोрдХ рд╡ाрдЬрдкेрдпी
61. SUDHEESH PACHAURI / рд╕ुрдзीрд╢ рдкрдЪौрд░ी
62. HIMANSHU JOSHI / рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी
63. Lalitya Lalit / рд▓ाрд▓िрдд्рдп рд▓рд▓िрдд
64. Santosh Shrivastava / рд╕ंрддोрд╖ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡
65. HETU BHARDWAJ / рд╣ेрддु рднрд░рдж्рд╡ाрдЬ
66. SURENDRA VERMA / рд╕ुрд░ेंрдж्рд░ рд╡рд░्рдоा
67. PANKAJ BISHT / рдкंрдХрдЬ рдмिрд╖्рдЯ
68. GYAN CHATURVEDI / рдЬ्рдЮाрди рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी
69. ANJANA SANDHEER / рдЕंрдЬрдиा рд╕ंрдзीрд░
70. KUMAR VISHWAS / рдХुрдоाрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕
71. Sudha Om Dhingra рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा
72. Balram Agrawal / рдмрд▓рд░ाрдо рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓
73. RAJANI MORWAL / рд░рдЬрдиी рдоोрд░рд╡ाрд▓
74. VISHNU KHARE / рд╡िрд╖्рдгु рдЦрд░े
75. VISHWANATH SACHDEV / рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рд╕рдЪрджेрд╡
76. DURGA PRASAD AGRAWAL / рджुрд░्рдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓
77. SAINNI ASHESH / рд╕ैрди्рдиी рдЕрд╢ेрд╖
78. RAJENDRA RAO / рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд░ाрд╡
79. MAMTA KALIYA / рдордорддा рдХाрд▓िрдпा
80. PRANAV BHARTI / рдк्рд░рдгрд╡ рднाрд░рддी
81. SUBHASH CHANDER / рд╕ुрднाрд╖ рдЪंрджрд░
82. MADHAV HADA / рдоाрдзрд╡ рд╣ाрдбा
83. ROOP SINGH CHANDEL / рд░ूрдк рд╕िंрд╣ рдЪंрджेрд▓
84. Swyam Prakash / рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рдХाрд╢
85. HARIRAM MEENA / рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा
86. SURESH KANT / рд╕ुрд░ेрд╢ рдХांрдд
87. KUSUM ANSAL / рдХुрд╕ुрдо рдЕंрд╕рд▓
88. PREM CHAND GANDHI / рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЧांрдзी
89. SUDHA ARORA / рд╕ुрдзा рдЕрд░ोреЬा
90. URMI KRISHNA / рдЙрд░्рдоि рдХृрд╖्рдг
91. GANGAPRASAD VIMAL / рдЧंрдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рд╡िрдорд▓
92. BHAGIRATH / рднाрдЧीрд░рде
93. GOVIND MATHUR / рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдеुрд░
94. MADHUKANT / рдордзुрдХांрдд
95. NATASHA ARORA / рдирддाрд╢ा рдЕрд░ोреЬा
96. SATYA NARAYAN / рд╕рдд्рдп рдиाрд░ाрдпрдг
97. GOPAL CHATURVEDI / рдЧोрдкाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी
98. KATYAYANI / рдХाрдд्рдпाрдпрдиी
99. PRATAP SEHGAL / рдк्рд░рддाрдк рд╕рд╣рдЧрд▓
100.GYAN PRAKASH VIVEK / рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрд╡ेрдХ

(2016 рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рд╕ूрдЪी рд╕ेрддु рдХे рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2016 рдЕंрдХ рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै)


рдЗंрд╕ाрди рдФрд░ рдХाрдЧреЫ - рдХрд╡िрддा

- рд░ाрдЬрд░ाрдиी рдЧोрдмिрди


рдХाрдЧреЫ рдХा рднेрдж рдХिрд╕рдиे рдЬाрдиा?
рдЙрд╕рдиे рдЬिрд╕рдиे рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХा рд░рд╣рд╕्рдп рд╕рдордЭा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХрдХ्рд╖ рдоें рдХाрдЧреЫ рдкрд░ рдЙрддाрд░े рд╡िрдЪाрд░, рднाрд╡
рдЬिрдирдХो рдаूрд╕ рдаूрд╕ рдХрд░, рджिрдоाрдЧ рдоें рднрд░рдХрд░
рдХिрдпा рдеा рдХंрдард╕्рде, рд╣ोрдХрд░ рддрдиाрд╡ рдЧ्рд░рд╕्рдд।
рдХाрдЧреЫ рдкрд░ рдЙрдЧрд▓े рджाрд░्рд╢рдиिрдХों, рд╡िрдЬ्рдЮाрдирд╡िрджों рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рднाрд╖ा рд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдордд।

рдбॉ. рд░ाрдЬрд░ाрдиी рдЧोрдмिрди
рдХाрдЧреЫ рдХा рдиिрд░्рдоिрдд рдлिрд░ рдоिрд▓рддा рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░,
рдЬिрд╕рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдЖрдЬ рд╕рдм рдХा рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░।
рдмрди рдЬाрдП рдЪाрд╣े рдкेрдкрд░ рд▓ेрд╕ рдЬрдЧрдд,
рдкрд░ рд░рд╣ेрдЧी рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ рдХी рд╕рджा реЫрд░ूрд░рдд।
рдоिрд▓ рдЬाрддी рдиौрдХрд░ी рджेрдХрд░ рдХाрдЧреЫ рд╡ाрд▓े рдиोрдЯों рдХी рд░िрд╢्рд╡рдд
рдиौрдХрд░ी рдЫूрдЯ рд╕рдХрддी, рдпрдж्рдпрдкि, рди рд╣ो рдХाрдЧреЫ рдиिрд░्рдоिрдд рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░।

рдХाрдЧреЫ рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рдЬрдирдо, рд╡िрд╡ाрд╣, рдоृрдд्рдпु рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░।
рдЯूрдЯрддे рдмिрдЦрд░рддे рд░िрд╢्рддों рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддा рдХाрдЧреЫ рдиिрд░्рдоिрдд рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░।
рдк्рд░рднुрд╕рдд्рддा рдХा рднाрди рдХрд░ाрддा, рджेрд╡ рджेрд╡िрдпों рдХा рдХाрдЧреЫ рдиिрд░्рдоिрдд рдЪिрдд्рд░।
рдШрдЯрдиाрдУं, рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рд╕ूрдЪрдиा рджेрддी рдХाрдЧреЫ рдиिрд░्рдоिрдд рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░।
рд╕्рдеाрди рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХो рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд░рдЦрдиा рд╣ो, рдлैрд▓ा рджेрддे рдиीрдЪे рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░।
рдХुрдЫ рдврдХрдиा, рдЫिрдкाрдиा рд╣ो рддो рдХाрдЧреЫ рдХा рдмрдиा рджेрддे рд▓рдкेрдЯ।

рдХाрдЧреЫ рдХी рд╢рдХ्рддि рдЗрддрдиी рдЕрд╕ीрдо
рдмрдиा рджेрддा рдиिрд░्рдЧुрдг рдХो рд╕рдЧुрдг, рдЕрдЧोрдЪрд░ рдХो рдЧोрдЪрд░।
рд╕рд░्рд╡ рд╢рдХ्рддिрдоाрди рд╣рдо, рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдХाрдЧреЫ рдХो рдЕрджृрд╢्рдп,
рдкेреЬों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ, рдРрд╕ा рддрд░्рдХ рджेрдХрд░।
рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ाँ рдХि рдХाрдЧреЫ рдкрд░ рд▓ेрдЦрди рд╕े рд╣ी,
рд╣ुрдЖ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рдк्рд░рдЪाрд░

рдХाрдЧреЫ рдиे рджिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों, рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рдХो
рдЕрдоिрдЯ рдпрд╢ рдЪाрд╣े рд╣ो рдЕрдкрдиा рджेрд╢ рдпा рд╡िрджेрд╢।
рдХाрдЧреЫ рдмрдЪाрддे рдмрдЪाрддे, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рдб рдк्рд░ोрд╕ेрд╕ рдХрд░рддे рдХрд░рддे
рдХрд╣ीं рдоिрдЯ рди рдЬाрдП рд╣рдоाрд░ी рд▓िрдЦाрд╡рдЯ, рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рдЪाрди।
рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рди рдмрди рдЬाрдП рдХрдЯ рдкेрд╕्рдЯ рдХрд▓्рдЪрд░
рдЬिрд╕े рд╣рдо рдХрд░ рди рдкाрдП рднाрд╡ी рдкीреЭिрдпों рдХो рдлॉрд░рд╡рд░्рдб।

рдХाँрдЪ рдХे рд╢ाрдоिрдпाрдиे, рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг!

рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд░рд╢्рдоि рд░рд╡िрдЬा рдХृрдд рдХांрдЪ рдХे рд╢ाрдоिрдпाрдиे

рдкुрд╕्рддрдХ: рдХाँрдЪ рдХे рд╢ाрдоिрдпाрдиे
рд▓ेрдЦिрдХा: рд░рд╢्рдоि рд░рд╡िрдЬा
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╣िрди्рдж рдпुрдЧ्рдо, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рдоूрд▓्рдп: ₹ 140.00 / $ 7.00
рдкृрд╖्рда 203, рдкेрдкрд░рдмैрдХ

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ ’рд╕рдоीрд░’


рд░рд╢्рдоि рд░рд╡िрдЬा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиा рдкрд░िрдЪрдп рд╣ै। рдм्рд▓ॉрдЧ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ुрдЖ рдеा। рдХрдоेंрдЯ рдЖрджि рд╣ी рдоाрдз्рдпрдо рд░рд╣े рдмाрддрдЪीрдд рдХे рдордЧрд░ рдЙрд╕рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг, рдЖрд▓ेрдЦ рдкреЭрдХрд░ рд▓рдЧрддा рдХि рдХोрдИ рдЕрдкрдиा рдЕрдкрдиे рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдХो рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рдЗрддрдиा рдЬिрди्рджा рд▓ेрдЦрди рдХि рд░ेрд▓рдпाрдд्рд░ा рдХी рдмाрдд рдХрд░े рддो рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдмिрдХрддे рдкрдХोреЬों рдХी рдорд╣рдХ рдирдеुрдиों рдоें рд╕рдоाрдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдХрднी рдПрдХ рджрд░्рдж рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░े рддो рдЖँрдЦ рд╕्рд╡рддः рдирдо рд╣ो рдЖрдпे।

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓
рдХрдИ рдмाрд░ рдЙрд╕рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдХिрддाрдм рдиिрдХाрд▓ो, рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рджो рдЕрдкрдиे рдЦ्рдпाрд▓ों рдХो। рд╣ाँ рдиा рдХрд░рддे рдХрдИ рд╕ाрд▓ рдЧुрдЬрд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЙрд╕рдХी рдирдИ рдХिрддाрдм рдЖрдИ рд╣ै ’рдХाँрдЪ рдХे рд╢ाрдоिрдпाрдиे’। рдорди рд▓рд▓рдЪाрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддा рдЬрдм рдЙрд╕ рдХिрддाрдм рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рджेрдЦрддे рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдЙрд╕рдХी рддाрд░ीрдл рдХрд░рддा рджेрдЦрддे। рдЬाрдирддा рддो рдеा рд╣ी рд▓ेрдЦрди рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдордЧрд░ рдХिрдиाрд░े рдмैрда рдХрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдиा рдирджी рдоें рдЙрддрд░ рдХрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдиाрдкрдиे рдХा рдЖрдирди्рдж рдХрднी рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддा। рдФрд░ рдлिрд░ рдпрд╣ाँ рддो рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕ी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХी рдмाрдд рдеी।

рдПрдХ рджिрди рджрдл्рддрд░ рд╕े рдШрд░ рд▓ौрдЯ рд░рд╣ा рдеा рддो рдоिрдд्рд░ рдХा рдлोрди рдЖрдпा рдХि рднाрд░рдд рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ 10 рджिрди рдХे рд▓िрдП, рдХुрдЫ рдХाрдо рд╣ो рддो рдмрддाрдиा। рдЕंрдзा рдХ्рдпा рдоांрдЧे рджो рдЖँрдЦें! рдЙрд╕рдХा рднाрд░рдд рдХा рдкрддा рд▓ेрдХрд░ рд░рд╢्рдоि рдХो рднेрдЬा рдХि рдЗрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкुрд╕्рддрдХ рднेрдЬ рджो। рдЙрд╕рдХा рдмреЬрдк्рдкрди рдХि рддुрд░ंрдд рдХुрд░िрдпрд░ рдХрд░рдХे рдоिрдд्рд░ рддрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рджी। рд╡рд░рдиा рдоुंрдмрдИ рдХी рджिрди-рдм-рджिрди рдХी рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдоें рд╣рдо рдЬैрд╕ों рдХा рдлрд░рдоाрди। рдХौрди рд╕рдордп рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै рдЗрддрдиा? рдХुрдЫ рджिрдиों рдоें рдХिрддाрдм рдЖрдИ, рдФрд░ рдмрд╕! рддुрд░ंрдд рдкреЭ рднी рд▓ी рдЧрдИ।

рд▓ेрдЦिрдХा рд░рд╢्рдоि рд░рд╡िрдЬा
рдШрд░ рдоें, рджрдл्рддрд░ рдХे рд░ाрд╕्рддे рдоें, рдкреЭрддे рд░рд╣े, рдЕрдиुрднूрдд рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдЬाрдиा рдкрд╣рдЪाрдиा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ो। рдЬिрд╕рдХी рдмाрдд рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬрдпा рдХे рджрд░्рдж рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ा। рдХुрдЫ рджेрд░ рдирдо рдЖँрдЦ рд▓िрдпे рд╢ूрди्рдп рдоें рддाрдХрддे рд░рд╣े। рдлिрд░ рдЖрдЧे рдкреЭा। рдЬрдпा рд╕े рдЬैрд╕े рдХोрдИ рд░िрд╢्рддा рд╕ा рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рд▓рдЧा рдХि рдХाрд╢ рдоैं рдЕрдкрдиा рдХंрдзा рджूँ рдХि рдЪрд▓ो, рдХुрдЫ рджेрд░ рдпрд╣ाँ рд░ो рд▓ो। рдХुрдЫ рд╕ुрдХूрди рдкा рд▓ो। рдЬाрди рдкाрдпे рдХि рд▓ेрдЦिрдХा рдХिрддрдиा рд░ोрдИ рд╣ो рдЧрдИ рдЗрд╕ рдХिрд░рджाрд░ рдХो рд░рдЪрддे। рдмрд╣рддे рдЪрд▓े рдЧрдпे рдкрди्рдиा рджрд░ рдкрди्рдиा। рдЗрддрдиी рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдкिрд░ोрдпे рдЗрди्рд╕ाрдиी реЫрдЬ्рдмाрдд। рдЗрддрдиी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдЙрдХेрд░े рдЧрдпे рд╢рдм्рдж рдЪिрдд्рд░। рд▓рдЧрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдХि рдкреЭ рд░рд╣े рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╣рдордп рдл्рд░ेрдо рджрд░ рдлेрдо рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░ рджेрдЦрдиे рдХा рд╕ा рдПрд╣рд╕ाрд╕। рдоाрдиो рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ो।

рдоैं рдЧुрд▓ाрдм рд▓िрдЦूँрдЧी।
рддुрдо рдорд╣рдХ рд▓ेрдиा рдЙрд╕рдХो।
рдЧрд░ рд╡ाрджा рдХрд░ो
рдХрднी рдХिрддाрдм рдоें рд░рдЦ рдХрд░
рднूрд▓ोрдЧे рдирд╣ीं рдоुрдЭ рдЧुрд▓ाрдм рдХो।
рд╡ाрдХрдИ, рдХिрддाрдм рдХा рд▓िрдЦा рд╣рд░ рд╣рд░्рдл рдЦुрдж рдмोрд▓рддा рд╣ै, рдЦुрдж рдХे рдЬिрди्рджा рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬрдпा рдХे рджрд░्рдж рдХा рджрд░्рдж рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рд╡ा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЖँрдЦे рдЙрд╕ рджрд░्рдж рдХी рдЧрд╡ाрд╣ी рджेрдиे рдХो рдЖрддुрд░ । рдХुрдЫ рдРрд╕े рдирдо рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдПрдХ рдзुंрдзрд▓рдХा рд╕ा рдЫा рдЬाрддा рд╣ै рдХिрддाрдм рдХे рдкрди्рдиे рдкрд░ рдФрд░ рдЖрдк рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рд╕े рдХрд░ीрдиे рд╕े рдЖँрдЦ рдирд╣ीं, рдкрди्рдиा рдкौंрдЫрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рдХिрддाрдм рдкреЭрддे рдкреЭрддे рдмाрд░ рдмाрд░ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдкाрдпेंрдЧे рдЖрдк।

рдХिрддाрдм рдкреЭрдХрд░ рд░рд╢्рдоि рд╕े рдЯिрдк्рдкрдгी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдмрд╕ рдпрд╣ी рдХрд╣ рдкाрдпा рдХि рди рдЬाрдиे рдХ्рдпूँ, рдЬрдмрдХि рдЗрд╕ ’рдХाँрдЪ рдХे рд╢ाрдоिрдпाрдиे’ рдоें рдХрд╣ीं рдкрдд्рдерд░ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдордЧрд░ рдкрдд्рдерд░ рд╣ुрдИ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрди рдоाрдирд╡рддा। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै। рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдЗंрд╕ाрди рдЬिрд╕рдХे рдкाрд╕ рджिрд▓ рд╣ै рдЬो рд╕рд╣ी рдоें рдзреЬрдХрддा рд╣ै рд╣рд░ рджрд░्рдж рдП рдЬрд╣ाँ рдкрд░। рдЙрд╕े рд░рд╢्рдоि рдХी рдпрд╣ рдХिрддाрдм реЫрд░ूрд░ рдПрдХ рдмाрд░ рдЦрд░ीрдж рдХрд░ рдкреЭрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдоुрдл्рдд рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдЦрдЬाрдиा рднी рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ाрддा рдЧрд╣рд░ाрдИ рдкрд░। рд╡рд╣ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рддैрд░ाрддा рд╣ै। рдЕрддः рдЦрд░ीрдж рдХрд░ рдкреЭрдиे рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди। рдмрд╕ рдЗрддрдиी рд╕ी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा।

рдЙреЬрдирддрд╢्рддрд░ी рдЪौрдХा: рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓

рдЦрдЯ्рдЯी рдоीрдаी рдЧुрдЬрд░ाрддी рдХреЭी

-рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ ’рд╕рдоीрд░’

рдЖрдЬ рд╣рдо рдмрдиाрдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЦрдЯ्рдЯी рдоीрдаी рдЧुрдЬрд░ाрддी рдХреЭी

рд╕ाрдордЧ्рд░ी:
1) рджрд╣ी
2) рдмेрд╕рди
3) рдкाрдиी
4) рддेрд▓
5) рд╣ींрдЧ
6) рд░ाрдИ (рдХाрд▓ी рд╕рд░рд╕ों)
7) рдХрдв़ी рдкрдд्рддा (рдоीрдаी рдиीрдо)
8) рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ
9) рдирдордХ
10) рдЪीрдиी
11) рдзрдиिрдпा рдкрдд्рддी

рддैрдпाрд░ी:
рд╣рд░े рдоिрд░्рдЪ рдХो рдЫोрдЯे рдЯुрдХрдб़ों рдоें рдХाрдЯें।

рд╡िрдзि:
1) рджрд╣ी рдХो рдПрдХ рдмрд░्рддрди рдоें рд▓ें рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рдмेрд╕рди рдоिрд▓ाрдпें.
2) рдлिрд░ рдоिрд╢्рд░рдг рдХो рдоिрдХ्рд╕ी рдоें рдбाрд▓рдХрд░ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдлेंрдЯ рд▓ें।
3) рдлिрд░ рдоिрд╢्рд░рдг рдХो рдХुрдЫ рдкाрдиी рдоिрд▓ाрдпें।
4) рдЕрдм рдПрдХ рдХреЬाрд╣ी рд▓ें рдФрд░ рдЗрд╕े рдЧैрд╕ рдкрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдЧрд░्рдо рдХрд░ें।
5) рддेрд▓ рдбाрд▓ рдХрд░ рдЧрд░рдо рдХрд░ें।
6) рддेрд▓ рдЧрд░рдо рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рд╣ींрдЧ рдФрд░ рд░ाрдИ рдоिрд▓ाрдпें।
7) рдЬрдм рд░ाрдИ рддреЬрдХрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрдпे рддो рдоीрдаी рдиीрдо рдХो рдФрд░ рдорд╕ाрд▓ों рдХो рдбाрд▓рдХрд░ рд╣рд▓्рдХा рд╕ा рдкрдХा рд▓िрдЬिрдпे।
8) рдЕрдм рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ рдХे рдЯुрдХрдб़े рдбाрд▓ рджें рдФрд░ рджрд╣ी рдФрд░ рдмेрд╕рди рдХे рдоिрд╢्рд░рдг рдХो рдХреЬाрд╣ी рдоें рдбाрд▓ рджें।
9) рдлिрд░ рдЗрд╕े рдХрдо рдЖंрдЪ рдкрд░ рдЙрдмाрд▓ рдЖрдиे рддрдХ рдкрдХाрдпें рдлिрд░ рддो рдирдордХ рдФрд░ рдЪीрдиी рдоिрд▓ा рджें।
10) рдЪीрдиी рдФрд░ рдирдордХ рдоिрд▓ाрдиे рд╕े рдХреЭी рдХा рд╕्рд╡ाрдж рдЦрдЯ्рдЯा рдоीрдаा рд╕्рд╡ाрдж рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдиाрдо
рдЦрдЯ्рдЯी рдоीрдаी рдХрдвी рд╣ै।
11) рдЕрдм рдзрдиिрдпा рдХे рдкрдд्рддों рдХो рдЧाрд░्рдиिрд╢ рдХрд░ рджें।
12) рдбिрд╢ рдЖрдЙрдЯ рдХрд░ें рдФрд░ рдЧрд░рдоा рдЧрд░рдо рд░ोрдЯी рдпा рдЪाрд╡рд▓ рдХे рд╕ाрде рдкрд░ोрд╕ें।

рд╡िрдбिрдпो:

рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдзि рдХा рд╡िрдбिрдпो рдЖрдкрдХे рд▓िрдпे рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ рдХे UFO’S Kitchen рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЪैрдирд▓ рдХे рд╕ौрдЬрди्рдп рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдпूрдЯ्рдпूрдм рд╡िрдбिрдпो рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рд╕ुрдирддे рдФрд░ рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдк рд╕рд░рд▓ рд╡िрдзि рд╕े рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпंрдЬрди рдмрдиाрдиा рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЪीрди рдпाрдд्рд░ा рдХी рдЭрд▓рдХिрдпाँ

рдЪीрди рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी - рд╕ृрд╖्рдЯि рд╢рд░्рдоा





























рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдкрддрдЭреЬ рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдХा рдпрд╣ рдорд╣ीрдиा рднाрд░рдд рдоें рд╡िрднिрди्рди рдкрд░्рд╡ों рдХे рдиाрдо рд░рд╣ा। рдЬрд╣ाँ рдкिрддृрдкрдХ्рд╖ рдоें рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рдХृрдд्рдпों рдХे рдк्рд░рддि рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЧुреЫрд░े рд╣ुрдП рд▓ोрдЧों рдХो рдпाрдж рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХाрд▓ рдХी рдЕрдЬेрдп рд╢рдХ्рддि рдХो рдЖँрдЦ рдоें рдЖँрдЦ рдбाрд▓рдХрд░ рджेрдЦрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдирд╡рд░ाрдд्рд░ि рд╣рдоें рдиाрд░ी рд╢рдХ्рддि рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рджрд╢рд╣рд░ा рд░ाрдХ्рд╖рд╕ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдоाрди-рдорд░्рджрди рдХी рдЕрд╡рд╢्рдпрдо्рднाрд╡िрддा рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд░ाрд╡рдг рдирд╣ीं, рд╣рдиुрдоाрди рдФрд░ рд╡िрднीрд╖рдг рдк्рд░ाрддःрд╕्рдорд░рдгीрдп рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं।

рд╕рдд्рдпрдоेрд╡ рдЬрдпрддे рдиाрдиृрддрдо् рдХा рдЙрдж्рдШोрд╖ рди рдХेрд╡рд▓ рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдЧौрд░рд╡рдЧाрдеाрдУं рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ै, рд╕рдд्рдпрдоेрд╡ рдЬрдпрддे, рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдХा рд╕рдо्рд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЙрдж्рдШोрд╖ рднी рд╣ै, рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡ाрдХ्рдп рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЗрд╕े рдЖрдЪрд░рдг рдоें рд▓ाрдпें рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХो рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी, рд╕рдоृрдж्рдз, рдФрд░ рдЕрдЬेрдп рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рд╕рддрдд рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░ें। рдЕрднी рджрд╢рд╣рд░ा рдЖрдпा рд╣ै, рдЖрдЧे рджीрд╡ाрд▓ी рднी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рдХी рдЕंрдзेрд░ी рд░ाрдд рдХो рджीрд╡ाрд▓ी рдмрдиा рджेрдиा рднी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдПрдХ рдЙрдЬिрдпाрд░ा рдкрдХ्рд╖ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдиिрд░ाрд╢ा рд╕े рдШрдмрд░ाрдиे рдХे рдмрдЬाрдпे, рд╣рд░ рдУрд░ рдЖрд╢ा рдХी рдЬ्рдпोрддि рдЬрд▓ाрдиे рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै।

рдпрд╣ рдорд╣ीрдиा рдПрдХ рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХा рднी рд╣ै, рдпрд╣ рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╣ै рд░ाрдЬрднाрд╖ा рд╣िंрджी рдХा। 14 рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1949 рдХो рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕंрдХों рдоें рд▓िрдЦी рд╣िंрджी рдХो рднाрд░рдд рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдХी рдШрдЯрдиा рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рд╕िрддрдо्рдмрд░ рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рдФрд░ рд╣िंрджी рдкрдХ्рд╖ рдордиाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ेрддु рдиे рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ рд╕िрддрдо्рдмрд░ рдоाрд╕ рдоें рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдеी।

рдкिрдЫрд▓ी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рдЖрдкрдХी рдУрд░ рд╕े рдоिрд▓े рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдпे рдЖрдкрдХा рдЖрднाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो реШाрдпрдо рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рдЗрд╕ рдмाрд░ рдоैं рд╕ेрддु рд▓рдШुрдХрдеा рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░рддा рд╣ूँ।

рдЗрд╕ рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЕрдкрдиी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда, рдоौрд▓िрдХ рд╡ рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рдпूрдиिрдХोрдб рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдоें рд▓िрдЦрдХрд░ рд╕ेрддु рд╣िंрджी рдХो setuhindi@gmail.com рдкрд░ 31 рджिрд╕рдо्рдмрд░, 2017 (рднाрд░рддीрдп рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░) рддрдХ рднेрдЬ рджीрдЬिрдпे। рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЖрдпु, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдЖрджि рдХी рдХोрдИ рд╕ीрдоा рдирд╣ीं рд╣ै। рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХे рдЕрди्рдп рдиिрдпрдо рд╡рд╣ी рд╣ैं рдЬो рд╕ेрддु рдоें рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд▓िрдпे рд░рдЪрдиा рднेрдЬрдиे рдХे рдиिрдпрдо рд╣ैं। рдИрдоेрд▓ рднेрдЬрддे рд╕рдордп рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕ेрддु рд╣िंрджी рд▓рдШुрдХрдеा рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдЕрд╡рд╢्рдп рд▓िрдЦें। рд╡िрдЬेрддाрдУं рдХे рд▓िрдпे рдХुрдЫ рдирдХрдж рддрдеा рдЕрди्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рднी рд╣ैं। рдЕंрддिрдо рддिрдеि рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдордд рдХीрдЬिрдпे, рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣рдоें рдЬрд▓्рджी рд╕े рдЬрд▓्рджी рдИрдоेрд▓ рд╕े рднेрдЬ рджीрдЬिрдпे।
рд▓рдШुрдХрдеा рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдзिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХृрдкрдпा рдпрд╣ाँ рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░ें। рдзрди्рдпрд╡ाрдж! 
рд╣िंрджी рдХे 100 рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд░ाрд╣ी рд░ैंрдХिंрдЧ рдХी 2017 рдХी рд╕ूрдЪी рдШोрд╖िрдд рдХी рдЬा рдЪुрдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддि рд╕ेрддु рдкрд░ рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рд╕ेрддु рдХे рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдХрдеा, рдХाрд╡्рдп, рдЖрд▓ेрдЦ, рд╢ोрдз, рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी, рд╕рдоीрдХ्рд╖ा, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдФрд░ рд╕्рдеाрдИ рд╕्рддрдо्рднों рд╕рд╣िрдд рд░ोрдЪрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХो рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЖрдкрд╕े рдЕрдиुрд░ोрдз рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХो рдкрдврдиे рдХे рдмाрдж рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рд╕े рдмिंрджाрд╕ рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдЗрдпे। рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд▓िрдпे рдЖрдк рдХिрд╕ी рднी рд░рдЪрдиा рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЯिрдк्рдкрдгी рдмॉрдХ्рд╕ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдпрджि рдЖрдк рдХोрдИ рдирдпा реЮीрдЪрд░ рд╕ेрддु рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдпा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЙрдд्рд╕ुрдХ рд╣ैं рддो рд╣рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рдмрддाрдПँ।

рд╢ुрднрдХाрдордиाрдУं рд╕рд╣िрдд,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा


рджाрдо्рдкрдд्рдп рдмिрдЧрдб़े-рдмिрдЧрдб़े

- рдмृрдЬ рд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░ 'рд░ाрд╣рдЧीрд░'

рдмृрдЬ рд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░ 'рд░ाрд╣рдЧीрд░'
рд░िрд╢्рддे-рдиाрддे  рдЙрд▓рдЭे-рдЙрд▓рдЭे, рджाрдо्рдкрдд्рдп рдмिрдЧрдб़े-рдмिрдЧрдб़े।
рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें, рдЕрд╣рдо рдЦрдб़े рд╣ैं рдмрдб़े-рдмрдб़े।

рдпे  рддेрд░ा  рд╣ै, рдпे  рдоेрд░ा  рд╣ै,  рдЕрднी  'рд╣рдоाрд░ा'  рдирд╣ीं  рд╣ुрдЖ।
рдЬीрд╡рди рднрд░ рдХा рд╕ाрдеी рдЕрдм рддрдХ, рдЦुрдж рд╕े рдк्рдпाрд░ा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ।
рдПрдХ   рджूрд╕рд░े  рд╕े  рджोрдиों  рд╣ी, рд░рд╣рддे   рд╣ैं  рдЙрдЦрдб़े-рдЙрдЦрдб़े।
рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें, рдЕрд╣рдо рдЦрдб़े рд╣ैं рдмрдб़े-рдмрдб़े।

рдЕрдзिрдХाрд░ों  рдХी рдЪिрди्рддा рд╣ै  рдкрд░, рдХрд░्рддрд╡्рдпों  рдХा рдмोрдз рдирд╣ीं।
рд╕ीрдЦा рдирд╣ीं рд╕рдорд░्рдкрдг рдХрд░рдиा, рдФрд░ рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХ्рд░ोрдз рдирд╣ीं।
рдоुँрд╣ рдкрд░ рдХрдб़рд╡ाрд╣рдЯ рд░рд╣рддी рд╣ै, рд╢рдм्рдж  рдиिрдХрд▓рддे рдХрдб़े-рдХрдб़े।
рдкрддि-рдкрдд्рдиी  рдХे  рд╕рдо्рдмрди्рдзों  рдоें, рдЕрд╣рдо  рдЦрдб़े  рд╣ैं рдмрдб़े-рдмрдб़े।

рдкрдд्рдиी рднी  рд╕рд░्рд╡िрд╕ рд╡ाрд▓ी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рдкाрд░ी рд╣ै।
рдХौрди  рд╕ंрднाрд▓ेрдЧा  рдмрдЪ्рдЪे рдХो, рдЗрд╕ рдкрд░  рдоाрд░ाрдоाрд░ी рд╣ै।
рджोрдиों рдХे рд╣ैं рдмрдб़े 'рдХैрд░िрдпрд░', рджोрдиों рдХे 'рдкैрдХिрдЬ' рддрдЧрдб़े।
рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें, рдЕрд╣рдо рдЦрдб़े рд╣ैं рдмрдб़े-рдмрдб़े।

рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмिрдаाрдиा рд╣ै рддो, рдЕрд╣рдо рд╡िрд╕рд░्рдЬिрдд рдХрд░ рдбाрд▓ो।
рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХा рдЖрджрд░ рдХрд░, рдЦ़ुрд╢िрдпों рд╕े  рдШрд░ рднрд░ рдбाрд▓ो।
рддाрд▓рдоेрд▓  рдХे  рдмिрдиा рдЬрдЧрдд рдоें, рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рдШрд░ рдЙрдЬрдб़े।
рдкрддि-рдкрдд्рдиी  рдХे  рд╕рдо्рдмрди्рдзों  рдоें, рдЕрд╣рдо  рдЦрдб़े рд╣ैं рдмрдб़े-рдмрдб़े।

рдкрддा: FT-10, рдИрд╢ा рдЕрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ, рд░ूрдб़рдХी рд░ोрдб, рдоेрд░рда-250001 (рдЙ.рдк्рд░.), рднाрд░рдд
рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп: рд╡рд░िрд╖्рда рдХрд╡ि, рдкрдЪाрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рдХा рд▓ेрдЦрди, рджो рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд, рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдПрд╡ं рд╕ाрдЭा рд╕ंрдХрд▓рдиों рдоें рд░рдЪрдиाрдпें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд, рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдоें рдХाрд╡्рдп рдкाрда

рдн्рд░рд╖्рдЯ рджреЮ्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрддрд░рддрдо рдпाрдд्рд░ा

рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा
(рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рдХा рдкुрдирд░्рдкाрда)
рд╢ोрдзाрд░्рдеी- рдкीрдПрдЪ. рдбी. (рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдз्рдпрдпрди)
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा
          
рдлाрдЗрд▓ों рдХी рдкрд░рдд-рджрд░-рдкрд░рдд рдоें рд░рдЪे-рдмрд╕े рджрдл्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрддрд░рддрдо рдЕрдХुрд▓ाрд╣рдЯ рдХे рдЬрд░िрдпे рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рд▓рдШु-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। 1968 рдХे рджौрд░ рдоें рдорд░्рджрд╡ाрджी рджрдл्рддрд░ी рдоिрдЬाрдЬ рдПрд╡ं рднाрд╖ाрдИ рддрд▓्рдЦिрдпрдд рдХो рдмреЬी рдмेрдмाрдХी рдФрд░ рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░рдиा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХी рд▓ेрдЦрдХीрдп рддрдЯрд╕्рдерддा рдФрд░ рдиिрд░्рднीрдХрддा рдХी рдПрдХ рдоिрд╢ाрд▓ рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рджрдл्рддрд░ों рдХी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХ рднीрддрд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдХे рдмीрдЪ рдмाрдмूрдЧिрд░ी рдХी рдорд╕рдЦрд░ी рд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрдЯु рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рдЬुрдорд▓ों рдоें рдоिрд▓ рд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдмेрд░ोрдХ-рдЯोрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдпрд╣ां рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЖрд░ंрднिрдХ рд╡ाрдХ्рдп рд╣ी рдкाрдардХ рдХो рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рджाрдЦिрд▓ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।

          “рдмреЬे рдмाрдмू рдХिрд╕ी рдкुрд░ाрдиी реЮाрдЗрд▓ рдоें рдЦोрдпे рдмैрдаे рдеे рдХि рдРрди рдЪाрд░-рдЪाрд▓ीрд╕ рдкрд░ рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдиे рдЖ рд╕ाрд╣рдм рдХा рд╕рд▓ाрдо рджिрдпा। рдмреЬे рдмाрдмू рдиे рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдХे рдЪेрд╣рд░े рд╕े рд╣ाрдХिрдо рдХी рдоिрдЬाрдЬी рд╣рд░ाрд░рдд рднांрдкрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी, рдлिрд░ рд╣ाрде рдХा рдХрд▓рдо рдХрд▓рдорджाрди рдоें рдЯिрдХाрдпा, рд░ूрдоाрд▓ рд╕े рдЪрд╢्рдоा рдкोंрдЫा рдФрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХे рд╣ुрдЬूрд░ рдоें рдкेрд╢ी рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рджिрдП। рдмрд░ाрдорджे рдоें рдЬрд░ा рдЖрджрддрди рд╣िрдЪрдХिрдЪाрдпे, рдЧрд▓ा рдЦँрдЦाрд░ा рдХि рд╕ाрд╣рдм рдХे рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдиे рдмрди्рджрдЧी рдмрдЬा рдЪिрдХ рдЙрдаा рджी।”[i]

            рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрдирдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрдоंрддी рдард╕рдХ рдФрд░ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиे-рдмрдиे рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा, рдпौрдиिрдХрддा, рдФрд░рддों рдХी рдЕрдмूрдЭ рдордиोрднूрдоि рдХी рдЙрд▓рдЭрдиों рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं। рдбाрд░ рд╕े рдмिрдЫुреЬी рдЬрд╣ाँ рддрдеाрдХрдеिрдд рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рдиैрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рдоें рдЬрдХреЬी рдПрдХ рдЕрд▓्рд╣реЬ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдлिрд╕рд▓рдХрд░ рдХंрдЯीрд▓े рд░рд╕्рддों рдкрд░ рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рддो рдоिрдд्рд░ो рдорд░рдЬाрдиी рдпौрдиिрдХ рдЕрд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдПрд╡ं рдоाрддृрдд्рд╡ рд╕ुрдЦ рд╕े рдкीреЬिрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджрдпрдиीрдпрддा рдФрд░ рдХुंрдаिрдд рдордиःрд╕्рдеिрддि рдХी рдЧाрдеा рд╣ै। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╕्рдд्рд░ी рджेрд╣ рдФрд░ рдпौрдиिрдХрддा рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдмрд╣рд╕ рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдоिрдд्рд░ो рдХो рд░рдЦрдиा рд╕рдоीрдЪीрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдР рд▓реЬрдХी’, рд╕рдордп рд╕рд░рдЧрдо рдЖрджि рдЕрди्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рдоें рдПрдХрджрдо рдЕрдиूрдаा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рд╕ाрд╣рдмी рд░ौрдм рдФрд░ рдХ्рд▓рд░्рдХी рдмेрдмрд╕ी рдХे рдмीрдЪ рдмрд╕рддी рдПрдХ рдЕрджрдж рджुрдиिрдпा рдХो рд╣ूрдмрд╣ू рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░ рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦрди рдХी рддрдоाрдо рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕ीрдоा рд░ेрдЦाрдУं рдХो рддोреЬрдХрд░ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдЕрдЧ्рд░िрдо рдкंрдХ्рддि рдоें рдЦреЬी рдоिрд▓рддी рд╣ैं। 

“рд╣िंрджी рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рд▓ेрдХिрди рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХрдеा рд▓ेрдЦिрдХा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиा рдорд╣рдЬ рд▓िрдЦрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдПрдХ рдЬिंрджрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рддрдоाрдо рд╣рд░рдХрддों рдХो рдкोрд░-рдкोрд░ рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░рдиा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдПрдХ рдоौрд╕рдо рд╕े рдЧुрдЬрд░рдХрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиा рдФрд░ рдлिрд░ рджूрд╕рд░े рдоौрд╕рдо рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдЬीрд╡ंрдд рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХृрд╖्рдгा рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХी рд╣рд░ рдХृрддि рдХी рдПрдХ рдирдИ рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд╕े рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै।”[ii]

            рдмреЬे рд╕ाрд╣рдм рдХी рдкेрд╢ी рдоें рд╣ेрдб рдХ्рд▓рд░्рдХ рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдиौрдХрд░ी рд╕े рдЫुрдЯ्рдЯी рдХा рдордЬрдоूрди рд╕ुрди, рд╕рдХрддे рдоें рдЖ рдЧрдП। рд╕ाрд╣рдм рдХी рдЦुрд░्рджрдмाрдиी рдиिрдЧाрд╣ рдХा рдЕрд╕рд░ рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे, рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рдлाрдЗрд▓ें рдПрдХ рд╕ाрде рдЪрдордХ рдЙрдаीं। рд╕ाрд╣рдм рдХुрдЫ рдФрд░ рдмोрд▓рддे рдХि рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХी рдШंрдЯी рдиे рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХे рдмेрдЯे рдХे рдмाрд░े рдоें рдмुрд░ी рдЦрдмрд░ рд╕ुрдиा рджी। рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рдмेрдЯे рджोрдиों рдХी рдиाрдЬुрдХ рд╣ाрд▓рдд рдмреЬे рдмाрдмू рдХो рдЕंрджрд░ рддрдХ рдЭрдХрдЭोрд░ рд░рд╣ी рдеी рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рд░рдЦрддे-рдЙрдаाрддे рдирд╣ीं рдмрди рд░рд╣ा рдеा। рд╕ाрд╣рдм рдоौрдХे рдХी рдирдЬाрдХрдд рдкрд╣рдЪाрди рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╣рдорджрд░्рджी рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдХी рджेрдЦ-рднाрд▓ рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдкрд░ реЫोрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд▓ेрдЦिрдХा рд╕ंрднрд╡рддः рдЕрдлрд╕рд░ рдФрд░ рдоाрддрд╣рдд рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ (рдХ्рд▓ाрд╕) рдХा рдЕंрддрд░ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рдЬो рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдЕрдкрдиे рдЕрд╣рдо рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдШрд░ рдЬाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЬрд▓्рджी-рдЬрд▓्рджी рдХुрдЫ рдХाрдо рдиिрдкрдЯाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рдХि рдЕрдЧрд▓ी рдШंрдЯी рдиे рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХो рдиिрд╕्рддेрдЬ рдХрд░ рджिрдпा। рдмेрдЯे рдХे рдоौрдд рдХी рд╕िрд╕рдХी рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рди рджрдмा рдкाрдпे, рдкूрд░े рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдПрдХ рдЕрдЬीрдм рдордирд╣ूрд╕िрдпрдд рдлैрд▓ рдЧрдИ। рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдмреЬे рдмाрдмू рдХो рдШрд░ рд▓िрд╡ा рд▓े рдЧрдП। рдоाрддрдоी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЦрд░ाрдм рдордиः рд╕्рдеिрддि рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХो рдЬाрдиे рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рд╕ोंрдЪрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рдеी। ।рдЬिрддрдиी рдмाрд░ рд░ुрдоाрд▓ рд╕े рдЖँрдЦें рдкोंрдЫрддे, рдмेрдЯे рдХे рд▓рд╣ू-рд▓ुрд╣ाрди рд╕िрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рдордирд╣ूрд╕ рдлाрдЗрд▓ рдХा рдкрди्рдиा рдЪिрдкрдХा рджीрдЦрддा।”[iii] рдмेрдЯे рдХे рдоौрдд рдХा рд╢ोрдХ рдФрд░ рдиौрдХрд░ी рдЬाрдиे рдХे рднрдп рдХे рдмीрдЪ рдЕрдЧрд▓ी рд╕ुрдмрд╣ рд╕рдордп рд╕े рджрдл्рддрд░... рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рднी рд╣ै। рдоुрди्рдиे рдХो рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рди рджिрд▓рд╡ा рдкाрдиे рдХी рдХрд╕рдХ рдФрд░ рджреЮрддрд░ी рдЗрди्рдХ्рд╡ाрдпрд░ी рдХी рд▓рдкрдЯों рдХा рдбрд░ рджोрдиों рдПрдХ рд╕ाрде рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХे рджिрд▓ो-рджिрдоाрдЧ рдкрд░ рдЕрдЬीрдм рдХोрд▓ाрд╣рд▓ рдХрд░рддे рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдмेрд▓рдЧाрдо рдШोреЬों рдХी рд░рдл्рддाрд░ рд╕े рджौреЬрддे рд╕рдордп рдФрд░ рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХे рд╕ाрдордиे рдмेрдмрд╕ рдмреЬे рдмाрдмू рдХी рдЭुंрдЭрд▓ाрд╣рдЯ рдФрд░ рдмेрдЪाрд░рдЧी рдХो рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджिрдЦाрдпा рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрдЧрд▓ी рдХो рд╕рдордЭाрдУ рдЕрдо्рдоाँ, рдЬिрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЗрди्рд╕ाрди рдХा рдмрд╕ рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХी рдЦाрддिрд░ рдХिрддрдиा рджुрдЦ рдордиाрдПрдЧी! рдоुрдЭे рд╣ी рджेрдЦो, рдЗрдзрд░ рдоुрди्рдирди рдЧрдП, рдЙрдзрд░ рджреЮ्рддрд░ рдоें рдХाрдо рдХा рдкрд╣ाреЬ рдЯूрдЯ рдкреЬा। рддрдмीрдпрдд рдирд╣ीं рдкрд░ рдХ्рдпा рдХрд░ूँ, рдЫाрддी рдкрд░ рдкрдд्рдерд░ рд░рдЦे рдЪрд▓े рдЬाрддा рд╣ूँ।”[iv]

            рдЯाрдЗрдкिрд╕्рдЯ рдХी рдиौрдХрд░ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╣ेрдб рдХ्рд▓рд░्рдХी рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдХी рддрдоाрдо рдмाрддों рдХी рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХे рдоाрдирд╕ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╣ो рдЖрдпी рдеी। рдРрд╕े рдиिрд░ाрд╢ाрдЬрдирдХ рдЖрднाрд╖ी рднूрдЧोрд▓ рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдЧे рд╕ंрдмंрдзिрдпों рдХे рд░ौрдм рдФрд░ рдУрд╣рджों рдХी рдЬрдоीрди рдЯрдЯोрд▓рддे рд╣ुрдП рдмреЬे рдмाрдмू рд╕рдордп рд╕े рдХुрдЫ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рджреЮ्рддрд░ рдоें рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рдЧрдП। рд░ोрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдкुрд▓िंрджों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд╣рдм рдХे рдХрдорд░े рдоें рдмреЬे рдмाрдмू рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ी рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рдХे рдЫ्рд▓्рд▓ों рдХे рд╕ाрде рдмेрд╢рд░्рдо рд╣ंрд╕ी рдФрд░ рдЪुрд╣рд▓рдмाрдЬी рдкूрд░े рджреЮ्рддрд░ рдоें рдлैрд▓ рдЧрдпी। рдм्рд░ांрдЪ рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХी рдЦिंрдЪाрдИ рдФрд░ рдХрд╣рдХрд╣ों рдХा рдлूрд╣реЬрдкрди рд╢рд░्рдоा рдХो рдмрд░рджाрд╕्рдд рди рд╣ुрдИ, рд╡े рдмрд░рд╕ рдкреЬे “рдмреЬे рднाрдИ, реЫрд░ा рд╣ोрд╢ рд╕े, рд╕рд░рдХाрд░ी рджреЮ्рддрд░ рд╣ै, рднाँреЬ-рднреЬрд╡ों рдХा рдЕрдб्рдбा рдирд╣ीं। рд╕ूрд░ी рдФрд░ рдордЪрд▓ рдЧрдпा, рдЕрдб्рдбा рдирд╣ीं рд▓ुрдЪ्рдЪрдИ рдХा рдорджрд░рд╕ा рд╣ै рд╕ुрдиें рддो рд╕рд╣ी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдкंрдбिрддाрдИ рдХ्рдпा рдХрд╣рддी рд╣ै।”[v] рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди рдХी рддрдоाрдо рддрдеाрдХрдеिрдд рдмंрджिрд╢े рдпрд╣ााँ рдЖрдХрд░ рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рд▓ेрдЦिрдХा рдкूрд░े рджрдл्рддрд░ी рдорд╣рдХрдоे рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХрдеाрдирдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддीрдЦा рд╡्рдпंрдЧ рдХрд░рддी рд╣ैं। рд░рдИрд╕ рдХाрд░्рдкोрд░ेрд╢рдиिрдпों, рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡िрдпों рдХी рдоेреЫрдмाрдиी рд╡ाрд▓ी рд░ंрдЧीрди рдорд╣рдлिрд▓ों рдоें рдЪिрдд्рдд рд╣ोрддी рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХी рдкрд░्рджाрдирд╢ीрдиी рдХो рдЙрдШाреЬ рдХрд░ рд░рдЦ рджेрдиा рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рдХी рд╢िрд▓्рдкрдЧрдд рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдФрд░ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд▓ेрдЦिрдХीрдп рдкैрдиेрдкрди рдХा рд╕ाрдмुрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рджрдл्рддрд░ों рдХी рдЧрдгिрддрдмाрдЬी рдХी рддрдоाрдо рдкेंрдЪीрджрдЧिрдпों рдХे рдмाрд╣्рдп рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЗрд╕ рд▓рдШु-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкрд░рдд-рджрд░ рдкрд░рдд рдЦोрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдаेрда рдорд░्рджाрдиी рдЧाрд▓िрдпों рдХे рдХॉрдХрдЯेрд▓ рдоें рд░िрд╢्рд╡рдд, рддрд░рдХ्рдХी рдФрд░ рдЗрди्рдХ्рд╡ाрдпрд░ी рдХे рднेрдж рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдиीрдЪे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдКрдкрд░ рддрдХ рдШрд░ рдХрд░ рдЧрдП рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рд╢рддрд░ंрдЬी рдкрдЪреЬों рдоें рдХрдоोрдмेрд╢ рдХुрдЫ рдХрдордЬोрд░ рдк्рдпांрджे рдЕрдкрдиी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीреЭी рдХो рдХ्рд▓рд░्рдХी рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рдмिрд▓рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдлंрд╕ाрдиा рдЪाрд╣рддे, рдмрд▓्рдХि рд╡ो рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрд╣рдмों рдХी рдмिрд░ाрджрд░ी рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдХ्рд▓рд░्рдХों рдХी рдШुрдЯрди рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЦुрдж рдХे рдмौрдиेрдкрди рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдоाрдеुрд░ рдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдиिрдХрд▓ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै, “рдЕрдоाँ рдпाрд░ рдЫोреЬ рдпे рдЪрд░्рдЪे, рдЬाрд▓ рдкреЬрддे рд░рд╣ेंрдЧे, рдоाрд▓ рдоिрд▓рддे рд░рд╣ेंрдЧे, рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдХ्рдпा рд▓рдЧेрдЧा... рдпрд╣ рдХрд▓рдордШрд╕ीрдЯी рдФрд░ рдпрд╣ी рдХ्рд▓рд░्рдХी рдХा рдЧ्рд░ेрдб...।”[vi] рднрд▓े рд╣ी рдлाрдЗрд▓ों рдХे рд╕рдоंрджрд░ рдоें рдоाрд▓ рд╣ी рдоाрд▓ рд╣ो рдкрд░ рдЕрдкрди рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣рдм рдХे рдоाрддрд╣рддी рдоें рд╣ी рдлँрд╕े рд╣ैं ।

            рдЕрд╡рд╕्рдеी рдХी рддрд░рдХ्рдХी рдХे рдХрд╕ीрджे рд╕ुрдирддे-рд╕ुрдирддे рдердХ рдЪुрдХे рд╕ूрд░ी рдХा рдЧुрд╕्рд╕ा рдлूрдЯ рдкреЬा “рддрд░рдХ्рдХी рдХे рдЬुрд▓ाрдм рд╕े рд╕ाрд▓े рдкрд░рд╢ुрд░ाрдоिрдпों рдХा рдкेрдЯ рдЕрднी рд╕ाреЮ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдлрдлूंрджी-рдХे рддрд░рдХ्рдХी рдЖрдЬ-рдХрд▓ рдХाрдмрд▓िрдпрдд рд╕े рдирд╣ीं, рдоुँрд╣рдЪुрдоाрдИ рдФрд░ рдкाँрд╡рдШिрд╕ाрдИ рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै।”[vii] рдХрд▓рдо рдШिрд╕ाрдИ рдХा рдХाрдо рдЪाрд╣े рдЕрд╡рд╕्рдеी рдХे рд╕ाрде рдХрд░рдиी рд╣ो рдпा рд╕िрди्рд╣ा рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдлрд░्рдХ рдирд╣ी рдкреЬрддा, рдХुрд░्рд╕ी рдмрджрд▓рдиे рд╕े рдЪрдо्рдордЪों рдХे рд▓िрдП рдЫोрдЯा-рдоोрдЯा рдЬрд▓рдЬрд▓ा рдЬрд░ूрд░ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдирдП рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣े рдмреЬे рдмाрдмू рдмीрдЪ рдоें рджрдЦрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдирдП рд╕ाрд╣рдм рдХे рдХुंрдбрд▓ी рдХी рдЫाрди-рдмीрди рдХी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдФрд░ рдирдП рдмॉрд╕ рдХे рд╕рдХ्рдд рдоिрдЬाрдЬी рдХा рдХрдпाрд╕ рд╡рд╕्рддुрддः рдпрд╣ां рдХ्рд▓рд░्рдХ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдЧрдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдЪिंрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ीं рдм्рд░ांрдЪ рдХी рд╕्рдЯेрдиो рддрдоाрд╢ा рдХे рдмिрдпрд░ рдзुрд▓े рдмाрд▓ों рдХा рд╕рд╣рд▓ाрдпा рдЬाрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рджेрд╣ рд╕े рдЦेрд▓рдиे рдХा рдмिрдо्рдм рдорд╣рдЬ рд▓ेрдЦрдХीрдп рдлांрддाрд╕ी рднрд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рд╢ाрд╣ीрдкрди рдФрд░ рд░рдИрд╢िрдпрдд рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджौрд░ рдХी рдПрдХ рдХреЬी рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕рддрд░ंрдЬ рдХी рдоुрд╣рд░ों рдХी рддрд░рд╣ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдкों рдоें рдЕрдкрдиी рддрд░рдХ्рдХी рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рдЗрд╕ рд╢ाрд╣ी рдЦेрд▓ рдХा рдПрдХ рдЕрд╣рдо рд╣िрд╕्рд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдкिрдХрдиिрдХ рдХे рдоीрдиू рдХाрд░्рдб рдоें рддрди्рджूрд░ी рдоुрд░्рдЧ, рдкрд░ाрдаे, рд░ूрдоाрд▓ी рд░ोрдЯिрдпों рдФрд░ рдмीрдпрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕рд╕्рддी рдЬрд╡ाрди рд▓реЬрдХिрдпों рдХा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиा рддंрдд्рд░ рдХी рдЕंрджुрд░ूрдиी рд╕реЬांрдзрддा рдХो рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдХाрд░्рдкोрд░ेрд╢рдиिрдпों рдФрд░ рдУрд╣рджेрджाрд░ рдЕрдлрд╕рд░ों рдХी рдЬрдоाрдд рддрдоाрд╢ा, рддрдорди्рдиा рдЬैрд╕ी рддрдоाрдо рдФрд░рддों рдХो рдЗрд╕ рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╡्рдпूрд╣ рд░рдЪрдиा рдоें рдЦींрдЪ рд▓े рдЖрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╕े рдиिрдХрд▓рдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕ рдмреЬे рдЕрд╕ाрдоी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╢рд░्рдоा рдФрд░ рд╕ूрд░ी рдХे рд╕ंрд╡ाрджों рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ाрдл рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै “рдФрд░рддों рдХे рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд╕े рдХ्рдпा рдорддрд▓рдм рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджोрд╕्рдд?” “рд╡ाрд╣ рднोрд▓े рдмाрджрд╢ाрд╣, рд░рд╣рддे рдХिрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рд╣ो! рд╣рд░ рдиाрдХ-рдирдХ्рд╢े рдФрд░ рдХрдж-рдмूрдЯ рдХी рд╢ेрдпрд░-рд╣ोрд▓्рдбрд░ рдЬрдиाрдиी рдХा рдХाрд░्рдб рддैрдпाрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै рд╕ेрда рдФрд░ рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХे рдЬрд░िрдпे рдЗреЫाрд░рдмрди्рдж-рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдЪрд▓ाрддा рд╣ै।”[viii] рдЕрдкрдиा рдЙрд▓्рд▓ू рд╕ीрдзा рдХрд░рдиे рдХी реЮिрд░ाрдХ рдоें рд╣ाрдИ рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ рдкाрд░्рдЯिрдпों, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдЖрдпोрдЬрдиों рдХी рдЖреЬ рдоें рд╕ाрд╣рдмों рдХी рдЦिрджрдорддрджाрд░ी рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬी рдЬाрддी। рдЦाрди-рдкाрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмिрд╕्рддрд░ рдХे рдЗंрддрдЬाрдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоेрд╣рдоाрдирдирд╡ाреЫी рдХी рд░рд╢्рдо рдЕрджाрдпрдЧी рдУрд╣рджे рдФрд░ рд░ुрддрдмे рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдмंрдж рд▓िрдлाрдлों рдХी рд╡рдЬрдирдИ рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рд░ुрдХрдиा рдЗрд╕ी рдХреЬी рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдРрд╕े рдЖрдпोрдЬрди рд╢ाрд╣ी рдзंрдзे рдХी рд░рд╡ाрдпрдд рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЪुрдХे рд╣ैं। рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рд░िрд╢्рд╡рддреЩोрд░ी рдХे рдордХреЬрдЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕े рджреЮ्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рдХुрдЫ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрдХ्рд╖ рднी рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣рдж рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдоें рдкिрд╕рддे рдЖрдо рдЬीрд╡рди рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдПрд╡ं рдПрдХ рдЦाрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╢ाрд╣ी рдЬीрд╡рдирдЪрд░्рдпा рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

            рд╕िрди्рд╣ा рдХी рдкुрдЦ्рддाрдоिрдЬाрдЬी рд╕े рджреЮ्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдЖрдП рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рдЯेрд▓ीрдлोрди рдиंрдмрд░ों рдХे рдЧूंрдЧे рд╣ो рдЬाрдиे рдФрд░ рджрдл्рддрд░ рдХो рдмрд╣рдиोрдИ рдХा рдШрд░ рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓े рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдЪेрд╣рд░ों рдХा рдмрд░ाрдорджे рд╕े рд╣ी рд░рдлूрдЪрдХ्рдХрд░ рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рджृрд╢्рдп рд╕े рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдмреЬे рдмाрдмू рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╣ाрдЬिрд░ी рдФрд░ рдирдП рд╕ाрд╣рдм рдХी рд░ौрдмрджाрд░ी рдХे рдмीрдЪ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдирдИ рд╕рдд्рддा рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЕрдкрдиा-рдЕрдкрдиा рд╕िрдХ्рдХा рдЬрдоाрдиे рдХी рдЬुрдЧрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓ рдЕрд╡рд╕्рдеी, рдЪाрд╡рд▓ा рдпा рд╕िрди्рд╣ा рдЬैрд╕े рдЕрдлрд╕рд░ों рдХे рдмрджрд▓рдиे рд╕े рдХрдорд░े рдХी рджрд░ी, рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЬैрд╕े рд╡ाрд╕्рддुрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ी рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдРрд╕ा рд╣ी рдХुрдЫ рдЗрд╢ाрд░ा рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЬрд░िрдпे рдХिрдпा рд╣ै। рд╕рдд्рддा рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рд╣рдирдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмрдиा рд▓ेрдиे рддрдХ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рд╣ुрдХूрдордд рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдл्рд╕рд░, рдиेрддा-рдоिрдиिрд╕्рдЯрд░ рдФрд░ рдмреЬे-рдмреЬे рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡िрдпों рдХी рдЖрдкрд╕ी рдЧрдардЬोреЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╕िрдХ्рдХा рдЬрдоाрдпे рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕ाрд╣рдмों рдХी рдХрд▓рдо рдХा рдоिрдЬाрдЬ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд░рдл्рддाрд░ рд╣ी рдХंрдкрдиिрдпों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕-рднूрдЧोрд▓ рддрдп рдХрд░рддी рд╣ैं। рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдЦेрд▓ рдоें рди्рдпू рдЗрд░ा рдПрдг्рдЯрдк्рд░ाрдЗрдЬ, рд╕िрд╕्рдЯрд░-рдХрдирд╕рд░्рди рдЬैрд╕ी рдХिрддрдиी рд╣ी рдХंрдкрдиिрдпाँ рдмрдирддी-рдмिрдЧреЬрддी рд╣ैं। рдирдП рд╕ाрд╣рдм рдиें рднी рдЧुрдорд╕ुрджрдЧी рдоें рдкреЬी рдЕрдкрдиी рдХрд░ीрдмी рдХंрдкрдиी рдоाрддाрджीрди-рдмिंрдж्рд░ाрдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдиाрдо рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЯैрдг्рдЯрд░ рдоंрдЬूрд░ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдХा рд░ुрдЦ рдЬाрд╣िрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдкूрд░े рддंрдд्рд░ рдХो рдмреЭрддी рдХाрд▓ाрдмाрдЬाрд░ी, реЫрд▓ाрд▓рдд рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХी рджीрдордХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЦोрдЦрд▓ा рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рдЪिंрддा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдмрдЦूрдмी рджिрдЦрддी рд╣ै। рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдиिрд╢ाрдиा рдмрдиाрддी рдХ्рд▓рд░्рдХी рдЭुंрдЭрд▓ाрд╣рдЯ рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмाрд╣рд░ рдЖрддी рд╣ै, “рдмреЬा рджूрдз рдХा рдзुрд▓ा рдмрдирддा рд╣ै, рд╕ाрд▓े рдЬैрд╕े рдоाрд▓ूрдо рди рд╣ो рдХि рдиंрдЧрдИ рдФрд░ рдзोрдЦाрдзреЬी рдЗрд╕ рдЬрдоाрдиे рдоें рдЧुрдиाрд╣ рдирд╣ीं- рд╣рд░ рдЖрджрдоी рдХा рдиिрдмाрд╣ рд╣ै рдиिрдмाрд╣... ।”[ix] рдиीрдЪे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдКрдкрд░ рддрдХ рдн्рд░рд╖्рдЯ рджрдл्рддрд░ी рдЧुрдд्рдердо-рдЧुрдд्рде рдХे рдмीрдЪ рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рдЧंрджे рдЦрдпाрд▓ाрддों рд╕े рди рдмिрдЧाреЬрдиे рдХी рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХी рдирд╕ीрд╣рдд рдкрд░ рд╕ूрд░ी рдХा рдк्рд░рддिрд╡ाрдж “рдоेрд░ी рдмाрддों рд╕े рджрдл्рддрд░ рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рдмिрдЧреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬो рд▓ेрди-рджेрди, рдаेрдХे-рдХрдоीрд╢рди рдХे рд╢ाрд╣ी рдзрди्рдзे рджрдл्рддрд░ рдоें рджिрди-рд░ाрдд рдЪाрд▓ू рд╣ैं рд╡рд╣ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдХрд╣े рдм्рд░рд╣्рдордЪाрд░िрдпों рдХे рдЦेрд▓ рд╣ैं рди।”[x] рдЫрдж्рдо рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдХो рдЕрдиाрд╡ृрдд्рдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕ूрд░ी рдХा рдЖрдЦिрд░ी рд╡ाрдХ्рдп рдмреЬे рд╣ुрдЬूрдо рдХी рд░ेрд▓-рдкेрд▓ рдоें рдлंрд╕े рдХ्рд▓рд░्рдХ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХी рдмेрдмрд╕ी, рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рддрдеा рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж рдХो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै,  “рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рд╣िрд╕ाрдм рдмाрдмू рдХि рд╣рдордоें рд╕े рд╣рд░ेрдХ рдЪूрддिрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ рдПрдХ рдЙрд▓्рд▓ू рдХा рдкрдЯ्рдаा। рдпूँ рддो рд╣рдордоें рднी рдмреЬे рдЙрд▓्рд▓ू рдХे рдкрдЯ्рдаे рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдЬो рд╣рд░ाрдордЬрджрдЧी рдоें рдЙрди рдЧुрд░ु рдШрдг्рдЯाрд▓ों рдХे рднी рднाрдк рд╣ैं рдЬो рдлोрдХрдЯ рдХी рдЪुрд╕рдХिрдпाँ рдЦिрд▓ाрдХрд░ реЩрд▓рдХрдд рдХे рдорд╣рдмूрдм рдмрдиे рдлिрд░рддे рд╣ैं।”[xi]  

            рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдиे рдЖрдХ्рд░ोрд╢, рддрд▓्рдЦिрдпрдд рдФрд░ рдКрдм рднрд░ी рд░ोрдЬ-рдорд░्рд░ा рдХी рджрдл्рддрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдорд░्рджрд╡ाрджी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рд░рдЪे-рдмрд╕े рдЗрд╕ рд▓рдШु-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рддрдоाрдо рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рдмेрдкрд░्рдж рдХिрдпा рд╣ै। рдорд░्рджрд╡ाрджी рдоाрд╣ौрд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдХ्рдпोंрдХि рддрдоाрд╢ा рдЬैрд╕े рдорд╣िрд▓ा рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЙрд╕рдХे рдХाрдо рдХी рдмрджौрд▓рдд рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рдпौрдиिрдХрддा рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХे рдЬрд░िрдпे рдЖрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдХрд▓рдо рдХी рдзाрд░ рд╕े рд╢ाрд╣ी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдЖрд╡рд░рдг рдХो рдЯूрдХ-рдЯूрдХ рдХрд░ рдЕрдиाрд╡ृрдд्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд╖िрдХ рдЦुрд▓ाрдкрди рд▓ेрдЦрдХीрдп рдИрдоाрдирджाрд░ी рдФрд░ рдХрдеाрдирдХ рдХी рдпрдеाрд░्рдерддा рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдмीрдмीрд╕ी рдХो рджिрдпे рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдпрд╣ рдоाрдирддी рд╣ैं рдХि рднाрд╖िрдХ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдХो рдоाрдд्рд░ рдмोрд▓्рдб рдХी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦрдиा рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рднाрд╖ा рджोрдиों рдХे рд╕ाрде рдЕрди्рдпाрдп рд╣ोрдЧा। рдХрде्рдп рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкाрдд्рд░ рдХा рджрдмाрд╡ рд░рдЪрдиा рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиे рд░рд╣рдиा рдоाрдд्рд░ рд╢рдм्рджрдХोрд╢ी рднाрд╖िрдХ рддाрдиे-рдмाрдиे рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕े рдЬाрдиे рд╕े рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдиिрдХрд░्рд╖рддः рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рджрдл्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрд╣्рдп рдпрдеाрд░्рде рдХी рдЕंрддрд░рддрдо рдпाрдд्рд░ा рд╣ै, рдЬो рдХрдИ рдоौрдХों рдкрд░ рдЖрдЬ рднी рд╕рдоीрдЪीрди рд▓рдЧрддा рд╣ै।        


рд╕ंрджрд░्рдн


[i] рд╕ोрдмрддी, рдХृрд╖्рдгा.(2000). рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рддिрди рдкрд╣ाреЬ. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी; рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди. рдкृ.-9
[ii] рдЫрд╡ि рд╕ंрдЧ्рд░рд╣-3, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп; рдкृ.-1
[iii] рд╕ोрдмрддी, рдХृрд╖्рдгा.(2000). рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рддिрди рдкрд╣ाреЬ. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी; рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкृ.-15
[iv] рд╡рд╣ी, рдкृ.-18
[v] рд╡рд╣ी, рдкृ.-22
[vi] рд╡рд╣ी, рдкृ.-27
[vii] рд╡рд╣ी, рдкृ.-42
[viii] рд╡рд╣ी, рдкृ.-49
[ix] рд╡рд╣ी, рдкृ.-60
[x] рд╡рд╣ी, рдкृ.-61
[xi] рд╡рд╣ी, рдкृ.-63

рдЕрди्рдп-
·        рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рд╕े рд░рдЪрдиा рдХौрд╢िрдХ рдХी рдмाрдд-рдЪीрдд
·        реШाреЫी, рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд.(2016). рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ. рдЖрдЧрд░ा; рдиिрдЦिрд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПрдг्рдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпрдЯрд░्рд╕.

рджोрд╣े

рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рдиा рд╢рд░्рдоा

- рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рдиा рд╢рд░्рдоा

рдХрднी рд╕ुрдЦрдж-рд╕ी рдЪंрдж्рд░िрдХा, рдХрднी рд╕ुрдирд╣рд░ी рдзूрдк,
рдХुрджрд░рдд рдиे рддुрдЭрдХो рд░рдЪा, рджेрдХрд░ рд░ूрдк-рдЕрдиूрдк।।

рддिрддрд▓ी, рдЪिреЬिрдпा, рдоोрд░рдиी, рддुрд▓рд╕ी рдирд╣ीं, рди рджूрдм।
рдПрдХ рдЬрд╣ाँ рдЗрдирд╕े рдЕрд▓рдЧ, рд░рдЪा рдЖрдкрдиे рдЦूрдм।।

рд▓िрдЦрдиा рд╣ै рддुрдЭрдХो рдпрд╣ाँ, рдЦुрдж рд╣ी рдЕрдкрдиा рднाрдЧ।
рд╕рд░рд╕-рд╕ृрдЬрди рдХी рдЬोрдд рддू, рдХрд▓ुрд╖-рджрд╣рди рдХी рдЖрдЧ।।

рди्рдпाрдп рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХो, рд░рдЪ рдРрд╕ा рд╕ंрд╕ाрд░।
рдЗрдд рдмрд░рд╕े рд░рд╕ рдХी рд╕ुрдзा, рдЙрдд рдмрд░рд╕े рдЕंрдЧाрд░।।

рдлूрд▓ рдХрд▓ी рд╕े рдХрд╣ рдЧрдП, рд░рдЦрдиा рдЗрддрдиा рдоाрди।
рдмिрди рджेрдЦे рд╣ोрддी рд░рд╣े, рдЦुрд╢рдмू рд╕े рдкрд╣рдЪाрди।।

рдмिрдЯिрдпा рдЖँрдЧрди рдХी рдХрд▓ी, рдЙрдкрд╡рди рдХा рд╢ृंрдЧाрд░।
рдорд╣рдХी рдХрд╕्рддूрд░ी рд╣ुрдИ, рдорд╣рдХाрдП рд╕ंрд╕ाрд░।।

рдЦुрд╢рдмू рдХे рдоिрд╕ рдлूрд▓ рдиे , рднेрдЬ рджिрдпा рд╕рди्рджेрд╢।

рд╣ाрд▓ рд╣рдоाрд░ा рджेрдЦрдиे ,  рдЖрдУ рддो рдЗрд╕ рджेрд╢।।

рд╢ीрд╢ рдЪुрдирд░िрдпा рд╕ीрдЦ рдХी, рдорди рдоें рдордзुрд░िрдо рдЧीрдд।
рдмाрдмुрд▓ рддेрд░ी рд▓ाрдбрд▓ी, рдХрднी рди рднूрд▓े рд░ीрдд।।

рдмिрдЯिрдпा рдХो рд╕рдордЭाрдЗрдП, рд╕рд╣ी-рдЧрд▓рдд рдкрд╣рдЪाрди।
рдоाрдирд╡ рдХे рднी рд╡ेрд╢ рдоें, рдоिрд▓рддे рд╣ैं рд╢ैрддाрди।।

рдЫू рд▓ेрдиा рдЖрдХाрд╢ рдорди, рд░рдЦ рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдоाрди।
рддुрдо्рд╣ें рдзрд░ा рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХा, рдХрд░рдиा рд╣ै рд╕ंрдзाрди।।

рдХрд╣ीं рдзूрдк рдЕंрдЧाрд░ -рд╕ी, рдХрд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧी рдЫाँрд╡।
рдХाँрдЯे рднी рд╣ैं рдкंрде рдоें, рд╕рдЦी рд╕ँрднрд▓ рд░рдЦ рдкाँрд╡।।

рдЫुрдкрдХрд░ рддिрддрд▓ी рдиे рдкреЭे, рд╕рднी рд╕ुрдорди рдХे рдкрдд्рд░।
рд╕ोрдЪ–рд╕рдордЭ рдЙреЬрдиा рд╕рдЦी, рд╡рди, рдЙрдкрд╡рди, рд╕рд░्рд╡рдд्рд░।।

рджेрдЦ-рджेрдЦрдХрд░ рд╣ो рдЧрдП, рдбрд░, рд╢ंрдХा рдиिрд░्рдоूрд▓।
рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧी рддिрддрд▓िрдпाँ, рдЙреЬें рдлूрд▓ рд╕े рдлूрд▓।।

рдоिрд▓ी рд░ाрд╣ рдоें реЫिंрджрдЧी, рдмреЬे рджिрдиों рдХे рдмाрдж।
рдХुрдЫ рдоुрдЯ्рдаी рдоें рдмंрдж рд╕ी, рдХुрдЫ рд▓рдЧрддी рдЖреЫाрдж।। 

рдиिрдХोрд▓ा рдЯेрд╕рд▓ा рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпी рдЬे.рдкी. рдоोрд░्рдЧрди рдЬूрдиिрдпрд░ рдХे рдиाрдо рдкрдд्рд░

рдоेрд╣ेрд░ рд╡ाрди
рд╕рди 1934 рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬрдм рдЕрдкрдиी рд╕ंрдкрдд्рддि рдЧँрд╡ाрдХрд░ рди्рдпू рдпोрд░्рдХ рдХे рд╣ोрдЯрд▓ рди्рдпू рдпोрд░्рдХрд░ рдХे рдПрдХ рдХрдорд░े рдоें рдЕрд╕्рдеाрдИ рд░ूрдк рд╕े рд░рд╣ рд░рд╣े рдеे,  рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЕрдоीрд░ рдЕрдоेрд░िрдХी рдЬे. рдкी. рдоोрд░्рдЧрди рдЬूрдиिрдпрд░ рдХो рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдиिрдХोрд▓ा рдЯेрд╕рд▓ा рдоोрд░्рдЧрди рдХे рдкिрддा рдЬे. рдкी. рдоोрд░्рдЧрди рд╕ीрдиिрдпрд░ рдХे рд╕ाрде рд╡ाрдпрд░рд▓ैрд╕-рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ंрдЪाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рдЪुрдХे рдеे рдЬो рдХि рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╕реЮрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рдЬो рдЯाрд╡рд░्рд╕ рдмिрдж्рдпुрдд рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдмрдиाрдпे рдЧрдпे рдеे рд╡рд╣ рдЬрд▓рдХрд░ рдз्рд╡рд╕्рдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे। рдЬे.рдкी.рдоोрд░्рдЧрди рд╕ीрдиिрдпрд░ рдХे рдорд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЬрдм рдЙрдирдХे рдХुрд░्рд╕ी рдЬे.рдкी.рдоोрд░्рдЧрди рдЬूрдиिрдпрд░ рдиे рд╕рдо्рд╣ाрд▓ी рддो рдиिрдХोрд▓ा рдЯेрд╕рд▓ा рдиे рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдеा।

рди्рдпूрдпॉрд░्рдХрд░ рд╣ोрдЯрд▓
29 рдирд╡рдо्рдмрд░, 1934

рдЬे.рдкी. рдоोрд░्рдЧрди, 23 рд╡ाрд▓ рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ, рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ

рдк्рд░िрдп рд╢्рд░ी рдоोрд░्рдЧрди,

рдоैंрдиे рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдХुрдЫ рдЕрддुрд▓рдиीрдп рдорд╣рдд्рддा рдХी рдЦोрдЬें рдХी рд╣ैं рдЬो рдХि рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ैं. рдЗрдирдХे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧों рдХा рдмेрд╣рддрд░ीрди рднрд╡िрд╖्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे।

рдЙреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╢ीрдиों рдиे рджुрдиिрдпा рдХा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рднंрдЧ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдЗрддрдиा рдХि рд▓ंрджрди рдФрд░ рдкेрд░िрд╕ рдЬैрд╕े рдХुрдЫ рд╢рд╣рд░ों рдоें рд▓ोрдЧ рд╣рд╡ाрдИ рдмрдо рд╣рдорд▓ों рдХे рдбрд░ рд╕े рднрдпрднीрдд рд╣ैं। рдоेрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпे рдЧрдпे рдирдпे рддрд░ीрдХे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдпा рдЕрди्рдп рдХिрди्рд╣ीं рдФрд░ рддрд░рд╣ рдХे рд╣рдорд▓ों рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ैं।

рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдоेрд░े рд╡ाрдпрд░рд▓ेрд╕ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЖрдкрдХे рдкिрддा рдЬी рдиे рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдоुрдЭे рд╕рд╣ाрдпрддा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпी рдеी. рдЗрд╕ рдорджрдж рдХे рдмрджрд▓े рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдоिрд▓ा, рд▓ेрдХिрди рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ाрдпा рдеा рдХि рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ реЫिंрджा рд╣ोрддे рддो рдоेрд░े рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ों рдХे рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХрд░ рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ोрддे। рдоैं рдЖрдЬ рднी рдЖрднाрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рдЖрдкрдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ूँ рдпрдж्рдпрдкि рдпुрдж्рдз рдиे рдоुрдЭे рдЙрд╕ी рд╕рдлрд▓рддा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा рдЬो рдоैंрдиे рдЦुрдж рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी। рдЙрди рджो рдЙрдкрдХ्рд░рдоों рдоें рдоैंрдиे рди рд╕िрд░्реЮ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी рд╕ंрдкрдд्рддि рдЦो рджी рдеी рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдоैं рд╕рднी рддрд░рд╣ рдХे рдЕрдиुрдЪिрдд рддрдХाрдЬे (рдХрд░्реЫ) рдЪुрдХाрддे рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдеोреЬे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдоैं рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓े рдХрд░्реЫ рдХो рдЪुрдХाрдиे рдоें рдХाрдордпाрдм рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕рд╕े рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдПрдХ рдпाрддрдиाрдкूрд░्рдг рджु:рд╕्рд╡рдк्рди рдХा рдЕंрдд рд╣ुрдЖ рдеा।

рдоेрд░ी рдпрд╣ рдЗрди рдЦोрдЬों рдиे рдЕрдд्рдпंрдд рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोреЬे рд╣ैं, рдЬो рдХि рдоैंрдиे рд╕ीрдоिрдд рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдХी рд╣ैं। рдЗрдирдоें рд╕े рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд▓рди्рджрди рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें, рдоैं рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рджोрд╕्рддों рдХो рдЗрд╕ी рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рд╕ाрде рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рдоेрд░ी рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдмिрдиा рдХिрд╕ी рджेрд░ी рдХे рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ी рдЬाрдпेрдЧी। рд░ूрд╕ी рд▓ोрдЧ рдЬाрдкाрдиी рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдмрд╣ुрдд рдЪिंрддिрдд рд╣ैं рдФрд░ рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рднेрдЬा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡рд╣ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдоेрд░े рд╡рд╣ाँ рдХрдИ рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХ рд╣ै, рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдоेрд░े рдк्рд░рдд्рдпाрд╡рд░्рддी рдзाрд░ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдпे рдЬो рдХि рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдмेрдЬोреЬ рд╣ै। рдХुрдЫ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд▓ेрдиिрди рдиे рд░ूрд╕ рдЖрдиे рдХे рд▓िрдпे рдоेрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдХे рджो рдмाрд░ рдмрд╣ुрдд рд▓рд▓рдЪाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦे рдеे, рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдХे рдХाрд░्рдпों рдоें рдЗрддрдиा рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рдеा рдХि рд╡рд╣ाँ рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХा।
рдиिрдХोрд▓ा рдЯेрд╕рд▓ा

рдпрд╣ рд╢рдм्рджों рдоें рдмрдпाँ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдоैं рдХुрдЫ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХो рдкाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдХिрддрдиा рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ूँ рдЬो рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЖрдкрдХे рдФрд░ рдЖрдкрдХे рдкिрддा рдЬी рдХे рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдХрдИ-рдЧुрдиा рдХрд░ рдкाрдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдпे рдоेрд░े рдкाрд╕ рд╣ैं। рдоैं рдЕрдм рдПрдХ рд╕्рд╡рдк्рдирджृрд╖्рдЯा рдирд╣ीं рд░рд╣ा рдмрд▓्рдХि рдоैं рд▓рдо्рдмे рдФрд░ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгों рд╕े рдкाрдпे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рдкाрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдм рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЖрджрдоी рд╣ो рдЧрдпा рд╣ूँ। рдпрджि рдЕрдм рдЕрдкрдиी рд╕ंрдкрдд्рддि рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рдпрдиीрдп реЭंрдЧ рд╕े (рдЦोрдЬों рдХे) рдк्рд░рдЪाрд░  рдХे рд▓िрдпे рдоेрд░े рдкाрд╕ рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╣реЫाрд░ рдбॉрд▓рд░्рд╕ рд╣ों рддो рдоैं рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि рдЗрдХрдЯ्рдЯी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдХ्рдпा рдЖрдк рдоुрдЭे рдЗрддрдиा рдзрди рдЙрдзाрд░ рджे рд╕рдХрдиे рдХे рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рд╣ैं рдпрджि рдоैं рдЗрди рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ों рдХो рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдЧिрд░рд╡ी рд░рдЦрдиे рдХा рд╡ाрджा рдХрд░ूँ?

рд╢्рд░ीрдоाрди рдоोрд░्рдЧрди, рдЖрдк рдЗрд╕ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдпे рдоेрд░ी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдм рднी рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЖрдк рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ рд╡ाрд▓ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХрдм рддрдХ рд░рд╣ेंрдЧे? рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╣рдо рдПрдХ рдРрд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯी рдХे рдХрдм्реЫे рдоें рд╣ैं рдЬो рдХि рдЦुрд▓े рддौрд░ рдкрд░ рдФрд░ рдмेрд╢рд░्рдоी рд╕े рднीреЬ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рдХे рдзрди рдоें рд╕े рднрд▓े рд╣ी рдЧैрд░рдмрд░ाрдмрд░ी рдХे рд╕ाрде рдЕрд░рдмों рдмрд╣ा рджेрдиे рд╕े рд╡рд╣ рд╕рдд्рддा рдоें рдЕрд╕ीрдоिрдд рдХाрд▓ рдХे рд▓िрдпे рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी। рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХो рддाрдХ рдкрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдХो рдордЬाрдХ рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрд╡िрд░ाрдо рдЧрддि (Perpetual Motion) рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдпोрдЬрдиा рдПрдХ рдРрд╕ा ’рдирдпा рд╕рдордЭौрддा’ рд╣ै рдЬो рдХि рдХрднी рд╕реЮрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा, рд▓ेрдХिрди рдЬрдирддा рдХे рдзрди рд╕े рдкैрд╕ों рдХी рдЕрдмाрдз рдЖрдкूрд░्рддि рдХрд░рдХे рдЗрд╕рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХा рджिрдЦाрд╡ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдЕрдкрдиाрдпे рдЧрдпे рддрд░ीрдХे рдоाрдд्рд░ рдорддрджाрди рдкाрдиे рдХे реЫрд░िрдпे рдоाрдд्рд░ рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рддो рд╕्рдеाрдкिрдд рдЙрдж्рдпोрдЧों рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХे рд▓िрдпे рдЦрддрд░ा рд╣ैं। рдЗрдирдХा рдЕрдЧрд▓ा рдХрджрдо рдпрджि рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╕ैрдиिрдХ рд╕ेрд╡ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рддो рднाрд░ी рдХрд░ (рдЯैрдХ्рд╕) рдЖрд░ोрдкिрдд рдХрд░рдХे рдЬрдирддा рдоें рдкैрд╕ों рдХा (рдмेрдоेрд▓) рд╡िрддрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╣рдоेрд╢ा рдХी рддрд░рд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд╢ुрднрдХाрдордиाрдУं рдФрд░ рдЖрджрд░ рдХे рд╕ाрде
рдЖрдкрдХा рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп,
рдиिрдХोрд▓ा рдЯेрд╕рд▓ा

рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

- рд╕ाрдХेрдд рд╕рд╣ाрдп

рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╡ рд╕िрдж्рдз, рдЬрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдиाрде рдкंрде рдФрд░ рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рднрдХ्рддि рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ंрдд рдиाрдорджेрд╡, рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ, рджाрджूрджрдпाрд▓, рд╕ुंрджрд░рджाрд╕, рд░рдЬ्рдЬрдмрджाрд╕, рдорд▓ूрдХрджाрд╕, рд╕рд╣рдЬोрдмाрдИ рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рджो рд░ाрдп рдирд╣ीं рдХि рд╕ंрдд рдзाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЕрдЧ्рд░िрдо рдЕрдзिрдХाрд░ी рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣िंрджी рд╕ंрдд рдХाрд╡्рдп рдХी рджृрдв़ рдиीрд╡ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдХрдмीрд░рджाрд╕ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХрд░्рдордХांрдб рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░ рд╕рдорддाрдоूрд▓рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиा рд░рд╣ा। рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдПрдХ рд╕ंрддрдХрд╡ि рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рднी рдеे рдФрд░ рдЬाрддिрд╡िрд╣ीрди рд╕рдоाрдЬ рд╡ рдиाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд╕рдЪेрддрдХ рдеे।

рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░ाрдг рддрдд्рдд्рд╡ рд╣ै-рд▓ोрдХ рдзрд░्рдо। рд╕рддрд░ूрдкी рдкрд░рдо рддрдд्рд╡ рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рд╕ंрдд рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдбॉ. рдкीрддाрдо्рдмрд░ рджрдд्рдд рдмреЬрде्рд╡ाрд▓ рдиे рд╕ंрдд рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╢ांрдд рд╕े рдоाрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдиिрд░ूрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै – рдиिрд╡ृрдд्рддि рдоाрд░्рдЧी рдпा рд╡ैрд░ाрдЧी। рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рд╕рджाрдЪाрд░ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рд╕ंрдд рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬो рдЖрдд्рдоोрди्рдирддि рдПрд╡ं рд▓ोрдХрдоंрдЧрд▓ рдоें рд░рдд рд╣ो। рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдЕрдЧрд░ рджेрдЦें рддो рдХрдмीрд░рджाрд╕ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рдорд╣ाрди рдХрд╡ि, рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдеे; рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЖрдЬ рдХी рд╡िрдЪाрд░ाрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдЙрдаा-рдкрдардХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдХрдмीрд░ рдХी рдмाрдиिрдпों рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рджिрдП рдЬाрддे рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЙрдХ्рддिрдпों рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдмрддाрдпी рдЬाрддी рд╣ैं। рдЖрдЬ рднी рд╣िंрджू рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рд╡рд░्рдг рдпा рджрд▓िрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдпा рдоुрд╕्рд▓िрдо рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд▓реЬрдиे рд╣ेрддु рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдпाрдж рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рдХрдмीрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рдорд╣ाрди рдХрд╡ि, рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдеे; рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдпрд╣ рдХрдмीрд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै рдХि рдЗрддрдиे рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж рднी рд╣рдо рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЕрдкрдиी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╣рд▓ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдХрдмीрд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рджो рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рд╣ै:-
· рдк्рд░рдердордд : рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЪाрд╣े рдХिрд╕ी рднी рдХाрд▓ рдХा рд╣ो рдпрджि рд╡рд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै рддो рд╕рджा рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд░рд╣ेрдЧा। рдкрдардиीрдп рд░рд╣ेрдЧा।
· рдж्рд╡िрддीрдпрдд: рдЙрд╕рдХा рдХрде्рдп, рд╕ंрджेрд╢ рд╣ैं। рдХрдмीрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рдХрде्рдп рдФрд░ рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬो рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдХрде्рдп, рд╕ंрджेрд╢ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдмीрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै।

рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рдмीрддी рдЖрдзी рд╕рджी рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрд╡ं рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдХрдмीрд░ рддрдеा рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рджूрд╕рд░ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЦोрдЬ рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдХрдмीрд░ рдХी рдкुрди: рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдоें рдХाрдлी рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рднी рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЬी рдХे рдКрдкрд░ рдХрд╡िрдЧुрд░ु рд░рд╡ीрди्рдж्рд░рдиाрде рдаाрдХुрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рд╡рди рд╣ंрдб्рд░ेрдб рдкोрдпрдо्рд╕ рдСрдл рдХрдмीрд░’, рдЬिрд╕рдоें рд╕ंрдд рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЬी рдХे рджोрд╣े рдХा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рд╡рди рд╣ंрдб्рд░ेрдб рдкोрдпрдо्рд╕ рдСрдл рдХрдмीрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХे рд╕рдордп рд╕े рд╣ी рд▓рдЧाрддाрд░ рдЫрдк рд░рд╣ी рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕рдиे рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдХрдмीрд░ рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдЫрд╡ि рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 1910 рдоें рд╣ी рдЬрдм рдЯैрдЧोрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд▓िрдЦ рд░рд╣े рдеे, рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдмीрд░ рдХो рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдХि рдХैрд╕े рднाрд░рддीрдп рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдиे рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдмीрдЪ рд╡िрднाрдЬрди рдХो рдкाрдЯрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдФрд░ рдХрдмीрд░, рдиाрдирдХ рдФрд░ рдЪैрддрди्рдп рдЬैрд╕े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧुрд░ुрдУं рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕рдоुрджाрдпों рдФрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдмीрдЪ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрдмंрдзों рдХा рд╕ंрджेрд╢ рджिрдпा।

рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдкрд░-рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЯैрдЧोрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХрдмीрд░ рдХी рд╣ी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ेрддे рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдкрд░्рд╕рдиेрд▓िрдЯी рдоें, рдЬो рдХि 1917 рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдЙрдирдХे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдПрдХ рдХिрддाрдм рд╣ै, рд╡рд╣ рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдХैрд╕े рдЗंрд╕ाрди рдХो рдПрдХ рд╕े рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрде рд╕ीрдзे рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ंрд╡ाрдж рд░ूрдк рдФрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдирд╣ीं, рджिрдХ् рдФрд░ рдХाрд▓ рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рднी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕ंрд╡ाрдж рдЪेрддрдиा рдХे рдЙрд╕ рдЕंрддрд░рддрдо рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдоें рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдХि рдмेрд╣рдж рдЧрд╣рди рдФрд░ рддीрд╡्рд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдкुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдмीрд░ рдХे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдХрд▓рди рдоें рд╕े 76рд╡ें рджोрд╣े рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा। рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХрдмीрд░ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм рдиेрд╢рдирд▓िрдЬ्рдо(1916) рдоें рд╡рд╣ рдпрд╣ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдХैрд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдоें рдиाрдирдХ, рдХрдмीрд░ рдФрд░ рдЪैрддрди्рдп рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдХрдмीрд░ рдоें рдЯैрдЧोрд░ рдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдЙрдирдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рдХ्рд╖िрддिрдоोрд╣рди рд╕ेрди (1880-1960) рд╕े рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеी। рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдЗंрдбिрдпрди рдоिрд╕्рдЯिрд╕िрдЬ्рдо рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि рдЬрдм рд╡рд╣ 1908 рдоें рд╢ांрддिрдиिрдХेрддрди рдкрд╣ुँрдЪे, рддрдм рд╡рд╣ рдХрдмीрд░ рдХे рдкрджों рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдЬрдм рдЯैрдЧोрд░ рдХो рдпрд╣ рдоाрд▓ूрдо рд╣ुрдЖ, рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा। 1910 рдФрд░ 1911 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд░ рдкрд░्рдЪे рдЫрдкрд╡ाрдП, рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп, рдмांрдЧ्рд▓ा рд▓िрдкि рдоें рд╣िंрджी рдХे рдкрджों рддрдеा рдмांрдЧ्рд▓ा рдоें рдЙрди рдкрджों рдХी рд╡िрд╕्рддाрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдеी। рдЯैрдЧोрд░ рдХрдмीрд░ рдХो рднाрд░рдд рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрдХрддा рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоाрдирддे рдеे, рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдФрд░ рдХ्рд╖िрддिрдмाрдмू рдХे рдХрдмीрд░ рдкрд░ рдХिрдП рдЧрдП рдХाрдо рдХो рджेрдЦें рддो рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдеा।

рдХрдмीрд░ рдоूрд▓рдд: рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдеे, рднрдХ्рдд рдеे, рд╕ंрдд рдеे। рд╡े рдорди рдХो рдЬीрддрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрддों рдФрд░ рднрдХ्рддों рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे। рдХрдмीрд░ рдХा рд╕ाрд░ा рдХा рд╕ाрд░ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЖрд╕рдХ्рддि рдФрд░ рддृрд╖्рдгा рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдеा। рдпрд╣ी рдмाрдд рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХрдмीрд░ рдХो рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░рдХ рдирд╣ीं рдоाрдирддे рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдмीрд░ рдкрд╣рд▓े рдХрд╡ि рдеे, рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдмाрдж рдоें। рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░рдХ рди рдоाрдирдиे рдХे рдкीрдЫे рдЖрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХे рдЬो рднी рддрд░्рдХ рд╣ों, рдЗрддрдиा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЪрдХ्рдХी рдоें рдкिрд╕-рдкिрд╕ рдХрд░ рд╣ी рдЗрддрдиे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдмрдиे рдеे। рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ैं рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░, рдЙрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рди рд░рд╣ा рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмाрд╢िंрджों рдХो рд╡рд╣ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рдеे, рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкреЬे рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ рдеे। рдЪрддुрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬрди рд╕ाрд░ी рдорд▓ाрдИ рдЦुрдж рдоाрд░ рд▓े рдЬाрддे рдеे рдФрд░ рдЫाрдЫ рдЕрдмोрдзों рдХे рд▓िрдП рдЫोреЬ рдЬाрддे рдеे। рдХрдмीрд░ рдХी рд╕ाрд░ी рд▓реЬाрдИ рдЗрд╕ी рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдеी। рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрдмीрд░ рдХी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмुрд░ाрдИрдпों рдкрд░ рдЬो рдЪोрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░ рдХा рд╣ी рддो рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै?

рдХрд╡िрддा рд░ूрдкी рдЭाреЬू рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЧंрджрдЧी рдХो рд╡े рдмुрд╣ाрд░рддे рдЬाрддे рдеे। рдЖрдзुрдиिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рддрд░ीрдХों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡े рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рднрд▓े рд╣ी рди рдХрд╣рд▓ाрдПँ, рд▓ेрдХिрди рдХрдмीрд░ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं, рджोрд╣ों, рдкрджाрд╡рд▓िрдпों рдоें рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░ рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рднूрдоि рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдкрдХ्рд╖ рднाрд░ी рдкреЬрддा рд╣ै। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рджेрдЦें, рддो рдХрдмीрд░ рдХी рдХрд╡िрддाрдИ рдЗрди рджोрдиों рдХे рдордзुрд░ рдкाрдХ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै।

рдХрдмीрд░ рдЕрдкрдиे рджौрд░ рдХे рдк्рд░ौреЭ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХा рддрдд्рд╡ рдк्рд░рдзाрди рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдХрдмीрд░ рдХो рдХрд╡ि рди рдоाрдирдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдоाрдиा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдХрд╡ि рдоाрдиा рдФрд░ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдХि рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдХрд╡िрдд्рд╡ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдмाрдИ рдк्рд░ोрдбрдХ्рдЯ рдХे рдоाрдиिंрдж рд╣ै।

рдоेрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдЙрдХ्рдд рджोрдиों рдЖрдЪाрд░्рдпों рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╕्рдеाрдкрдиा рдаीрдХ рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХрдмीрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдеे। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдордд рдоें рдХрдмीрд░ рдХрд╡ि рд╣ैं। рдЙрдирдХी рджूрд╕рд░ी рд╕्рдеाрдкрдиाрдУं рдоें рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै। рдЕрдд: рдХрдмीрд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдоेрд░ा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рдХрд╡ि, рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ, рд╕ंрдд, рднрдХ्рдд рддрдеा рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡िрдЪाрд░рдХ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдбॉ. рд░ाрдордЪंрдж рддिрд╡ाрд░ी рдХे рдХुрдЫ рд╡ाрдХ्рдп рдЙрдж्рдзृрдд рд╣ैं рдЬो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдмीрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦे рд╣ैं:-
‘’рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдПрдХ рд╕िрдж्рдз рд╕ाрдзрдХ рдПрд╡ं рдЕрдЦंрдб рдЖрд╕्рдеाрд╡ाрджी рдЗрд╕ рд╡िрд░ाрдЯ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рд╕рдд्рддा рдХी рдХрдг-рдХрдг рдоें рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдЪ्рдЪे рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी, рдоाрдирд╡-рдоाрдд्рд░ рдХी рдПрдХрддा рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрд╡ेрдХрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬрдж्рд░рд╖्рдЯा, рдиिрд░्рдЧुрдг-рд╕рдЧुрдг рдХे рднेрдж рд╕े рдКрдкрд░ рд╕рдорддрдд्рд╡ рдХा рдз्рдпाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдпोрдЧрддрдд्рд╡рд╡िрдж्, рджाрд░्рд╢िрдиिрдХ рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдоें рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдЬ्рдЬ्рд╡рд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХे рдХрд╡ि рдеे।‘’

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╡िंрджू рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдХрдмीрд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХिрддрдиी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдХрдмीрд░ рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рдзрд░्рдордЧुрд░ु рдХे рд░ूрдк рдЬ्рдпाрджा рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╡рд╣ рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЬिंрджрдЧी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкреЬे рд▓ोрдЧों рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиे рд╣ेрддु рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдоें рдмिрддा рджिрдпा। рдХрдмीрд░ рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдиिрдо्рди рд╡िंрджूрдУं рд╕े рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
· рдХрдмीрд░ рдХी рдмाрдиिрдпों рдоें рджिрдЦाрд╡рдЯी рдзрд░्рдо рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрд╣рд▓ू рдпрд╣ рдеा рдХि рдЙрд╕рдиे рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЖрдд्рдордк्рд░рддिрд╖्рдаा, рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрдпा। рдордиुрд╖्рдп рдХो рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрдпा।
· рдХрдмीрд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╕ंрджेрд╢ рдЖрдЬ рдХे рдордиुрд╖्рдпों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╢िрд▓्рдк рдХी рдЖрдорджрдиी рдкрд░ рд╕ंрддोрд╖ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдо рдЬीрд╡рди рдЬीрдпा। рдЖрдЬ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣рдо рд╕рднी рдХो рдЗрд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै।
· рдЙрд░्рджू рдХे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╢ाрдпрд░ рдЕрд▓ी рд╕рд░рджाрд░ рдЬाрдлрд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, ‘’рд╣рдоें рдЖрдЬ рднी рдХрдмीрд░ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ैं। рдЙрд╕ рд░ोрд╢рдиी рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рд╕ंрдд рдХे рджिрд▓ рд╕े рдкैрджा рд╣ुрдИ рдеी। рдЖрдЬ рджुрдиिрдпा рдЖрдЬाрдж рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рдЧрддि рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХा рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдмреЭा рджिрдпा рд╣ै। рдЙрдж्рдпोрдЧों рдиे рдЙрд╕рдХे рдмाрд╣ुрдмрд▓ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░ рджी рд╣ै। рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рддुрдЪ्рдЫ рд╣ै। рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै। рджुрдЦी рд╣ै। рд╡рд╣ рд░ंрдЧों рдоें рдмंрдЯा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬाрддिрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ै। рдЖрдкрд╕ рдоें рдзрд░्рдоों рдХी рджिрд╡ाрд░ें рдЦреЬी рд╣ुрдИ рд╣ै।‘’

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рджेрдЦें рддрдеा рднрдХ्рддि рдХाрд▓ рдХे рд╕рдордп рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рджेрдЦें рддो рдкाрдпेंрдЧे рдХि рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдХрдмीрд░ рдХी рдХिрддрдиी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рд╡िрд╖рдп рдФрд░ рд╕ांрдХेрддिрдХ рд╡्рдпंрдЬрдиाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдХрдмीрд░ рдХी рдмाрдиिрдпां рдЖрдЬ рдХे рдкाрдардХों рдХो рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬीрд╡рди рдХे рдмрджрд▓े рд╣ुрдП рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЭрдХрдЭोрд░рддी рд╣ै рдЬिрддрдиी рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдпрдеाрд░्рдердмोрдз рдХे рд╕ंрджрд░्рднों рдоें।

рдХрдмीрд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪिंрддрди рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдоें рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрддुрд▓рди рдоौрдЬूрдж рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ी рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рд▓ेрдЦрдХीрдп рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдкрд░ рдЙрд╕рд╕े рднी рдмреЬी рдмाрдд рд╣ै рдЙрдирдХा рдордиुрд╖्рдп рд╣ोрдиा। рдЗрд╕ рдПрдХ рдмिंрджु рдкрд░ рдХрдмीрд░ рд╣рдоें рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдмрд▓्рдХि рдХрднी-рдХрднी рддो рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХा рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдордиुрд╖्рдп рдЙрдирдХे рдХрд╡ि рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдорд╣ाрди рд╣ै। рддрднी рддो рд╡े рд╕рдорд╕्рдд рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдкीреЬा рдХो рдУреЭे рд╣ुрдП рд╣ैं –
рдЪрд▓рддी рдЪाрдХी рджेрдЦि рдХे рджिрдпा рдХрдмीрд░ा рд░ोрдп ।
рджुрдИ рдкाрдЯрди рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕ाрдмुрдд рдмрдЪा рди рдХोрдп ॥

рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдо–рдкीреЬा рд▓ोрдХ-рдкीреЬा рдФрд░ рд▓ोрдХाрдиुрднूрддि рд╕े рдиिрд╖्рдкрди्рди рдПрдХ рдРрд╕ी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди-рд╕ाрдзрдиा рдХा рдЕंрдЧ рдмрди рдЧрдИ рддрдеा рдЬिрд╕рдоें рд╡िрд╖рдкाрди рдХрд░ рдЕрдоृрдд рдмाँрдЯрдиे рдХा рд╕ंрджेрд╢ рд╣ै। рдкрд░ाрдИ рдкीрд░ рдХो рд╕рдордЭрдиा, рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд▓ोрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╡рд╣ рдЧुрд░ुрдоंрдд्рд░ рдеा, рдЬो рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рджрдмी-рдХुрдЪрд▓ी рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ-рд╡ेрдж рдХा рдоंрдд्рд░ рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдХрдмीрд░ рдЧрд░рд▓рдкाрдпी рд╣ैं।

рдХрдмीрд░ рдиे рднेрджрднाрд╡ рдХी рд╕рдорд╕्рдд рд╕ीрдоाрдУं рдХो рддोреЬрдХрд░, рднрдХ्рдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬिрд╕ рдЖрджрд░्рд╢ рдоाрдирд╡ рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦा рд╣ै, рд╡рд╣ рдоाрдирд╡ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдиिрд╢्рд╢ेрд╖ рдХрд░ рдЙрд╕े рдИрд╢्рд╡рд░рдд्рд╡ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд░ाрд╕्рддे рдоें рдЬो рднी рдЪीрдЬ рдЙрди्рд╣ें рдмाрдзрдХ рд▓рдЧी, рдЙрд╕ рдкрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ीрдзी-рд╕рдкाрдЯ рднाрд╖ा рдоें рд╡े рддीрдЦी рдЪोрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдХрдмीрд░ рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдмреЬी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдеा рдХि рдк्рд░рднुрд╡рд░्рдЧीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкंрдбे-рдкुрд░ोрд╣िрддों рдФрд░ рдоुрд▓्рд▓ा-рдоौрд▓рд╡िрдпों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ–рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рддोреЬрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдХाрд░्рдп, рдЬिрддрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдеा, рдЙрддрдиा рд╣ी рдХрдаिрди рднी। рдкुрд░ोрд╣िрддों рдХे рд▓िрдП рдХрд░्рдордХाрдг्рдбी рд╡िрдзाрдиों рдХा рдмрдиा рд░рд╣рдиा рдЬрд░ूрд░ी рдеा, рддो рдЬрди-рд╕ाрдзाрд░рдг рдХे рд╣िрдд рдЗрдирд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рдоें рдеा। рдЗрд╕ рдХ्рд░рдо рдоें рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдХी рддाрд░्рдХिрдХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдХрдмीрд░ рдХी рдХрд╡िрддा рдк्рд░ाрдп: рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд╡िрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╕ंрдмोрдзрди рдХे рддीрди рд╕्рд╡рд░ рд╣ैं, рдЬो рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪिंрддрди рдХी рджрд╢ा рдФрд░ рджिрд╢ा рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░рдердо рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХрдмीрд░ рдХी рдХрд╡िрддा рдЕрд╡рдзू рдЕрдерд╡ा рдЕрд╡рдзूрдд рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рд╣ै, рддो рджूрд╕рд░े рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкाँреЬे, рдкंрдбिрдд, рдХाрдЬी’, рдФрд░ рдоुрд▓्рд▓ा рдХो। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рддीрд╕рд░ा рд╕्рддрд░ рдЬрдирддा рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд╡िрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕ंрдмोрдзрди рдХे рд╢рдм्рдж рд╣ैं- рд╕ाрдзो рдФрд░ рд╕ंрддो। рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдирдХा рдХोрдИ рд╕ाрдиी рдирд╣ीं। рдкंрдбिрдд рд╣ो рдпा рдХाрдЬी, рдЕрд╡рдзू рд╣ों рдпा рдЬोрдЧिрдпा, рдоुрд▓्рд▓ा рд╣ों рдпा рдоौрд▓рд╡ी, рд╕рднी рдХो рд╡े рдЕрдкрдиे рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХे рдиिрд╢ाрдиे рдкрд░ рд░рдЦрддे рдеे। рдФрд░ рдлिрд░ рдЪूंрдХि рднाрд╖ा рдкрд░ рдХрдмीрд░ рдХा рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рдЕрдзिрдХाрд░ рдеा, рдЕрдд: рд╡े рдЬिрд╕ рдмाрдд рдХो рдЬिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рднाрд╖ा рд╕े рдХрд╣рд▓рд╡ा рд▓ेрддे рдеे। рдХрдмीрд░ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╕ाрдордиे рднाрд╖ा рдХुрдЫ рдЕрд╕рд╣ाрдп-рд╕ी рджрд░िрдж्рд░ рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ै। рдЬो рдмाрдд рдХрд╣рдиी рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ो, рдЙрд╕рдХो рдирдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрдХрд░ рдордиोрдЧ्рд░ाрд╣ी рдмрдиा рджेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рдХрдмीрд░ рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрдерди рд╣ै рдХि ‘’рд╣िंрджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХрдмीрд░ рдЬैрд╕ा рдзрдиी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд▓ेрдХрд░ рдХोрдИ рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦрдХ рдЙрдд्рдкрди्рди рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ।‘’

рдЙрдирдХा рд╡िрд░ोрдз рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджु:рдЦी рд╣ोрдиे рд╕े рд╣ै рдФрд░ рднेрдж-рднाрд╡ рд╕े рднी। рд╡िрд░ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ рддीрдЦा рд╣ै, рдХреЬрд╡ा рд╣ै। рдХрд╣рддे рд╣ैं рджु:рдЦी рддो рд╕рдм рд╣ैं..........
‘’рдЬोрдЧी рджुрдЦिрдпा рдЬंрдЧрдо рджुрдЦिрдпा рддрдкрд╕ी рдХौ рджुрдЦ рджूрдиा рд╣ो।
рдЖрд╕ा рдд्рд░िрд╕рдиा рд╕рдмрдХो рд╡्рдпाрдкै рдХोрдИ рдорд╣рд▓ рди рд╕ूрдиा рд╣ो। ‘’

рдФрд░ рджु:рдЦ рдХा рдХाрд░рдг рдпे рдЖрд╕ा рдФрд░ рдд्рд░िрд╕рдиा рд╣ी рд╣ैं। рдЕрдд: рдорди рдХे рд╡िрдХाрд░ों- рдЖрд╕ा рдФрд░ рдд्рд░िрд╕рдиा рдХा рд╢рдорди рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдоाрдирд╡-рдоाрдирд╡ рдоें рднेрдж рддो рдкрд░рдо рдЕрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ी рддाрдд्рд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрднिрдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдХрдмीрд░ рдиे рдЬाрддि-рдкाँрддि, рдЫुрдЖ-рдЫूрдд, рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдФрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдордг-рд╢ूрдж्рд░ рдХे рднेрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рддрдд्рдд्рд╡рдд: рдпे рдоिрде्рдпा рд╣ैं рддрдеा рдПрдХ рд╣ी рдЬ्рдпोрддि рд╕рдмрдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै, рджूрд╕рд░ा рдХोрдИ рддрдд्рдд्рд╡ рдирд╣ीं-
‘’рдПрдХрд╣ि рдЬोрддि рд╕рдХрд▓ рдШрдЯ рд╡्рдпाрдкрдд рджूрдЬा рддрдд्рдд рди рд╣ोрдИ।
рдХрд╣ै рдХрдмीрд░ рд╕ुрдиौ рд░े рд╕ंрддो рднрдЯрдХि рдорд░ै рдЬрдиि рдХोрдИ॥‘’

рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдиे рдПрдХ рд╣ी рдмूँрдж рд╕े рд╕ाрд░ी рд╕ृрд╖्рдЯि рд░рдЪी рд╣ै, рдлिрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдордг-рд╢ूрдж्рд░ рдХा рднेрдж рдХ्рдпों? рдпрджि рд╣िंрджू рдФрд░ рддुрд░्рдХ рджो рд╣ोрддे, рддो рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ी рдЙрдирдоें рдЕंрддрд░ рд╣ोрддा।

рдЫूрдЖрдЫूрдд рдХा рд╡िрд░ोрдз рднी рдХрдмीрд░ рдиे рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा। рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдеाрди рдХौрди-рд╕ा рд╣ै? рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдоाрддा-рдкिрддा рднी рдЬूрдаे рд╣ैं рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдоें рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдлрд▓ рднी, рдЕрдЧ्рдиि рдФрд░ рдЬрд▓ рднी рдЬूрдаे рд╣ैं। рдЧोрдмрд░ рдФрд░ рдЪौрдХा рднी рдЬुрдаे рд╣ैं। рдФрд░ рддो рдФрд░, рдЕрди्рди рднी рдЬूрдаी рдХрд▓рдЫी рд╕े рд╣ी рдкрд░ोрд╕ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрдд: рдкрд╡िрдд्рд░ рдФрд░ рд╢ुрдж्рдз рддो рд╡े рд╣ी рд▓ोрдЧ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╣рд░ि рдХी рднрдХ्рддि рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдорди рдХे рд╡िрдХाрд░ों рдХो рджूрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рд╡े рдорди рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдФрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рд╢ुрдж्рдзрддा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдорди рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рднी рдПрдХ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕рдд्рдп рд╣ै।
‘’рдХрд╣ु рдкंрдбिрдд рд╕ूрдЪा рдХрд╡рди рдаाрдК।
рдоाрддा-рдкिрддा рднी рдЬूрдаा-рдЬूрдаे рд╣ी рдлрд▓ рд▓ाрдЧे।
рдХрд╣ै рдХрдмीрд░ рддेрдИ рдЬрди рд╕ूрдЪे।
рдЬे рд╣рд░ि рднрдЬि рддрдЬрд╣िं рд╡िрдХाрд░े।‘’

рдХрдмीрд░ рдиे рд╕ाрдзрди рдХे рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмाрд╣्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдбंрдмрд░ी рдпोрдЧिрдпों, рддिрд▓рдХрдзाрд░ी рд╡ैрд╖्рдгрд╡ों-рд▓ुंрдЪिрддों-рдоुрдг्рдбिрддों-рдоौрдиिрдпों-рдЬрдЯाрдзाрд░ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкीрд░-рдоुрд░ाрдж-рдХाрдЬी-рдоुрд▓्рд▓ा-рджрд░рд╡ेрд╢ рдЖрджि рд╕рднी рдн्рд░ांрддि рдоें рдкреЬे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдпे рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдоें рдкреЬрдХрд░ рд╕рдд्рдп рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рд╣ैं। рд╡े рддो рдкूрдЬा-рдЕрд░्рдЪрдиा, рддीрд░्рде-рд╡्рд░рдд рддрдеा рд░ोрдЬा-рдирдоाрдЬ, рд╕рднी рдХो рдмाрд╣्рдпाрдЪाрд░ рд╣ी рдоाрдирддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं:
‘’рдХाँрдХрд░-рдкाрдерд░ рдЬोрд░ि рдХे рдорд╕्рдЬिрдж рд▓िрдпो рдЪुрдиाрдп।
рдд рдЪреЭि рдоुрд▓्рд▓ा рдмाँрдЧ рджे рдХ्рдпा рдмрд╣рд░ो рднрдпो рдЦुрджाрдп ॥‘’

рдпाрдиी рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдмрд╣рд░े рдирд╣ीं рд╣ैं, рдорди рд╕े рдЖрд╡ाрдЬ рд▓рдЧाрдУ, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрди рддрдХ рдЬрд░ूрд░ рдкрд╣ुँрдЪेрдЧी। рд╡े рдЖрдЧे рдХрд╣рддे рд╣ैं:
‘’рдкाрд╣рди рдкूрдЬै рд╣рд░ि рдоिрд▓े рддो рдоैं рдкूрдЬूँ рдкрд╣ाрд░।
рддाрддे рд╡ो рдЪाрдХी рднрд▓ी рдкीрд╕ рдЦाрдп рд╕ंрд╕ाрд░॥‘’

рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд╡े рдоूрд░्рддि-рдкूрдЬा рдХे рдЖрдбंрдмрд░ рдХो рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рдиों рдХो рдШेрд░े рдоें рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдорди рдХी рдкूрдЬा рддрдеा рдХрд░्рдо рдХी рд╕ाрдзрдиा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं। рддрдк-рдЬрдк, рд░ोрдЬा-рдирдоाрдЬ, рдпे рд╕рдм рдорди рдХो рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрдзрди рд╣ैं। рдпрджि рджिрд▓ рд╕ाрдл рдирд╣ीं, рддो рд╡рдЬू рдХрд░рдиे рд╕े рдХ्рдпा рд▓ाрдн?
‘’рдХ्рдпा рдЙрдЬू рдЬрдк рдоंрдЬрди рдХीрдПँ рдХ्рдпा рдорд╕ीрддि рд╕िрд░ू рдиाрдПँ।
рджिрд▓ рдорд╣िं рдХрдкрдЯ рдиिрд╡ाрдЬ рдЧुрдЬाрд░ै рдХ्рдпा рд╣рдЬ рдХाрдмै рдЬाрдПँ।‘’

рдорд╕्рдЬिрдж рдоें рдЬाрдХрд░ рд╕िрд░ рдирд╡ाрдиे рд╕े рдХ्рдпा рдмрдиेрдЧा? рдирдоाрдЬ рдЧुрдЬाрд░рдиा рдпा рд╣рдЬ рдФрд░ рдХाрдмे рдЬाрдиा рддрднी рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै, рдЬрдм рджिрд▓ рдоें рдХрдкрдЯ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрд╢рдЗ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдиे рдЬрд╣ाँ рдХрд╣ीं рдвोंрдЧ, рджिрдЦाрд╡ा, рдХрдкрдЯ, рдзोрдЦ, рдлрд░ेрдм, рдЖрдбрдо्рдмрд░, рд╕्рд╡ांрдЧ, рдк्рд░рдкंрдЪ, рдЫ्рд▓, рдЫрдж्рдо рджेрдЦा, рд╡рд╣ीं рдкрд░ рдиिрд░्рдордо рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा।

рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХрдмीрд░ рдХो рд╕ंрдд рддो рдоाрдирддे рдеे, рдХрд╡ि рдирд╣ीं। рдЬрдмрдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЙрди्рд╣ें рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдХрд╡ि рдХрд╣рддे рдеे। рдХрдмीрд░ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрдХреЬ рдЗрддрдиी рдЬрдоीрдиी рдФрд░ рдЗрддрдиी рдЧрд╣рд░ी рдеी рдХि рдХрд╡िрддा рдХी рдЕрдЯ्рдЯाрд▓िрдХाрдПँ рдХाрдлी рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдКँрдЪी рдмрдирддी рдЬाрддी рджिрдЦрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдоाрдпрдиे рдоें, рдХрдмीрд░ рдХी рдлрдХ्рдХреЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрдирдХो рдХाрдлी рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕्рд╡ाрдоी рдПрд╡ं рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╕ंрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рд▓ाрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЙрдирдХो рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдХрд╣рдиा рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ै рдХि рд╡े рдХрдердиी-рдХрд░рдиी рджोрдиों рдоें рднेрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░-рдХрд░्рдордХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡े рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рдеे। рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХी рдоाрдиो рдХрд╕рдо рдЦा рд▓ी рдеी।
‘’рдХрдмिрд░ा рдЦреЬा рдмрдЬाрд░ рдоें рд▓िрдП рд▓ुрдХाрдаी рд╣ाрде।
рдЬो рдШрд░ рдЬाрд░े рдЖрдкрдиा рдЪрд▓ рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде॥‘’

рдпрд╣ाँ рдорд╢ाрд▓ рдпाрдиी рд▓ुрдХाрдаी рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рдЕрдк्рдк рджीрдкो рднрд╡’, рдЕрд░्рдеाрдд् рд╕्рд╡рдпं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдЦुрдж рдмрдиो рдЙрдХ्рддि рдХी рдУрд░ рдмреЭрддे рд░рд╣рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдкрдХрд░рдг рд╕рд░ीрдЦा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी, рдорди рд░ूрдкी рдШрд░ рдоें рдЬो рдЕрдиुрдЪिрдд рднाрд╡рдиाрдПँ рдШрд░ рдХрд░ рдЧрдИ рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдЬрд▓ाрдиे рдХे рдЬो рд▓ोрдЧ рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рд╣ैं, рд╡े рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे-рд╕ाрде рдЖрдиे рдХी рдЪुрдиौрддी рджेрддे рд╣ैं। рдРрд╕ी рдЪुрдиौрддिрдпाँ рддो рдЖрдЬ рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рдФрд░ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рддрдм рдХे рдЬрдоाрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдорди рдХे рднीрддрд░ рдХाрдИ рдХी рдкрд░рддें рдФрд░ рдЬ्рдпाрджा рдЬрдо рдЧрдИ рд╣ैं। рдХрд╡िрдд्рд╡ рдХा рджंрдн рдХрдмीрд░ рдоें рднрд▓े рди рд░рд╣ा рд╣ो, рдкрд░ंрддु рдЬрдоीрдиी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЕрд▓рдЧ рд╡ рдиिрд░ाрд▓े рдЕंрджाрдЬ рдоें рдЬिрд╕ рдХрд╡िрдд्рд╡ рдк्рд░рддिрднा рддрдеा рдкрдЯुрддा рдХे рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╡ाрдХрдИ рдХाрдмिрд▓े-рдЧौрд░ рддрдеा рдХाрдмिрд▓े-рддाрд░ीрдл рднी рд╣ै।

рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╕े рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддिрдпाँ рдХिрддрдиी рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕рдкाрдЯ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдпрд╣ рдЕрдЧрд░ рджेрдЦрдиा рд╣ो, рддो рдХрдмीрд░ рд╡ाрдЩ्‌рдЧрдордп рдоें рджेрдЦिрдП। рдХैрд╕ा рднी рджुрд░्рдмोрдз рд╡िрдЪाрд░, рдХैрд╕े рднी рдЧूреЭ рдиिрд╣िрддाрд░्рдеों рд╡ाрд▓े рддрде्рдп рдХрдмीрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рджाрд░्рд╢рдиिрдХों рдХे рд╕ाрдордиे рдРрд╕े рдкрд░ोрд╕рддे рд╣ैं, рдоाрдиो рдкрдХी-рдкрдХाрдИ рдЦिрдЪреЬी। рдХрдмीрд░ рдЬीрд╡рдиाрдиुрднрд╡ рдХो рд╣ी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдЙрдХेрд░рддे рдеे। рд╕ुрдиी-рд╕ुрдиाрдИ рдмाрддों рдкрд░ рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рд╣ै
‘’рддू рдХрд╣рддा рдХाрдЧрдж рдХे рд▓ेрдЦी,
рдоैं рдХрд╣рддा рдЖँрдЦिрди рдХी рджेрдЦी।‘’

рдХрдмीрд░ рд╕ंрдд рднी рдеे, рдХрд╡ि рднी рдеे। рдиिрдо्рди рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдЙрдирдХे рджोрдиों рд░ूрдкों рдХा рд╕ंрдЧрдо рджेрдЦें-
‘’ рд╕ाрдзो, рджेрдЦो рдЬрдЧ рдмौрд░ाрдиा।
рд╣िंрджू рдХрд╣рдд рд╣ै рд░ाрдо рд╣рдоाрд░ा, рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд░рд╣рдоाрдиा।
рдЖрдкрд╕ рдоें рджोрдК рд▓реЬрддु рдорд░рддु рд╣ैं, рдорд░рдо рдХोрдИ рдирд╣ीं рдЬाрдиा॥‘’

рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рдЙрдирдХी рдиिрдо्рди рдкंрдХ्рддिрдпाँ рджेрдЦें –
‘’рдЭीрдиी-рдЭीрдиी рдмीрдиी рдЪрджрд░िрдпा।
рдХाрд╣े рдХै рддाрдиा рдХाрд╣ै рдХै рднрд░рдиी, рдХौрди рддाрд░ рд╕े рдмीрдиी рдЪрджрд░िрдпा।
рдЗंреЬा-рдкिंрдЧрд▓ा рддाрдиा рднрд░рдиी, рд╕ुрд╕рдорди рддाрд░ рд╕े рдмीрдиी рдЪрджрд░िрдпा।
рд╕ो рдЪाрджрд░ рд╕ुрд░-рдирд░-рдоुрдиि рдУреЭिрди, рдУреЭि рдХे рдоैрд▓ी рдХीрдиी рдЪрджрд░िрдпा।
рджाрд╕ рдХрдмीрд░ा рдЬрддрди рд╕े рдУреЭिрди, рдЬ्рдпों рдХी рдд्рдпों рдзрд░ рджीрдиी рдЪрджрд░िрдпा।‘’

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдХрдерди рдоें рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЬी рдХा рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдЭрд▓рдХрддा рд╣ै। рд╡े рдмाрдд рдХो рдЬीрд╡рди рдХे рдаोрд╕ рд╕рдд्рдп рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдХाрдлी рдХрдаोрд░рддा рд╕े рдХрд╣рдиे рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдеे। рдЙрдирдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдиैрддिрдХ рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХूрдЯ-рдХूрдЯрдХрд░ рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг, рдЙрдирдХे рдЕंрджрд░ рдЧрдЬрдм рдХा рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЬрдм рдЕрджрдо्рдп рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдбंрдХे рдХी рдЪोрдЯ рдкрд░ рд╡े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рддे рдеे, рддो рд╣реЬрдХंрдк рдордЪ рдЬाрддा рдеा। рдЙрдирдоें рджंрдн рдХा рд▓ेрд╢рдоाрдд्рд░ рднी рдирд╣ीं рдеा। рдЙрдирдХा рд╕्рд╡рднाрд╡, рдЙрдирдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдлрдХ्рдХреЬाрдиा рдеी। рдЙрдирдХी рдЖрджрдд рдЕрдХ्рдЦреЬों рдЬैрд╕ी рдеी। рднрдЧрд╡ाрди рдХे рд╕рдЪ्рдЪे рднрдХ्рддों рдХे рд╕ाрдордиे рд╡े рдиिрд░ीрд╣-рд╕े рд▓рдЧрддे рдеे, рддो рднेрд╖рдзाрд░िрдпों рдХे рдЖрдЧे рдк्рд░рдЪंрдб рд░ूрдк рдоें рдЖ рдЬाрддे рдеे।

рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдоें рдПрдХ рд╕рдЪ्рдЪे рдпुрдЧ рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рдХी рджृреЭрддा рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеी। рдЙрдирдоें рд╡े рддрдоाрдо рдЧुрдг рдеे, рдЬिрдирдХी рдЪрд░्рдЪा рдЙрдирдХे рдкрд░рд╡рд░्рддी рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдк्рд░ेрдо рд░рд╕ рд╕े рдкрдЧे рд╡े рдРрд╕े рдлрдХीрд░ рдеे, рдЬिрдирдХी рд╡ाрдгी рдЖрдЬ рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै, рдЬिрддрдиी рдХрд▓ рдеी। рд╡े рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рдеों рдоें рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдкुрд░ोрдзा рдеे। рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рджैрди्рдпрддा рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдеी। рдЧрд░ीрдм рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрдоीрд░ рдеे। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдзрди рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоौрдЬूрдж рдеा। рдХрдмीрд░ рдиे рд╕्рд╡рдпं рдХो рднрдХ्рдд рдХрд╣ा। рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рднрдХ्рдд рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ंрдд рдпा рдХрд╡ि рдпा рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░рдХ рдпा рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдХे рдиाрдо рдХो рдЦुрдж рдкрд░ рдЪрд╕्рдкाँ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा, рдЙрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкрд░рд╡рд░्рддी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдХрдИ-рдХрдИ рдиाрдоों рд╕े рдкुрдХाрд░ा। рдпрд╣ рдХрдмीрд░ рдХो рдЕрднीрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеा। рдЙрдирдХो рдЕрднीрд╖्рдЯ рдпрд╣ рдеा рдХि рдХि рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкिрдд рднाрд╡ों рдХो рдЬрд╕-рдХा-рддрд╕ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ें рддрдеा рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рддрджрдиुрд░ूрдк рдмрдиाрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХрд░ें рддाрдХि рдКँрдЪ-рдиीрдЪ, рднेрдж-рднाрд╡, рд▓ोрд▓ुрдкрддा, рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЖрджि рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдиाрд╢ рд╣ो, рдХ्рд╖рд░рдг рд╣ो рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬो рддрдоाрдо рджूрд░िрдпाँ рдмрди рдЧрдИ рд╣ैं, рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░िрдпाँ рд╡े рдХрдо рд╣ों। рдордиुрд╖्рдп рдЗрди рднेрдж-рднाрд╡ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдХे рднीрддрд░ рдХрд░े рддрдеा рдЙрд╕े рдХрд░्рдо рдФрд░ рдЖрдЪрд░рдг рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЙрддाрд░ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░्рдердХрддा рд╕िрдж्рдз рдХрд░े।

рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХрдмीрд░ рдХो рд╕рдорд╖्рдЯिрд╡ाрджी рди рдоाрдирдХрд░ рд╡्рдпрд╖्рдЯिрд╡ाрджी рдоाрдирддे рдеे। рдпрд╣ाँ рдХрдмीрд░ рдХो рд╡्рдпрд╖्рдЯिрд╡ाрджी рдХрд╣рдиे рдХा рдЙрдирдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ рд░рд╣ा рд╣ो рдХि рдХрдмीрд░ рдиे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЖрдд्рдоा рддрдеा рдорди рдХो рдкрд╡िрдд्рд░ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде, рдиिрд░ंрддрд░ рдЙрдж्рдпрдо рдХрд░рдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा।
‘’рдорди рдХे рд╣ाрд░े рд╣ाрд░ рд╣ै।
рдорди рдХे рдЬीрддे рдЬीрдд।।‘’

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЙрдХ्рддिрдпों рд╕े рд╡े рд╕рджैрд╡ рдорди рдХो рд╡рд╢ рдоें рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХो рджेрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░, рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдорди рдХो рдЬीрддрдХрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрджрд░्рд╢ рдХे рдмिंрджु рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै рддрдм рд╕рдоाрдЬ рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЕрдЧрд░ рдХрдмीрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдЙрди्рд╣ें рд╕рдорд╖्рдЯिрд╡ाрджी рдХрд╣рдиे рдоें рдХोрдИ рдмुрд░ाрдИ рдирд╣ीं।

рдХрдмीрд░ рдХा рдз्рдпाрди рднेрджрднाрд╡ рдХी рдУрд░ рднी рдЧрдпा, рд▓ेрдХिрди рд╡े рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдПрдХ рдЖрдо рдЖрд╕्рддिрдХ рднाрд░рддीрдп рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╣ी рджे рдкाрдП। рдпрджि рд╡े рдРрд╕ा рдХрд░ рдкाрддे, рддो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рддрдмрдХे рдХो рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд▓ाрдн рдЬрд░ूрд░ рдоिрд▓рддा। рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрд╖рдорддा рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХी рд╕्рд╡ाрд░्рдерд╡ृрдд्рддि рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै, рдХрдмीрд░ рдЗрд╕े рднी рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рдирд╣ीं рд░рд╣े рдеे। рд╡े рдоाрдирддे рдеे рдХि рднрдЧрд╡ाрди рдиे рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬिрддрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЙрд╕рдХो рдЙрддрдиा рд╣ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा।

рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдЕрдЪ्рдЫे рдХрд░्рдоों рдХा рдФрд░ рдЕрд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдмुрд░े рдХрд░्рдоों рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЦ-рджु:рдЦ рдЕрдкрдиे рд╣ी рдХрд░्рдоों рдХा рднोрдЧ рдеा, рдЕрди्рдпрдеा рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рджрд░्рдЬा рджेрдиे рдХे рдХ्рд░рдо рдоें, рдЙрдирдХा рдз्рдпाрди рдЖрд░्рдеिрдХ рдЧैрд░-рдмрд░ाрдмрд░ी рдкрд░ рдирд╣ीं рдЬाрддा, рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै।
‘’рдЬाрдХौं рдЬेрддा рдиिрд░рдордпा рддाрдХौं рддेрддा рд╣ोрдИ।
рд░ाрдИ рдШрдЯे рди рддिрд▓ рдмреЭै, рдЬौ рд╕िрд░ рдХूрдЯै рдХोрдИ॥‘’

рдЕрдЧрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдП, рддो рдХрдмीрд░ рдиे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рдРрд╕ी рдмाрддें рдХрд╣ीं рд╣ैं, рдЬिрдирд╕े рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░ рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡े рдмाрд╣्рдпाрдЪाрд░ рдХे рдШोрд░ рд╡िрд░ोрдзी рдеे। рдмाрд╣्рдпाрдЪाрд░ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдордиुрд╖्рдпрддा рдХो рд╣ी рд╡े рдк्рд░ेрдорднрдХ्рддि рдХा рдкाрдд्рд░ рдоाрдирддे рдеे। рдЗрди рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдпрджि рдЖрдЬ рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд░ рдоें рд▓ा рд╕рдХा, рддो рдпрд╣ीं рдХрдмीрд░ рдХो рд╕рдЪ्рдЪी рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рд╣ोрдЧी। рдХрдмीрд░ рдХी рднрдХ्рддि рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рджрд░рдмाрд░ рдоें рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рдПрдХрддा рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рджेंрдЦे рддो рдЖрдЬ рднी рдоंрджिрд░ों рдоें рдЬाрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рднेрджрднाрд╡ рдмрд░рддा рдЬाрддा рд╣ैं। рдЖрдЬ рднी рдРрд╕े рдХрдИ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдзрд░्рдо, рдЬाрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рднेрджрднाрд╡ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдХрдмीрд░рджाрд╕ рд╕рднी рдХो рд╕рдоाрди рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрддे рдеे। рдРрд╕े рдоें рдЖрдЬ рднी рдХрдмीрд░ рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдиे рдиिрд░्рдЧुрдг рдиिрд░ाрдХाрд░ рд░ाрдо рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХрд░ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдХि рдИрд╢्рд╡рд░ рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╣ै। рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮ рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдЗрддрдиा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдзрд░्рдо рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЗрддрдиा рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдоंрджिрд░-рдорд╕्рдЬिрдж рдХे рдЭрдЧреЬों рдоें рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдХे рджोрд╣ों рдХो рдЙрднाрд░рдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै।
‘’рдоाрд▓ा рддो рдХрд░ рдоें рдлिрд░े, рдЬीрдн рдлिрд░े рдоुँрд╣ рдоाрд╣ि।
рдордиुрд╡ाँ рддो рджрд╕ рджिрд╕ि рдлिрд░े, рдпрд╣ рддो рд╕ुрдоिрд░рди рдиाрд╣ी॥

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рджोрд╣े рд╕े рд╣рдо рд╕рдордЭ рд╕рдорддे рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдбंрдмрд░ों рдкрд░ рдЪोрдЯ рдХिрдпा рд╣ैं। рд╡े рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдкूрдЬा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдоुрдЭे рдкिрдЫ्рд▓े рджिрдиों рд╣ुрдП рдПрдХ рд╕рд░्рд╡े рдХी рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╣рдж рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдзाрд░्рдоिрдХ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ैं।‘’ рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп рдЯूрдЯ рд░рд╣े рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдоाрди्рдпрддाрдпें рдоूрд▓्рдпों рд╕े рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рдо рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рд╡ाрдж рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдЬрдХреЬे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣рдоें рдЖрдЬ рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рдРрд╕ी рдЦрдмрд░ें рдкреЭрдиे-рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рджो рдзрд░्рдоों рдХे рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдмीрдЪ рджीрд╡ाрд░ рдмрдиाрдиे рдХी рдмाрдд рдЖрддी рд╣ै рдРрд╕े рдоें рдХрдмीрд░ рд╕्рд╡рдд: рдпाрдж рдЖрддे рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдмीрд░ рдиे рдЙрд╕ рдЬрдоाрдиे рдоें рдЗрди рджोрдиों рдзрд░्рдоों рдХो рд╣िंрджू-рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдХो рдЬोреЬрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдеी; рдРрд╕े рдоें рдЬрдм рдЖрдЬ рд╣рдо рдЬ्рдпाрджा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ै рддो рдХ्рдпा рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХी реЫрд░ूрд░рдд рдлिрд░ рд╕े рд╣ै? рдорддрд▓рдм рд╣рдо рдЖрдЬ рднी рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд░ рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЙрддाрд░ рдирд╣ीं рдкाрдП рд╣ैं। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдиे рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдХोрдИ рднेрдж рд░рд╣рдиे рдирд╣ीं рджिрдпा। рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ाрдд्рдд्рд╡िрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ी рдзрд░्рдо рд╣ै।

рдХрдмीрд░ рдиे рдирд╡ рдоाрдирд╡рд╡ाрдж рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд╕рднी рдзрд░्рдоों, рдкंрдеों, рд╕рднी рдордд-рдорддांрддрд░ों рдХो рдЦाрд░िрдЬ рдХрд░ рд╡े рдПрдХ рддрдд्рд╡ рдкрд░ рдЬोрд░ рджे рд░рд╣े рдеे। рдЬिрд╕े рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдПрдХेрд╢्рд╡рд░рд╡ाрдж рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджे рд░рд╣े рдеे। рдХुрдЫ рдиिрд░्рдЧुрдгрд╡ाрдж। рд▓ेрдХिрди рд╕рдЪ рдоाрдпрдиों рдоें рдпрд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирдпा рдЬ्рдЮाрди рдеा। рдЬिрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЬ्рдЮाрдирдоाрд░्рдЧ рдХा рдиाрдо рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдХрдмीрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं:-
‘’рд╣рд░ि рд╣ै рдЦांрдб рд░ेрддु рдорд╣ि рдмिрдЦрд░ी, рд╣ाрдеी рдЪुрдиि рди рдЬाрдИ।
рдХрд╣ि рдХрдмीрд░ рдЧुрд░ि рднрд▓ी рдмुрдЭाрдИ, рдХीрдЯी рд╣ोрдИ рдХै рдЦाрдИ॥‘’

рдЕрд░्рдеाрдд् рд╣рд░ि рдЦांрдб рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै рдЬो рд╕ंрд╕ाрд░ рд░ूрдкी рд░ेрдд рдоें рдмिрдЦрд░ा рд╣ुрдЖ, рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдЕंрд╣рдХाрд░ рд╕े рдЙрди्рдордд्рдд рд░ूрдкी рд╣ाрдеी рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдЪुрди рд╕рдХрддा। рдХрдмीрд░ рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиी рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╢рдХ्рддि рд╕े рдХीрдЯ рдХी рддрд░рд╣ рдпा рдЪीрдЯीं рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рдЦांрдб рдХो рдкाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं। рдЕрд░्рдеाрдд् рдИрд╢्рд╡рд░ рддो рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╣ै। рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮ рд╣ै।
рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдиे рдИрд╢्рд╡рд░ рддрдд्рд╡ рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдк्рд░ेрдо рджोрдиों рдХो рдЕрднिрди्рди рдоाрдиा рд╣ैं। рдИрд╢्рд╡рд░ рдХो рдкिрддाрд░ूрдк, рдоाрддाрд░ूрдк, рдоिрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиा рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдиे рдЬाрддि рдк्рд░рдеा рдФрд░ рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдЪोрдЯ рдХिрдпा рд╣ैं। рдХрдмीрд░ рдХा рдпрд╣ рджोрд╣ा рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै:-
‘’ рдпрд╣ рдЬрдЧ рдЕंрдзा, рдоैं рдХेрд╣ि рд╕рдордЭाрд╡ौं।
рдШрд░ рдХी рд╡рд╕्рддु рдирдЬрд░ рдирд╣ीं рдЖрд╡рдд,
рджिрдпाрди рдмाрд░ि рдХे реЭूреЭрдд рдЕंрдзा॥‘’

рдЕрд░्рдеाрдд् рдХрдмीрд░ рдмिрдиा рд╡рдЬрд╣ рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ोрдиे рдХो рдоाрдпा рдоाрдирддे рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕рдм рдЖрдкрдХे рдЕंрджрд░ рдмрд╕ा рд╣ै, рдШрд░-рдШрд░ реЭूंреЭрдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдЖрдЬ рдХे рджौрд░ рдоें рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै। рдХाрд░рдг рдХि рдордиुрд╖्рдп рд╕рдд्рдп рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рднрдЯрдХ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдд्рдп рдЙрд╕рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рд╣ै।

рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдХे рджौрд░ рдоें рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪुрдиौрддी рдХे рдоौрдХे рдкрд░ рдмрд╣рд╕ рдХे рдЕрдЦाреЬे рдоें рдоुрд╕्рддैрдж рдЦреЬा рд░рд╣рддा рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рддрде्рдпों рдкрд░ рдЧौрд░ рдлрд░рдоाрдП рддो рдкाрддे рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рдЖрдЬ рдХिрддрдиे рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ैं। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдмाрдиिрдпों, рджोрд╣ों рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭрд▓рдХрддा рд╣ै। рдЪूँрдХि рдХрдмीрд░ рдиे рдЬिрди рдк्рд░рдеाрдУं рдкрд░ рдЪोрдЯ рдХिрдпा рдеा рд╡ो рдЖрдЬ рднी рдЬिंрджा рд╣ै рдРрд╕े рдоें рдЙрдирдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдлिрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрди рдХोреЭों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдлिрд░ рдЙрдирдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдд: рд╣рдо рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдХो рдЖрдЬ рдлिрд░ рд╕े рдЙрднाрд░рдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдордд्рд╡ рдХी рднाрд╡рдиा рд▓ाрдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдЫूрдЖ-рдЫूрдд, рдЙँрдЪ-рдиीрдЪ рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЧुрдг-рддрдд्рдд्рд╡ рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмुрд░ाрдИ рдХो рд╣рдЯाрдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдзाрд░्рдоिрдХ рдмुрд░ाрдИ, рдпрдеा рддीрд░्рде-рд╕्рдеाрди, рдХुрд░्рдмाрдиी, рд╢्рд░ाрдж्рдз, рдоूрд░्рддिрдкूрдЬा, рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдо рдоें рдХुрд░्рдмाрдиी, рд╣рд▓ाрд▓, рд╕ुрди्рдирдд рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рд╡े рдЧрд▓рдд рдоाрдирддे рдеे। рдпрджि рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрдж рд▓ाрдиा рд╣ै рддो рдХрдмीрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд░рдЦрдиी рд╣ोрдЧी। рд╕ाрде рд╣ी рдзाрд░्рдоिрдХ рддрдЯрд╕्рдерддा рднी рд░рдЦрдиी рд╣ोрдЧी। рдХрдмीрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рддो рдоाрд░्рдХ्рд╕ рд╕े рднी рдкुрд░ाрдиी рдеी। рдЙрдирдХी рдпрд╣ рд╕рдорджрд░्рд╢िрддा рд╣ी рдеी। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг, рд╡े рдзрди рдЬोреЬрдиे рдХो рдЧрд▓рдд рдоाрдирддे рдеे। рд╡े рдХрд░्рдорд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рдмрд▓ рд╕рдорд░्рдердХ рдеे। рдмिрдиा рдХрд░्рдо рдХिрдП рдкाрдк рдзुрд▓рддा рдирд╣ीं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рд░्рд╡-рдзрд░्рдо рд╕рдорднाрд╡, рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рд╕рднी рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорджृрд╖्рдЯि, рдЕрдкрд░िрдЧ्рд░рд╣, рдХрд░्рдордпोрдЧ, рддрдеा рджрдпा рдЖрджि рдоाрдирд╡ीрдп рдЧुрдгों рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд▓ рджिрдпा। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╡े рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ै। рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рд╡े рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै рдФрд░ рд░рд╣ेंрдЧे।

рд╕ंрджрд░्рдн:
  • рдЗрдЧ्рдиू рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी
  • рд╕ेрдоिрдиाрд░ рд╕े рд╕ाрднाрд░, рдЕрдиुрд╡ाрдж: рдк्рд░рд╡ीрдг рдк्рд░рднाрдХрд░, рджैрдиिрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди, 02 рдордИ, 2015
  • рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी