Showing posts with label 202012H. Show all posts
Showing posts with label 202012H. Show all posts

рдирдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी

рдЖрдирди्рдж рджाрд╕

рдЖрдирди्рдж рджाрд╕

рд╢ोрдз рд╕ाрд░ांрд╢: рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рдЕрдкрдиा рдЖрдзाрд░ рдоाрдирддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдЖрдИ.рдХे.рдПрд╕.) рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХी рдЦाрдИ рдХो рдкाрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP) 2020 рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдФрд░ рдПрдХीрдХрд░рдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпां рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдХैрд╕े рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рдмрдиा рд╕рдХрддी рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдХे рдЬрд░िрдП рдкрддा рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХा рднी рдк्рд░рдпाрд╕ рд░рд╣ेрдЧा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рднूрдоिрдХा рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдпрджि рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХा рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╕рдлрд▓ рд╡ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рд░ुрдк рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рдд рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдоें рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдмौрдж्рдзिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдгाрд▓ी рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдЧрдгिрдд, рдЦрдЧोрд▓рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдпोрдЧ, рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж, рд╕ंрдЧीрдд, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬैрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдеी рдЬो рдордиुрд╖्рдп рдХो рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд▓्рд▓рднी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп,рд╡िрдХ्рд░рдорд╢िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдУрджंрддрдкुрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ोрдордкुрд░ा рдорд╣ाрд╡िрд╣ाрд░, рдЬрдЧрдж्рджрд▓ा рдорд╣ाрд╡िрд╣ाрд░, рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрд╖्рдкрдЧिрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоिрдеिрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рдеा, рдЬрд╣ां рджुрдиिрдпा рднрд░ рд╕े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХों рдиे рднी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЬैрд╕े рд╕ुрд╢्рд░ुрдд, рдЪрд░рдХ, рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ, рд╡рд░ाрд╣рдоिрд╣िрд░, рдкाрдгिрдиि, рднाрд╕्рдХрд░ाрдЪाрд░्рдп, рдм्рд░рд╣्рдордЧुрдк्рдд, рдЪाрдгрдХ्рдп, рдЪрдХ्рд░рдкाрдгि рджрдд्рддा, рдоाрдзрд╡, рдкрддंрдЬрд▓ि, рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди, рдЧौрддрдо, рдкिंрдЧрд▓ा, рд╢ंрдХрд░рджेрд╡, рдоैрдд्рд░ेрдпी, рдЧाрд░्рдЧी рдФрд░ рддिрд░ुрд╡рд▓्рд▓ुрд╡рд░ рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЕрдкрдиा рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рдХाрд▓ рддрдХ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеी। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдорд╣ाрди рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे реЫрд░िрдпे рдХрдИ рд╕ाрд▓ों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдХे рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдирдИ рдЦोрдЬों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдпे рд╕рднी рдк्рд░рдоाрдг рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХा рдПрдХ рдкीрдв़ी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीрдв़ी рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢ोрдз, рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзрди рдФрд░ рдирдП рдЙрдкрдпोрдЧों рдХे реЫрд░िрдпे рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдкोрд╖िрдд рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЧрд╣рди рд╕рдордЭ рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै।

рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (IKS) рдоें рддीрди рд╢рдм्рдж рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा рд╣ै: рднाрд░рддीрдп + рдЬ्рдЮाрди + рдк्рд░рдгाрд▓ी। ‘рднाрд░рддीрдп рд╢рдм्рдж рдЕрдЦंрдб рднाрд░рдд рдЕрд░्рдеाрдд् рдЕрд╡िрднाрдЬिрдд рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдЬ्рдЮाрди’ рд╢рдм्рдж ‘рдоौрди рдЬ्рдЮाрди’ рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬ्рдЮाрди рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдмुрдж्рдзि рд╕े рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдпрд╣ाँ ‘рдк्рд░рдгाрд▓ी’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдЖрд╢рдп рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдпोрдЬрдиा рд╕े рд╣ै рддाрдХि рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рдоूрд╣ рддрдХ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдкрд╣ुँрдЪा рдЬा рд╕рдХे। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (IKS) рдоें рддीрди рд╢рдм्рдж рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं: рднाрд░рддीрдп, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी। рдЗрди्рд╣ें рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं –
1. рднाрд░рддीрдп: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢рдм्рдж рдХो рд╡ृрд╣рдж рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै।  рдпрд╣ рдЕрдЦंрдб рднाрд░рдд рдХे рдЕрд╡िрднाрдЬिрдд рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд░्рдоा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди, рдЙрдд्рддрд░ рдоें рд╣िрдоाрд▓рдп рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рддрдХ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЪाрдгрдХ्рдп рдиे рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рдеी।  рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд░рдЪрдиे рд╡ाрд▓े рдкाрдгिрдиि рдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХे рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрд░्рдЬिрдд рдХी рдеी рдЬो рдЕрдм рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдкंрдЬाрдм рдк्рд░ांрдд рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХрд▓ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рджрд░्рд╢рди, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ, рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоुрдХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХिрдпा рдеा। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬो рд╡िрджेрд╢ी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рднाрд░рдд рдЖрдП рдФрд░ рдЗрд╕ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдпा рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рдЕрди्рдп рдХोрдиों рдоें рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХिрдпा। 
2. рдЬ्рдЮाрди: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬ्рдЮाрди‘рдоौрди рдЬ्рдЮाрди’ рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрди рдЪाрд╣рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдмुрдж्рдзि рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ों рдоें рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдФрд░ рдЧैрд░-рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоौрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рдирдП рд╕िрдж्рдзांрддों рдФрд░ рд░ूрдкрд░ेрдЦाрдУं рдХे рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। 
3. рдк्рд░рдгाрд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдЖрд╢рдп рд╣ै рдЬ्рдЮाрди рдХे рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी-рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдпोрдЬрдиा। рд╕ंрд╣िрддाрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдЬ्рдЮाрди рд╕ाрдзрдХ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा, рд░ुрдЪि рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддाрдХि рд╡рд╣ рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХे। рдЗрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЧ्рд░ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕े рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी рдХि рд╡िрднिрди्рди рдЬ्рдЮाрди рдШрдЯрдХ рддाрд░्рдХिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХा рдПрдХ рдкीрдв़ी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीрдв़ी рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕ंрдЬोрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрди рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рдмोрд▓िрдпों рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। 
           рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдзाрд░ा рд╣ै, рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рдпा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдкрд╣рд▓ू - рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рджрд░्рд╢рди, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЖрджि рдоें рднी рдЧрд╣рд░ी рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЪрд▓рддे рднाрд░рдд рдХा рдЕрддीрдд рдмрд╣ुрдд рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдЖрдИ.рдХे.рдПрд╕.) рдХो рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рддрд╣рдд рдПрдХ рдмреЬा рдХрджрдо рдЙрдаाрдпा рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
             рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рддंрдд्рд░िрдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░рдХृрддि, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрдзिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рд╕рдорд░्рдерди, рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рддрдеा рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЕрддीрдд рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣рдоाрд░ी рдкुрд░ाрдиी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╣ै, рдЬो рдЬ्рдЮाрди рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХी рдПрдХ рдЕрдЦंрдб рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд░рдЦрддे рд╣ैं, рддाрдХि рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоौрдЬूрджा рдФрд░ рдЙрднрд░рддी рдЪुрдиौрддिрдпों (рднाрд░рддीрдп рджृрд╖्рдЯि) рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рдвांрдЪे рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиा, рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдЖрдИрдХेрдПрд╕) рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡िрдз рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрдиुрднрд╡ рдкेрд╢ рдХрд░рдиा рд╣ै рддाрдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдиिрд╣िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рдУрд░ рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдмрджрд▓ाрд╡ рджрд░्рд╢ाрдпा рдЬा рд╕рдХे।
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддंрдн рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-

              рд╢्рд░ेрдгी

рд╡िрднाрдЧ

рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рддрдХрдиीрдХ, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдп (Science, Technology, Trade & Commerce)

 

рд▓ौрд╣ рд╕्рддंрдн (Iron Pillar), рдк्рд░ाрдЪीрди рдзाрддु рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Ancient Metallurgy), рд╢рд▓्рдп рдЪिрдХिрдд्рд╕ा (рд╕ुрд╢्рд░ुрдд) (Surgery, Sushruta), рдЦрдЧोрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ) (Astronomy, Aryabhatta), рдоाрдирд╕рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Psychology), рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Chemistry), рд╡िрдоाрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Aeronautics), рдоाрдкрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Measurement Science),  рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Botany).

рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдХрд▓्рдпाрдг

(Health & wellness)

рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж (Ayurveda), рдпोрдЧ (Yoga), рдкौрдзे рдЖрдзाрд░िрдд рджрд╡ा (Plant based medicine), рд╡ैрдж्рдпрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Medicine), рдЬ्рдпोрддिрд╖ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Astrology).

 

рдЕंрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Mathematics)

рд╢ूрди्рдп (Zero), рджрд╢рдорд▓рд╡ рдк्рд░рдгाрд▓ी (Decimal System), рдЬ्рдпाрдоिрддि (Geometry) рд╡ैрджिрдХ рдЧрдгिрдд (Vedic Math), рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Arthashastra).

 

рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдФрд░ рдХрд▓ा (Language Literature, Art & Culture)

рд╕ंрд╕्рдХृрдд (Sanskrit), рдкाрд▓ी(Pali), рдк्рд░ाрдХृрдд (Prakrit), рдкाрдгिрдиि рд╡्рдпाрдХрд░рдг (Panini Grammar), рд╡ेрдж (Veda), рдЙрдкрдиिрд╖рдж (Upanishad), рдЪाрд░ рдЙрдкांрдЧ (Four Upangas), рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Bharat’s Natyashastra), рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (Drawing), рд╡ाрджрди (Playing Instruments), рджृрд╢्рдпрдоाрди рдХрд▓ा (Visual Art), рдиृрдд्рдпрдХрд▓ा (Dance), рд╣рд╕्рддрдХрд▓ा (Craft work), рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा (Sculpture).

 

рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा (Architecture)

рд╡ाрд╕्рддु рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Vastu Shastra), рдоंрджिрд░ рдЕрднिрдпांрдд्рд░िрдХी (Temple Engineering), рд╕ीрдв़ीрджाрд░ рдХुрдПँ (Step Wells), рдХिрд▓ा рдиिрд░्рдоाрдг (Fort Construction), рд╢рд╣рд░ी рдпोрдЬрдиा (Urban Planning)

рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी (Agriculture & Ecology)

рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी (Organic Farming), рдЬрд▓ рдЫाрдЬрди (Rainwater Harvesting), рдкंрдЪрдЧрд╡्рдп (Panchgavy).

 

рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рддрд░्рдХ

(Philosophy & Logic)

рди्рдпाрдп (Nyaya), рд╕ांрдЦ्рдп (Sankhya), рд╡ैрд╢ेрд╖िрдХ (Vaisheshika), рдоीрдоांрд╕ा/рдЬ्рдЮाрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Epistemology), рд╡ेрджांрдд рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा (Vedant School of thought), рдЬैрди рджрд░्рд╢рди (Jain Darshana), рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди (Buddha Darshana), рдЖрдЬीрд╡िрдХ рджрд░्рд╢рди (Ajivak Darshana), рдЪाрд╡ाрд░्рдХ рджрд░्рд╢рди (Chavark Darshana), рджिрдЧ्рдиाрдЧ (Dignag)


рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХिрд╕ी рднी рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдпा рдЧрддिрд╡िрдзि рдХो рдХрд░рддे рд╡рдХ्рдд рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рдоूрд▓рднूрдд рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдиреЫрд░ рджेрддी рд╣ै-1. рдкрд░рдо्рдкрд░ा 2. рджृрд╖्рдЯि 3. рд▓ौрдХिрдХ-рдк्рд░рдпोрдЬрди।

1.рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдзрд░ोрд╣рд░ рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдоाрдирдиा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рджिрдпों рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдЬ्рдЮाрди, рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдзि рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдЕрдЦंрдб рднाрд░рдд рдХी рдЕрдЦंрдб рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै।

2.рджृрд╖्рдЯि: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ैं рдЬो рдЗрд╕ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो 'рднाрд░рддीрдп' рдмрдиाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рдд рдХी рдЙрднрд░рддी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдХрд░, рд╣рдо рдРрд╕े рд╕рдордЧ्рд░ рд╕рдоाрдзाрди рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рдХिрд╕ी рднी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рд╣ैं।

3.рд▓ौрдХिрдХ-рдк्рд░рдпोрдЬрди: рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЙрднрд░рддी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХो рдЬрдЧ рдЬाрд╣िрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी реЫрд░ूрд░рддों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдаोрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै।

            рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрдЪрд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдирд╡ोрди्рдоेрд╖рдХों рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020

                   рднाрд░рдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░рди्рдеों, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдн्рдпрддा, рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖ाрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпे рд╕ाрд░ी рдЪीрдЬें рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдордЭ, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рддीрдпрддा рдХेрд╡рд▓ рд╢рдм्рдж рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдШрдиिрд╖्рдарддा рд╕े рдЬुрдбे рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрди्рдирддि, рддрдеा рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдорд╣ाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЗрд╕ рдЧрд╣рди рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░ рдЧुрд░ुрдХुрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд░ूрдкों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рднाрд░рдд рдХे рдиाрд▓ंрджा, рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा, рдиिрдХ्рд░рдорд╢िрд▓ा, рдЙрдЬ्рдЬैрдиी, рдХाрд╢ी, рд╡рд▓्рд▓рднी рдЖрджि рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕े рдЖрдЧे рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рднी рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпे рд╣ैं। рдбॉ. рд╡рд╕ंрдд рд╢िंрджे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी’ рдоें рдмрддाрддे рд╣ैं- “рдЬрдм рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд▓ोрдЧों рдХे рдЖрдЧрдорди рд╕े рдкрд╣рд▓े рджेрд╢ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рддрдм рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рджुрдиिрдпा рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдордЬрдмूрдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी।”1 рдЧाрд░्рдЧी, рдЕрдкाрд▓ा, рдЛрддंрднрд░ा, рдоैрдд्рд░िрдпा рд▓ोрдкाрдоुрдж्рд░ा рдЖрджि рд╡िрджुрд╖ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рднी рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрдкрдиा рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдмुрдж्рдз, рдЪрд░рдХ, рдХाрдд्рдпाрдпрди, рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ, рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп, рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рд╡рд░ाрд╣рдоिрд╣िрд░, рдХрдгाрдж рдЖрджि рдиे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдмुрдж्рдзि рд╕े рдЗрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рднाрд░рдд рднूрдоि рдХो рдзрди्рдп рдХिрдпा рд╣ै।

                  рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдиाрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╕рддрдд, рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдПрд╡ं рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬो рд╕ंрдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЕрдиाрджि рдХाрд▓ рд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд░рд╣े рдФрд░ рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдоें рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдкूрдЬा рд╢рд░्рдоा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдоें рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं рдЬो рдЕрдиुрднрд╡, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдХрдаोрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдоाрди्рдпрддा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд▓ाрдиे рдХी рдЗрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдиे рд╣рдоाрд░ी, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдХрд▓ा, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдХाрдиूрди, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдПрдХ рдРрд╕ी рдХрдЪ्рдЪी рд╕реЬрдХ рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдкрдд्рдерд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕्рдеाрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ рднी рдмрдиाрддी рд╣ै।”2 рднाрд░рдд рдХी рдЗрд╕ рдорд╣ाрди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдиे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдЦंрдбрддा, рд╡िрдирдо्рд░рддा, рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЖрдкрд╕ी рдк्рд░ेрдо- рд╕рдо्рдоाрди рдЬैрд╕े рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा। рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдиे рд╡िрд╢ाрд▓ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा। рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ोрдЪ рдХी рдХрдИ рд╕ीрдоाрдПँ рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЬ्рдЮाрди рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХी рдПрдХ рд╣ी рдзाрд░ा рдХा рдЬрд╢्рди рдордиाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдо рд╕рдм рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ рдзाрд░ा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЬो рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै, рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдХो рджрдмाрдиे рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЗрддрдиे рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рд╣рдо рдЕрдкрдиे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╕рдорди्рд╡рдп-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा рд╕े рдХोрд╕ों рджूрд░ рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЬाрдирдиा, рд╕рдордЭрдиा, рдлैрд▓ाрдиा рдФрд░ рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕्рдеाрди рджेрдиे рд╕े рд╣рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ेрдЧा। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдХे рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЦреЬा рдХрд░ рдкाрдПँ рддो рднाрд░рдд рдХो рд╡िрд╢्рд╡рдЧुрд░ु рдмрдирдиे рд╕े рдХोрдИ рдирд╣ीं рд░ोрдХ рд╕рдХрддा рд╣ै।

                рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рднाрд░рдд рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░ेрдЧी। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдФрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдХे рдпрд╣ рдиीрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рдмрд╣ुрд▓рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдЧी рдЬो рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рд╡िрд╡िрдзрддा рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рд╣िрддों рдФрд░ рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдкрд░ рдПрдХ рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрдПрдЧा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЙрди рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдЬाрдирдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдоिрд▓ेрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдпрд╣ рд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдпूрдЬी рдпा рдкीрдЬी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд▓ेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХा рдХрдо рд╕े рдХрдо рдкрдЪाрд╕ рдк्рд░рддिрд╢рдд рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдХोрдИ рднी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд░ाрдЬ्рдпों/рдХेंрдж्рд░рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╢ों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдоूрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпाँ, рдХрд▓ाрдУं, рд╢िрд▓्рдк, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдЖрджि рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдоें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдПрдХीрдХрд░рдг, рд╕ंрдХाрдп рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдХрд▓ाрдХाрд░ों-рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧ, рднाрд░рддीрдп рд╡िрд░ाрд╕рдд рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд, рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдШрдЯрдХ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा, рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рджाрдпрд░ा, рдСрдирд▓ाрдЗрди/рдУрдбीрдПрд▓ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо, рднрд░्рддी, рдиिрдпрдоिрдд рд╕ंрдХाрдп рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрд╡рд╕рд░, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЬрдирднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рд╕ुрдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рд╣ोрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдкैрджा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी। рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдФрд░ рдкुрдирд╢्рдЪрд░्рдпा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд░ुрдЪि рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।

               рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоुрдж्рджों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЙрди рдоुрдж्рджों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдПрдЧी। рдпрд╣ рд╡िрднिрди्рди рд╣िрддрдзाрд░рдХों рдХे рдмीрдЪ рд╕рдоृрдж्рдз рд╡ рд╡िрд╡िрдз рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрдХाрд╕- рд╕рдордЭ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдЧी рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдХी рдорджрдж рд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЬीрд╡ंрддрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी। рдбॉ рджेрд╢рдмंрдзु рд▓िрдЦрддे рд╣ैं - “рдЖрдЬ рдХे рдЗрд╕ рднौрддिрдХрд╡ाрджी рдпुрдЧ рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдкुрдиः рдЗрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдУрд░ рдЖрдХृрд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдХ्рдпों рдХि рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╣ी рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рднी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╣ाрдиि рдкрд╣ुँрдЪाрдХрд░ рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднाрд░рддीрдп рдЛрд╖िрдпों рдХो рдХрджाрдкि рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд░рд╣ा।”3 рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдиे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдирд╡ीрди рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХेंрдж्рд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рднी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╣ै। рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдЕंрддःрд╡िрд╖рдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдзाрддु рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░ाрдЪीрди рдирдЧрд░ рдиिрдпोрдЬрди, рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрдЪ्рдЪ рдЕंрддः рд╡िрд╖рдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкрд░ рдЗंрдЯрд░्рдирд╢िрдк рдХो рдмреЭाрд╡ा рдФрд░ рд╕ंрдХाрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдкेрд╢рдХрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдиे рдЕрдкрдиे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рд╣ै рддрдеा рд▓ाрдЦों рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмрдиाрдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рднी рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрди.рдЖрд░.рдПрдл. рд╕े рднी рдЬोреЬा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдПрди.рдЖрд░.рдПрдл.  рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рдЕрдиुрджाрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдиिрдзि рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕िреЮाрд░िрд╢ рд╣ै। рдЕंрддрд░-рд╡िрд╖рдпрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рд╢ीрд░्рд╖ рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ी рдкрд░िрдХрд▓्рдкों/ рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╣ै। рднाрд░рдд-рдХेंрдж्рд░िрдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж् рдЬैрд╕े рдиिрдХाрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдХो рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдПँ рдкрд░्рдпрдЯрди рдЬैрд╕ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। ‘рдПрдХ рднाрд░рдд рд╢्рд░ेрд╖्рда рднाрд░рдд’ рдкрд╣рд▓ рдХे рддрд╣рдд, рд╕ौ рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЬाрдПрдЧी, рдЬрд╣ां рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рдЗрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдХрд▓ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬ्рдЮाрди, рд╢ोрдз рд╡ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдП рдЬाрдПंрдЧे। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░рднाрдЧ 2047 рддрдХ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрдЬрди рдФрд░ рдоिрд╢рди рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ै। рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░ूрдкрд░ेрдЦा рддैрдпाрд░ рд╣ै рддाрдХि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬ्рдЮाрди рднंрдбाрд░ рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаाрдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдоुрдарднेрдб़ рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рднी рдмрдв़ाрд╡ा рдФрд░ рд╕рдорд░्рдерди рдоिрд▓ рд╕рдХेрдЧा। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдХे рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЬीрд╡ंрдд рдФрд░ рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиा рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХा рдз्рдпेрдп рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рдЗрд╕ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि  рдХे рдЬрд░िрдП рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬ्рдЮाрди, рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP)2020, рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХा рд╢्рд░ी рдЧрдгेрд╢ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдпрд╣ рд░ूрдкрд░ेрдЦा рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдПрдХीрдХृрдд рд░рдгрдиीрддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпुрд╡ाрдУं рд╡ рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХो рдХौрд╢рд▓ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдоें рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиे рд╕े рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рднूрдоिрдХा рдХो рдирдХाрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी реЫрд░ूрд░рддों рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рдПрдХ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рднाрд╡рдиा, рдорди рдоें рд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рддрдиाрд╡ рдк्рд░рдмंрдзрди рдЖрджि рдХो рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрднिрди्рди рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╡िрдХाрд╕ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдХाрдордиा рдХрд░рддी рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рд▓ाрдХрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдиिрд╣िрдд рдЬ्рдЮाрди рдХो рдирд╡ीрди рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдоें рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧ्рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 5+3+3+4 рдХे рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХो рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ, рдиैрддिрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддी рд╣ै। рдпрджि рдпрд╣ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХा рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╕рдлрд▓ рд╡ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рд░ुрдк рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рдд рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рдирдП рдЖрдпाрдо рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╢ाрд▓ рднंрдбाрд░ рд╣ै рд╡рд╣ рдирдП рдЖрд▓ोрдХ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрдЧ्рд░рдгी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧ्рд░рд╣ी рд╣ोрдЧा।

рд╕ंрджрд░्рдн:
1. рд╢िंрджे рдбॉ. рд╡рд╕ंрдд, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी, рднीрд╖्рдо рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкुрдгे, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2022, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 4.

рдЪрдв़ाрд╡ рдЙрддाрд░: рдоीрдиाрдХ्рд╖ी рдоोрд╣рди

рдоीрдиाрдХ्рд╖ी рдоोрд╣рди
рдоैं рдПрдХ рдкेंрдЯिंрдЧ рд╣ूँ
рд░ंрдЧ рдоें рдзुрд▓ी
рдПрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХी рдХृрддि
рдпूँ рд╣ी рдХाрдЧ़рдЬ़ों рдХे рдвेрд░ рдкрд░ рд▓िрдкрдЯी рдкрдб़ी рдеी
рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╕्рдиेрд╣ी рд╣ाрдеों рдиे рдоुрдЭे рдЙрдаा рд▓िрдпा
рд╕рдЬाрдпा рд╕ंрд╡ाрд░ा
рдлिрд░ рдк्рдпाрд░ рд╕े рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рд╕рдЬाрдпा
рд▓ोрдЧों рд╕े рдоेрд░ा рдмрдЦाрди рдХिрдпा
рд╕рдордп рдмीрддрддा рдЧрдпा
рдоेрд░ी рдорд╣िрдоा рдмреЭрддी рдЧрдпी
рдЕрдЪाрдирдХ рдЙрди рд╕्рдиेрд╣ी рд╣ाрдеों рдХो
рдЙрд╕рдХे рдХृрддिрдзाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдкाрд╕ рдмुрд▓ा рд▓िрдпा
рдоुрдЭे рдПрдХ рдЕрдирдЬाрди рд╕ूрдиे рдкрди рдоें рдЫोрдб़ рдХрд░
рдлिрд░ рдПрдХ рджिрди рдоै рднी рдЙрддाрд░ рд▓ी рдЧрдИ рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╕े
рдЖрдЬ рдоै рдЬा рд░рд╣ी рд╣ूँ
рдЙрд╕ рдШрд░ рд╕े рдЬिрд╕рдиे рдоुрдЭे рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рдоाрди рджिрдпा
рдХाрдЧ़рдЬ़ों рдХे рдвेрд░ рдоें рд▓िрдкрдЯी
рдЕрдиाрде рдмेрдиाрдо
рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЦ़्рдпाрд▓ों рдоें рдЦोрдИ
рдЬीрд╡рди рдХा рдЪрдв़ाрд╡ рдЙрддाрд░ рджेрдЦрддी рд░рд╣ी!


рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2020

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 5, рдЕंрдХ 7, рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2020

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рдЕрд╣рдж 'рдк्рд░рдХाрд╢'

рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░

рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा / реЮोрдЯो реЮीрдЪрд░

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн



Ps-Fs :: Sunil Sharma
Paco's Atlas And Other Poems
By John Thieme
India as an IT Superpower
Anurag Sharma
рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ :: рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ :: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп
Basic Hindi 2 Workbook :: Sonia Taneja
She Spoke in Tongues :: Coming soon
Women, Nurturing Outlook and Ecology

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

2021, рдирдпे рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрд╢ा рдиूрддрди

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдкाрдардХ рднрд▓े рдЕрдирдкреЭ рд╣ो рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдкреЭा рд╣ोрдиा рдЕрдЪ्рдЫी рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рд╣ै

рдЕрдкрдиे рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдХрдерди рдХो рдЬрдм рдоैंрдиे рдЧूрдЧрд▓ рдЯ्рд░ांрд╕рд▓ेрдЯ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░рдХे рд╡ाрдкрд╕ рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдХिрдпा рддो рдиिрдо्рди рдкрд░िрдгाрдо рдоिрд▓ा - 
рднрд▓े рд╣ी рдкाрдардХ рдЕрдирдкрдв़ рд╣ो, рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдкрдв़рдиा рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдХिрддाрдм рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै

рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд╕ॉреЮ्рдЯ рдХे рдмिंрдЧ рдЯ्рд░ांрд╕рд▓ेрдЯ рдиे рдиिрдо्рди рдкрд░िрдгाрдо рджिрдпा -
рдЕрдирдкрдв़ рд░рд╣े рдкाрдардХ рдХो рдкрдв़рдиा рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдХिрддाрдм рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рд╣ै।

рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े, рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд▓िрдпे рд╣рдоें рдоिрд▓ी рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдкреЭрдХрд░ рдРрд╕े рд╣ी рдорд╢ीрдиी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрджि рд╣िंрджी рдХे рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдЖрдЪाрд░्рдп рдФрд░ рдк्рд░рд╡рдХ्рддा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢рдм्рдж рдХो рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рддो рдпрд╣ рднाрд╖ा рдХे рд▓िрдпे рд╢рд░्рдо рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣рдоें рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдХे рдЪाрд▓-рдЪрд▓рди рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╕ुрдЪाрд░ु рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдпे рдЙрд╕рдХी рд╢ैрд▓ी рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдкрдХреЬ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдирдпे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрддु рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдердо рджिрди рд╕े рд╣ी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рд╣рдоाрд░ी рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рд╡े 'рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди', рд╡ 'рдХृрдкрдпा рд╕рд╣ी рд▓िрдЦें' рдЬैрд╕े рдЖрд▓ेрдЦ рдПрдХ рдмाрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдкреЭें, рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░ूрдк рдоें рдХिрдпे рдЧрдпे рд╕рдо्рдкाрджрди рдкрд░ рднी реЪौрд░ реЮрд░рдоाрдПँ рдФрд░ рд╡рд╣ी рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рдмाрд░-рдмाрд░ рджोрд╣рд░ाрдиे рд╕े рдмрдЪें। 

рд▓рдЦрдирдК рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦिрдХा рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкреЭрдиे рдкрд░ рдоुрдЭे рд╣рд░ рдмाрд░ рди рдХेрд╡рд▓ рдЦोрдпी рд╣ुрдИ рдЕрд╕рд▓ी рд╣िंрджी рд╡ाрдкрд╕ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдирдпा (рдпा рдЫिрдкा рд╣ुрдЖ) рд╢рдм्рдж рднी рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ेрддु рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХी рддрд░рд╣ рдЬрдм рд╣рдордиे рд╣िंрджी рдоें рднी 'рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦрдХ' (Author of the Month) рд╕्рддрдо्рдн рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рддो рдорди рдоें рдкрд╣рд▓ा рдиाрдо рдЙрдирдХा рд╣ी рдЖрдпा।  рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рд╣िंрджी рд╕ेрддु рдХे рдЕрди्рдп рд╕्рддрдо्рднों рдХी рддрд░рд╣ рдпрд╣ рд╕्рддрдо्рдн рднी рдЕрдиिрдпрдоिрдд рд░рд╣े рд▓ेрдХिрди рдЖрд░рдо्рдн рди рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ рджेрдиा рд╣ै - 

рдмाрдд рддो рдЖрдкрдХी рд╕рд╣ी рд╣ै рдпрд╣ рдеोреЬा, рдХрд░рдиे рд╕े рд╕рдм рдирд╣ीं рд╣ोрддा
рдлिрд░ рднी рдЗрддрдиा рддो рдоैं рдХрд╣ूंрдЧा рд╣ी, рдХुрдЫ рди рдХрд░рдиे рд╕े рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ोрддा।

рдбॉ. рд╡िрд╢ाрд▓ рдЗंрдЧोрд▓े рдХी рдХрд▓ा рд╕े рд╣рдо рдоें рд╕े рдХрдИ рдкूрд░्рд╡-рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं, рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЙрдирдХी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХे рдХुрдЫ рдирдоूрдиे рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкрд╣рд▓े рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ. рд╕ुрдзेрд╢ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдкреЭрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рддो рдЙрд╕ рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдХृрддि рдкрд░ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рд▓िрдЦрдХрд░ рдЙрдирдХे рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХे рд▓िрдпे рднेрдЬी। рдкреЭрдХрд░ рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рдеा рдХि рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ेрддु рдоें рд╣ी рдЖрдиा рдЪाрд╣िрдпे, рд╕ो рд░ंрдЧ-рдмेрд░ंрдЧ рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ा рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ рд░рдоेрд╢ рдЬोрд╢ी рдЬी рдХा рдПрдХ рдХрдЯाрдХ्рд╖ рднी рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рд╣ै। рд░ाрдо рдиिрд╡ाрд╕ рдмाँрдпрд▓ा рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЖрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рднी рдкреЭी рд╣ैं, рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЙрдирдХी рдХрд░ोрдиा-рдХाрд▓ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╡ рджोрд╣े рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं।

рдХрд░ोрдиा рдХे рдЯीрдХे рдХो рдЕрдоेрд░िрдХी рднोрдЬрди рд╡ рдФрд╖рдзि рдк्рд░рд╢ाрд╕рди (рдПреЮрдбीрдП) рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдоिрд▓рдиे рдХे рд╕ाрде рдХрд░ोрдиा рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдПрдХ рдирдпा рдЕрдз्рдпाрдп рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдХрд░ोрдиा рдХा рдПрдХ рдФрд░ рд░ूрдк рднी рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 2020 рдмीрдд рдЧрдпा, рдХрд░ोрдиा рдиे рд╕ंрд╕ाрд░ рднрд░ рдоें рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░ाрдг рд▓िрдпे। рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдЬрдЧрдд рдиे рднी рдЕрдиेрдХ рд╡िрднूрддिрдпों рдХो рдЦोрдпा рд╣ै। рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ी рдк्рд░ो. рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдЖрджेрд╢ (рдХैрдиैрдбा)рдоंрдЧрд▓ेрд╢ рдбрдмрд░ाрд▓ (рднाрд░рдд), рдЕрд╣рдж рдк्рд░рдХाрд╢ (рднाрд░рдд), рд╣рд░ि рдмिंрджрд▓ (рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп), рдХुрдЫ рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं, рдЬो рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд╣рдорд╕े рд╡िрджा рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि।

рдЗрдХ рдФрд░ рд╕ाрд▓ рдЧुреЫрд░ा рдмрд▓ा рдЯрд▓ी рдпाрд░ों
рдЬिрддрдиा рдХрдЯ рдЬाрдпे, рдмрдмाрд▓ рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै ...

рдПрдХ рдирдпा рдоाрд╕, рдПрдХ рдирдпा рд╡рд░्рд╖, рдЖрд╢ा рдХी рдирд╡-рдХिрд░рдг рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ो, рдЗрд╕ी рдоंрдЧрд▓рдХाрдордиा рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдирдпा рдЕंрдХ рдЖрдкрдХे рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЖрд╢ा рд╣ै рдХрдеा, рдХрд╡िрддा, рд╡्рдпंрдЧ्рдп, рдХрдЯाрдХ्рд╖, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рд╢ोрдзрдкрдд्рд░, рдЖрд▓ेрдЦ, рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрджि рд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдпрд╣ рдЕंрдХ рдЖрдкрдХो рдкрд╕ंрдж рдЖрдпेрдЧा।

рдирдпे рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрд╢ा рдиूрддрди
рдЖрд╢ाрди्рд╡िрдд рд╣ै рд╕ाрд░ा рдЪिंрддрди
рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рднрд░े рд╕рдмрдХे рддрди-рдорди॥
рд╢ीрддрдЛрддु рдоें рдкाрд╡рдХ рдкाрд╡рди
рдЬीрд╡рди рдж्рд╡ेрд╖рдоुрдХ्рдд рдордирднाрд╡рди
рдк्рд░ेрдо рдХा рдиिрд╕-рджिрди рдмрд░рд╕े рд╕ाрд╡рди॥

рдирд╡рд╡рд░्рд╖ 2021 рдХी рд╢ुрднрдХाрдордиाрдУं рд╕рд╣िрдд,





рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
31 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2020 ✍️


рдХाрд╡्рдп: рд░ाрдо рдиिрд╡ाрд╕ рдмाँрдпрд▓ा

рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдкोрдд, рд╡рд▓рд╕ुрд░ा
рд░ाрдо рдиिрд╡ाрд╕ рдмाँрдпрд▓ा
1. рд╡рд╣ рд╣ी рдорд░рддा рд╣ै

рдорд░рддा рд╡рд╣ рд╣ी рд╣ै
рд╣ाँ
рд╡рд╣ рд╣ी рдорд░рддा рд╣ै

рдмिрд▓्рдбिंрдЧ рдЧिрд░े рддो 
рдЖрд╕рдоाँ рдЭрд░े рддो 

рдЕрдХाрд▓ рдЖрдпे рддो 
рдмाрдв़ рдЦाрдпे рддो 

рдмीрдоाрд░ рдкрдб़े рддो 
рднूрдЦ рдЕрдб़े рддो 

рдорд╣ँрдЧाрдИ рдоाрд░े рддो 
рдиिрдпрддि рджुрдд्рдХाрд░े рддो 

рдЧрдЯрд░ рдзँрд╕े рддो 
рджрдмंрдЧ рдбрд╕े рддो 

рдЧ़рд░ीрдмी рдоाрд░े рддो 
рдоाрд▓िрдХ рдкुрдХाрд░े рддो 

рдорд░рддा рддो рд╡рд╣ рд╣ी рд╣ै

рдЦेрдд рдЬोрддे рддो 
рдордХाрди рдкोрддे рддो 

рдоिрд▓ рдХे рдЪрдХ्рдХे рдоें
рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ рдХे рд░ुрдХ्рдХे рдоें

рд╕рдб़рдХ рдмрдиे рддो 
рддрдо्рдмू рддрдиे рддो 

рдЖреЭрдд рдЪрдв़े рддो 
рдоंрдбी рдмрдв़े рддो 

рдЪूрд▓्рд╣ा рдЬрд▓े рддो 
рдиेрдХी рдЪрд▓े рддो 

реЫुрдмाँ рдЦोрд▓े рддो 
рдЖрди рддोрд▓े рддो 

рдорд░рддा рддो рд╡рд╣ी рд╣ै
рд╣ाँ!
рд╡рд╣ рд╣ी рдорд░рддा рд╣ै।
***


2. рдоैं рдШोрд░ рд▓рдб़ूँрдЧा 

рдоैं рдЬीрд╡рдЯ, рдоैं рдЬ़ोрд░ рдХрд░ूँрдЧा, рдоैं рдШोрд░ рд▓рдб़ूँрдЧा

рдоैं рдЬीрд╡рдЯ, рдоैं рдЬ़ोрд░ рдХрд░ूँрдЧा, рдоैं рдШोрд░ рд▓рдб़ूँрдЧा 
рдХोрд░ोрдиा рдХे рдЗрд╕ рдЧрдв़ рд╕े, рдоैं рдмेрдаोрд░ рдЕрдб़ूँрдЧा।

рдмिрдЬрд▓ी рдХी рд▓ोрд░ी рд╕ुрди, рд▓े рддूрдл़ाрдиों рдХी рдШुрдЯ्рдЯी 
рдЭंрдЭाрдУं рдоें рдЭूрд▓ा, рдФ’ рд╕ेрдЬ़ рд╕рдЬाрдИ рдоिрдЯ्рдЯी 
рдЦुрд░рдкी рд╕े рдиाрд▓ рдХрдЯी, рддрд╕рд▓े рдиे рдЭूрд▓ рдЭुрд▓ाрдИ 
рдЕрдкрдиे рдкैрд░ों рдЖрдк рдЦрдб़ा рд╣ूँ, рд▓े, рд▓े рдЕँрдЧрдб़ाрдИ 
рдорд░ рдХрд░ рд╣ी рдЬीрдпा рд╣ूँ, рдХ्рдпों рддुрдЭ рд╕े рдпाрд░ рдбрд░ूँрдЧा।

рдмैрд▓ों рдХे рднी рд╕ाрде рдЬुрддा, рдкैрдаा рдордЧрди рдЧрдЯрд░ рдоें 
рджेрдЦ! рдкрд╣ाрдб़ рдкрд╕ीрдиे рд╕े рд╣िрд▓рддा рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें
рдХрд▓ рдкुрд░рдЬों рдоें рдиिрдд рдкिрд▓ рдХрд░ рдоौрдд рд╕рджा рд╕िрд░ рд░ाрдЦी
рд▓ाрд╢ рдоिрд░ी рдоेрд░े рдХाँрдзों рдкे, рдЕрд░рдеी рдмैрд╢ाрдЦी 
рдпрдо рд░рдЦрддा рд░ोрдЬ़ рд╕िрд░ाрдиे, рддेрд░ी рд▓ाрдЬ़ рдзрд░ूँрдЧा?

рдЫाрд▓े рддो рдкैрд░ों рдХे рдЕрд▓рддा, рд╕рдб़рдХ рд░िрдЭाрдиे рдХो 
рднूрдЦ рд╣рдоाрд░ी рд╕рд╣рдЪрд░, рдиिрд╕ рджिрди рд╕ाрде рдиिрднाрдиे рдХो 
рддрдкрддा рд╕ूрд░рдЬ рдирдЬ़рд░ рдЙрддाрд░े, рдзूрд╕рд░ рд░ाрдИ рд╕े 
рдоाрд░ рди рдкाрдпा рдЬिрд╕рдХो рдЬрдЧ, рдЕрдкрдиी рд╕рд░рдоाрдИ рд╕े 
рддू рддो рдкрд░рдЬीрд╡ी рддुрдЪ्рдЫ, рддुрдЭрд╕े рд░ोрдЬ़ рднिрдб़ूँрдЧा।

рдоैं рдЬीрд╡рдЯ, рдоैं рдЬ़ोрд░ рдХрд░ूँрдЧा, рдоैं рдШोрд░ рд▓рдб़ूँрдЧा 
рдХोрд░ोрдиा рдХे рдЗрд╕ рдЧрдв़ рд╕े, рдоैं рдмेрдаोрд░ рдЕрдб़ूँрдЧा।
***


3. рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 

рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 

рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें 
рд░рд╣рдиा рднी рдЪाрд╣िрдП। 

рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 

рд╕ाрдордиे рдХी рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рдЯंрдЧी рд╕्рдХ्рд░ीрди рд╕े 
рджिрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै 
рдкूрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдЕंрддाрдХ्рд╖рд░ी рдЦेрд▓рдиा 
рдХि
рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं, рдШрд░ рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрде 
рдЬिрд╕े 
рдл्рд▓ाрдИ рдУрд╡рд░ рд╡ाрд▓े 
рд╢ेрд▓्рдЯрд░ рд╣ोрдо рд╕े 
рджेрдЦрддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХрдИ рджिрдиों рд╕े 
рдХрдИ рдмे-рдкрд░िрд╡ाрд░िрдпों рдХे рд╕ाрде 

рдоैं рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ 
рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 
рдФрд░ 
рдЖрдкрдХा рддीрди рд╕ाрд▓ рдХा рдмрдЪ्рдЪा 
рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдкрд░ рджे рд░рд╣ा рд╣ै рдЬ्рдЮाрди -
'рдХैрд╕े рд░рд╣рдиा рд╣ै рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें '
рдЬिрд╕े рджेрдЦ 
рдЕрдиाрдпाрд╕ рдмिрд▓рдмिрд▓ा рдЙрдарддा рд╣ै рдеैрд▓े рдоें рд╕े 
рджрдмा рдкрдб़ा 
рдмрдмрд▓ू рдХे рд▓िрдП рдЦ़рд░ीрджा рдЭुрдирдЭुрдиा 

рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें 
рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 
рдФрд░ рд░рд╣рдиा рднी рдЪाрд╣िрдП 

рдоैं рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ 

рдХि 
рд╕рдб़рдХ рдкрд░ рдЭाрдб़ू рд▓рдЧाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ृрдж्рдзा 
рддाрдб़рддी рд╣ै 
рдирдЧрд░рдкाрд▓िрдХा рдХे рдоुрдЦ्рдп рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ 
рддोрд░рдг рд╕ी рдЯंрдЧी рдЯी рд╡ी рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░ 
рдЖрдкрдХा рдЭाрдб़ू рдиिрдХाрд▓рддे рдХा рд╡ीрдбिрдпो 
рддो 
рдиिрд╢्рдЪрд▓ рд╕ीрдЦрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै 
рдЭाрдб़ू рд▓рдЧाрдиे рдоें 'рдЕрджाрдПँ'

рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 

рдЪूंрдХि рд░рд╣рдиा рднी рдЪाрд╣िрдП рдШрд░ рдоें 
рдФрд░ рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं рднी 

рдирддीрдЬрддрди 
рдЖрдЬ рдлिрд░ рджिрдЦा рдЖрдкрдХा рд╡ीрдбिрдпो 
рдХि 
рдЖрдкрдХो 
рд╣ाрд╕िрд▓ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै рдорд╣ाрд░рдд 
рдмीрд╡ी рдХी рдЪोрдЯी рдЧूँрдердиे рдоें 
рдЬो 
рдж्рд░рд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै
рдмрдЧрд▓ рд░рдЦी 
рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдХी рджрд╡ाрдЗрдпाँ। 

рдЖрдк рдШрд░ рдоें рд╣ैं 

рдЖрдкрдХे рдШрд░ рд╣ोрдиे рдХी рдЧрд╡ाрд╣ рд╣ै 
рдЯी рд╡ी рдХी рдЪिрдордиी рд╕े рдиिрдХрд▓рддी 
рдЖрдкрдХे рдмрдиाрдП 
рдирд╡ोрдв рд╡्рдпंрдЬрдиों рдХी рдорд╣рдХ 
рдЬो рдмрдв़ा рдХे рднोрдЧ-рд╡्рдпрдЧ्рд░рддा 
рдмрдиा рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрдЧ्рд░ 
рдХि
рддोрдб़ рдХे рд▓ाрдЗрди 
рдЭрдкрдЯ рд▓ूँ рдл़ूрдб рдкैрдХेрдЯ 

рдЖрдк рддो рдШрд░ рдоें рд╣ैं рдиा 
рдЖрдкрдХो рд╣ोрдиा рднी рдЪाрд╣िрдП 
рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें। 

рдоेрд░ा рдХ्рдпा? 
рдЬो рд░рд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं 
рдЙрди्рд╣ें рддो рд░рд╣рдиा рд╣ी рдЪाрд╣िрдП рдШрд░ рдоें 
рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдЕрдкрдиों рдХे рд╕ाрде 
рдХाрд▓ рд╕े рдмрдЪрдиे

рдХрд▓ рдХो рдмрдЪाрдиे।
***


4. рдмाрдХी рд╕рдм рдмрдЪा рд▓िрдП рдЧрдП 

рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें 
рдЬрдм рднी 
рдЬрд╣ाँ рднी 
рдЦрдб़े рдХिрдП рдЧрдП
рдЬिрддрдиे рднी 
рд╕ुрджृрдв рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрд▓े 

рдиींрд╡ рдоें рдЧреЭрдиे рд╕े рд╢िрдЦрд░ рддрдХ 
рдоेрд░े рд▓рд╣ू рдиे рд▓िрдкрдЯ рдХрд░ рдкрдд्рдерд░ों рд╕े 
рдЬोрдб़ी рджीрд╡ाрд░ 
рдФрд░ 
рдкрд╕ीрдиे рдХे рдкрд▓рд╕्рддрд░ рдиे рджी рдлौрд▓ाрджी 

рдХि 
рдмрдЪ рд╕рдХें, рдмрдЪा рд╕рдХें

рдХिрди्рддु 
рдЬрдм рднी 
рдмाрд░ी рдмрдЪрдиे рдХी рдЖрдИ 
рдЫोрдб़ рдХрд░ рдоुрдЭे 
рдмाрдХी рд╕рдм рдмрдЪा рд▓िрдП рдЧрдП। 
***


5. рддुрдо рдХाрд╣े рдХे рдХрд╡ि 

рдЬो рддुрдордиे рд▓िрдЦा –
рд╕рдЪ рдХो рд╕рдЪ 
рдн्рд░рдо рдХो рдн्рд░рдо 
рдк्рдпाрд░ рдХो рдк्рдпाрд░ 
рдкीрдб़ рдХो рдкीрдб़ 
рдЙрдЬрд▓े рдХो рдЙрдЬрд▓ा 
рдХाрд▓े рдХो рдХाрд▓ा 
рдФрд░ 
рдЬो 
рд╕рд╣рдЬ рдХो рд▓िрдЦा рд╕рд╣рдЬ 

рддो?

рдпे рддो 
рд╕рдм рдЬाрдирддे рднी рд╣ैं 
рдФрд░ рдоाрдирддे рднी рд╣ैं 
рдлिрд░ 
рддुрдордиे рдХ्рдпा рдирдпा рдХिрдпा?
рддुрдо рдХाрд╣े рдХे рдХрд╡ि? 

рдпрджि 
рддुрдо рдХрд╣рд▓рд╡ाрдиा рд╣ी рдЪाрд╣рддे рд╣ो 
рдХрд╡ि, рдорд╣ाрдХрд╡ि 
рддो 
рд▓िрдЦो 
рдЙрдж्рд╡ेрд▓рди, рдЙрди्рдоाрдж 
рдорд╣िрдоा, рдоुрдЧाрд▓рддे 
рдпा 
рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣рд╡ा-рд╣рд╡ाрдИ ...

рдорд╕рд▓рди –
рд░ाрдд рдХो 
рд╕ूрд░рдЬ рдХे рдкрд╣рд░े рдоें 
рдЬрдм 
рддुрдо рд╕ंрдЧीрдиों рдкрд░ 
рд╕рдкрдиे рд╕ँрдЬो рд░рд╣े рдеे 
рддрднी 
рд╕ाрдЧрд░ рдиे рддुрдо्рд╣ें рднाрд▓े рд╕े рд╕рд╣рд▓ाрдпा 
рдФрд░ 
рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдиींрдж рдиाрд░ाрдЬ।

рдирддीрдЬрди -
рддुрдордиे 
рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдЯेрдмрд▓ рдмिрдЫा 
рдзрд░ा рджрд░ाрдЬ़ рд╕े рдиिрдХाрд▓ 
рдкाрдиी рдкрд░ рдкीрдб़ рдЙрдЧाрдИ 
рддो 
рдЦ़рд▓ा рдЦрд▓рдмрд▓ाрдпा 
рдЖрд╕рдоाँ рджрд░рдХा 
рдордЫрд▓िрдпाँ рдЙрдб़ीं 
рдКँрдЯ рддैрд░рдиे рд▓рдЧे 
рднैंрд╕ рдиे рдЧाрдпा
рдмीрди рдиाрдЪी 
рдЧीрджрдб़ рджрд╣ाрдб़े 
рдордЪ्рдЫрд░ рдХुрд▓ांрдЪे।

рдлिрд░ рджेрдЦो 
рдкाрдардХों рдХा 
рдЕрддिрд░ेрдХ-рд░ंрдЬрди
рдФрд░ 
рдЙрдж्рд╡ेрд▓рди рд╡ाрд╣-рд╡ाрд╣ी 
рддुрдо्рд╣ें 
рдЙрдЫाрд▓ рджेрдЧी 
рдХाрд╡्рдп-рдХрд▓рдЧी рд╕े рднी рдКрдкрд░ 
рдХрд╡िрд░ाрдЬ рддрдХ।

рдирд╣ीं?

рддो рдХाрд╣े рдХे рдХрд╡ि।
***

рджोрд╣े 

рдзрди рд╕ुрдд рдЯीрд╡ी рдЭोंрдХрддा, рд╕рдм рдХोрд░ोрдиा рдЬ्рдЮाрди।
рдордЬ़рджूрд░ рд╕ुрддा рдвो рд░рд╣ी, рдирдпрди рдирдоी рдХी рдЦाрди॥ 

рдзрди рдкिрд╢ाрдЪ рдХी рдмाँрд╕ुрд░ी, рдмाрдЬे рдХाрд▓ рдЕрдХाрд▓।
рдпा рд░рдм! рдоुрдЭ рдордЬрджूрд░ рдХा, рд╕рдм рджिрди рд╣ाрд▓-рдоुрд╣ाрд▓॥

рдХौрди рдЕрдзिрдХ рдоुрдЭрд╕े рдмрддा, рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдХा рдЦ़ाрд╕।
рдЬो рд╡िрдкрдж рдкрд░рджेрд╕ рднрдЧे, рдпा рдЬो рдЖрд╡े рдкाрд╕॥

рдЖрдкрдж рд╡िрдкрджा рднाрдЧрддे, рд╡े рдЬрди рддो рдкрд░рджेрд╢।
рдоैं рдордЬ़рджूрд░ рд╡рддрди рдзुрд░ी, рдХैрд╕े рдЫोрдб़ूँ рджेрд╢॥

рдШрд░ рдкाрд╡рдг рдХी рднूрдЦ рдоें, рджिрди рджीрдЦे рдиा рд░ाрдд।
рдЖँрддों рддрдХ рдЫाрд▓े рдкрдб़े, рдкैрд░ों рдХी рдХ्рдпा рдЬाрдд॥

рдЬीрдиे рдХो рддो рдЬूрдЭ рд╣ै, рдорд░рдиे рдХो рд╣ै рдЫूрдЯ।
рд╡ाрджों рдХी рджाрд╡ाрдЧिрд░ी, рд░рд╣ी рдЬ़िंрджрдЧी рд▓ूрдЯ॥

рдЬ़िंрджा рднी рд▓ुрдЯрддे рд░рд╣े, рднूрдЦ рди рдкाрдИ рдЫूрдЯ।
рдорд░рдиे рдкрд░ рдордЬ़рдоा рд▓рдЧा, рд░рд╣े рдорджाрд░ी рд▓ूрдЯ॥

рдзाрдпे рдЬрди рд╣ी рдз्рдпाँрд╡рддे, рд░ाрд╕, рд╡िрд▓ाрд╕ी-рд░ाрдЧ।
‘рдЧ़ुрд░рдмрдд’ рдХो рддो рд╕ाрд▓рддी, рд╕рддрдд рдЬрдард░ рдХी рдЖрдЧ॥

рд░ाрдЬрдкрдеों рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣ी, рдордпुрд░ी рд░ेрд▓рдордкेрд▓। 
рджрдо्рдо рдордиुрдЬ рдХा рддोрдб़рддा, рдХोрд░ोрдиा рдХा рдЦेрд▓॥

рд░ाрдЬрдкрдеों рдХे рд╢ीрд╢ рдкрд░, рдкिрдХ рд╢ुрдХ рдЦेрд▓ें рдЦेрд▓।
рдХोрд░ोрдиा рдиे рдбाрд▓ рджी, рд╕рдм рдЬрди рдиाрдХ рдирдХेрд▓॥

рдЬीрд╡рдЯ рд╡िрдХрдЯ рдордЬूрд░ рдоैं, рднूрдЦ рдк्рдпाрд╕ рдХी рд╕ींрдЪ।
рдорд░рдиे рдХो рд╣ी рдЬी рд░рд╣ा, рдХाрд▓ рдЧाрд▓ рдоें рднींрдЪ॥

рджो рдХрд╡िрддाрдПँ: рджीрдкрдк्рд░िрдпा рдоिрд╢्рд░ा

рджीрдкрдк्рд░िрдпा рдоिрд╢्рд░ा
рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░/рдмी.рдПрдб
рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░: рд░ाँрдЪी/рд╕ी.рдмी.рдПрд╕.рд╕ी 10+2 рд╢िрдХ्рд╖िрдХा
рдк्рд░рдХाрд╢рди: рджो рд╕ाрдЭा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд, рдПрдХрд▓ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рдЕрдкूрд░्рд╡ рдЕрдиुрднूрддि' рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрдзीрди, рдпрджाрдХрджा рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।


рдкрдерд░ीрд▓ी рдбрдЧрд░ рд╣ै

рдиाрдЬुрдХ рдкाँрд╡ рддेрд░े рдФрд░ рдпे рдкрдерд░ीрд▓ी рдбрдЧрд░ рд╣ै
рдЪрд▓рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕ोрдЪ рд▓ो, рджूрд░ рдХा рд╕реЮрд░ рд╣ै

рдоिреЫाрдЬ рд╕рдорди्рджрд░ рдХा рд╣ै рдЬाрдиे рдХ्рдпों рдмिрдЧреЬा,
рддूрдлाрдиी рд▓рд╣рд░ों рдХी рдорд░्рдЬी рдкрд░ рдЖрдЬ рд╢рд╣рд░ рд╣ै

рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдоिрд▓े рдоंрдЬिрд▓ рдпा рдоौрдд рдоुрдЭрдХो
рднूрдЦ-рдк्рдпाрд╕, рдзूрдк-рдоौрд╕рдо, рд╕рдм рдмेрдЕрд╕рд░ рд╣ै

рд╢ूрди्рдп рдоें рд╕िрдордЯा рд╕рдордЭ рдХा рджाрдпрд░ा, рд╣ै рдмрджрд╣рд╡ाрд╕ी
рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ूँ рд░ाрдд рджिрди,рдХрд╣ीं рдаौрд░ рдиा рдард╣рд░ рд╣ै

рдЭेрд▓ рд░рд╣ा рдеा рдЗрдХ рдЕрднिрд╢ाрдк рдЧрд░ीрдмी рдХा
рдЕрдм рдЙрд╕ рдкрд░ рдмрд░рдкा рдХोрд░ोрдиा рдХा рдХрд╣рд░ рд╣ै

рдмрдирддे-рдлूрдЯрддे рд╣ैं рдлрдлोрд▓े рджिрд▓ рдФрд░ рдкाँрд╡ рдХे
рджрдпा рдХे рдиाрдо рдкрд░, рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдЬрд╣рд░ рд╣ै

рдХ्рд░ुрдж्рдз рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдп рдкрд░,рд▓реЬ рд░рд╣ा рд╕ाँрд╕-рд╕ाँрд╕,
рдоृрдд्рдпु рджिрдЦрд▓ा рд░рд╣ा рддांрдбрд╡, рд╣рд░ рдкрд╣рд░ рд╣ै

рд╕्рд╡ाрд░्рде рдЖрдЧे, рдоाрдирд╡рддा рд░рд╣ी рдкीрдЫे рдЦреЬी,
рдЕрдЬाрдиा-рд╢рд╣рд░, рдоैं рдЕрдХेрд▓ा, рдмेрдЧाрдиी рдирдЬрд░ рд╣ै
***


рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं

рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдпाрдЪрдиा рд╕ुрди
рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдХрд░
рдЕрдЧрд░ рд╡ाрджा рдХрд░ूँ
рди рдмिрдЫреЬрдиे рдХी
рддो рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं
рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд╣ोрдЧी
рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЬрдЦ्рдоों рдХो
рдЬो рдоैं рд▓рдЧाрдКँ рдорд░рд╣рдо
рдФрд░ рд╕рд╣ाрд░ा рджूँ,
рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓реЬрдЦреЬाрддे рдХрджрдоों рдХो
рддो рдпрд╣ рднी рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं
рд╣рдорджрд░्рджी рд╣ोрдЧी
рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЪेрд╣рд░ा рдкрд╕ंрдж рдЖрдиा
рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдмाрддों рдХा рд╣ृрджрдп рдЫूрдиा
рдк्рд░ेрдо рдХрд╣ाँ?
рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╣ी рддो рд╣ै
рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкांрдбिрдд्рдп рдкрд░ рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрдиा
рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЕрджाрдУं рдХा рдХाрдпрд▓ рд╣ोрдиा
рдпे рднी рддो рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं
рдоाрдирд╡ рдорди рдХी рдпे рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╣ैं
рд╢्рд░рдж्рдзा -рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рднी рддो рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं,
рдЙрдкाрд╕рдиा -рдЖрд░ाрдзрдиा рднी рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं,
рдк्рд░ेрдо... рд╕्рд░ोрдд рд╣ै,
рдЕрдиाрдпाрд╕ рдлूрдЯ рдХрд░ рдмрд╣ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै
рд░ूрдк-рдХुрд░ूрдк, рдЕрдЪ्рдЫा-рдмुрд░ा,рд▓ाрдн-рд╣ाрдиि рд╕ोрдЪрдиा рдирд╣ीं рдЬाрдирддा
рдк्рд░ेрдо рддेрдЬ рд╣ै, рдЖँрдЦों рдоें рдЙрддрд░ рдЖрддा рд╣ै
рдк्рд░ेрдо рддрдбिрдд рд╕ा, рд╣ृрджрдп рдкрд▓ рдоें рддреЬрдкाрддा рд╣ै
рдк्рд░ेрдо рдЗрдХ рдЙрдмрдЯрди рд╣ै, рддрди рдорди рдиिрдЦрд░ рдЬाрддा рд╣ै
рдк्рд░ेрдо рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп рд╕ा, рддाрдЬ рдЫोреЬ рдЬाрддा рд╣ै
рдк्рд░ेрдо рдкाрд╡рди рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХोрдИ
рдорд╣рдмूрдм рдХे рдХрджрдоों рдкрд░ рдЯूрдЯ рдХрд░
рдкंрдЦुреЬी рд╕ा рдмिрдЦрд░ рдЬाрддा рд╣ै
рдк्рд░ेрдо рддो рдмрд╕ рдк्рд░ेрдо рд╣ै... 
рдЬिрддрдиा рд▓ुрдЯाрдУ рдФрд░ рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै!

рдХрд╡िрддा: рдмोрд▓рддी рдХрд╣ाрдиी

рдХुрди्рджрди рдХुрдоाрд░ рдмрд╣рд░рджाрд░
рдХुрди्рджрди рдХुрдоाрд░ рдмрд╣рд░рджाрд░

рдмрдирдордирдЦी рдмрд╕ рд╕्рдЯैंрдб рд╡ाрд░्рдб # 3, рдкोрд╕्рдЯ рд╡ рдеाрдиा рдмрдирдордирдЦी, рдЬिрд▓ा рдкूрд░्рдгिрдпां, (рдмिрд╣ाрд░), рдкिрди-854202


рдЦ्рд╡ाрдмों рдХा рджрд░िрдпा,
рд╕рдоंрджрд░ рд╕ी рдЬрд╡ाрдиी।
рдЫोрдЯी-рд╕ी рдЙрдорд░ рдоें,
рдпрд╣ рдХैрд╕ी рдХрд╣ाрдиी?

рдЬिрд╕े рдзूрдк рд╕े рд╕्рдиेрд╣,
рдЯрдкрдХे рдЫрдд рд╕े рдкाрдиी।
рдмрдпाँ рдХрд░рддी рдоेрд╣рдирдд,
рдпे рд╢िрдХрди рдХी рдиिрд╢ाрдиी।

рд╣ाрдп рд░े! рдХिрд╕्рдордд,
рддेрд░ी рдХैрд╕ी рдордирдоाрдиी?
рднूрдЦ рдФрд░ рдмीрдоाрд░ी,
рдмрдв़ाрддी рдкрд░ेрд╢ाрдиी।

рджेрд╢ рдХा рдХोрд╣िрдиूрд░,
рд▓рдЧाрддा рд╣ै рд╕ाрдиी।
рд░ंрдЬिрдд рдХोрдпрд▓ा,
рд╢ाрд╕рдХ рдЦ़ाрдирджाрдиी।

рд▓рдмों рдкрд░ рдоुрд╕्рдХाрди,
рд╕рдмрдХी рд╣ै рдЬ़рдмाрдиी।
рдЬрдЦ्рдо़ों рд╕े рднрд░ा рдЙрд░,
рджिрд▓ рд╣ै рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी।

рд▓ाрдЦों рдмेрдмрд╕ рдмрдЪ्рдЪों рдХी,
рд╣ै рджрд░्рдж рднрд░ी рдЬ़िрди्рджрдЧाрдиी।  
рдЪीрдЦ़рддी рд╣ै рдХрд▓рдо,
рдмोрд▓рддी рд╣ै рдХрд╣ाрдиी॥
***


рдХाрд╡्рдп: рдПрдо рдЬोрд╢ी рд╣िрдоाрдиी

рдПрдо рдЬोрд╢ी рд╣िрдоाрдиी
рдЧाँрд╡ рдХी рд▓рдб़рдХी

рдЧाँрд╡ рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рдоें
рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдзंрд╕ рдЧрдпा рд╣ै рдХि
рд╢рд╣рд░ рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рднी
рдЙрд╕े рдХрднीे рдЕрдкрдиे рдЕंрдзेрд░े рдЧाँрд╡ рд╕े
рдиिрдХाрд▓ рдирд╣ीं рдкाрдИ рд╣ै
рд╡рд╣ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓рдб़рдХी рдмрдб़ी
рдмेрдврдм рд╕ी рд╣ै
рдЦाрддी рд╣ै рд╢рд╣рд░ рдХा
рдУрдв़рддी рд╣ै рд╢рд╣рд░ рдХो
рдлिрд░ рднी рдЧाрддी рд╣ै
рдЧाँрд╡ рдХो
рдЙрд╕рдХे рдЧрдорд▓े рдоें рд▓рдЧा
рдкीрдкрд▓ рдмрд░рдЧрдж рдХा рдордирдоोрд╣рдХ рдкौрдзा
рдЬрдм рдкंрдЦे рдХी рд╣рд╡ा рдоें
рд╣рд░рд╣рд░ाрддा рд╣ै
рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмैрдардХ рдоें
рдПрдХ рд╕рдо्рдоोрд╣рди рд╕ा рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै
рд╡рд╣ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓рдб़рдХी
рдЦो рдЬाрддी рд╣ै
рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХे
рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдоें
рдФрд░ рдЭूрд▓рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै
рдЕрдкрдиे рдЖँрдЧрди рдоें рдЦрдб़े
рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдмрд░рдЧрдж рдХी
рдордЬрдмूрдд рдмाрд╣ों рдоें рдкрдб़े
рд▓рдХрдб़ी рдХी рдкाрдЯी рдХे
рдЙрд╕ рдЪिрдХрдиे рдЭूрд▓े рдоें
рдЕрдм рдХिрд╕ी рдЧाँрд╡ рдоें
рдЙрд╕рдХा рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै
рд╕िрд╡ाрдп рдпाрджों рдХे
рд╡рд╣ рдмेрдЯी рдеी
рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी
рдЦрд╕рд░ा-рдЦрддौрдиी рдоें
рдЙрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рднी рдирд╣ीं рд╣ै
рд╢рд╣рд░ рдоें рдм्рдпाрд╣ी
рд╡рд╣ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓рдб़рдХी
рдЕрдкрдиी рд╕ाँрд╕ों рдоें
рдмрд╕ाрдИ рд╣ै рдЕрдм рддрдХ
рд╕рднी рдкेрдб़ों рдХो
рд╕рднी рдмाрд╡рдб़ी рддाрд▓ाрдмों
рдФрд░ рдмрд╣рддे рдЭрд░рдиों рдХो
рд╕рднी рдЬрдб़-рдЪेрддрдиों рдХो
рд╡рд╣ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓рдб़рдХी
рдмрд╣ुрдд рдЦुрджрдЧрд░्рдЬ рд╣ै
рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиी рджेрд╣ рдХो
рд╢рд╣рд░ рдоें рд▓ाрдИ рд╣ै
рдЖрдд्рдоा рдЕрдкрдиी
рдмрдЪрдкрди рдХे рдЙрд╕ी рдЧाँрд╡ рдоें
рдХрд╣ीं рдЫोрдб़ рдЖрдИ рд╣ै।
***


рдЙрдо्рдоीрджों рдХी рдбाрд▓ी

рдпрд╣ рдХрд░ोрдиा рдХрдм рддрдХ
рдЬिंрджा рд░рд╣ेрдЧा?
рдЗрдХ рджिрди рдЦрдд्рдо
рд╣ो рд╣ी рдЬाрдпेрдЧा
рдЬैрд╕े рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै
рдпुрдЧ рдХोрдИ
рдЬैрд╕े рдЯूрдЯ рдЬाрддा рд╣ै
рджु:рд╕्рд╡рдк्рди рдХोрдИ
рд▓ेрдХिрди рджे рдЬाрдпेрдЧा рдпрд╣
рдЬрдЦ़्рдо рдХрдИ
рди рдоिрдЯрдиे рд╡ाрд▓े рджाрдЧ
рдЕрдирдЧिрдирдд
рдЗंрд╕ाрди рдЕрдм рдХिрд╕ी рдХा
рд╣ाрде рди рдкрдХрдб़ेрдЧा
рдФрд░ рди рджिрд▓ рд╣ी рдоिрд▓ाрдпेрдЧा
рди рднрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЦाрдИ
рдпрд╣ рдХрд░ोрдиा
рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП
рдЦोрдж рдЬाрдпेрдЧा
рд╡िрд╖ рдХी рдмेрд▓ рдпрд╣
рдпूँ рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрдЧी рд╣ै
рдХрд╣ीं рдоिрд▓ी рд╣ोрдЧी
рдЦाрдж рдЗрд╕рдХो
рдкाрдиी рднी
рднрд░рдкूрд░ рдХрд╣ीं
рдХрдИ рдмрд░рдЧрджों рдХो
рдврд╣ाрдпा рд╣ै рдЗрд╕рдиे
рдХрдИ рдирд╕्рд▓ों рдХो рдХाрдЯा рд╣ै
рдоाрдирд╡рддा рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░
рднрдпाрдирдХ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рд╣ै
рдЙрдо्рдоीрджों рдХी рдбाрд▓ी
рдлिрд░ рднी рд╣рд░ी рд╣ै
рд╡िрд╖ैрд▓ी рдЬрдб़ों рдоें
рдордЯ्рдаा рдбाрд▓рдиे рдХी
рдЬुрдЧрдд рдЬाрд░ी рд╣ै।

рд╕ुрдорди рд╡ाрдЯिрдХा: рдЕंрдмुрдЬा рдорд▓рдЦेрдб़рдХрд░ рдХे рдк्рд░ेрд░рдХ рдмाрд▓рдЧीрдд

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рдзрди्рдпрдХुрдоाрд░ рдЬिрдирдкाрд▓ рдмिрд░ाрдЬрджाрд░


рдХोрдИ рднी рд╕рдЬрдЧ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдЕंрдзेрд░े рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдлैрд▓ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдоाрдЬ рдХो рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं, рдЪिंрддाрдУं, рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рдпोрдЬрди рдоें 'рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░рд╡िрджे рд╢िрд╡ेрддрд░рдХ्рд╖рддрдпे' рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдУрд░ рдХोрдИ рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЬाрдирдХाрд░ी рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХे рд╕ाрде рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХा рдЕंрдХрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдбॉ. рдЕंрдмुрдЬा рдорд▓рдЦेрдб़рдХрд░ рдиे 'рдоाँ рд╢ाрд░рджा' рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рдоें "рдХрд░ рдЬोрдб़ рдХрд░ूँ рдк्рд░ाрд░्рдердиा, рджेрдиा рдоुрдЭे рддुрдо рд╕рдж्рднाрд╡рдиा" рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдЕрднिрд╡ाрджрди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЛрд╖ि-рдоुрдиिрдпों, рд╕ाрдзु-рд╕ंрддों рдХे рдкाрд╡рди рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕े рдкुрдиीрдд рднूрдоि рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХी рд╡ंрджрдиा рдХрд░рддी рд╣ैं। рдХृрд╖्рдгा, рднीрдоा, рд╢рд░ाрд╡рддी рдЬैрд╕ी рдирджिрдпों рдХे рдорд╣िрдоा рдЧाрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдд्рдпोрд╣ाрд░ 'рд╡िрдЬрдпाрджрд╢рдоी' рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै।

рдЕंрдмुрдЬा рдорд▓рдЦेрдб़рдХрд░
 рднाрд░рдд рд╕ंрддों рдХी рднूрдоि рд╣ै, 'рд╕ंрдд' рдХा рдЕрд░्рде рд╢ांрдд, рд╕ंрди्рдпाрд╕ी, рдорд╣ाрдд्рдоा, рдИрд╢्рд╡рд░ рднрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрд╢ुрдн рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░ рд╢ुрдн рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рд╡ृрдж्рдзिंрдЧрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкुрд░ंрджрд░ рджाрд╕, рдХрдирдХ рджाрд╕, рдЧिрд░िрдпрдо्рдоा, рдорд╣ाрдд्рдоा рдмрд╕рд╡ेрд╢्рд╡рд░, рдЕрдХ्рдХ рдорд╣ाрджेрд╡ी, рд╢िрд╢ुрдиाрд▓ рд╢рд░ीрдл рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХाрд░्рдп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рд╣ै। рдЗрди рд╕ंрддों рдПрд╡ं рд╢рд░рдгों рдХी рдорд╣िрдоा рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдПрдХ рд╕рдкрдиा рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрдиा рд╣ै।

 рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ुрдЪाрд░ु рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдПрдХ рдУрд░ рд╢рд╕्рдд्рд░ рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЕрддः рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдпोрдЧрджाрди рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ीрд░ рд╕рдкूрддों рдХिрдд्рддूрд░ рдЪेрди्рдирдо्рдоा, рд░ाрдиी рдЕрдм्рдмрдХ्рдХा, рд╕ंрдЧुрд▓ी рд░ाрдпрдг्рдгा рдХे рдЬीрд╡рди рддрдеा рдХाрд░्рдп рдкрд░ рдХाрд╡्рдп рд╕ृрдЬрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдУрдмрд╡्рд╡ा, рдХेрд▓рджी рдЪेрди्рдирдо्рдоा, рджाрди рдЪिंрддाрдордгि, рдЕрддिрдордм्рдмे рдЬैрд╕े рд╡ीрд░ों рдХो рд╕рд░рд▓-рд╕ुрдЧрдо рднाрд╖ा рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдзрди्рдпрдХुрдоाрд░ рдмिрд░ाрдЬрджाрд░

 рдПрдХ рдУрд░ рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рд╡ीрд░ों, рд╕ंрддों рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рд╕ृрдЬрди рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЕрднिрдпंрддा рднाрд░рддрд░рдд्рди рд╕рд░ рд╢्рд░ी рд╡िрд╢्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ैрдпा рдХो -

 "рд╕рдордп рдХे рдкрд░िрдЪाрд▓рдХ, рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХे рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдгेрддा,
 рдирд╡рднाрд░рдд рдХे рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдиेрддा"

рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рджूрд╕рд░ी рдУрд░-

 "рдаुрдорд░ी, рднрдЬрди, рдЦрдпाрд▓, рд╕ोрд░рдаा
 рдЕрдж्рднुрдд рдЙрдирдХा рдЧाрдпрди
 рдлिрд▓्рдо, рд░ेрдбिрдпो рдХे рдорд╣ाрд░рдеी
 рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рдЕрдирдоोрд▓ рд░рддрди"

рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рднीрдорд╕ेрди рдЬोрд╢ी рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкाрд░ рдЖрджрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рд╡िрднिрди्рди рдЖрдпाрдоों рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддे рд╣ुрдП рдПрдХेंрдж्рд░िрдп рдЬीрд╡ рд╕े рдкंрдЪेंрдж्рд░िрдп рдЬीрд╡ рддрдХ рд╕рднी рдХे рдк्рд░рддि рдЖрджрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी 'рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд' рдоें рдЗрд╕рдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП-

 "рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рджुрдЦी рд╣ूँ
 рдоेрд░ा рдаिрдХाрдиा рдирд╣ीं рдЬрдЧ рдоें
 рдХाрдЯ рджिрдП рд╕рдм рдкेрдб़ рдордиुрдЬ рдиे
 рдЬाрдКँрдЧी рдХрд╣ाँ рдЕрдм рдоैं।"

рдХрд╣рдиे рд╡ाрд▓ी 'рдЧिрд▓рд╣рд░ी' рдХी рд╡ेрджрдиा рдХрд╡िрддा рдоें рд╣ै рддрдеा рдкेрдб़ों рдХी рдорд╣рдд्рддा рдЬाрдирддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рдкेрдб़ों рдХे рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рд╣ेрддु рдмिрддाрдиे рд╡ाрд▓ी 'рд╡ृрдХ्рд╖ рдоाрддा рддिрдордХ्рдХा' рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рд╣ै।

 рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рддрдХрдиीрдХी, 4рдЬी, 5рдЬी рдХा рдпुрдЧ рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдоोрдмाрдЗрд▓ рдоें рдЦोрдпा рдоाрдирд╡ 'рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп' рддрдеा рдЙрд╕рдоें рдиिрд╣िрдд рдЖрдд्рдоीрдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднूрд▓рддा рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХी рдЪिंрддा рдоाрдирд╡рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╡िрднिрди्рди рднाрд╡ों рдХो рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рд╕ुрдорди рд╡ाрдЯिрдХा' рд╕्рддुрдд्рдп рд╣ै। рдоैं рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдбॉ. рдЕंрдмुрдЬा рдорд▓рдЦेрдб़рдХрд░ рдЬी рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖рдордп рдЬीрд╡рди рдХो рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рддрд▓ाрд╢рддा рд░рд╣рддा рд╣ूँ। рдк्рд░рд╕्рддुрдд 'рд╕ुрдорди рд╡ाрдЯिрдХा' рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддि рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рддрдеा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рдоें рдпोрдЧрджाрди рджेрддी рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕ुрдзाрд░рдХ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрдеा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рдд рд╣рд╕्рддिрдпों рдкрд░ рдХрд▓рдо рдЪрд▓ाрддे рд╣ुрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХी рдиिрд╖्рдаा рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджी рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рднाрд╖ा рд╕рд╣рдЬ, рд╕ुрдЧрдо рддрдеा рд╕рд░рд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкाрдардХ рдКрдмрдиे рд╕े рджूрд░ рд░рд╣ेंрдЧे। рдЕрдкрдиी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХे рдХाрд░рдг 'рд╕ुрдорди рд╡ाрдЯिрдХा' рдкाрдардХों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рдЬрд░ूрд░ рдмрдиाрдПрдЧी рдпрд╣ी рдХाрдордиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдХрд▓рдо рдХो рдмрдзाрдИ рджेрддा рд╣ूँ।
65 рдХाрд╕ाрд░ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी, рдЖрдИ.рдПрдо.рдПрд╕. рдХे рдкाрд╕,
рдЬुрд▓े рд╕ोрд▓ाрдкुрд░, рд╕ोрд▓ाрдкुрд░, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ 413004
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 942 333 0737
рдИрдоेрд▓: djbirajdar@gmail.com

рдирджी рдк्рд░рдмंрдзрди рд╡ рд╡िрдХाрд╕: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा


рдЧंрдЧा рд╕िंрдзु рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдЪ рдпрдоुрдиा рдЧोрджाрд╡рд░ी рдирд░्рдорджा,
рдХाрд╡ेрд░ी рд╢рд░рдпू рдорд╣ेрди्рдж्рд░рддрдирдпा рдЪрд░्рдордг्рд╡рддी рд╡ेрджिрдХा,
рдХ्рд╖िрдк्рд░ा рд╡ेрдд्рд░рд╡рддी рдорд╣ाрд╕ुрд░рдирджी рдЦ्рдпाрддा рдЬрдпा рдЧрдг्рдбрдХी,
рдкूрд░्рдгाः рдкूрд░्рдгрдЬрд▓ैः рд╕рдоुрдж्рд░рд╕рд╣िрддाः рдХुрд░्рд╡рди्рддु рдоे рдоंрдЧрд▓рдо्॥

рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рд╕рд░ीрдЦे рдорд╣ाрдирдж рдХी рдмाрдд рд╣ो, рд╕ाрдЧрд░ рддрдЯीрдп рд╡िрд╕्рддाрд░ рдпा рд╕िंрдзु-рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╕рдн्рдпрддा рдХी, рдХृрд╖्рдгा-рдХाрд╡ेрд░ी рдХी, рдпा рдЧंрдЧा-рдЬрдоुрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЬрд▓ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдоें рдирджी рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг рднी рдПрдХ рд╣ै। рдирдЧрд░ рдкाрд▓िрдХाрдУं, рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХाрд░рдЦाрдиों, рдФрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрдиी рд╕рдоूрд╣ों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдЬрд▓ рдоाрдирд╡ рдХे рд╕ाрде рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЬрд▓-рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд▓िрдП рднी рдХ्рд╖рддिрдХрд░ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдмाрдд рдк्рд░рджूрд╖рдг рдкрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд░ुрдХрддी। рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпों рдоें рдмाреЭ рд╕े рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЬрди-рдзрди рдХी рд╣ाрдиि рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╣ै। рдоेрд░े рдЦेрдд рдХे рдмीрдЪ рд╕े рдЧुреЫрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдирджी рдЦेрдд рдХो рд╣рд░ рдмрд░рд╕ाрдд рдоें рдЕрдкрдиी рдорд░्реЫी рд╕े рдХाрдЯрддी-рдЫाँрдЯрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЪौрдоाрд╕े рдоें рдЬрдм рдРрд╕ी рдЫोрдЯी рдирджिрдпाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпों рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ैं рддрдм рдЧाँрд╡ рдХे рдЧाँрд╡ рдмрд╣ рдЬाрддे рд╣ैं, рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЙрдкрдЬाрдК рдкрд░рддें рдмрд╣ рдЬाрддी рд╣ैं। рдмाреЭ рдоें рдЖрдИ рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдорд▓рдмा рдирджिрдпों рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХो рдХрдо рдХрд░рдХे рдмाрдХी рд╡рд░्рд╖ рдоें рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХो рднी рдмाрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЗрдпे рджेрдЦрддे рд╣ैं, рдирджिрдпों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рдХ्рдпा рдХ्рдпा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╣ी рдЪाрд╣िрдП।

рд╕рдорд╕्рдпा
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

  • рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рд╕ूрдЦे-рдмाреЭ-рднूрд╕्рдЦрд▓рди рдЖрджि рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा
  • рдоूрд░्рддि рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рдЖрджि рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ 
  • рдбूрдмрдиे рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдоृрдд्рдпु
  • рдЕрд╡ैрдз рд╡ाрд▓ुрдХा-рдкाрд╖ाрдг рдЦрдирди
  • рдЕрд╡ैрдз рдордд्рд╕्рдп-рдЬрд▓рдЬीрд╡-рджोрд╣рди
  • рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди

рдЧंрдЧे рдЪ рдпрдоुрдиे рдЪैрд╡ рдЧोрджाрд╡рд░ि рд╕рд░рд╕्рд╡рддि,
рдирд░्рдорджे рд╕िंрдзु рдХाрд╡ेрд░ि рдЬрд▓ेрд╜рд╕्рдоिрди् рд╕рди्рдиिрдзिं рдХुрд░ु॥

рдХुрдЫ рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡

рдк्рд░рджूрд╖рдг рдкрд░ рд░ोрдХ
рдЪाрд╣े рдХाрд░рдЦाрдиों рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╣ो рдЪाрд╣े рдирдЧрд░рдкाрд▓िрдХाрдУं рдХे рдЬрд▓-рдорд▓ рдж्рд╡ाрд░ा, рдЙрд╕े рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें рдирджीрдЬрд▓ рдоें рдоिрд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХा рдЬाрдпे। рдиिрдпрдоों рдХे рд╣рд░ рдЙрд▓्рд▓ंрдШंрдХрд░्рддा рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕реЫा рджी рдЬाрдпे। рдирдЧрд░ рдиिрдЧрдоों рдХी рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдкाрд░्рд╖рджों, рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдЖрджि рдХी реЫिрдо्рдоेрджाрд░ी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рднी рдЪेрддाрд╡рдиी рдФрд░ рд╕реЫा рджी рдЬाрдпे। рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ों рдХे рд╕ाрде рдЙрдирд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХे рддрд░ीрдХे рднी рдмрддाрдП рдЬाрдПँ।  

рдиिрдпрдоिрдд рдЕंрддрд░ाрд▓ рдкрд░ рд╢ोрдзрди
рджिрд▓्рд▓ी рдХा 'рдирдЬреЮрдЧреЭ рдиाрд▓ा' рд╣ो рдпा рдмрд░ेрд▓ी рдХी 'рдХिрд▓े рдХी рдирдж्рджी', рдирдЧрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╕े рдмрд╣рддा рд╣ुрдЖ рдорд▓ рди рдХिрд╕ी рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд╣िрдд рдоें рд╣ै, рди рджेрд╢ рдХे। рдирдЧрд░-рдиिрдЧрдо рд╡ рдЕрди्рдп рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдирдЧрд░ рдХे рдмीрдЪ рдмрд╣рддी рдЬрд▓рдзाрд░ाрдУं рдХे рдиिрдпрдоिрдд рд╢ोрдзрди рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрдиे рдЪाрд╣िрдпे। рдЬो рдзाрд░ाрдПँ рд╡рд░्рд╖ों рдХी рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдмрджрдмूрджाрд░ рдХीрдЪреЬ рдоें рдмрджрд▓ рдЪुрдХी рд╣ैं рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рд╕े рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдХрд░рдХे, рдЙрдирдоें рддाреЫा рдЬрд▓ рдЫोреЬрдХрд░, рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд╕реЮाрдИ, рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рдЬрди-рд╕рд╣рдпोрдЧ, рддрдеा рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡ा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдпे। 

рддрдЯрдмंрдз
рдкрдХ्рдХे рддрдЯрдмंрдз рдирджिрдпों рдХो рд╕ीрдоाрдмрдж्рдз рд░рдЦрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЖрд░ंрдн рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпों рдкрд░ рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдирдЧрд░ों рд╕े рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд╣рд▓ рдХे рд▓िрдП рдХाрд╢ी рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕िрдж्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЧंрдЧा рдкрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рднрд░ рд╕े рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ी рдЖрддे рд╣ैं। рдкुрд░ाрдиे рдмрдиे рдШाрдЯों рдХा рдкुрдирд░ुрдж्рдзाрд░ рд╣ो। рдЬिрд╕ рдУрд░ рдХिрдиाрд░े рдирд╣ीं рд╣ैं рд╡рд╣ाँ рдЬрд▓рдЪрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдП рдмिрдиा рдирд╡-рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрдпे।

рдЕंрддिрдо рд╕ंрд╕्рдХाрд░
рджेрд╢ рднрд░ рдХी рдирджिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрди्рдп рдк्рд░рджूрд╖рдгों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХाрд╢ी рдоें рдЧंрдЧाрддीрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдЕрди्рдп рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рднी рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдХ्рд░िрдпाрдХрд░्рдо рдХो рднी рдиिрдпрдорди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдмрд╣ाрдпे рдЧрдП рдпा рдЕрдзрдЬрд▓े рд╢рд╡ рддрдеा рдЕрди्рдп рджрд╣рди-рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдирджी рдХे рдЬрд▓ рдоें рдоिрд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХाрд╢ी рдЬैрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рд╡िрдж्рдпुрдд рд╢рд╡рджाрд╣ рдХी рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдпрджि рдФрд░ рдХोрдИ рддрд░ीрдХा рдХाрдо рдирд╣ीं рдХрд░рддा рддो рдзाрд░ा рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХ्рд░िрдпा рд╡ рд╕्рдиाрди рдХ्рд░िрдпा рдХी рдзाрд░ाрдПँ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░рдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं рддाрдХि рд╢рд╡рджाрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдмेрд╣рддрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рд╣ो рд╕рдХे। рд╢рд╡рджाрд╣-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЬрд▓ рд╢ोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╡ाрдкрд╕ рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрдпे।

рдирджी рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рдЕрд╡ैрдз рд╡ाрд▓ुрдХा-рдкाрд╖ाрдг рдЦрдирди
рджेрд╢ рдоें рдирджी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдирджिрдпों рдХा рдЙрдерд▓ा рд╣ोрдиा рднी рд╣ै। рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдирджिрдпों рдоें рдЖрдИ рд░ेрдд-рдоिрдЯ्рдЯी-рдмрдЬрд░ी рдЖрджि рдЙрди्рд╣ें рдЙрдерд▓ा рдХрд░рддी рдЬाрддी рд╣ै। рдХिрдиाрд░े рдХे рдЦेрддों рдХी рдХрдЯाрди рдФрд░ рдмाреЭ рдоें рдмрд╣ाрдХрд░ рд▓ाрдпे рдЧрдП рдорд▓рдмे рд╕े рднी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдкреЬрддा рд╣ै। рдмреЬे-рдмреЬे рдмांрдзों рдоें рдкाрдиी рдХो рд░ोрдХрдХрд░ рд░рдЦे рдЬाрдиे рд╕े рдирджी рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рднी рдзीрдоा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рднी рд░ेрдд рдирджी рддрд▓ рдкрд░ рдЗрдХрдЯ्рдаी рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЬрд▓рдЬीрд╡рди рдХो рдХ्рд╖рддि рдкрд╣ुँрдЪाрдП рдмिрдиा, рдкрдд्рдерд░ рдФрд░ рдмрдЬрд░ी рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рдиिрдпрдоिрдд, рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдЦрдирди рд╕े рдирджी рдХी рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдЧрд╣рд░ाрдИ рдмрдиाрдпे рд░рдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЬрд▓рдзाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдмреЭाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдирджी рдХे рдЬрд▓рдЪрд░ рдЬीрд╡рди рд╕рд╣िрдд рдирджी рдкрд░िрд╡рд╣рди, рдЬрд▓-рдХ्рд░ीрдбा рдЖрджि рдХी рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдЧी।

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд▓ рдиीрддि
рдкुрд▓ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиीрддि рдмрдиे рдЬिрд╕рд╕े рдкुрд▓рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдРрд╕े рдиिрдпрдоों (рдпрдеा - рдоाрдирдХ рдКँрдЪाрдИ) рдХा рдкाрд▓рди рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे рдЬो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдЬрд▓рдЪрд░ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ों।

рдирджी рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди
рджेрд╢ рдоें рдирджिрдпों рдХे рд╕рдШрди рдЬाрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдирджी рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╕ंрдЪिрдд рджोрд╣рди рдЕрдм рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдКंрдЪे рдиीрдЪे рдЕрдиिрдпрдоिрдд рдкुрд▓, рдШाрдЯों рдХा рдЕрднाрд╡, рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХी рдХрдоी, рдмांрдзों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрд▓ рдХी рдЕрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ोрдХ рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдЬрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХी рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдиीрддि рдХा рдЕрднाрд╡ рдЖрджि рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рджेрд╢ рдоें рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЙрдЪिрдд рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдоिрдпों рдХा рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдХрд░рдХे рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдпे рддो рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХी рд▓ाрдЧрдд рдоें рдХрдоी рдЖрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд░ेрд▓ рдФрд░ рд╕реЬрдХ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдмреЭрддा рджрд╡ाрдм рддो рдХрдо рд╣ोрдЧा рд╣ी, рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕े рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рд╡े рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЬो рдЖрдЬ рддрдХ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рд╣े рд╣ैं, рдЖрдЧे рдмреЭेंрдЧे।

рдмांрдз рдиिрдпрдорди
рдмांрдз рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдпрд╣ рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрдпे рдХि рд╡े рдирджिрдпों рдХो рд╕ुрдЦाрдиे рдХा рдХाрдо рди рдХрд░ें। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рд░ рдирджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╡ाрд╣ рддрдп рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рдЙрд╕े рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрдП рд░рдЦा рдЬाрдпे। рдирджिрдпों рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ, рдкрдХ्рдХे рдХिрдиाрд░े рдмрдиाрдХрд░ рдпрджि рдЙрдирдХी рдЬрд▓-рдзाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рдмрдзाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рддो рдмांрдзों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рд╡ैрд╕े рднी рдХрдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдиिрдпрдоिрдд рдмाреЭ рд╡िрднीрд╖िрдХाрдУं рд╕े рднी рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।

рдЕрд╡ैрдз рдордд्рд╕्рдп-рдЬрд▓рдЬीрд╡-рджोрд╣рди
рдЬрд▓рдЪрд░ рджोрд╣рди рдиे рджेрд╢ рдХी рдирджिрдпों рдХा рдмреЬा рдЕрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдордд्рд╕्рдпाрдЦेрдЯ рдХे рдЪрд▓рддे рдордЫрд▓िрдпाँ, рдХрдЫुрд╡े рдЖрджि рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рддो рдХрдо рд╣ो рд╣ी рд░рд╣ी рд╣ै, рд╕ोंрдЗрд╕/рд╢िрд╢ुрдХ (Ganges-Indus blind dolphin) рдЬैрд╕े рдХिрддрдиे рд╣ी рдЬрд▓рдЪрд░ рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдоैं рдЬीрд╡рд╣рдд्рдпा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ूँ, рдлिрд░ рднी рдпрджि рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕े реЫрд░ूрд░ी рдоाрдирддी рднी рд╣ै рддो рд╕ीрдоिрдд рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдз рд░ाрдЬाрдЬ्рдЮा рдХे рдмिрдиा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╢िрдХाрд░ рдЧैрд░рдХाрдиूрдиी рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд░ाрдЬाрдЬ्рдЮा рдкाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░рддि рдиिрд╖्рдаा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдиिрдпрдоाрд╡рд▓ी рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рдХा рд╡рдЪрди рд▓िрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рд░ाрдЬाрдЬ्рдЮा рд╢ुрд▓्рдХ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЖрдп рдХो рдЬрд▓рдЪрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рд╡рд░्рдзрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдоूрд░्рддि рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рдЖрджि рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рдбूрдмрдиे рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдоृрдд्рдпु
рджेрд╢ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдиिрд░ाрдХрд░рдг рджेрд╢ рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдФрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХे рджрдорди рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡िрднिрди्рди рдкрд░्рд╡ों рдХे рдмाрдж рдЖрдпोрдЬिрдд рдоूрд░्рддि рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╣рд░ рдмाрд░ рдХिрддрдиे рд╣ी рд▓ोрдЧों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдХिрд╢ोрд░ों рдХी рдЕрдХाрд▓рдоृрдд्рдпु рдХी рдЦрдмрд░ें рдЖрддी рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рднी рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рд╕्рдерд▓ों рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдиिрдпрдоिрддрддा рдФрд░ рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд░ाрдЬ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧीрджाрд░ों рдХो рддैрд░рдиा рдирд╣ीं рдЖрддा рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рднी рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рдПंрдмुрд▓ेंрд╕ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдоाрд░ोрд╣ों рдХे рд▓िрдП рдиिрд╢्рдЪिрдд рдиिрдпрдо рдмрдиें рдФрд░ рдЙрдирдХा рдХреЬाрдИ рд╕े рдкाрд▓рди рд╣ो। рдоेрд░े рдорди рдоें рдЖрдП рдХुрдЫ рд╡िрдЪाрд░ рдиिрдо्рди рд╣ैं:
  • рдоूрд░्рддि рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдШाрдЯ рдмрдиें рдЬिрдирдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХрдо рд╣ो 
  • рдЬीрд╡рди рд░рдХ्рд╖рдХ рддैрд░ाрдХों, рдЧोрддाреЩोрд░ों рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ो।
  • рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдвंрдЧ рд╕े рдмрдиी рдЙрди рдЬैрд╡-рд╡िрдШрдЯрдирд╢ीрд▓ (biodegradable) рдоूрд░्рддिрдпों рдХो рд╣ी рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рдХी рдЗрдЬाреЫрдд рд╣ो рдЬिрдирдоें рдХिрд╕ी рд╡िрд╖ाрдХ्рдд рдкрджाрд░्рде, рд░ंрдЧ рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рди рд╣ुрдЖ рд╣ो। рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд▓िрдпे рдЕрди्рдп рдоूрд░्рддिрдпों рдХा рд╡िрдХ्рд░рдп рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рд╣ो।
  • рдЕрдиुрдЬ्рдЮрдк्рдд рдоूрд░्рддिрдпों рдХे рдЖрдХाрд░ рдФрд░ рднाрд░ рдХी рд╕ीрдоा рддрдп рд╣ो рдФрд░ рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдЗрди рдоाрдирдХों рдХी рдЬाँрдЪ рд╣ो। 
  • рдмेрд╣рддрд░ рддो рдпрд╣ рд╣ोрдЧा рдХि рдЗрди рдоाрдирдХों рд╕े рд░рд╣िрдд рдоूрд░्рддिрдпों рдХे рд╡िрдХ्рд░рдп рдкрд░ рд╣ी рд░ोрдХ рд▓рдЧे। 
  • рд╣рд░ рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдФрд░ рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдкрд░ рдХреЬी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХी рдЬाрдпे। 
  • рдкрд░्рд╡ рдХे рджिрдиों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджोрд╣рд░ाрдИ рдЬाрдП। 
  • рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХे рдмाрдж рд╡िрд╕рд░्рдЬрди-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЬрд▓ рд╢ोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрдпे। 
рдЬрд▓-рдХ्рд░ीреЬा рд╡ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
рдирджी-рддрдЯ рдХें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╡िрдХाрд╕, рдЬрд▓-рдХ्рд░ीреЬा рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрди рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдз्рдпाрди рдпрд╣ рд░рд╣े рдХि рдЗрд╕рдоें рдордиोрд░ंрдЬрди рдФрд░ рдзрдиाрд░्рдЬрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рднी рдЬोреЬा рдЬा рд╕рдХे। рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЗрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рддрд░рдг рддाрд▓ рдмрдиाрдХрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдХो рддैрд░ाрдХी рдФрд░ рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рдХौрд╢рд▓ рд╡ рдЦेрд▓ों рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдП।

рдЬрд▓-рдкुрд▓िрд╕
рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓ों рдХी рддрд░्реЫ рдкрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЬрд▓ рдкुрд▓िрд╕ рд╕ंрдЧрдарди рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬो рдирджी рдЬрд▓-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдиिрдпрдорди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдирджी-рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдкрд░ाрдзों рдХी рд░ोрдХрдеाрдо рдХрд░ рд╕рдХे।

рдХेंрдж्рд░ीрдп рдирджी-рдЬрд▓ рд╕рдоेрдХिрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди
рдпрджि рдХोрдИ рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрди рджेрд╢ рднрд░ рдХी рдирджिрдпों рдХी рд╕рдоेрдХिрдд реЫिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХा рд╡рд╣рди рдХрд░ рд╕рдХे рддो рдк्рд░рджूрд╖рдг,рдордд्рд╕्рдп-рдкाрд▓рди, рдпा рдкрд░िрд╡рд╣рди рдЖрджि рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдЕрд▓рдЧ рдЖрдзी-рдЕрдзूрд░ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдмрд░рдмाрджी рд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХेрдЧा। рдиीрддि рд╡ рдиिрдпрдо рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдФрд░ рдЕрдиुрдкाрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдРрд╕े рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕ंрдЧрдарди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬो рд░ाрдЬ्рдпों рдФрд░ рдирдЧрд░ рдкाрд▓िрдХाрдУं рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдирджिрдпों, рдирд╣рд░ों рдЖрджि рдХी реЫिрдо्рдоेрджाрд░ी рд▓े рд╕рдХे рдФрд░ рдЖрдкрдж्рдХाрд▓ рдоें рдЬрди-рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдХाрдо рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рднी рдХрд░ рд╕рдХे।

рдеोреЬी рд╕ी рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि, рд╕ेрд╡ाрднाрд╡, рдЬाрдЧृрддि, рдЬрди-рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдк्рд░рдмंрдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рджेрд╢ рдХी рдЬрд▓-рдзाрд░ाрдУं рдХो рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓ рдоें рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। 

*рднाрд░рдд рдордирдирд╢ाрд▓ा, рдордИ 2014 рд╕े рд╕ाрднाрд░

рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦिрдХा: рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा

рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा

'рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХ', 'рдЗрд╕ рдоाрд╕ рдХे рд▓ेрдЦрдХ', 'рдоैं рдФрд░ рдоेрд░ा рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░', 'рдЕрдоुрдХ рджेрд╢ рдХे рдХрд╡ि', 'рдЕрдоुрдХ рднाрд╖ा рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ' рдЖрджि рдЬैрд╕े рдХрдИ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣рдордиे  рд╕ेрддु рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдХिрдпे рд╣ैं рдЬो рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХे, рд╕рдЪ рдХрд╣ूँ рддो, рдХिрдпे рд╣ी рди рдЬा рд╕рдХे। рдХाрд░рдг рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╡्рдпрд░्рде рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╣िंрджी рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд░्рдорд▓ рдЬрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं। рддो рднी 2020 рдХे рдЗрд╕ рдЕंрддिрдо рдЕंрдХ рдХे рд╕ाрде рд╣рдо рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें 'рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦрдХ' рд╕्рддрдо्рдн рдЬोреЬрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЗрд╕ рдЖрд╢ा рдХे рд╕ाрде рдХि рд╣рдо рдЗрд╕े рдЖрдЧाрдоी рдЕंрдХों рдоें рдЬाрд░ी рд░рдЦ рд╕рдХेंрдЧे। рдЗрд╕ рд╕्рддрдо्рдн рдХे рдк्рд░рдердо рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдордиे 'рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा' рдХो рдЪुрдиा рд╣ै। рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдпे 'рдЗрд╕ рдоाрд╕ рдХे рд▓ेрдЦрдХ' рдХे рд▓िрдпे рдЖрдкрдХे рд╕ुрдЭाрд╡ों рдФрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै। (рд╕ाрде рд╣ी, рд╕ेрддु рдХे рдЖрдЧाрдоी рдЕंрдХ рдХे рд╡िрд╖рдпाрдзाрд░िрдд рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрди рдХे рд╕рдоुрдЪिрдд рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ों рдХा рднी рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।)

рдЬीрд╡рди рдХा рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХोрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ो рдЬो рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рдЫूрдЯा рд╣ो। рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рджрд▓िрдд, рд╡ंрдЪिрдд рдФрд░ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХा рдкрдХ्рд╖, рдХिрд╕ी рд╢рдм्рджाрдбрдо्рдмрд░ рдХे рдмिрдиा рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЙрди рдЬैрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ो। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдЬिрддрдиा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рднी। рдЙрдирдХे рдЬैрд╕ी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд╣िंрджी рдоें рдХрд╣ीं рдФрд░ рдирд╣ीं рджिрдЦрддी рд╣ै, рдФрд░ рди рд╣ी рд╡ैрд╕ा рд╡िрд╕्рддाрд░। рдмीрд╕िрдпों рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╡ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрдХрд▓рдиों рдоें рдЕрдм рддрдХ рд╕ैрдХреЬों рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЖ рдЪुрдХी рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी рдХी рдХрдеाрд╡рд╕्рддु, рдкाрдд्рд░, рдкृрд╖्рдарднूрдоि, рдФрд░ рд╡рд░्рдгिрдд рд╡िрд╖рдп  рдХुрдЫ рднी рд╣ो, рдореЫाрд▓ рд╣ै рдХिрд╕ी рд░рдЪрдиा рдоें рдХोрдИ рддрде्рдпрдЧрдд рдд्рд░ुрдЯि рдоिрд▓े। рдпрд╣ рд╢्рд░рдо рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджुрд░्рд▓рдн рд╣ी рдирд╣ीं, рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рдм рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рджीрдкрдХ рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд░ोрдЪрдХ, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд, рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рд╣ोрддी рд╣ैं। рднाрд╖ा, рд╢ैрд▓ी, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рд╡рд░्рддрдиी, рд╕ौंрджрд░्рдп рдЖрджि рдоें рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рдХрдорддрд░ рди рд╣ोрддे рд╣ुрдпे рдЙрдирдХी рдЫोрдЯी рд╕े рдЫोрдЯी рдХрд╣ाрдиी рднी рдЖрдкрдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдПрдХ рдирдпा рд╢рдм्рдж рджे рдЬाрддी рд╣ै।

рдЙрдирдХे рдкाрдд्рд░, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдиाрд░ीрдкाрдд्рд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ी рдФрд░ рджृреЭ рд╣ैं। рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдХि рд╡े рд╡िрдЬेрддा рд╣ी рд╣ों, рд▓ेрдХिрди рд╡ीрд░ рдпोрдж्рдзा рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ैं। рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рддो рдЙрдирдХी рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं, рдоाрд░्рдоिрдХ рднी। рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдФрд░ рдмाрдд рдЬो рдЙрдирдХी рдЕрдиेрдХ рдХрдеाрдУं рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै, рдЕрд╕рд╣рдЬ рдХрд░рдиे рдХा рднाрд╡। рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХрд░рдХे рдЪрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдпे рдХрдеाрдПँ рдЖрдкрдХो рд╣िрд▓ा рджेрддी рд╣ैं। рдпे рдЖрдкрдХो рдРрд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд▓े рдЬाрддी рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдк рдЕрдкрдиे рд░ोреЫрдорд░्рд░ा рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдиिрддांрдд рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рд░рд╣े рдеे। рдЬрдм рдХрд╣ीं рдкреЭा рдХि рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдиे рдХрд╣ा рдХि 'рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡िрд╕्рдоिрдд рдХрд░рддी рд╣ै' рддो рдоुрдЭे рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдЗрддрдиा рд╣ी рд╣ै рдХि рдЕрди्рдп рд╕рдордХाрд▓ीрди рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдиिрддांрдд рднिрди्рди рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдмैрдаी рдЗрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ी рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡ैрд╕ी рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрддी рдирд╣ीं рджिрдЦрддी рдЬैрд╕ी рдХिрд╕ी рднी рдЕрди्рдп рднाрд╖ा рдоें рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣ुрдИ рд╣ोрддी। 

рд╣िंрджी рдХрдеा-рдЬрдЧрдд рдоें рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ाрдордиे рдЯिрдХрдиे рд╡ाрд▓ा рдпрджि рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдиाрдо рдоुрдЭे рд▓ेрдиा рд╣ो рддो рдоैं рдиि:рд╕ंрджेрд╣ рдХрд╣ूंрдЧा - рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा। рдпрджि рдЖрдкрдХी рд░ुрдЪि рд╣ो рддो рдоेрд░ी рдЙрдирд╕े рдПрдХ рдЕрддि-рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡ाрд░्рддा рд╕ेрддु рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдХे 'реЮрд░рд╡рд░ी 2020' рдЕंрдХ рдоें рдиिрдо्рди рд▓िंрдХ рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै: 
A Quick Chat with Deepak Sharma


рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рд╣рдо рдЙрдирдХी рддीрди рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓ेрдХрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं:

рдЙрдирдХी рдиिрдо्рди рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ेрддु рдоें рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं: