Showing posts with label 202407H. Show all posts
Showing posts with label 202407H. Show all posts

рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा

рдЬрдм рдирдордХ рдХा рдирдпा рд╡िрднाрдЧ рдмрдиा рдФрд░ рдИрд╢्рд╡рд░рдк्рд░рджрдд्рдд рд╡рд╕्рддु рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд╖ेрдз рд╣ो рдЧрдпा рддो рд▓ोрдЧ рдЪोрд░ी-рдЫिрдкे рдЗрд╕рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЫрд▓-рдк्рд░рдкंрдЪों рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рд╣ुрдЖ, рдХोрдИ рдШूрд╕ рд╕े рдХाрдо рдиिрдХाрд▓рддा рдеा, рдХोрдИ рдЪाрд▓ाрдХी рд╕े। рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдкौ-рдмाрд░рд╣ рдеे। рдкрдЯрд╡ाрд░ीрдЧिрд░ी рдХा рд╕рд░्рд╡рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдкрдж рдЫोреЬ-рдЫोреЬрдХрд░ рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рд╡िрднाрдЧ рдХी рдмрд░рдХंрджाрдЬी рдХрд░рддे рдеे। рдЗрд╕рдХे рджाрд░ोрдЧा рдкрдж рдХे рд▓िрдП рддो рд╡рдХीрд▓ों рдХा рднी рдЬी рд▓рд▓рдЪाрддा рдеा। (рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा)
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдирдорд╕्рдХाрд░,

рд╕ाрдд рдЬुрд▓ाрдИ 1983 рдХो рдЬрдпрдкुрд░ рдоें 'рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рдеा’ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдкंрдбिрдд рдЪंрдж्рд░рдзрд░ рд╢рд░्рдоा рдЧुрд▓ेрд░ी рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдФрд░, рдЖрдЬ 31 рдЬुрд▓ाрдИ рдХो рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рдЬрди्рдорджिрди рд╣ै। рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдЙрди рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рдЬिрдирдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЖрддा рд╣ै। рдоेрд░ी рдкीреЭी рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рдЗрд╕े рдХिрддрдиी рд╣ी рдмाрд░ рдкреЭा рдФрд░ рд╕ुрдиा рд╣ोрдЧा। рд╕्рдХूрд▓ी рдЫाрдд्рд░ों рдиे рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдФрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЗрд╕рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХा рдЪрд░िрдд्рд░-рдЪिрдд्рд░рдг рднी рдХिрдпा рд╣ोрдЧा। рдмрд╣ुрддों рдиे рдЗрд╕े рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рднी рджेрдЦा рд╣ोрдЧा। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдирд╣ीं рдпрджि рд╣рдордоें рд╕े рдХुрдЫ рдиे рдЗрд╕рдХा рдоंрдЪрди рднी рдХिрдпा рд╣ो। рдЕрдиेрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХी рднी рдкрд░рддें рд╣ैं рдЬो рдкाрдардХ рдХी рд░ुрдЪि, рдЬाрдирдХाрд░ी, рдпा рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдЦुрд▓рддी рд╣ैं। рд╕рддрд╣ी рддौрд░ рдкрд░ рджेрдЦें рддो рдкाрдд्рд░ рд╢्рд╡ेрдд-рд╢्рдпाрдо рд╣ैं। рдоुंрд╢ी рд╡ंрд╢ीрдзрд░ рдПрдХ рд╕्рд╡ाрдоिрднрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं рдЬो рд╕рдм рдХрд╖्рдЯ рдЙрдаाрдХрд░ рднी рдЕрдкрдиे рджेрд╢рдХाрд▓ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░िрд╢्рд╡рддрдЦोрд░ी рд╕े рдЕрдЫूрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдкंрдбिрдд рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рдХाрдиूрди рдХो рдЕрдкрдиी рдоुрдЯ्рдаी рдоें рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдРрд╕े рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпी рд╣ैं рдЬो рд╕ाрдо-рджाрдо-рджрдг्рдб-рднेрдж рд╕े рдЕрдкрдиा рдХाрдо рдХрд░ा рд▓ेрддे рд╣ैं| рд▓ेрдХिрди рдоुंрд╢ी рд╡ंрд╢ीрдзрд░ рд╕े рдЕрдкрдоाрдиिрдд рд╣ोрдХрд░ рднी рдкंрдбिрдд рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рдЙрдирдХी рд╕्рд╡ाрдоिрднрдХ्рддि рдХी рди рдХेрд╡рд▓ рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХрд░рддे рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХी рдиौрдХрд░ी рдЪрд▓ी рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиे рдпрд╣ाँ рдкрдж рджेрдХрд░ рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдмाрддों рдХे рдмीрдЪ рдХुрдЫ рдмाрддें рдЖрдЬ рдХे рдкाрдардХ рд╕े рдЫिрдкी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рднी рдХрдИ рд░ूрдкों рдоें рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрдеा рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдКрдкрд░ рдХी рдЖрдорджрдиी рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдФрд░ рд╕рд░्рд╡-рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдеी, рдФрд░ рдпрд╣ рднी рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेреЫों рдХे рдХ्рд░ूрд░ рд╢ाрд╕рди рдХे рдк्рд░рддि рднाрд░рддीрдпों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рдЕрдиेрдХ рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣े рдеे। рдирдордХ рдЬैрд╕ी рдоूрд▓рднूрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рднी рдХрд░ рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдХрдаोрд░ рдЕрдиुрдкाрд▓рди рдХे рд▓िрдпे "рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा" рдХा рдкрдж рд╕ृрдЬिрдд рдХрд░рдиा рдХाрдиूрди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдиिрд░्рдмрд▓ рдХा рдиूрди рддрдХ рдЫीрдирдиे рдЬैрд╕ा рдХृрдд्рдп рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ाрдЬ рдХे рд▓िрдпे рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ी рдмाрдд рдеी। рдЬрдм рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдирдордХ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा, рджांрдбी рдпाрдд्рд░ा рдХी рддрдм рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рдЬैрд╕े рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпी рдЕрдкрдиे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдХाрдиूрди рдХो рдзрддा рдмрддाрдХрд░ рдирдордХ рдХो рд╕рд░्рд╡рд╕ुрд▓рдн рдмрдиाрдХрд░ рдЧाँрд╡-рдЧाँрд╡ рддрдХ рдиिрд░्рдзрди рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд░рд╣े рдеे। рдЕрдкрдиे рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдЕрджाрд▓рдд рд╕े рдмाрдЗреЫ्реЫрдд рдмрд░ी рд╣ोрдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдн्рд░рд╖्рдЯрддрдо рдм्рд░िрдЯिрд╢рд░ाрдЬ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХी рди्рдпाрдп-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा। рдЙрд╕ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ाрдЬ рдиे рдоुंрд╢ी рд╡ंрд╢ीрдзрд░ рдЬैрд╕े рд╕्рд╡ाрдоिрднрдХ्рдд рдХрд░्рдоी рдХो рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдиौрдХрд░ी рд╕े рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХी рд╕реЫा рджी рдХ्рдпोंрдХि рдоाрдирд╡ीрдп рд░рдХ्рдд рдкीрдиे рд╡ाрд▓ी рд▓ाрд▓рдЪी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХी рдХрдж्рд░ рдлूрдЯी рдХौреЬी рдХी рднी рдирд╣ीं рдеी। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдкंрдбिрдд рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рдиे рдЖрдЧे рдЖрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕рджाрдЪाрд░ी рдпुрд╡ा рдХो рдЙрд╕рдХे рдпोрдЧ्рдп рд╡ेрддрди рдФрд░ рдЖрджрд░ рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдирдпा рдЬीрд╡рди рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा।
рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рдиे рдПрдХ рд╕्рдЯाрдо्рдк рд▓рдЧा рд╣ुрдЖ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рдЙрд╕े рд╡ंрд╢ीрдзрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦрдХрд░ рдмोрд▓े, "рдЗрд╕ рдкрдж рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХीрдЬिрдП рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХрд░ рджीрдЬिрдП। рдоैं рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╣ूँ, рдЬрдм рддрдХ рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрд░ा рди рдХीрдЬिрдПрдЧा, рдж्рд╡ाрд░ рд╕े рди рд╣рдЯूंрдЧा।"

рдоुंрд╢ी рд╡ंрд╢ीрдзрд░ рдиे рдЙрд╕ рдХाрдЧрдЬ рдХो рдкрдвा рддो рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рд╕े рдСंрдЦों рдоें рдСंрд╕ू рднрд░ рдЖрдП। рдкंрдбिрдд рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी рдЬाрдпрджाрдж рдХा рд╕्рдеाрдпी рдоैрдиेрдЬрд░ рдиिрдпрдд рдХिрдпा рдеा। рдЫрд╣ рд╣рдЬाрд░ рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд╡ेрддрди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд░ोрдЬाрдиा рдЦрд░्рдЪ рдЕрд▓рдЧ, рд╕рд╡ाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдШोреЬा, рд░рд╣рдиे рдХो рдмँрдЧрд▓ा, рдиौрдХрд░-рдЪाрдХрд░ рдоुрдл्рдд। рдХрдо्рдкिрдд рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмोрд▓े, "рдкंрдбिрддрдЬी рдоुрдЭрдоें рдЗрддрдиी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЖрдкрдХी рдЙрджाрд░рддा рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХрд░ рд╕рдХूँ! рдХिंрддु рдРрд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рдкрдж рдХे рдпोрдЧ्рдп рдирд╣ीं рд╣ूँ।"

рдЕрд▓ोрдкीрджीрди рд╣ँрд╕рдХрд░ рдмोрд▓े, "рдоुрдЭे рдЗрд╕ рд╕рдордп рдПрдХ рдЕрдпोрдЧ्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╣ी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै।"

рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा рд╣ी рдирд╣ीं, рдЖрдЬ рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдЕрдиेрдХ рдХृрддिрдпों рдХे рдкुрдирд░्рдкाрда рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рддाрдХि рдЙрдирдХे рджेрд╢-рдХाрд▓ рддрдеा рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдирдХा рд╕рд╣ी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ो।

рд╕ाрд╡рди рдХा рдорд╣ीрдиा рдЖрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд░्рд╖ा рдХी рдлुрд╣ाрд░ें рдФрд░ рдЭाрд╡рдЯ рд╣рдоाрд░ा рддрди-рдорди рдЖрдж्рд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрдирдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмाреЭ, рднूрд╕्рдЦрд▓рди, рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдХाрд╣िрд▓ी рднी рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдлिрд░ рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕िрд░ рдЙрдаाрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдкुрд░ाрдиे рдХोрдЪिंрдЧ рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХी рджु:рдЦрдж рдоृрдд्рдпु рдХी рдШрдЯрдиा рд╣ो рдпा рд╡ाрдпрдиाрдб рдХा рднूрд╕्рдЦрд▓рди, рдпा рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╡рд░्рд╖ा рдпा рдЬрд▓-рднрд░ाрд╡ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдПँ, рдиाрдЧрд░िрдХ-рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХे рдк्рд░рддि рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЬाрдЧृрддि рдХा рдЕрднाрд╡ рддो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ी рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдоूрд▓ рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЕрдХ्рд╖рдорддा рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдмैрдаी рд╣ुрдИ рд╣ै। рджिрд▓्рд▓ी рдХी рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЖрд░ोрдк-рдк्рд░рдд्рдпाрд░ोрдк рд▓рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рд▓िрдпे рдЙрдирдХी рдпोрдЧ्рдпрддा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдиाрд▓ाрдпрдХी рд╣ी реЫाрд╣िрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рд╕рдо्рдоाрди 2023 рдХे рд▓िрдпे рдЗрд╕ рдмाрд░ рдХे рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ (14 рд╕िрддрдо्рдмрд░) рдкрд░ рдоैं рднोрдкाрд▓ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоेрд░े рд▓िрдпे рдпрд╣ рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рдоिрдд्рд░ों рдХे рджрд░्рд╢рдирд▓ाрдн рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рддो рд╣ै рд╣ी, рд╣рдоेрд╢ा рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рднाрд░рдд рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХिрддाрдмें рд▓ाрдиे рдХा рдоौрдХा рднी।

рд╕ेрддु рдХे рдирд╡ें рд╡рд░्рд╖ рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдердоांрдХ рдЖрдкрдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै।

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
31 рдЬुрд▓ाрдИ 2024 ✍️
***
рд╕ेрддु рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХो рдЬрди्рдорджिрди рдХी рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ!

рд╢ोрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ ‘рдЪिрд▓рдмिрд▓' 1 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЕрдиिрд▓ рдХुрдоाрд░ 1 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी 1 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЕंрдЬु рд▓рддा рд╕िंрд╣ 2 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╕ुрдЬрд╢ рд╢рд░्рдоा 2 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╢िрд╡ाрдирди्рдж рд╕िंрд╣ ‘рд╕рд╣рдпोрдЧी’ 2 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╕्рд╡рд░्рдЧीрдп рд╕ुрд╢ीрд▓ рд╕िрдж्рдзाрд░्рде 2 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╣рд╕рди рдкрдаाрди 4 рдЬुрд▓ाрдИ
рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЬैрд╕рд▓ 5 рдЬुрд▓ाрдИ
рдк्рд░ेрдордкाрд▓ рд╢рд░्рдоा 5 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЖрд▓ोрдХा рдХुрдЬूрд░ 6 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╕рдЮ्рдЬрдп рдХुрдоाрд░ 6 рдЬुрд▓ाрдИ
рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी 7 рдЬुрд▓ाрдИ
рдорд╣ेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी 7 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЬ्рдЮाрдирдк्рд░рдХाрд╢ 'рдкीрдпूрд╖' 10 рдЬुрд▓ाрдИ
рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’ 10 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╕्рд╡рд░्рдЧीрдп рд╕े. рд░ा. рдпाрдд्рд░ी 10 рдЬुрд▓ाрдИ
рдкूрд░рди рд╕िंрд╣ 10 рдЬुрд▓ाрдИ
рдк्рд░рдмोрдз рдЧोрд╡िрд▓ 11 рдЬुрд▓ाрдИ
рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा 10 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╣ेрдорд░ाрдЬ рд╕ुंрджрд░ 13 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЖрдЪाрд░्рдп рдиीрд░рдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी 14 рдЬुрд▓ाрдИ
реЫрд╣ीрд░ рдЕрд▓ी рд╕िрдж्рджीреШी 15 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЕंрдХिрдд рд╢рд░्рдоा 'рдЗрд╖ुрдк्рд░िрдп' 16 рдЬुрд▓ाрдИ
рдХाрди्рддा рд░ाॅрдп  20 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╕ुрд╖рдоा рдЧुрдк्рддा 21 рдЬुрд▓ाрдИ
рдХрдорд▓ेрд╢ рдХुрдоाрд░ рджीрд╡ाрди: 21 рдЬुрд▓ाрдИ
рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡: 24 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж 25 рдЬुрд▓ाрдИ
рдкुрдиीрддा рд╕िंрд╣ 30 рдЬुрд▓ाрдИ
рдЕрдиुрдкрдоा рддिрд╡ाреЬी 30 рдЬुрд▓ाрдИ
рд╡िрдиीрддा рддिрд╡ाрд░ी: 31 рдЬुрд▓ाрдИ

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЬुрд▓ाрдИ 2024

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 9, рдЕंрдХ 2, рдЬुрд▓ाрдИ 2024


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी, рд╡्рдпंрдЧ्рдп

рд╢рддाрдм्рджी рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕्рддрдо्рдн

рдЕрдиुрд╡ाрдж: рдЕрдоेрд░िрдХी рд▓ोрдХрдХрдеा

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

Voices Within
рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
(рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
(рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
Basic Hindi 2 Workbook
(Sonia Taneja)

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рдоुрд▓ाрдпрдо рд╢рдм्рджों рдоें рдЬीрд╡рди рдХे рдШрд░्рд╖рдг рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рдХрд╡िрддाрдПँ

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рд╢िрд╡ाрдиी рдпाрджрд╡


рддिрддрд▓िрдпों рдХे рд╢рд╣рд░ рдоें (рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी: рдЛрддु рдд्рдпाрдЧी 
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдкुрд╕्рддрдХрдиाрдоा, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 
рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2024, рдкृрд╖्рда-112, рдоूрд▓्рдп ₹ 200 

рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЬो рднी рдШрдЯрддा рд╣ै рдЙрд╕ рдШрдЯрдиा рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╣рдоाрд░े рдк्рд░рдХृрдд рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрддी рд╣ै। рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдХा рдЖрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рд╕ाрдпाрд╕ рдирд╣ीं рдФрд░ рдРрд╕ा рд╣ी рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХा рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯрди рдЬрдм рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм рдЙрд╕рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рдоेрд░рда рдиिрд╡ाрд╕ी рдЛрддु рдд्рдпाрдЧी рдХा рд╕рдж्рдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рддिрддрд▓िрдпों рдХे рд╢рд╣рд░ рдоें’ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдпрд╣ी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╣ै। рдЛрддु рдд्рдпाрдЧी рдХा рдпрд╣ рдЪौрдеा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЙрдирдХे рджो рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдХुрдЫ рд▓ाрдкрддा рдЦ्рд╡ाрдмों рдХी рд╡ाрдкрд╕ी’ рдФрд░ ‘рд╕рдордп рдХी рдзुрди рдкрд░’ рдмोрдзि рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдФрд░ рддीрд╕рд░ा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоुрдЭे рдкрддंрдЧ рд╣ो рдЬाрдиा рд╣ै’ рдкुрд╕्рддрдХрдиाрдоा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдЫोрдЯी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдХोрд▓ाрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕े рджрд╕ рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯрдХрд░ рдЙрдо्рджा рдЧрдж्рдп рдХे рд╕ाрде рдкिрд░ोрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рднूрдоिрдХा ’рдордирдХрд╣ी’ рдоें рдЛрддु рдд्рдпाрдЧी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рд▓рдШुрддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддी рд╣ैं-

 ‘рдоैं рд╣рдоेрд╢ा рджीрд░्рдШ рд╕े реЫ्рдпाрджा рд▓рдШु рдкрд░ рд░ुрдХी рджोрд╕्рддों рдиे рдХрд╣ा ‘рдеोреЬा рдмреЬा рд▓िрдЦो’ рдкрд░ рдоैं рд▓рдШु рдкрд░ рдЕрдЯрдХी рд░рд╣ी рдпा рдРрд╕ा рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдоेрд░े рдкैрди рдоें рд╕्рдпाрд╣ी рд╣ी рдЗрддрдиी рд╣ो, рдЦैрд░ рдпे рдЬो рднी рдеा, рдирджी рдХे рдкाрдиी рдХी рддрд░рд╣ рдеा, рд▓рд╣рд░ें рдЙрдарддी-рдЧिрд░рддी рд░рд╣ी, рддрдЯ рд╕े рдЯрдХрд░ाрдХрд░ рд▓ौрдЯрддी рд░рд╣ी। рдоैंрдиे рдмाँрдз рдмрдиाрдиे рдХी рдХрднी рдХोрд╢िрд╢ рдирд╣ीं рдХी; рдмрд╣ рдЬाрдиे рджिрдпा। рдЕрдЪ्рдЫे-рдмुрд░े, рд╡ाрдж-рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рд╕े рдкрд░े; рдЬो рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╡ो рдоेрд░ी рддрд░рд╣ рд▓рдШु рд╣ी рдеा।  

рддो рдЕрдм рдоेрд░ी рд▓рдШुрддा рдХा рд╣ी рдмрдпाँ рд╣ै рдпे рдХिрддाрдм ‘рддिрддрд▓िрдпों рдХे рд╢рд╣рд░ рдоें’ рдЬिрд╕े рдоैंрдиे рджрд╕ рд▓рдШु рдЯुрдХреЬों рдоें рдмांрдЯा рд╣ै- ’рддिрддрд▓िрдпों рдХे рд╢рд╣рд░ рдоें’, ’рдкीрда рдкрд░ рднी рдЦिрд▓рддी рд╣ैं рдк्рд░ाрд░्рдердиाрдПँ’, ‘рд╕рдордп рдХी рдЯिрдХ-рдЯिрдХ’, ‘реЫिрди्рджрдЧी рдХी рдРрдирдХ рдХा рдиंрдмрд░’, ‘рдорди्рдирддों рдХे рдмीрдЬ’, ‘рд╡рд╣ рдк्рд░ेрдо рд╣ी рдеा’, ‘рдоैं рд╕ूँрдШрддी рд╣ूँ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд╕рдкрдиे рдоें рднी’, ‘рддुрдо्рд╣ाрд░े рдХृрдд्рдп рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм’, ‘рдР рд╕्рдд्рд░ी’, рдФрд░ ‘рдХुрдЫ рд╕िрд░рдлिрд░े рд╢рдм्рдж।’

рдЬीрд╡рди рдХैрд╕ा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕े рдХैрд╕े рдЬिрдпा рдЬाрдП? ‘рддिрддрд▓िрдпों рдХे рд╢рд╣рд░ рдоें’ рд╕рд╣ेрдЬी рдЧрдИ рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдпрд╣ी рд╕्рд╡рд░ рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдХि рдЗрд╕рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рд╡िрд╡िрдз рд░ंрдЧी рджुрдиिрдпा рдХी рдЫрдЯा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЖрдкрдХो рдмेрд╣рддрд░ीрди рдЧрдж्рдп рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдоिрд▓ा рдЬुрд▓ा рд░ूрдк рдкреЭрдиे рдХो рдоिрд▓ेрдЧा- 

рдПрдХ рдмाрдирдЧी рджेрдЦिрдП-
‘рд╕рдоंрджрд░ рдХा рдирдордХ рдЬрдм рддрдХ рджेрд╣ рдкрд░ рдиा рд▓рдЧे рддрдм рддрдХ рдЙрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХी рдеाрд╣ рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддी рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдХुрдЫ рдкрд╣ाреЬों рдХे рд╕ाрде рднी рд╣ै, рдХрдорд╕िрди рд╕реЬрдХों, рдЧрдЭिрди рдЧрд▓िрдпों, рджुंрджुрднी рдмрдЬाрддी рд╣рд╡ा рдЫाрддी рдкрд░ рдмाрджрд▓ों рдХो рдЪिрдкрдХाрдпे рдЖрд╕рдоाрди рдФрд░ рдпे рд╕рдм рддिрддрд▓िрдпों рдХे рд╢рд╣рд░ рдоें рдШрдЯрддा рд╣ै рдмрд╢рд░्рддे рд╣рдоें рд░ंрдЧों рд╕े рдоोрд╣рдм्рдмрдд рд╣ों...’

рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдЙрдо्рдоीрдж рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ैं рдЙрдирдХी рдЙрдо्рдоीрдж рд╕िрд░्рдл рдмुрд░े рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╡рд╣ рдЙрдирдХी рдХрд▓рдо рдХी рд╕्рдпाрд╣ी рдоें рд╣ी рдШुрд▓ рдЧрдИ рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рдЙрдирдХी рдЙрдо्рдоीрдж рддрдеा рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдХेंрдж्рд░ рдмिрди्рджु рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं-

‘рд╢рд╣рд░ рддुрдо рдХрдкाрд╕ рд╣ो рдЬाрдУ!
рдирд░्рдо..рдоुрд▓ाрдпрдо...
рдЖँрд╕ू рднी рд╕ोрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ो рдлिрд░ рддुрдо
рд╣рд▓्рдХे рдЗрддрдиे рдХि рд╣рд╡ा рдХे рд╕ाрде рдЙрда рд╕рдХो
рдФрд░ рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЙँрдЧрд▓ी рдеाрдоे рдХोрдИ рдмрдЪ्рдЪा реЮाреЩ्рддा рдХो рдкрдХреЬ рд╕рдХे।’ (рдкृрд╖्рда рд╕ं-13)

рдЛрддु рдд्рдпाрдЧी рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдХрдо рдФрд░ рдоुрд▓ाрдпрдо рд╢рдм्рджों рдоें рдЬीрд╡рди рдХे рдШрд░्рд╖рдг рдХो рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрддी рд╣ैं рд╡рд╣ाँ рдЖрдХрд░ рд╕рдордп рдЦुрдж рд╣ी рдзреЬрдХрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै-

‘рдоैंрдиे рдЙрдо्рдоीрдж рдкрд░ рдмाрдд реЩрдд्рдо рдХी...
рддुрдо рдиाрдоुрд░ाрдж рдиैрд░ाрд╢्рдп рдХो рдШрд╕ीрдЯ рд▓ाрдпे
рдЕрдердХ рджौреЬ рд░рд╣े
рд╕рдордп рдХी рдЯिрдХ-рдЯिрдХ рдоें, 
рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рджों рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕ рдордд рдвूंрдвों!
...
рдЬीрд╡рди рдз्рд╡рди्рдпाрдд्рдордХ рднी рд╣ोрддा рд╣ै।’ (рдкृрд╖्рда рд╕ं-28)

рдЬीрд╡рди рдХी рдЗрд╕ рдзреЬрдХрди рдХो рдпрджि рдЖрдк рд╕ुрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдЖрдкрдХो рдпे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рдкреЭрдиा рдЪाрд╣िрдП।
***

рд╢िрд╡ाрдиी рдпाрджрд╡
рджेрд╣рд░ाрджूрди

рдХाрд╡्рдп: рдЧोрд░рдЦ рдк्рд░рд╕ाрдж рдорд╕्рддाрдиा

рдЧोрд░рдЦ рдк्рд░рд╕ाрдж рдорд╕्рддाрдиा
1. рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡

рддрдкрддी рдзрд░рддी рдЬрд▓рддे рдкाँрд╡
рдоुрд░рдЭाрдпे рдлूрд▓ों рд╕ी рдЫाँрд╡
рд░ेрдд-рд░ेрдд рд╣ोрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े
рдорди рдоेрд░े, рдЪрд▓ рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡।

рд▓ोрдЧ рд╣ो рд░рд╣े рдкрдд्рдерд░ рдкрдд्рдерд░
рдХрд░ुрдгा рдЦрдб़ी рд╣ुрдИ рдЬ्рдпों рдмेрдШрд░
рдЖँрдЦों рдоें рдеोрдб़ा рдеोрдб़ा рдбрд░
рднрд╡िрд╖्рдп рд╣ो рдЬाрдпे рди рдмंрдЬрд░
рдЪेрд╣рд░ा-рдЪेрд╣рд░ा рдУрдв़े рдмैрдаा
рдЧрд╣рд░ी рдЪिंрддा, рд╡िрд╖рдо рддрдиाрд╡।

рдЕрдзрд░ рд▓ाрд▓, рдЖँрдЦें рднी рд▓ाрд▓
рд╡िрд╖рдо рд╕рдорди्рд╡рдп рдХौрди рдкрдв़े
рдХ्рд░ूрд░ рдХрдеा рдХा рддाрдк рддीрд╡्рд░ рд╣ै
рдХौрди рд╢ीрдд рдХा рдЧीрдд рдкрдв़े
рдЬीрд╡рди рдХी рдмिрд╕ाрдд рдкрд░ рдЪрд▓рдиे
рд▓рдЧे рд▓ोрдЧ рд╢рдХुрдиि рдХा рджाँрд╡।

рд╣ँрд╕ी рдХрдкाрд╕ी рдоेрдШ рд╣ो рдЧрдпी
рдЬेрда рдХी рд╡рд░्рд╖ा рдЬрдм рдмрд░рд╕े
рдХैрд╕े рдХрд╣ूँ рдХुрд▓िрди рдЙрд╕े рдЬрдм
рдоेрд░े рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣рд░рд╕े
рд░ूрдаे рд▓рдЧрддे рдЖँрд╕ू рднी рддो
рдХрд╣ाँ рдоिрд▓ेрдЧा рдоुрдЭрдХो рдЧाँрд╡।
***

2. рднुрд▓ाрдиा рдХ्рдпों?

рдк्рд░िрдп рдоुрдЭрдХो рдХрднी рднुрд▓ाрдиा рдордд!

рдЭंрдЭा рд╕े рд░рдг рдХे рдкрд▓ рдХ्рд╖рдг рдоें
рд╕ंрдЧ рдоेрд░े рдмрди рдХрд░ рдвाрд▓ рд░рд╣ी
рдЬीрд╡рди рд╕े рддिрдоिрд░ рд╣рдЯाрдиे рдХो
рдмрди рджिрд╡्рдп рджीрдк्рдд рд░рд╡ि рд▓ाрд▓ рд░рд╣ी
рдпрд╣ рднाрд╡ рд░рд╣े рдЬीрд╡рдирдкрд░्рдпрди्рдд
рдк्рд░рддिрдХूрд▓рддा рд╕े рдШрдмрд░ाрдиा рдордд।

рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╡्рдпрдеा рдХा рд╣ाрд╕ рдоें рд╣ो
рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рд╕ुрдЦ рдЕрдкрдиा рд╣ोрдЧा
рд╣ै рдХृрд╖्рдгрдкрдХ्рд╖ рдХा рдЖрдЬ, рднрд▓े
рдХрд▓ рд╢ुрдХ्рд▓ рднрд░ा рд╕рдкрдиा рд╣ोрдЧा
рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХेрддु рдЕंрддрд░्рдорди рдХा
рдкрд▓ рдЫिрди рднी рдХрднी рдЭुрдХाрдиा рдордд।

рд╣ै рд╕рдд्рдп, рдоाрдд्рд░ рдХि рд╕्рдеाрдпी
рди рд╕ुрдмрд╣ рди рд╣ोрддी рд╢ाрдо рдХрднी
рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдЪांрджрдиी рдпौрд╡рди рдХी
рд╕рд░्рд╡рджा рдХрд╣ाँ рдЕрднिрд░ाрдо рдХрднी
рдкрддрдЭрдб़ рдмрд╕ंрдд рдХ्рд░рдо рд╕े рдЖрдпेंрдЧे рд╣ी
рдЗрд╕рдХो рдмिрд╕рд░ाрдиा рдордд।

рдк्рд░िрдп рдоुрдЭрдХो рдХрднी рднुрд▓ाрдиा рдордд!

рд╕рддрд░ंрдЧी рдХौрд╡ा (Rainbow Crow)

рдХिрд╢ोрд░ рджिрд╡рд╕े
рдЕрдоेрд░िрдХी рд▓ोрдХ-рдХрдеा

рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рд╕рд░्рджिрдпों рдХे рджिрди рдеे। рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрд░्реЮрдмाрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирджी рдХी рдЬрд▓ рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдмрд░्реЮ рдХी рдЪाрджрд░ рдкрд╕рд░ рдЧрдИ рдеी। рд╡рд╣ाँ рдХे рдк्рд░ाрдгिрдпों рдиे рдЗрд╕ рд╣рджрджрд░्рдЬे рдХी рдмрд░्реЮрдмाрд░ी рдХрднी рдирд╣ीं рджेрдЦी рдеी। рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рддो рдЗрд╕ рдмрд░्реЮрдмाрд░ी рдХो рдореЫा рд▓ेрдиे рдХा рдПрдХ рдирдпा рддрд░ीрдХा рдоाрдирдХрд░ рдЙрдаाрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा। рдЬрдм рдмрд░्реЮрдмाрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдардг्рдб рджрд╕ рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рдмреЭ рдЧрдИ, рд╕рднी рдХो рдЪिंрддा рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЫोрдЯे- рдЫोрдЯे рдк्рд░ाрдгी рдмрд░्реЮ рдоें рдзँрд╕рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдмреЬे рдЬाрдирд╡рд░ рдмрд░्реЮ рдХी рдоोрддी рд╕рддрд╣ рдХे рдХाрд░рдг рдмрдоुрд╢्рдХिрд▓ рдЪрд▓ рдкा рд░рд╣े рдеे। рдЖрджेрд╢ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдеा рдХि рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ी рд╣ाрд▓рдд рд░рд╣ी рдФрд░ рдХुрдЫ рди рдХिрдпा рдЧрдпा рддो рд╕рдм рдХुрдЫ рдмрд░्рдмाрдж рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।

 “рд╣рдоें рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХिреЫाрдоु рдХाрдУंрдЧ рдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рд╕ंрджेрд╢рд╡ाрд╣рдХ рднेрдЬрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬो рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╣ैं।" рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдЙрд▓ूрдХ рд░ाрдЬ рдиे рдХрд╣ा, ”рд╣рдоें рдЙрдирд╕े рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी рдХि рджुрдиिрдпा рдХो рдкрд╣рд▓े рдХी рддрд░рд╣ рдЧрд░्рдо рд░рдЦें рдмрд░्реЮ рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣рдоें рд╢ाрди्рддि рд╕े рдЬीрдиे рджे।“ рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХी рдкेрд╢рдХрд╢ рд╕े рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рд▓рд╣рд░ рджौреЬ рдЧрдИ। рд╕рднी рдЖрдкрд╕ рдоें рдмрд╣рд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдХि рдХौрди рд╕े рдк्рд░ाрдгी рдХो рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХे рдкाрд╕ рднेрдЬा рдЬाрдП। рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдЙрд▓ूрдХ рд░ाрдЬ рдХो рджिрди рдоें рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддा рдеा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рдеा। рдЪाрд▓ाрдХ рднेреЬिрдпा рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдХрд░рдиे рдоें рдоाрд╣िрд░ рдеा ,рд▓िрд╣ाреЫा рдЙрд╕рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рд╣ी рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा। рдХрдЫुрдЖ рдЖрд▓рд╕ी рдФрд░ рд╕ुрд╕्рдд рдеा рдмिрд▓рдХुрд▓ рдиौ рджिрди рдЪрд▓े рдЕреЭाрдИ рдХोрд╕ рдЬैрд╕ी рд╣ाрд▓рдд рдеी рдЙрд╕рдХी।

 рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдкंрдЦों рд╡ाрд▓े рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрд╡े рдХो рдХिреЫाрдоु рдХाрдУंрдЧ рд╕े рдоिрд▓рдиे рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдмрд╣ुрдд рдоीрдаी рдеी। рд╕ाрд░ा рд╕реЮрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдХрдаिрди рдеा। рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХे рд░ाрд╕्рддे рдкूрд░े рддीрди рджिрди рдХा рд╕реЮрд░ рдмीрд╣реЬ рдЬंрдЧрд▓ो рдФрд░ рдмाрджрд▓ों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдеा рд╡рд╣ рд░ाрд╕्рддा। рд╕ूрд░рдЬ, рдЪांрдж рдФрд░ рд╕िрддाрд░ों рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рдЙрд╕ рдкाрд░। рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдЖ рддेреЫ рд╣рд╡ाрдУं рд╕े рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЬाрддा рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╢्рд░ांрддि рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рднी рд╕्рдеाрди рд╡рд╣ाँ рдирд╣ीं рдеा। рдЬрдм рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдЖ рдЙрд╕ рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा рдЙрд╕рдиे рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХो рдЖрд╡ाреЫ рд▓рдЧाрдИं рд▓ेрдХिрди рдХोрдИ рдк्рд░рдд्рдд्рдпुрдд्рддрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓ा। рд░рдЪрдпिрддा рднी рдпрд╣ी рд╕ोрдЪрдиे рдоें рд╡िрдЪाрд░рдордЧ्рди рдеा рдХि рдЗрд╕ рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдоें рдХौрди рд╕ी рдЦाрд╕िрдпрдд рд╣ै рдЬो рдЕрди्рдп рдкрд░िंрджों рд╕े рдЕрд▓рд╣рджा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдиे рдЕрдкрдиी рдордзुрд░ рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдЕрдкрдиा рд╕рдмрд╕े рдкрд╕ंрджीрджा рдЧीрдд рдЧाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХी рдордзुрд░ рдЖрд╡ाреЫ рд╕े рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХा рдз्рдпाрди рднंрдЧ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдиреЫрд░ें рджौреЬाрдХрд░ рджेрдЦा рдХि рдЖрдЦिрд░ рдЗрддрдиा рдордзुрд░ рдЧीрдд рдХौрди рдЧा рд░рд╣ा рд╣ै!

 рдЙрджाрд░рддा рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХो рдЗрд╕ реЮрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рджाрдж рджेрддे рд╣ुрдП рдкूрдЫा “рдЗрддрдиे рдоीрдаे рдЧीрдд рдХे рдмрджрд▓े рддुрдо्рд╣ें рд╣рдорд╕े рдХ्рдпा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЪाрд╣िрдП?” рд╣े рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा! рдЖрдк рд╕िрд░्реЮ рдмрд░्реЮрдмाрд░ी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪिрдП рддाрдХि рдзрд░рддी рдХे рдк्рд░ाрдгी рдардг्рдб рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдаिрдаुрд░ рдХрд░ рдмрд░्реЮ рдоें рдзंрд╕ рдХрд░ рдорд░ рди рдЬाрдПँ। “рджेрдЦो рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП! рд╕рд░्рджी рдФрд░ рдмрд░्реЮ рдХी рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдоाрдПँ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।"

“рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдм рд╣рдо рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं? рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдиे рдкूрдЫा, ”рдЗрддрдиी рдмрд░्реЮрдмाрд░ी рдоें рддो рд╣рдо рд╕рднी рдмрд░्реЮ рдоें рд╣ी рджреЮрди рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдПँрдЧे।

 “рдирд╣ीं рдирд╣ीं рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा,” рд░рдЪрдпिрддा рдиे рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХो рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рдХिрдпा, "рдоैं рдЖрдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрддा рд╣ूँ рдЬो рдХреЬाрдХे рд╕рд░्рджिрдпों рдХे рджिрдиों рдоें рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХो рдЧрд░्рдо рд░рдЦेрдЧी।“ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдиे рдПрдХ рдЫреЬी рд▓ेрдХрд░ рджрд╣рдХрддे рд╕ूрд░рдЬ рд╕े рдЫुрдЖ рджी। рддрдд्рдХाрд▓ рдЫреЬी рдХा рд╕िрд░ा рдЖрдЧ рд╕े рдЬрд▓ рдЙрдаा рдФрд░ рд▓рдкрдЯें рдЙрдардиे рд▓рдЧीं। “рдпрд╣ी рддो рдЖрдЧ рд╣ै “ рд░рдЪрдпिрддा рдиे рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рд╕े рдХрд╣ा рдФрд░ рдЫреЬी рдХा рджूрд╕рд░ा рдаंрдбा рд╕िрд░ा рдХौрдП рдХे рд╣ाрде рдоें рдердоाрдХрд░ рдХрд╣ा, ”рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХि рдЬрд▓рддी рдЖрдЧ рдХी рд▓рдкрдЯें рдмुрдЭ рдЬाрдПँ рдФрд░ рдЫреЬी рдЬрд▓рдХрд░ реЩाрдХ рд╣ो рдЬाрдП, рддुрдо рдкूрд░ी рддेреЫी рд╕े рдзрд░рддी рдХे рд░ाрд╕्рддे рдЙреЬ рдЬाрдУ। “рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдиे рд╣ाрдоी рднрд░ी рдФрд░ рдкूрд░ी рд░реЮ्рддाрд░ рд╕े рдзрд░рддी рдХी рдУрд░ рдЙреЬाрди рднрд░ी। рдпрд╣ рднी рд╕्рд╡рд░्рдЧ рд╕े рддीрди рджिрди рдХा рд╕реЮрд░ рдеा। рдХौрдП рдХो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЪिंрддा рдеी рдХि рдзрд░рддी рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХрд╣ीं рдЖрдЧ рдмुрдЭ рди рдЬाрдП। рд╡рд╣ рдЫреЬी рд▓рдо्рдмी рдФрд░ рднाрд░ी рднी рдеी। рдлिрд░ рднी рдЬрд▓рддी рдЖрдЧ рдиे рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХो рд╕्рд╡рд░्рдЧ рд╕े рдиीрдЪे рдЬрдЧрдордЧाрддे рд╕िрддाрд░ों рдХे рд░ाрд╕्рддे рдзрд░рддी рдХे рд╕реЮрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдЧрд░्рдо рд░рдЦा।

 рдЬैрд╕े рд╣ी рдЖрдЧ рдХी рд▓рдкрдЯें рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХी рдкंрдЦों рдХे рдХрд░ीрдм рдкрд╣ुँрдЪीं, рдЙрд╕рдХी рдкूँрдЫ рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧ рдЧрдИ। рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХे рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдкंрдЦ рдЖрдЧ рд╕े рдЬрд▓рдХрд░ рдХाрд▓े рд╣ो рдЧрдП। рдЬрдм рд╡рд╣ рдХौрдЖ рдЪांрдж рдХे рдХрд░ीрдм рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुреЫрд░ा рддेреЫ рд▓рдкрдЯों рд╕े рдХौрдП рдХा рд╕ाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рд╣ी рдХाрд▓ा рдкреЬ рдЪुрдХा рдеा। рдЬрдм рдХौрдЖ рдЖрд╕рдоाрди рдХे рдмाрджрд▓ों рдоें рдкрд╣ुँрдЪा рдЙрд╕рдХे рдЧрд▓े рдоें рдЧрд╣рд░ा рдзुрдЖँ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЧрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдордзुрд░ рдЖрд╡ाреЫ рдХрд░्рдХрд╢ рдХाँрд╡-рдХाँрд╡ рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдИ।

 рдЬрдм рддрдХ рд╕рддрд░ंрдЧी рдХौрдЖ рдзрд░рддी рдХे рд╕рд░्рдж рдк्рд░ाрдгिрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╡рд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдХोрд▓рддाрд░ рдЬैрд╕ा рдХाрд▓ा рд╣ो рдЪुрдХा рдеा рдФрд░ рдЧीрдд рдЧाрдиे рдХे рдмрджрд▓े рд╕िрд░्реЮ рдХрд░्рдХрд╢ рдХांрд╡- рдХांрд╡ рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा। рдХौрдП рдиे рдЖрдЧ рдХो рдзрд░рддी рдХे рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХिрдпा। рдЙрдирд╣ोंрдиे рдмрд░्реЮ рдкिрдШрд▓ाрдХрд░ рд╕्рд╡рддः рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХो рднी рдЧрд░्рдо рдХिрдпा। рдмрд░्реЮ рдХी рджрд░ाрд░ों рдоें рдзंрд╕े рдирди्рд╣े рдкрд░िंрджों рдХो рднी рдмрдЪा рд▓िрдпा рдЧрдпा। рдЕрдм рдЦुрд╢िрдпाँ рдордиाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдеा рдХ्рдпोंрдХि рддिрдирджेрд╣ рдпाрдиी рдЖрдЧ, рдзрд░рддी рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХी рдеी। рдоाрдпूрд╕ рдХौрдЖ рдЕрдкрдиे рдмрджрд╕ूрд░рдд рдкंрдЦों рдФрд░ рдХрд░्рдХрд╢ рдЖрд╡ाреЫ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЪोंрдЪ рд▓рдЯрдХाрдП рдЕрд▓рдЧ - рдерд▓рдЧ рдмैрдаा рдеा।

 рдЕрдЪाрдирдХ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдкंрдЦों рдкрд░ рд╣рд╡ा рдХे рдЭोंрдХे рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдХौрдП рдиे рджेрдЦा рдХि рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЪрдпिрддा рд╣ैं рдЬो рдпрд╣ рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЕрдЧрд▓े рдкрд▓ рдХ्рдпा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। “рдХौрдП! рдЕрд░े! рдЙрджाрд╕ рдордд рд╣ोрдиा…” рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे ,”рд╕рднी рдк्рд░ाрдгी рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЗрд╕ рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рдмрд▓िрджाрди рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдпाрдж рд░рдЦेंрдЧे। рд▓ोрдЧ рдХрднी рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╢िрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे рдХ्рдпोंрдХि рдоैंрдиे рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЧोрд╢्рдд рдХी рдЧंрдз рдзुंрдП рдЬैрд╕ी рдмрдиा рджी рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╡рд╣ рдмेрд╕्рд╡ाрдж рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдХрд░्рдХрд╢ рдЖрд╡ाреЫ рдФрд░ рдХाрд▓े рдкंрдЦों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд▓ोрдЧ рдХрднी рднी рддुрдо्рд╣ें рдкिंрдЬрд░े рдоें рдХैрдж рдХрд░ рдордзुрд░ рдЧीрдд рдЧाрдиे рдХो рдирд╣ीं рдХрд╣ेंрдЧे। рддुрдо рд╣рдоेрд╢ा рдЖреЫाрдж рд╣ी рд░рд╣ोрдЧे।“ - рдкूрд░े рдЧंрднीрд░ рд╕्рд╡рд░ рдоें рд╕рддрд░ंрдЧी рдХौрдП рдХे рдХाрд▓े рдкंрдЦों рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХौрдП рд╕े рдХрд╣ा। рд╕рддрд░ंрдЧी рдХौрдП рдиे рджेрдЦा рдХि рдЙрд╕рдХे рдХाрд▓े рдЕрдд्рдпंрдд рдЪрдордХीрд▓े рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рд╣рд░ рдкंрдЦ рдХे рдиीрдЪे рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдХे рд░ंрдЧ рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे। “рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдЗंрд╕ाрди рдХो рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкंрдЦ рд╣рдоेрд╢ा рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЧाрдеा рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░ाрддे рд░рд╣ेंрдЧे। рдпрд╣ рднी рдпाрдж рджिрд▓ाрдПंрдЧे рдХि рддुрдордиे рд▓ोрдЧों рдХो рдмрдЪाрдиे рдФрд░ рдЙрдирдХी рднрд▓ाрдИ рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиा рдорд╣ाрди рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। … рдХौрдП , рддुрдо рд╣рдоेрд╢ा рдпाрдж рд░рдЦे рдЬाрдУрдЧे।"

рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕ंрд╕्рдХाрд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрд╡िрдз рд░ंрдЧी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’

28, рд╕ाрд░ंрдЧ рд╡िрд╣ाрд░, рдордеुрд░ा-6; рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 063 1805; рдИрдоेрд▓: drdinesh57@gmail.com

рд╕рдоीрдХ्рд╖्рдп рдкुрд╕्рддрдХ: рдмрди्рджрд░ рдХी рдЪрд▓ рдкреЬी рджुрдХाрди (рдмाрд▓-рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
ISBN: 978.93.6267.399.2
рд░рдЪрдиाрдХाрд░: рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡
рдкृрд╖्рда: 72, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 2023
рдоूрд▓्рдп: ₹ 200 рд░ुрдкрдпे
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ:рд╕ंрдЧिрдиी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдХाрдирдкुрд░-208005

рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдоें рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рджाрджा-рджाрджी рдпा рдиाрдиा-рдиाрдиी рд╕ोрдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЕрдкрдиे рдиौрдиिрд╣ाрд▓ों рдХो рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдХрд╡िрддाрдПँ рд╡ рд╡िрд╡िрдз рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕ुрдиाрдпा рдХрд░рддे рдеे рдХिрди्рддु рд╡рд░्рддрдоाрди, рдЕрддि рд╡्рдпрд╕्рддрддрдо рдФрд░ рдЖрдкा-рдзाрдкी рдХे рддрдеा рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें, рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдмрдЪрдкрди рдЕрдкрдиे рджाрджा-рджाрджी рдФрд░ рдиाрдиा-рдиाрдиी рдХे рд╕ाрдиिрдз्рдп рдХे рдмिрдиा рд╣ी рдиीрд░рд╕рддा рдоें рдмीрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЙрд╕ рдХрдоी рдХी рдХुрдЫ рдкूрд░्рддि рдХрдИ рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдПрд╡ं рдмाрд▓рдХрд╣ाрдиी рддрдеा рдмाрд▓рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдХा рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдмрди्рджрд░ рдХी рдЪрд▓ рдкреЬी рджुрдХाрди’ рднी рдЙрд╕ी рдХреЬी рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं , рдХрд╡िрддा,рдХрд╣ाрдиी,рд▓рдШुрдХрдеा, рдЖрд▓ेрдЦ рдПрд╡ं рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рддрдеा рдмाрд▓ рдЧीрдд, рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиी, рдмाрд▓ рдЖрд▓ेрдЦ рдЖрджि рдоें рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдПрд╡ं рдмाрд▓ рдХिрд░рдг рд╡ рдирд╡ рдХिрд░рдг, рджो рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ, рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиिрд░рди्рддрд░ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рджेрдп рдПрд╡ं рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХрд░्рдо рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िрди्рджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рд▓рдЦрдирдК рдХे рд▓рд▓्рд▓рдирдк्рд░рд╕ाрдж рдкाрдг्рдбेрдп рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╕рдо्рдоाрди рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрдирдХो рд╕рдо्рдоाрдиिрдд, рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।

рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’
‘рдмрди्рджрд░ рдХी рдЪрд▓ рдкреЬी рджुрдХाрди’ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╡िрдз рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд░рдЪिрдд 27 рдмाрд▓рдХрд╡िрддाрдПँ рд╕рдоाрд╣िрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ैं।

рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдордпрдмрдж्рдзрддा рдПрд╡ं рдкрдарди-рдкाрдарди рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬो рд╕рдордп рдХा рд╕рджुрдкрдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдмाрдж рдоें рдЙрдирдХो рдЬीрд╡рдирднрд░ рдкрдЫрддाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдоें рд╕рджैрд╡ рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпों рдХो рдиिрдпрдордмрдж्рдзрддा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕рдо्рдкрди्рди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдиे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╡िрддा "рд╣рдо рд╕ीрдЦें рд╕ूрд░рдЬ рджाрджा рд╕े" рдоें рд╕ूрд░рдЬ рдХी рдиिрдпрдоिрдд рджिрдирдЪрд░्рдпा рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрд▓рд╕ рди рдХрд░рдиा, рдХिрд╕ी рдХी рдмुрд░ाрдИ рди рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╕рдордпрдмрдж्рдз рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै-
рдХрд░рддे рдирд╣ीं рдмрд╣ाрдиा рдХोрдИ, рдХрднी рди рдЖрд▓рд╕ рдХрд░рддे
рдХрднी рдирд╣ीं рд╕ुрд╕्рддाрддे рд╣ैं рд╡े, рджिрдирднрд░ рдЪрд▓рддे рд░рд╣рддे।
рдЬाреЬा-рдЧрд░्рдоी рдпा рд╣ो рд╡рд░्рд╖ा, рдЕрдкрдиा рдлрд░्рдЬ рдиिрднाрддे
рдХрд░ें рд╢िрдХाрдпрдд рдирд╣ीं рдХिрд╕ी рд╕े, рдХिрд░рдг рдкुंрдЬ рдлैрд▓ाрддे।
рд╣рдо рд╕ीрдЦें рд╕ूрд░рдЬ рджाрджा рд╕े, рд░ोрдЬ рд╕рдордп рд╕े рдЬрдЧрдиा
рдЬीрд╡рди рдиेрдХ рдмрдиे рдкреЭ-рд▓िрдЦрдХрд░, рдиिрдпрдоिрдд рдЖрдЧे рдмреЭрдиा। (рдкृрд╖्рда-17)

рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ рджिрдирдХрд░ рдЬी рдмाрд▓ рдкрдж्рдпрдХрдеा рдХे рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдеे। рдЙрдирдХी рдмाрд▓ рдХाрд╡्рдп рдХी рддीрдиों рдкुрд╕्рддрдХें-рд╕ूрд░рдЬ рдХा рдм्рдпाрд╣, рдоिрд░्рдЪ рдХा рдордЬा, рдФрд░ рдзूрдк-рдЫांрд╡ рдХी рд╕рднी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ рдЪाрд╣े рдЪाँрдж рдХा рдХुрд░рддा рд╣ो рдпा рд╕ूрд░рдЬ рдХा рдм्рдпाрд╣ рдпा рдлिрд░ рдЕрди्рдп, рд╕рднी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рдкрдж्рдпрдХрдеा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдХे рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрдИ рдХрд╡िрддाрдПँ рднी рдкрдж्рдпрдХрдеा рд╕ा рд╣ी рдЖрдирди्рдж рджे рд░рд╣ी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд▓рд▓्рд▓рди рдХाрдХा, рдиंрджрди рд╡рди рдоें рдоेрд▓ा рддрдеा рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा-‘рдмंрджрд░ рдХी рдЪрд▓ рдкреЬी рджुрдХाрди’, рдкूрд░ी рдкрдж्рдп рдХрдеा рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдоें рдХाрдо рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдИ рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрддें, рдЬैрд╕े рдХि рд╡्рдпрд░्рде рдоें рдЙрдЫрд▓-рдХूрдж рдХрд░рдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдХुрдЫ рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдЙрдзाрд░-рдЦाрддा рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ोрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрдзाрд░ рд▓िрдпा рд╣ुрдЖ рд╕рдордп рд╕े рд╣ी рд╡ाрдкрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдирд╣ी рддो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЖрджि-рдЖрджि рд╕рд╣рдЬ рдоें рд╣ी рд╕िрдЦा рд░рд╣ी рд╣ैं-
рдХाрд▓ू рдмрди्рджрд░ рдиे рдЬंрдЧрд▓ рдоें, рдХिрдпा рдмреЬा рдПрд▓ाрди
рдЙрдЫрд▓-рдХूрдж рдХे рдмрджрд▓े рдШрд░ рдоें, рд╣ोрдЧी рдПрдХ рджुрдХाрди। (рдкृрд╖्рда-56)
***

рдЦुрд▓ी рджुрдХाрди,рдзреЬाрдзреЬ рдмрди्рджрд░, рд▓рдЧा рдмेрдЪрдиे рдоाрд▓
рд▓ेрдХिрди рдмреЭрдиे рд▓рдЧी рдЙрдзाрд░ी, рдмिрдЧреЬे рд╕рдм рд╕ुрд░-рддाрд▓। (рдкृрд╖्рда-57)
***

рдоाрд▓ рдзреЬाрдзреЬ рдмेрдЪो рд▓ेрдХिрди, рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рдЙрдзाрд░
рддुрд░рдд рдмрд╕ूрд▓ी рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ी, рдЪрд▓ рдкाрддा рд╡्рдпाрдкाрд░। (рдкृрд╖्рда-58)

рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЦेрд▓-рдЦेрд▓ рдоें рдЬो рдЪीрдЬ рд╕िрдЦाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрдкрджेрд╢ рдХी рдШुрдЯ्рдЯी рдкिрд▓ाрдХрд░ рдирд╣ीं। рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдиे рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЦेрд▓-рдЦेрд▓ рдоें рд╕िрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдЕрдкрдиी рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े। рдЬैрд╕े рдкेреЬों рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕िрдЦрд▓ा рд░рд╣ी рд╣ै рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╡िрддा-‘рдкेреЬ рд▓рдЧा, рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ी рд▓ाрдПँ’ рддो ‘рдЬोрдХрд░ рдЦूрдм рд╣ँрд╕ाрддा’ рдХрд╡िрддा рдоें рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдиे рдЬोрдХрд░ рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдХे рд╕рд░्рдХрд╕ рдоें рдмिрдиा рдЬाрдпे рд╣ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рд░्рдХрд╕ рдХा рдЖрдирди्рдж рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдк्рдпाрд░ा-рдк्рдпाрд░ा рдлрд▓ рддрд░рдмूрдЬ’ рдХрд╡िрддा рддрд░рдмूрдЬ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджे рд░рд╣ी рд╣ै рддो ‘рдЬीрд╡рди рд╣рдоाрд░े рдЧाँрд╡ рдХा’ рдХрд╡िрддा, рд╕рд╣рдЬ рдоें рд╣ी рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рд░рд▓рддा, рд╕рд╣рдЬрддा рдФрд░ рд╢ुрдж्рдз рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдгрдЬрдиों рдХी рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡рд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-
рдЫрд▓-рдЫंрджों рд╕े рд╕рджा рджूрд░ рд░рд╣, рд╕рд╣рдЬ-рд╕рд░рд▓ рд╣ी рд░рд╣рддे
рдЦेрддी рд╕े рдШрд░-рдмाрд░ рдЪрд▓ाрддे, рдирд╣ीं рджिрдЦाрд╡ा рдХрд░рддे। (рдкृрд╖्рда-25)

рдЬीрд╡рди рдЪрд▓рдиे рдХा рдиाрдо рд╣ै। рдЬो рдмाрдзाрдУं рд╕े рдбрд░ рдЬाрддे рд╣ैं рдЙрдирдХा рдоाрд░्рдЧ рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣िрдо्рдордд рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╡िрддा рд╣ै-‘рдЖрдЧे рдмреЭрддे рдЬाрдпेंрдЧे’ рдЬिрд╕рдоें рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдиे рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рднाрд╡ों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै-
рдирд╣ीं рдбрд░ेंрдЧे рдмाрдзाрдУं рд╕े, рдЖрдЧे рдмреЭрддे рдЬाрдпेंрдЧे
рд▓рдХ्рд╖्рдп рднрд▓े рд╣ी рдмреЬा рдХрдаिрди рд╣ो, рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рджिрдЦрд▓ाрдпेंрдЧे। (рдкृрд╖्рда-46)
***

рдирд╣ीं рдбрд░ेंрдЧे рддूрдлाрдиों рд╕े, рдХрджрдо рдмреЭाрддे рдЬाрдпेंрдЧे।
рд╕рдд्рдп рд░ाрд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдбिрдЧेंрдЧे, рдЬीрд╡рди рдХो рдорд╣рдХाрдпेंрдЧे। (рдкृрд╖्рда-47)

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░ाрдгी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд╣рд▓рд╡ाрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХिрди्рддु рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд╣рд▓ाрдпे рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рджाрдЪाрд░ рдкूрд░्рд╡рдХ рдЪрд▓рдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рдХाрд░्рдп рдХрд░ें рди рдРрд╕ा рдХुрдЫ рднी’ рдХрд╡िрддा рднी рдпрд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджे рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕े рдкреЭрдХрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдкрдирдкेंрдЧे, рдРрд╕ा рдоेрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै-
рдоाрддु-рдкिрддा рдХा рдХрд╣рдиा рдоाрдиूँ, рдХрд░ूँ рдмреЬों рдХा рдоैं рд╕рдо्рдоाрди
рдкреЭ-рд▓िрдЦрдХрд░ рдРрд╕ा рдмрди рдЬाрдКँ, рд╕рднी рдХрд╣ें рдЕрдЪ्рдЫा рдЗंрд╕ाрди। (рдкृрд╖्рда-30)
***

рдЧुрд░ुрдЬрди рдЬो рдоुрдЭрдХो рд╕िрдЦрд▓ाрдПँ, рд░рдЦूँ рд╕рджा рдЙрд╕рдХा рдоै рдз्рдпाрди
рдЕрдЧрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдкрдж рдкрд░ рд╣ो рдЬाрдКँ, рдХрднी рди рд╣ो рдоुрдЭрдоें рдЕрднिрдоाрди।(рдкृрд╖्рда-31)
рдЬिрди рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдпрддि,рдЧрддि рдФрд░ рд▓рдп рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЧेрдпрддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рдмрдЪ्рдЪे рдЦेрд▓-рдЦेрд▓ рдоें рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдпाрдж рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рднूрд▓рддे рднी рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдЧुрдг рдбॉ.рдиाрдЧेрд╢ рдкाрдг्рдбेрдп рд╕ंрдЬрдп рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдмрдЦूрдмी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬैрд╕े- 
рдоेрд░ी рдЫрдд рдкрд░ рд╕ाрда рдХрдмूрддрд░
рдХрд░рддे рджिрдирднрд░ рдаाрда рдХрдмूрддрд░।

  рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдХे рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рднी рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдПँ рдЗрд╕ рдЧुрдг рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ैं। рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░рднाрд╡рдордпрддा рдмाрдзिрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рдкुрдиः рдкрд░िрдоाрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдпрдеा-‘рдЬीрд╡рди рд╣рдоाрд░े рдЧाँрд╡ рдХा’ рдХрд╡िрддा рдХा рддीрд╕рд░ा рдмрди्рдз, ‘рд╕ूрд░рдЬ рджाрджा рдЬाреЬे рдоें’ рддрдеा рдХрд╡िрддा -рд▓िрд▓्рд▓ी-рдоिрд▓्рд▓ी’ рдХे рдЪौрдеे-рдЪौрдеे рдмрди्рдз, рдХрд╡िрддा-‘рдЪंрджрди рд╡рди рдоें рдШрд░’ рдХा рдкाँрдЪрд╡ाँ рдмрди्рдз рдЖрджि। рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░ूрдл рдХी рдЕрд╢ुрдж्рдзिрдпाँ рднी рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рджूрд╕рд░े рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рд╕ुрдзाрд░ рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдмрди्рджрд░ рдХी рдЪрд▓ рдкреЬी рджुрдХाрди’ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╡िрддाрдПँ рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХा рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ैं। рд╕рднी рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЬी рдиे рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рднाрд╖ा рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦी рд╣ैं। рд╕рднी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдХे рд╕рдж्рдЧुрдгों рд╕े рдКрдкрд░ рддो рдЙрдаाрдпेрдЧी рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рдоें рднी рдкाрд░ंрдЧрдд рдХрд░ेंрдЧी। 
рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдЪिрдд्рд░ рд╢्рд░ी рджिрд▓ीрдк рд╢рд░्рдоा рдПрд╡ं рд╢्рд░ी рдкंрдХрдЬ рдХुрдоाрд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдиाрдпे рдЧрдпे рд╣ैं рдЬो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╣ैं। рдЖрд╡рд░рдг рднी рдордирдоोрд╣рдХ рд╣ै। рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХाрдЧрдЬ рд╕्рддрд░ीрдп рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдмрди्рджрд░ рдХी рдЪрд▓ рдкреЬी рджुрдХाрди’ рдХा рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ोрдЧा, рдРрд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै।

рд╡्рдпंрдЧ्рдп: рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ

рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

рдмिंрджाрд╕: рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

рдИрдоेрд▓: dharmtoronto@gmail.com рдл़ोрди: +1 416 225 2415
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: 22 рдлेрд░рд▓ рдРрд╡ेрди्рдпू, рдЯोрд░ंрдЯो, рдПрдо2рдЖрд░ 1рд╕ी8, рдХैрдиेрдбा

рдЖрдк рд░рд╕ीрд▓ाрдЬी рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рддो рдкрдХ्рдХा рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдХो рднी рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рд╣ोंрдЧे। рд╡े рдорд╣ाрди рдмрдирдиे рдХे рдЬुрдЧाрдб़ рдоें рдЬी рдЬाрди рд╕े рд▓рдЧे рдеे рдкрд░ рдкैंрджे рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрда рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдеा рдХि рд╡िрджेрд╢ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдорд╣ाрди рдмрдирдиा рдмрд╣ुрдд рд╕рд░рд▓ рд╣ै। рд╣िंрджी рдиाрдо рдХी рдЬो рднैंрд╕ рд╣ै рдмрд╕ рдЙрд╕рдХो рджोрд╣рдиा рд╕ीрдЦ рдЬाрдПँ рддो рдЙрдирдХे рдШрд░ рдоें рднी рдШी-рджूрдз рдХी рдирджिрдпाँ рдмрд╣ рдЬाрдПँ। рдЙрд╕ рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рддрдХ рдЙрдирдХे рдмрд▓िрд╖्рда рд╣ाрде рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП рдеे рдкрд░ рдкрдХрдб़ рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд░рд╣ी рдеी। рдХрдИ рдмाрд╣ुрдмрд▓िрдпों рдиे рдкूँрдЫ рдХрд╕ рдХрд░ рдкрдХрдб़ рд░рдЦी рдеी। рдЗрддрдиी рд░рд╕्рд╕ाрдХрд╢ी рдеी рдХि рдоुрдЭे рдкूँрдЫ рдЙрдЦрдб़ рдЬाрдиे рдХा рдбрд░ рдеा। рдкूँрдЫ рдЙрдЦрдб़ рдЬाрддी рддो рд╕ाрд░े рдкूँрдЫ-рдкрдХрдб़рдХ рдзрдб़ाрдо рд╕े рдЧिрд░ рдЬाрддे। рдкрд░ рдмिрдиा рдкूँрдЫ рдкрдХрдб़े рднैंрд╕ рдХे рдерди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рдеा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд╕рдм рдкूँрдЫ рдкрдХрдб़े рд╣ुрдП рдеे।
рдкрд░ рдЖрдк рддो рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирддे, рддो рдЖрдк рдЙрдирдХी рднрдЬрди-рдоंрдбрд▓ी рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рд╣ोंрдЧे। рдЙрдирдХी рднрдЬрди-рдоंрдбрд▓ी рдорди-рд▓ुрднाрд╡рди рдЧीрдд рдЧाрддी рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдбीрдЬे рд╡ाрд▓े рдмाрдмू рд░рд╕ीрд▓ाрд░ाрдЬ рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ैं рдЖрдк рдХिрддрдиे рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╣ैं, рдоेрд░ा рдЧाрдиा рдмрдЬा рджीрдЬिрдП рдк्рд▓ीрдЬ। рддрдм рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे рд░рд╕ीрд▓ाрд░ाрдЬ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЖрдк рддो рд╕ुрд░ рдХी рджेрд╡ी рд╣ैं, рдЕрд╕ुрд░ рдХो рд╕-рд╕ुрд░ рдФрд░ рдмाрдж рдоें рд╕рд░ рдмрдиा рджेрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ ‘рдЕрд╣ो рд░ूрдкрдо рдЕрд╣ो рдз्рд╡рдиि’ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдорд╣ाрди рдмрдиाрдиे рдоें рд▓рдЧे рдеे। рдкрд░ рднैंрд╕ рдеी рдХि рдкूँрдЫ рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ी рдеी। рдпрд╣ाँ рд░рд╣рдХрд░ рд╡े рд╕िрд░्рдл рдЧोрдмрд░ рдкा рд╕рдХрддे рдеे рдЬрдмрдХि рджिрд▓्рд▓ी рдоें рднैंрд╕ рдкрдХрдб़рдиे рд╡ाрд▓े рджूрдз рджोрд╣ рд╕рдХрддे рдеे। рд╡े рджोрдиों рд╣िंрджी рдХी рднैंрд╕ рдХो рд╕ीрдзे рдерди рд╕े рдкрдХрдб़рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे।

рдЬрдм рдоैं рдХрдеा рд╕ुрдиा рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ूँ, рдк्рд░рднु рдХा рд╕्рдорд░рдг рдЬрд░ूрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ। рдк्рд░рднु рдХृрдкा рд╣ो рдЬाрдП рддो рдоैं рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рддाрд░рдгрд╣ाрд░ рдкрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджूँ। рдЬैрд╕े рднैंрд╕ рдкрд░ рдЪिंрддрди рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдоैं рдк्рд░рднु рдХो рдпाрдж рдХрд░ рдмैрдаा рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдХो рддुрд▓рд╕ीрдмाрдмा рдпाрдж рдЖ рдЧрдП- ‘рдЪिрдд्рд░рдХूрдЯ рдХे рдШाрдЯ рдкрд░ рднрдИ рд╕ंрддрди рдХी рднीрдб़, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЪंрджрди рдШिрд╕े рддिрд▓рдХ рдХрд░े рд░рдШुрд╡ीрд░’। рдЙрди्рд╣ें рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдкрдХрдб़े рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ рд╕ंрдд рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░рд╕ीрд▓ाрдЬी рдХो рдХрд╣ा- рдк्рд░िрдп рдХрд╡ि, рддुрдо рдЪंрджрди рд▓ाрдУ, рд╣рдо рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдЫोрдб़рдХрд░ рдЪंрджрди рдШिрд╕ेंрдЧे। рддुрд▓рд╕ीрдЬी рдиे рд░ाрдордЬी рдХो рдЪंрджрди-рддिрд▓рдХ рдХिрдпा рддो рддुрд▓рд╕ीрдмाрдмा рдорд╣ाрди рдмрди рдЧрдП। рд╣рдо рдЪंрджрди рдШिрд╕ рдХрд░ рдк्рд░рднुрддुрд▓्рдп рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХो рддिрд▓рдХ рд▓рдЧाрдПँрдЧे рддो рд╣рдо рднी рдорд╣ाрди рдмрди рдЬाрдПँрдЧे। рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рд╕े рд╡ैрд╕े рднी рдЕрдм рдмрд╣ुрдд рджुрд░्рдЧंрдз рдЖрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рднैंрд╕ рдХो рдмрд╣ुрддेрд░े рд▓ोрдЧों рдиे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╕े рдШेрд░ рд░рдЦा рд╣ै। рд╣рдо рдЬрдм рддрдХ рдерди рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪेंрдЧे рднैंрд╕ рд╕े рджूрдз рдЙрддрд░рдиा рдмंрдж рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдЫोрдб़рдХрд░ рдЪंрджрди рдШिрд╕рдиे рдХा рдХाрдо рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдЧंрдзिрдд рднी।

рджोрдиों рдиे рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдЫोрдб़ рджी। рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдиे рдЪंрджрди рдШिрд╕-рдШिрд╕ рдХрд░ рдеाрд▓ рднрд░ рджिрдпा। рдЪंрджрди рдХी рдорд╣рдХ рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдлैрд▓рдиे рд▓рдЧी। рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рд╡ рд░рд╕ीрд▓ाрдЬी рдХी рдЬोрдб़ी рдиे рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХो рдЪंрджрди-рддिрд▓рдХ рдХिрдпा। рд╡े рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХो рдШूрд░рддे рд░рд╣े рдХि рдХрдм рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рднाрд▓ рдкрд░ рд░िрдЯрд░्рди-рддिрд▓рдХ рдХрд░ рджें। рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдкрдХрдб़े рд▓ोрдЧों рдХो рдпрд╣ рд▓ीрд▓ा рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдХो рдЬोрд░ рд╕े рдорд░ोрдб़ рджिрдпा। рднैंрд╕ рд░ंрднाрдиे рд▓рдЧी рддो рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХा рдз्рдпाрди рднंрдЧ рд╣ो рдЧрдпा। рд╡े рддिрд▓рдХрдХрд░्рддाрдУं рдХो рдзрди्рдпрд╡ाрдж рддिрд▓рдХ рдирд╣ीं рд▓рдЧा рдкाрдП। рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдиे рдЪंрджрди рдХा рдеाрд▓ рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рд░рдЦ рджिрдпा рдФрд░ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХी рдХि рд╣े рдиाрде, рдЖрдкрдХे рдЪрд░рдг рдЗрд╕ рдеाрд▓ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдШिрд╕े рд╣ुрдП рдЪंрджрди рдХो рдЙрдкрдХृрдд рдХрд░ें। рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдиे рдЧрдж्рдЧрдж् рд╣ो рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдХिрдпा। рдЕрдм рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХे рддрд▓рд╡ों рдоें рдЪंрджрди рд╣ी рдЪंрджрди рд▓рдЧा рдеा। рддрдм рд░рд╕ीрд▓ाрдЬी рдФрд░ рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдиे рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХी рдЬрдп-рдЬрдпрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдиाрде рдЖрдкрдХे рдкुрдг्рдп рдЪрд░рдг рд╣рдоाрд░े рднाрд▓ рдкрд░ рд░рдЦ рджें। рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд░рдХ्рд╖рдХ рдеे, рдирд░рдоुंрдбों рдкрд░ рдиंрдЧे рдкैрд░ рдЪрд▓рдиे рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рд╡ рд░рд╕ीрд▓ाрдЬी рдХे рднाрд▓ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдг рдЯिрдХा рджिрдП। рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХी рдЧрд░्рджрди рдоें рд▓ोрдЪ рд╣ो, рд░ीреЭ рдоें рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд╣ो, рдШुрдЯрдиों рдоें рдирдо्рдпрддा рд╣ो рдФрд░ рдкрд╡िрдд्рд░ рдЪрд░рдгों рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि рд╣ो рддो рдоंрдд्рд░ीрд╡рд░ рдХे рдЪрд░рдг рддрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХा рднाрд▓ рдкрд╣ुँрдЪ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдХा рднाрд▓ рдЪंрджрди рд╕े рд╕ुрд╢ोрднिрдд рд╣ो рдорд╣рдХ рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдм рднैंрд╕ рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдХी рддрд░рдл рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рднैंрд╕ рдХी рдкूँрдЫ рдкрдХрдб़े рд▓ोрдЧ рднी рдШिрд╕рдЯрддे-рдШिрд╕рдЯрддे рд╕ुрд░ीрд▓ीрдЬी рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рдЖрдХрд░ рдЧिрд░ рдкрдб़े рдеे।

(рднीрдб़ рдФрд░ рднेрдб़िрдП рд╕े рд╕ाрднाрд░)

рдЬीрд╡рди рдХे рдмрд╣ुрдоुрдЦी рдЪिрдд्рд░ों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди - рд╕рдордХाрд▓

рдордзु рд╕ंрдзु

рдордзु рд╕ंрдзु

рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ,рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ рджेрд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдкंрдЬाрдм।
            рд▓рдШुрдХрдеा рд░рдЪрдиा рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдЕрд╢ोрдХ рднाрдЯिрдпा рдХे рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕рдордХाрд▓ 11’ рдХा рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдоिрд▓ा। рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी рд╡िрд╡ेрдХ рдоिрд╢्рд░ рдФрд░ рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдЖрд░्рдп рд╣ैं। рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдоें рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдЕрд╢ोрдХ рднाрдЯिрдпा рд▓рдШुрдХрдеा рдХी рдЧंрднीрд░, рдЬिрдо्рдоेрджाрд░, рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдзा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рдк्рд░рд╕ाрдж, рдХрди्рд╣ैрдпाрд▓ाрд▓ рдоिрд╢्рд░ рдк्рд░рднाрдХрд░, рд░ाрд╡ी рд╕े рдоाрдирддे рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рд╣िрди्рджी рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬрдирдкрде рд╕ौ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рдмрди рдкाрдпा рд╣ै। --- рд╕рди् рд╕рдд्рддрд░ рдХे рдмाрдж рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдирдП рджौрд░ рдоें рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдЗрд╕рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рд╕ँрд╡ाрд░рдиे- рдиिрдЦाрд░рдиे рдоें рдк्рд░ाрдгрдкрдг рд╕े рдЬुрдЯрддे рд╣ैं---- рд╕рди рдЕрд╕्рд╕ी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдирд╡рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рд╣ाрдеों рд╣ाрде рд▓ेрддी рд╣ै। ---рдЗрд╕ рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдоोрд░्рдЪा рдЦुрд▓ рдЬाрддा рд╣ै।“[1]

 рдпрд╣ рдЕंрдХ рдХрдеाрдХाрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рд╕्рдоृрддि рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

            рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдоें 64 рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ों рдХी рдПрдХ рдФрд░ рдПрдХाрдзिрдХ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рд╣ैं। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- “рд╕рдЪ्рдЪा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╣ी рд╣ै, рдЬो рд╣рдордоें рдЧрддि, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдмेрдЪैрдиी рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░े।“ рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд▓рдШुрдХрдеा рдЗрд╕ рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдкूрд░ी рдЙрддрд░рддी рд╣ै।

       рдмрд╣ुрдоुрдЦी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХा рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू рдмैंрдХ рдШोрдЯाрд▓े рд╣ैं। рд╕ूрд░рдЬ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी ‘рдмрд░्рддрдиों рдХे рдмрдЪ्рдЪे’ рдоें рдЪрддुрд░ рд▓ोрдЧ рдеोреЬी рд╕ी рд░िрд╢्рд╡рдд рд╕े рдИрдоाрди рдЦрд░ीрдж рдмреЬे рдШोрдЯाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рдкृрд╖्рдарднूрдоि рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмрд░्рддрдиों рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдк्рд░рддीрдХ рддीрд╡्рд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд▓िрдП рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдмैंрдХ рдШोрдЯाрд▓े рджेрд╢ рдХी рдЬेрдм рдХाрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं, рддो рдЙрдирдХी ‘рдЪोрд░ рдЪोрд░ рдЪोрд░---' рдоें рджो рддрд░рд╣ рдХे рдЬेрдмрдХрддрд░े рд╣ैं। рд╕ीрдзे рдЬेрдм рдХाрдЯрдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдзрди рд░ाрд╢ि рд╡ाрдкिрд╕ рджिрд▓ाрдиे рдХे рдиाрдо рдкрд░ рджोрдмाрд░ा рдШेрд░рдиे рд╡ाрд▓े। рдкुрд▓िрд╕рддंрдд्рд░ рди рд╡рд╣ाँ рд╣ै, рди рдпрд╣ाँ। ‘рддेрд░ी рдмाрд░ी’ рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ, рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддि рдФрд░ рдм्рдпूрд░ोрдХ्рд░ेрдЯ, рд╕рднी рдПрдХ рд╣ी рдеैрд▓े рдХे рдЪрдЯ्рдЯे-рдмрдЯ्рдЯे рд╣ैं। рд╕рдм рджेрд╢ рдХो рдШुрди рдХी рддрд░рд╣ рдЪाрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рдм рдЪрддुрд░ рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рджौреЬ рдоें рд▓рдЧे рд╣ैं। рдЕंрдзेрд░ рдиाрдЧрд░ी, рдЪौрдкрдЯ рд░ाрдЬा। рдиिрд░्рджेрд╢ рдиिрдзि рдХी ‘рдЪोрд░ рдХौрди’ рдоें рднी рдкुрд▓िрд╕ рдХी рд░ुрдЪि рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдЬाрдирдиे рдХी рдирд╣ी, рдоाрдд्рд░ рд╕ौ рдбॉрд▓рд░ рдХा рдиोрдЯ рдЭрдкрдЯрдиे рдоें рд╣ै।

       рдпे рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░े рд▓ोрдХрддрди्рдд्рд░ рд╕े рд▓ोрдХ рд╣ी рдЧाрдпрдм рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдЬाрддंрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдЬा рдХрд╣ाँ рд╣ै? рдЬрдирддंрдд्рд░ рдХा рдЬрди рдвूँрдврдиे рдкрд░ рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧा। рдХрдорд▓ рдЪोрдкреЬा рдХी ‘рддंрдд्рд░’ рдоें рд╡ोрдЯ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдХाрдЯ рдХрд░ рджे рджेрдиा। рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓рд╣рдЬे рдоें рдХрд╣рддे рд╣ै- “реЩрд▓реШ рдЦुрджा рдХा। рд╣ुрдХ्рдо рдмाрджрд╢ाрд╣ рдХा। рдЗрдЪ्рдЫा рдкूंрдЬीрдиाрде рдХी। рдЗрд╢ाрд░े рдХंрдкрдиिрдпों рдХे। рдЦूрди рд╣рдоाрд░ा। рдкрд╕ीрдиा рд╣рдоाрд░ा। рдоेрд╣рдирдд рд╣рдоाрд░ी। рд╢рдХ्рддि рд╣рдоाрд░ी। рд╕рдд्рддा рдЙрдирдХी। рдкाрд╡рд░ рдЙрдирдХी।--- рдкрд╣ाреЬ рдЙрдирдХे। реЫрдоीрди рдЙрдирдХी। рдЗрдоाрд░рддें рдЙрдирдХी। рдХाрд░рдЦाрдиे рдЙрдирдХे।--- рд╕िрдкाрд╣ी рдЙрдирдХे। рдбंрдбे рдЙрдирдХे। рдоुрд▓्рдХ рдЙрдирдХा। рднूрдЦ рд╣рдоाрд░ी। рдмेрд░ोреЫрдЧाрд░ी рд╣рдоाрд░ी। рдЕрднाрд╡ рд╣рдоाрд░े। рдХंрдЧाрд▓ी рд╣рдоाрд░ी।“[2] рд░ाрдордХुрдоाрд░ рдШोрдЯреЬ ‘рдмंрдзे рд╣ाрде рдХा рдЬीрд╡’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХी рджोрдЧрд▓ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХे рдмрд╕ рдХा рдирд╣ीं। рдмрд▓рд░ाрдо рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХी ‘рддीрди рд╡ेрддाрд▓ рдХрдеाрдПँ’ рдмैрддाрд▓ рднрдЯ्рдЯрд░ाрд╡ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╡ेрддाрд▓ рдкрдЪीрд╕ी’ рдХी рд▓ोрдХ рдХрдеाрдУं рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдЖрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рд▓िрдП рд╣ै। ‘рдХोрдК рдиृрдк рд╣ाрдЙ’ рдХा рд╕рдЬрдЧ, рд╕рдЪेрдд рд╡ेрддाрд▓ рдк्рд░рдЬा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рдмुрдж्рдзिрд╣ीрди рдк्рд░рдЬा рд╢ाрд╕рдХ рдХो рдзрдордХी рджेрдиा рдирд╣ीं рдЬाрдирддी, рдЗрд╕ीрд▓िрдП ‘рдХोрдК рдиृрдк рд╣ाрдК, рд╣рдоी рдХा рд╣ाрдиि‘ рдХी рд╕ोрдЪ рд╡ाрд▓ी рдмुрдж्рдзिрд╣ीрди рдк्рд░рдЬा рдХा рд╡ैрддाрд▓ рд╕िрд░ рдЯुрдХреЬे-рдЯुрдХреЬे рджेрдЦрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд░рдЦрддा рд╣ै। ‘рдкाрд▓рдирд╣ाрд░’ рдоें рдЙрд╕ рдХिрд╕ाрди рдХा рдЕंрдХрди рд╣ै, рдЬो рд░ाрдЬा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрди्рди рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкाрд▓рдирд╣ाрд░ рд╣ोрдХрд░ рднी рдЙрд╕े рд░ाрдЬा рдХे рдЖрдЧे рд╣ाрде рдкрд╕ाрд░рддे реЫिंрджрдЧी рдЧुрдЬाрд░рдиी рдкреЬрддी рд╣ै। рд░рд╢्рдоि рд╕्рдеाрдкрдХ рдХी ‘рдХрд╕ौрдЯी’ рдХे рдЧрдЬ्рдЬू рдЬैрд╕े рдиिрд░ीрд╣, рдмेрдЪाрд░े рдЬрди рддो рдорддाрдзिрдХाрд░ рдХी рд╢рдХ्рддि рд╕े рд╣ी рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ैं।

рд╕ंрджीрдк рддोрдорд░ рдХी ‘рд░ाрдЬा, рдк्рд░рдЬा рдФрд░ рдзрдиिрдХ’ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╡िрдоुрдЦ рд░ाрдЬा рд░ाрдЬा рдирд╣ीं рд░рд╣рддा।

рдЕрдиिрд▓ рдордХाрд░िрдпा ‘рдЧुрд▓, рдЧुрд▓рд╢рди рдФрд░ рдЧुрд▓рдлाрдо’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЧुрд▓рдлाрдо рдЕрдЧрд░ рдаीрдХ рд╕े рдЕрдкрдиे рдЙрдкрд╡рди рдХी рджेрдЦ-рд░ेрдЦ рдХрд░ेрдЧा рддो рдаीрдХ, рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдШुрд╕ेреЬ рджेрдЧा рддो рдЙрд╕рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдлूрд▓ рдирд╣ीं рдкрд░िंрджों рдХी рдмीрдЯ рд╣ी рдЖрдПрдЧी। рдЖрдо рдЖрджрдоी рд╕рдЬрдЧ рд╣ै। рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рд╕рд░рдХाрд░ी рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХी рдиाрдЬाрдпрдЬ рджрд╣ाреЬ рдирд╣ीं рд╕рд╣ेрдЧा। рдЦेрдордХрд░рдг рд╕ोрдорди рдХी ‘рджोрд╕्рддों рдХी рдорд╣рдлिрд▓’ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХो рд░िрд╢्рд╡рдд рд╕े рдирд╣ीं рдЦрд░ीрджा рдЬा рд╕рдХрддा।

 рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдПрдХ рд╣рдеिрдпाрд░ рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЖрд▓ोрдХ рдХुрдоाрд░ рд╕ाрддрдкुрддे рдХी ‘рдЦрддрд░ा’ рдоें рдзрд░्рдо, рдЬाрддि, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рднाрд╖ा рдХो рдЦрддрд░े рдоें рдмрддाрдХрд░ рдзрд░्рдордЧुрд░ु рдпा рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рдЬрдирддा рдХो рдбрд░ाрддे рд╣ी рдирд╣ीं, рд▓реЬाрддे рднी рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ рд▓реЬाрдИ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी ‘рд╢ोрд╖рдХ’ рдоें рд╣рд░ рдЕрддिрдХ्рд░рдордгрдХाрд░ी рдХो рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓ा рдЧрд▓рдд рд╣ी рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рд╕ोреЭी рдХी ‘рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी’ рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рджंрдЧों рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдоाрд░- рдХाрдЯ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрджрдоाрд╢ों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै। рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░ рдХंрдмोрдЬ рд╣िрдоांрд╢ु рдХी ‘рдорд╕ीрд╣ा’ рдкंрдЬाрдм рдХे рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдФрд░ рдЦाреЬрдХुрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣рдд्рдпाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी ‘рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╣рд╡ा’ рдоें рджंрдЧों рдХी рд╡рд╣ рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╣рд╡ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕्рд╡рдк्рди рднी рджोрд╕्рддों рдкрд░ рдЧोрд▓ी рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд╣ी рдЖрддे рд╣ैं। рдкूрд░рди рд╕िंрд╣ рдХी ‘рдпрд╣ рдЧंрдЧाрдЬрд▓ рд╣ै’ рдоें рдмेрдмुрдиिрдпाрдж рдЕрд╢ांрддि рдлैрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓े рджंрдЧाрдИ рд╣ैं।

            рдиाрд░ी рд╡िрдорд░्рд╢, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рднी рдЗрди рд▓рдШु рдХрдеाрдУं рдХा рдк्рд░рддिрдкाрдж्рдп рд░рд╣ा рд╣ै। рдХрдорд▓ेрд╢ рднाрд░рддीрдп рдХी ‘рд╕्рдд्рд░ी’ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдкाрд╕ рдХोрдИ рдРрд╕ा рдШрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдХрд░ рд╕рдХे। рдЧोрдХुрд▓ рд╕ोрдиी рдХी ‘рдбाрдпрди’ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЙрди рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХो рд▓िрдП рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдбाрдпрди рд╕िрд░्рдл рд╕्рдд्рд░ी рд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЬेंрдбрд░ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╡ाрд▓े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиे рдХो рдЦोрдЬ рд░рд╣ी рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै- рдоैं рдХрд╣ाँ рд╣ूँ? рд░ाрдЬрдиाрд░ाрдпрдг рдмोрд╣рд░े рдХी ‘рдЪुрдиाрд╡’ рдХी рд▓ीрд▓ा рдмी. рдП. рдкाрд╕ рд╣ैं। рдЪुрдиाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдЦреЬी рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЧाँрд╡ों рдХी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдЗंрдЯрд░ рдкाрд╕ рдкрддि рд╕े рдХрдорддрд░ рд╣ी рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै। рдШूँрдШрдЯ рдоें рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЕंрдЧूрдаा рд▓рдЧрд╡ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдкंрдЪाрдпрдд рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдиे рдкрд░ рднी рдХрд░्рдд्рддा-рдзрд░्рддा рдкрддि рдХो рд╣ी рдмрдиे рд░рд╣рдиा рд╣ै। рдЪुрдиाрд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдоैрдо рдЙрд╕े рд╕्рдд्рд░ी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдЪेрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╕ुрд░ेрд╢ рдмрд░рдирд╡ाрд▓ рдХी ‘рдкрд╡िрдд्рд░ рдирдЧрд░’ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЬी. рдмी. рд░ोрдб, рдЧрд░рдо рд╕реЬрдХ рднрд▓े рд╣ी рд╡ेрд╢्рдпाрдУं рдХी рдЧрд▓िрдпों рдХे рдиाрдо рд╣ों, рд▓ेрдХिрди рдЧ्рд░ाрд╣рдХ рддो рдЗрдирдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рдирдЧрд░ рд╕े рд╣ी рдЖрдпा рдХрд░рддे рд╣ैं।

                        рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рднाрд░рдд рдХी рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рдд्рд░ाрд╕рджी рд╣ै। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдХी ‘рд░ेрдкिрд╕्рдЯ’ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рд░ेрдкिрд╕्рдЯ рдЕрдЧрд░ рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рд╣ै рддो рдХोрдИ рдХाрдиूрди, рдкुрд▓िрд╕, рди्рдпाрдпाрд▓рдп, рдЬрдирддा рдХी рдЕрджाрд▓рдд, рдоीрдбिрдпा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрдЬेंрд╕ी рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ुрд░ेрд╢ рдмрд░рдирд╡ाрд▓ рдХी ‘рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдХрдд्рд▓’ рдоें рджंрдЧाрдЗрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдФрд░ рд╡рд╣рд╢рдд рдмрдЪ्рдЪे рд╕े рдЙрд╕рдХा рдмрдЪрдкрди рдЫीрди рд▓ेрддी рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХा рдзंрдзा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкुрд░ुрд╖ рдХो рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рдЧुрдк्рддा рдЧुрд░ु ‘рд╕рд░्рдк рдХी рдЬाрддि’ рдХा рд░ेрдкिрд╕्рдЯ рдбाрдХू рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдбाрдХे рдХा рдоाрд▓ рдЧрд░ीрдмों рдоें рдмाँрдЯा рдЬाрддा рдеा рдФрд░ рд░ेрдкिрд╕्рдЯ рдиेрддाрдУं, рдкुрд▓िрд╕, рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдоें рдмाँрдЯрддे рд╣ैं। рдХрдорд▓ेрд╢ рднाрд░рддीрдп рдХी ‘рддिрд▓िрд╕्рдо’ рдоें рд╡िрджेрд╢ी рдпुрд╡рддी рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдиेрддा рдЬी рдХा рд╕ंрдмंрдзी рдмाрдЗрдЬ्рдЬрдд рдмрд░ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдХुрд╕ुрдо рдкाрд░ीрдЦ рдХी ‘реЫिंрджा рдЙрдо्рдоीрджें’ рдХे рдпुрд╡рдХ рдХो рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ुрдЖ рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рдЪैрди рдирд╣ीं рд▓ेрдиे рджेрддा।

                        рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕्рдд्рд░ी рднी рдпрд╣ाँ рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖрдИ рд╣ै। рдЙрд╖ा рд▓ाрд▓ рдХी ‘рдЬाрдЧीрд░ рдирд╣ीं’ рдХी рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी рд╕्рдд्рд░ी рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдкрддि рдХी рдЬाрдЧीрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдм рди рдЙрд╕рдХी рдЧुрд░्рд░ाрд╣рдЯ рдЭेрд▓ेрдЧी, рди рдЭाँрдкреЬ рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдХрд░ेрдЧी। рд╢ाрд░्рдоिрд▓ा рдЪौрд╣ाрди рдХी ‘рдЯूрдЯрддा рддिрд▓िрд╕्рдо’ рдХी рджाрджी рдЕрдкрдиी рдирд╡рдЬाрдд рдкोрддी рдоें рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рддिрд▓िрд╕्рдо рддोреЬ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕्рдд्рд░ी рдмрдиाрдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рд▓िрдП рд╣ै। рд╣рд░рднрдЧрд╡ाрди рдЪाрд╡рд▓ा рдХी ‘рдлांрд╕ी’, ‘рдЗрдмाрджрдд’, ‘рдоुрд╕्рдХाрди’ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдЧुрд▓ाрдоी рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдХ्рд░िрдп рдкुрд░ुрд╖ों рдХो рд▓िрдП рд╣ै। рд╕ुрд╖рдоा рд╕िंрд╣ рдХрд░рдЫुрд▓ी рдХी ‘рдиреЫрд░’ рдЙрд╕ рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдПрдХ рд╕ंрдХрд▓्рдк, рдПрдХ рд╡ाрдХ्рдп рдРрдп्рдпाрд╢ рдЬрдоीрджाрд░ों рдХा рд╕ाрд░ा рдирд╢ा рдЙрддाрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рдзाрди рдХाрдЯ рд╕рдХрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕ी рд╣ँрд╕рд▓ी рд╕े рдмुрд░ी рдиреЫрд░ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрд╖्рдгुрджेрд╡ рдЬैрд╕े рдЬрдоीрджाрд░ों рдХा рдЧрд▓ा рднी рдХाрдЯ рд╕рдХрддी рд╣ै।

            рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рднी рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ों рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै। рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рднाрдЯिрдпा рдХी ‘рдордЬрджूрд░ рджिрд╡рд╕’ рдХी рдиौрдХрд░ी рдкेрд╢ा рд╕्рдд्рд░ी рдкрддि рд╕े рдЧृрд╣рд╕्рде рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рдоाрдд्рд░ рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд░ाрдЬрдиाрд░ाрдпрдг рдмोрд╣рд░े рдХी ‘рджुрдЦ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░’ рдоें рдХोрд▓्рд╣ू рдХे рдмैрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдЬुрдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рдиौрдХрд░ी рдкेрд╢ा рд╕्рдд्рд░ी рдХे рджुрдЦ рд╣ैं। рдоाрдиों рд╡рд╣ рджो-рджो рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдЭेрд▓ рд░рд╣ी рд╣ो। рдиिрд░्рджेрд╢ рдиिрдзि ‘рдмेрдЪाрд░ा’ рдоें рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдиौрдХрд░ीрдкेрд╢ा рдоाँ рдХे рдорд╣ंрдЧे рдЦिрд▓ौрдиे рдФрд░ рдХрдкреЬे, рдорд╣ंрдЧा рдХ्рд░рдЪ рдФрд░ рдорд╣ंрдЧी рдЖрдпा рднी рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЙрд╕ рдоाрдирд╕िрдХ рддрдиाрд╡, рдЙрджाрд╕ी, рдЕрдирдордиेрдкрди рд╕े рдоुрдХ्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे, рдЬिрди्рд╣ें рдПрдХ рдШрд░ेрд▓ू рдоाँ рдХी рдоाрдд्рд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЕрд░्рдЪрдиा рд░ाрдп ‘рдкрд╢ुрдЬाрдд’ рдоें рдЕрдкрдиे рдирд╡рдЬाрдд рд╢िрд╢ु рдХो рдиौрдХрд░ों рдпा рдХ्рд░ैрдЪ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЫोреЬ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рд╕े рдЙрд╕ рдЧाрдп рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдоाрдирддी рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рдмрдЫреЬे рдХो рдЫोреЬ рдШाрд╕ рдЪрд░рдиे рднी рдирд╣ीं рдЬाрддी।

       рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдХी ‘рдЖрд╕ाрди рд░ाрд╕्рддा’ рдФрд░ ‘рджрд░्рдж’ рдоें рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдХे рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдХी рдорди:рд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╣ैं। рд╕ुрдХेрд╢ рд╕ाрд╣рдиी рдиे ‘рд░िрд╢्рддे’ рдоें рдЙрди рдорд╣ाрдиाрдЧрд░ीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рдЬो рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рд░ूрдоाрдиी рдЬोреЬों рдХी рддрд░рд╣ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ुрдиीрддा рдоिрд╢्рд░ा рдХी ‘рдЬंрдЧ рдЬाрд░ी рд╣ै’ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдХे рдпрд╣ाँ рдЬेрд╡рд░ рдЧिрд░рд╡ीं рд░рдЦ рдХिрд╢ोрд░ी рдмेрдЯी рдХा рдм्рдпाрд╣ рдХрд░ рджेрдиे рд╕े рддो рдЙрд╕े рдЖрдЧे рдкреЭाрдиा рдХрд╣ीं рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдзेрд╢्рдпाрдо рднाрд░рддीрдп рдХी ’рдлीрдиिрдХ्рд╕ рдЧрд░्рд▓’ рдкреЭाрдИ рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдПрдХ рдЧрд░ीрдм рдмрдЪ्рдЪी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдоीрдиू рдЦрд░े рдХी ‘рдпाрд╣्рд╡ी рдХी рдбाрдпрд░ी’ рдоें рдоाँ рдмрдЪ्рдЪी рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП, рдЙрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ेрд╡ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рдПрдХ рдкाрд╕рд╡рд░्рдб рджेрддी рд╣ै।

       рд╕ूрд░्рдпрдиाрд░ाрдпрдг рд░рдгрд╕ुрднे рдХी рдХрд╣ाрдиी рдПрдХ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЬाрддिрдк्рд░рдеा рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬीрд╡िрдд рд╣ी рдирд╣ीं, рдоृрдд рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рднी рд╣ाрд╡ी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╢्рдорд╢ाрди рднी рдКँрдЪी рдФрд░ рдЫोрдЯी рдЬाрддिрдпों рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी рджो рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддिрдпों рдХे рд▓ोрдЧ рдкिрдЫреЬ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕ोрдЪ рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЧे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рднाрдЯिрдпा рдХी ‘рдордЬрджूрд░’ рдЙрди рдордЬрджूрд░ों рдкрд░ рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЦреЬा рдХрд░ рджिрдпा, рд▓ेрдХिрди рдХोрд╡िрдб рдХाрд▓ рдоें рднूрдЦे-рдк्рдпाрд╕े, рдердХे-рд╣ाрд░े рдЧाреЬी рдХे рдиीрдЪे рдЖрдХрд░ рдХрдЯ рдорд░े। рд░ाрдЬрдиाрде рдмोрд╣рд░े рдХी ‘рджेрд╕ी рдмीрдЬ’, ‘рдард╕рдХрджाрд░’ рдЦेрддीрдмाреЬी рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ैं।

            рджрд▓िрдд рдЕрдм рдЕрдзिрдХाрд░-рд╕рдЬрдЧ рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕ूрд░рдЬ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी ‘рд▓ो рдоैं рдЖ рдЧрдпा’ рдоें рдЕंрдзेрд░े рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े, рдЧрдб्рдвों рдоें рдЧिрд░े рдХाрдордЧाрд░ рдЧрдзे рднी рд░ेंрдХрдиा рдЫोреЬ, рджрдлрди рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╕िрд░ рдЙрдаा рдЪुрдиौрддी рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рд░ाрдордХрд░рди рдХी ‘рдвुрдирдоुрди’ рдХी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХा рдирд░рд╕ू рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрддे рд╣ी рдирд░ेंрдж्рд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЧрд▓े рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдзाрди рдмाрдмूрдЬी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмेрдЦौреЮ рдЦреЬा рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд╡рди рд╢рд░्рдоा рдХी ‘рд╣реШ’ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рд╣реШ рдЫीрдирдиा рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं।

                        рдмाрд╕ी рд░ोрдЯिрдпों рд╕े рднी рдкुрдг्рдп рдХрдоाрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╢्рдпाрдо рд╕ुंрджрд░ рджीрдк्рддि рдХी ‘рд░ोрдЯिрдпों рдХा рд╕рдлрд░’ рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी ‘рд╕рд▓ीрдХा’ рдоें рд░ोрдЯी рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдж्рд░рд╡ी рдмрдиे рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрдЧ рдХो рд░ाрдЬрдиेрддा рд╕рд▓ीрдХे рд╕े рд╢ीрддрд▓ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд╕ुрдиीрд▓ рдЧрдЬ्рдЬाрдиी ‘рдЕрднी реЫिंрджा рд╣ै рдоेрд░ा рдЧाँрд╡’ рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдФрд░ рдорд╣ाрдирдЧрд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рдд्рд░ाрд╕рдж рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЕрдиीрддा рд░рд╢्рдоि ‘рддреЬрдХा’ рдоें рдоीрдбिрдпा рдоें рдЖрдИ рдУ. рдЯी. рдЯी. рдХी рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рд╕рдм рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा рдХा рддреЬрдХा рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

            рдХрдорд▓ рдХрдкूрд░ рдХी ‘рдЬрди्рдо рдЬрди्рдо рдоोрд╣े рдЬрдирдиी рди рдХीрдЬो’ рдоें рдмेрдЯों рдХा рд╕ाрд╣рдмी рдаाрда рдоाँ рдХो рдЯाрдЯ рдХा рдкैрдмंрдж рдоाрдирддा рд╣ै। рдЖрджрд░्рд╢ рдорджाрди рдХी ‘рдСрди рд▓ाрдЗрди рдкूрдЬрди’ рдоें 21рд╡ीं рд╢рддी рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдСрди рд▓ाрдЗрди рдкूрдЬा рдХрд░рдХे рдоाрддृ-рдкिрддृ рдЛрдг рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╢्рдпाрдо рдмाрдмू рд╢рд░्рдоा рдХी ‘рдоाँ рдХी рд╡рд░्рд╖рдЧांрда’ рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╣ी рдоाँ рдХी рд╡рд░्рд╖рдЧांрда рдордиा рд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рд░ोрддे рдмिрд▓рдЦрддे, рдХुрдкुрдд्рд░ों рдФрд░ реЫाрд▓िрдо рдмрд╣ुрдУं рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों, реЫ्рдпाрджрддिрдпों рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдорд░्рд╢ рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоेрдЯрддा рд╣ी рдЖрдпा рд╣ै। рдПрдХ рднाрд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдо्рдкрди्рди рдЕрдерд╡ा рдЙрдЪ्рдЪ рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХा рднी рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╡ृрдж्рдз рдЕрдкрдирдд्рд╡ рдвूंрдврддे рд╣ैं, рдХ्рдпा рдЦोрдпा рдХ्рдпा рдкाрдпा рдХे рдЪिंрддрди рдХूрдк рдоें рдЧोрддे рдЦाрддे рд╣ैं। рдордзु рд╕ंрдзु рдХी ‘рдоूрдХ рдЖрдоंрдд्рд░рдг’ рдХी рдоाँ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдШрд░ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдЦुрдж рдХो рдЦोрдЬ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдЖрдзुрдиिрдХрддा, рддрд░рддीрдм рдФрд░ рдЖрднिрдЬाрдд्рдп рдоें рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╢рд░्рдоिрд▓ा рдЪौрд╣ाрди рдХी ‘рдЕрд░्рдзांрдЧिрдиी’ рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рддि рдХी рдЖрдпु рджो рд╡рд░्рд╖ рдмреЭ рдЬाрдиे рдкрд░ рд░ाрдХेрд╢ рдмाрдмू рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдмेрдЯे рд╕ुрджीрдк рдХो рдШрд░ рдХी рдоुрд░рдо्рдордд рдХे рд▓िрдП рдкैрд╕े рдЪाрд╣िрдП। рдмेрдЯी рдХो рд╣ीрд░े рдХे рдЯाрдк्рд╕ рдЪाрд╣िрдП। рдмाрдмू рдЬी рдХो рдЧाँрд╡ рдХे рдШрд░ рдХे рд▓िрдП рдкैрд╕ा рдЪाрд╣िрдП। рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХी рд╕ेрд╣рдд рдХी рдЪिंрддा рд╕िрд░्рдл рдЕрд░्рдзांрдЧिрдиी рдХो рд╣ै рдФрд░ рд╡े рд╕्рд╡ैрдЪ्рдЫिрдХ рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рддि рдХे рдлाрд░्рдо рдкрд░ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдордзु рдЬैрди рдХी ‘рдиैрдиों рдХी рднाрд╖ा’ рдоें рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЫोреЬी рдоाँ рдХे рд▓िрдП рдмेрдЯे рдХी рднाрд╡ рд╕्рдеिрддि рд╣ै। рдорд╣ाрд╡ीрд░ рд░рд╡ांрд▓्рдЯा рдХी ‘рдк्рд░рддिрд╡ाрдж’ рдЙрд╕ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд▓िрдП рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдоाँ рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдоाрдирд╡рддा рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдЕंрдЧ рд╣ै।

            рд╕ंрдз्рдпा рддिрд╡ाрд░ी рдХी ‘рд╡्рдпाрдЦ्рдпा’ рдкुрд░ुрд╖ीрдп рдЖрд░्рд╖ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рд▓िрдП рд╣ै-

“рдоैं рдЬाрдирддा рдеा... рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рддू рд╣ी рдЧрд▓ेрдЧी рдж्рд░ोрдкрджी... рддुрдЭे рд╕рджेрд╣ рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдЬाрдиा рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╕ीрдм рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рдХ्рдпोंрдХि рддूрдиे рд╣рдо рдкाँрдЪ рдкрддिрдпों рдХे рд╕ाрде рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХिрдпा। рддेрд░ा рдПрдХांрддिрдХ рднाрд╡ рдЕрд░्рдЬुрди рдХे рд▓िрдП рдеा।... рдмाрдХी рд╣рдо рдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рддो рдХрд░्рддрд╡्рдп рднाрд╡ рд╣ी।”[3]

рд╢ोрднрдиा рд╢्рдпाрдо рдХी ‘рдб्рдпूрдЯी’ рднाрдЗрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХे рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХो рд▓िрдП рд╣ै।

            рдк्рд░ेрд░рдгा рдЧुрдк्рддा рдХी ‘рд╡ीрд░ाрди рд╕ांрдЭों рдоें’ рдХा рдкुрд░ुрд╖ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдкрдд्рдиी рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрд╕рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд░्рджेрд╢ рдиिрдзि рдХी ‘рдоैं рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ुрдЖ’ рдоें рдпुрд╡рдХ рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдЧ्рд░ंрдеि рд╕े рдкीреЬिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХा рдк्рд░ेрдо рдЧृрд╣рд╕्рдеी рдоें рдкрд░िрдгрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा। рд╕ुрднाрд╖ рдиीрд░рд╡ ‘рдлिрддрд░рдд: рджो рд░ंрдЧ’ рдоें рдк्рд░ेрдо рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें рдПрдХрдиिрд╖्рдаा рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рднँрд╡рд░ा рд╣ो рдпा рддिрддрд▓ी рдЙрдирдХा рдлूрд▓-рдлूрд▓ рдоंрдбрд░ाрдиा рд╕рд╣рдЪрд░ рдХैрд╕े рд╕рд╣рди рдХрд░े? рд╡рд╣ рдоुрд░рдЭा рдЬाрддा рд╣ै। рдпोрдЧрд░ाрдЬ рдк्рд░рднाрдХрд░ рдХी ‘рдвोрд▓’ рдоें рднी рдПрдХрдиिрд╖्рдаा рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдордиोрдЬ рдХрд░्рдг ‘рд╕рдоुрдж्рд░ рдордд рдмрдиो’ рдоें рдк्рд░ेрдпрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं,

             “рдорди рдХी рд▓рд╣рд░ों рдкрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмंрдзрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдкрд░ рд╕рдоुрди्рдж्рд░ рдХी рд▓рд╣рд░ें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдЪрд░рддी рд╣ैं, рди рдХोрдИ рднрдп, рди рдХोрдИ рдмंрдзрди। рддुрдо рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдд्рд░ी рдмрдиी рд░рд╣ो, рд╕рдоुрдж्рд░ рдирд╣ीं। рдХ्рдпोंрдХि рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиे рдорди рдкрд░ рдмрдЦूрдмी рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै, рдкрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдирд╣ीं।”[4]

                        рдкреЬोрд╕ рд╕े рдмрдиी рджूрд░ी рд╕рдЪрдоुрдЪ рдЪिंрддा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рд░рдд्рди рдЪंрдж рд░рдд्рдиेрд╢ рдХी ‘рдмेрдЦрдмрд░’ рдоें рдкреЬोрд╕ рдоें рд╣ुрдИ рд╣рдд्рдпा рдХी рдЦрдмрд░ рднी рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдкрд╡िрдд्рд░ा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдоाрдирддी рд╣ैं рдХि рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдиिрдо्рдирд╡рд░्рдЧ рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЖрдкрд╕ी рд╕्рдиेрд╣ рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░े рд╕े ‘рдкреЬोрд╕ी рдзрд░्рдо’ рдиिрднाрддे рд╣ैं।

             

            рдЕрд╡рдзेрд╢ рддिрд╡ाрд░ी ‘рд╡िрд░ाрдордЪिрд╣्рди’ рдоें рдЬीрд╡рди рдХे рдЪाрд░ों рдЖрд╢्рд░рдоों рдХी рддुрд▓рдиा рд╡िрд░ाрдордЪिрд╣्рдиों рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं।

            рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░/ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬुреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджिрдпाँ рднी рдпрд╣ाँ рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ैं। рдоाрд░्рдЯिрди рдЬाрди ‘рдЫाрдкा’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рджिрдпे рдирд╣ीं рдЬाрддे, рдЫीрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी ‘рдЬрдЧрд╣’ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рд░ाрдЬрдиेрддा рд╣ी рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ैं, рд▓ेрдЦрдХ рдХिрддрдиा рднी рдмреЬा рд╣ो, рдЙрд╕рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рддीрд╕рд░ा рдкृрд╖्рда рд╣ी рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдоीрдиू рдЦрд░े рдХी ‘рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рд╕्рдХूрд▓’ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕्рдХूрд▓ рд╡ाрд▓े рдзрдиाрдв्рдп рдЪाрд╣рддे рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдоिрдб-рдбे рдоीрд▓ рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ें। рд╢्рдпाрдо рдмाрдмू рд╢рд░्рдоा рдХी ‘рд╢िрдХ्рд╖рдХ рджिрд╡рд╕’ рдоें рдЧुрд░ुрд╡ंрджрди рдХा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрд╢ोрдХ рдЧुрдЬрд░ाрддी рдХी ‘рд▓ेрдЦрдХ’ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдоिрдд्рд░ рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдкрдд्рд░, рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдкрдд्рд░, рд╕्рдХूрд▓ी рдиिрдмंрдз рдЖрджि рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдоाрдиो рд╡े рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрд░्рде рдХो рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрдирддे।

рд╕ूрдд्рд░-

1.  1.  рд╕рдд्рддा рдФрд░ рдзрд░्рдо рджाрдПँ рддрдеा рдмाрдПँ рдкंрдЬों рдХी рддрд░рд╣ рдеे।--- рд╕рдд्рддा рдКрдкрд░ рд╡ाрд▓े рдХी рдмेрдЕрджрдмी рд╣ै—рдЖреЫाрджी рдКрдкрд░ рд╡ाрд▓े рдХी рдЗрдмाрджрдд рд╣ै।[5]
2.      рд▓реЬा рд╣ी рдмिрдиा рд╕िрд░ рдХे рдЬाрддा рд╣ै। рд╕िрд░ рдХा рдХाрдо рд╣ै рд╕ोрдЪрдиा।[6]
3. рд╕рдд्рддा рдХे рдЧुрд▓ाрдо рд╢рд╣ीрджों рдХो рдЧрдж्рджाрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं। -- рдЧुрд▓ाрдоों рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдХрд╣ाँ рд╣ोрддी рд╣ै।[7]
4. рд▓ोрдХрддрди्рдд्рд░ рд╣ो рдпा рд░ाрдЬрддंрдд्рд░, рдЬрдирддा рддो рдХрдордЬोрд░ рдФрд░ рдмेрдмрд╕ рд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै।[8]
5. рд▓реЬाрдИ рдФрд░ рдХрдЯाрдИ рддो рдХрднी рднी рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕ृрдЬрди рдФрд░ рдк्рд░рдгрдп рдХा рджुрд░्рд▓рдн рдоौрд╕рдо рд░ोреЫ-рд░ोреЫ рдеोреЬे рди рдЖрддा рд╣ै।[9]
6. рдХрдиाрдбा рдоें рдЗрдоोрд╢рди рдирд╣ीं рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдоोрд╢рди рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдЕрддीрдд рдирд╣ीं, рдХेрд╡рд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рд╣ै। [10]
7. рднрдЯрдХाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्рддि рд╣ी рдЬीрд╡рди рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै। [11]
8. рдЬैрд╕े рд╕ाрд░ी рдирджिрдпाँ рдЕंрддрдд: рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рд╣ी рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рдЕрдоीрд░ों рдХो рд╣ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। [12]
9. рдЬрдм рдоाँ рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЙрджाрд╕ी рд╣ो рддो рджुрд░्рдЧा рдоाँ рдХैрд╕े рдоुрд╕्рдХрд░ा рд╕рдХрддी рд╣ै। [13]
10. рдРрдмी рд╡्рдпрдХ्рддि рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрда рдЪुрдХा рд╣ोрддा рд╣ै।[14]
1111. рд╡िрд░ोрдз рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЧрддिрд░ोрдзрдХ рд╣ै। [15]

 
рд╕рдордХाрд▓-11 рдХी рд▓рдШु рдХрдеाрдПँ рдЖрдЬ рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдХुрд╢ाрд╕рди, рд▓ोрдХ рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд▓ोрдХрддрди्рдд्рд░- рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рд╡ेрджрдиा-рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдХो рд╕्рд╡рд░ рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рдкिрдЫреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЕрд╢рдХ्рдд-рд╕рд╢рдХ्рдд рджोрдиों рд░ूрдк рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдиाрд░ी рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рднी рд╣ै рдФрд░ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рднी। рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ी рднी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЙрдирдХा рд╕िрд░ рдХрд▓рдо рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╕्рдд्рд░ी рднी। рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХी рдЙрдаा-рдкрдЯрдХ рдХा рдкूрд░ा рд╕ंрд╕ाрд░ рдпрд╣ाँ рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХी рдзांрдзрд▓िрдпाँ рднी। рдпрд╣ рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं- рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдУं, рд╕ंрдЧрддि-рдЕрд╕ंрдЧрддि-рд╡िрд╕ंрдЧрддि рдХा рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ीं рдк्рд░рдХाрд░ांрддрд░ рд╕े рдФрд░ рдХрд╣ीं рд╕्рдкрд╖्рдЯ, рд╕рдкाрдЯ рд░ूрдк рд╕े рдоूрд▓्рдпрд╡рдд्рддा, рдИрдоाрдирджाрд░ी, рдордиुрдЬрдд्рд╡ рдХा рд╕ंрджेрд╢ рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн: 
1. рдЕрд╢ोрдХ рднाрдЯिрдпा, рдЕрддिрдеि рд╕ंрдкाрджрдХ, рд╕рдордХाрд▓, рди्рдпू рд╡рд░्рдб рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी-12, 2023
2. рд╡рд╣ी, рдХрдорд▓ рдЪोрдкреЬा, рддंрдд्рд░, рдкृрд╖्рда 25
3. рд╡рд╣ी, рд╕ंрдз्рдпा рддिрд╡ाрд░ी, рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рдкृрд╖्рда 104
4. рд╡рд╣ी, рдордиोрдЬ рдХрд░्рдг, рд╕рдоुрдж्рд░ рдордд рдмрдиो, рдкृрд╖्рда 135
5.  рд╡рд╣ी, рд╣рд░рднрдЧрд╡ाрди рдЪाрд╡рд▓ा, рдЗрдмाрджрдд, рдкृрд╖्рда 29
6. рд╡рд╣ी, рд╕िрд░, рдкृрд╖्рда 30
7. рд╡рд╣ी, рдлांрд╕ी, рдкृрд╖्рда 30
8. рд╡рд╣ी, рдмрд▓рд░ाрдо рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдирд░рд╡ाрд╣рди, рдкृрд╖्рда 34
9. рд╡рд╣ी, рдЖрдиंрдж, рдоाрдирд╡ рд╕्рд╡рднाрд╡, рдкृрд╖्рда 51
10. рд╡рд╣ी, рдХрдирдХ рд╣рд░рд▓ाрд▓рдХा, рдм्рд░िрд▓िрдПंрдЯ, рдкृрд╖्рда 97
11. рд╡рд╣ी, рдЙрдоेрд╢ рдорд╣ाрджोрд╖ी, рдоुрдХ्рддि рдХा рд░ाрд╕्рддा, рдкृрд╖्рда 110
12. рд╡рд╣ी,  рдордиोрд░рдоा рдкंрдд, рдиोрдЯрдмंрджी рдХा рдмैрддाрд▓, рдкृрд╖्рда 126
13. рд╡рд╣ी, рдордзु рдЬैрди, рдиैрдиों рдХी рднाрд╖ा, рдкृрд╖्рда 127 
14. рд╡рд╣ी, рдЙрд╖ा рд▓ाрд▓, рдЬाрдЧीрд░ рдирд╣ीं, рдкृрд╖्рда 133
15. рд╡рд╣ी, рд╢्рдпाрдо рд╕ुंрджрд░ рджीрдк्рддि, рд╕рд▓ीрдХा, рдкृрд╖्рда 42

рдХрд╡ि рдФрд░ рдХрд╡िрддा

рд╡िрдиीрддा рддिрд╡ाрд░ी
рд╣िрди्рджी рдХे рдХрд╡ि рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХी
рджेрдЦो рдХिрддрдиी рд▓ाрдЪाрд░ी рд╣ै।
рдмिрдиा рдоाрдирджेрдп рдЫрдк-рдЫрдк рдХрд░ рднी
рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдЖрднाрд░ी рд╣ै।

рдХोрд╡िрдб рдиे рдЬрдм рд╕े рджिрдЦрд▓ाрдИ
рд░ाрд╣ рдирдИ рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓ों рдХी
рдЬ़ूрдо рдмрд░ाрдмрд░ рдЬ़ूрдо рд╣ो рд░рд╣ा
рдЭрдб़ी рд▓рдЧी рдХрд╡िрддा рд╡ाрд▓ों рдХी
рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдЪा рди рдХोрдИ
рдХрд╡ि рдХी рдХрд╡िрддा, рдкрд░ рдЬाрд░ी рд╣ै।
рдмिрдиा рдоाрдирджेрдп рдЫрдк-рдЫрдк рдХрд░ рднी
рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдЖрднाрд░ी рд╣ै।

рдПрдХ рдЕрдЧрд░ рдвूँрдвो, рдоिрд▓ рдЬाрдПँ
рдвेрд░ों рдвेрд░ рдХрд╡ि, рдХрд╡िрддाрдПँ
рд▓ेрдХिрди рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдЙрдирдХा рдоिрд▓рдиा
рдЬिрдирдХे рд▓िрдЦे рдЕрдорд░ рд╣ो рдЬाрдПँ
рдШрд░-рдШрд░ рдХрд╡िрддा, рдШрд░-рдШрд░ рдХрд╡ि рдиे
рдлैрд▓ाрдИ рдпे рдмीрдоाрд░ी рд╣ै।
рдмिрдиा рдоाрдирджेрдп рдЫрдк-рдЫрдк рдХрд░ рднी
рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдЖрднाрд░ी рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоंрдЪों
рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╣ाрд▓ рди рдкूрдЫो
рдПрдХ-рдПрдХ рдиे рдЦोрд▓ рд░рдЦे рд╣ै
рдЫुрдЯрдХрд░ рдлुрдЯрдХрд░ рдоंрдЪ рдмрддीрд╕ों
рджिрди-рджिрдирднрд░ рд╣ोрддी рдЪрд░्рдЪाрдПँ
рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдХिрд╕рдХी рдмाрд░ी рд╣ै।
рдмिрдиा рдоाрдирджेрдп рдЫрдк-рдЫрдк рдХрд░ рднी
рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдЖрднाрд░ी рд╣ै।


рдЕрд╣िंрд╕ा рд╣ी рд╢िрд╡рдд्рд╡ рд╣ै, рд╢िрд╡рдд्рд╡ рд╣ी рдЕрд╣िंрд╕ा рд╣ै

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

- рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

рдкीрдаाрдЪाрд░्рдп, рдбॉ. рдЖрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдкीрда (рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоूрд▓्рдп) 
рдкंрдЬाрдм рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рднрдЯिंрдбा
рдЪрд▓рднाрд╖: (+91) 8989154081, (+91) 9818759757
рдИрдоेрд▓: hindswaraj2009@gmail.com & kanhaiya.tripathi@cup.edu.in
рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рдд рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХे рдорд╣ाрдорд╣िрдо рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЬी рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░्рдп рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं рдПрд╡ं рд╕ेрддु рд╕ंрдкाрджрди рдоंрдбрд▓ рдХे рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं। рдЖрдк рдЕрд╣िंрд╕ा рдЖрдпोрдЧ рдХे рд╕рдорд░्рдердХ рдПрд╡ं рдЕрд╣िंрд╕рдХ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдкैрд░ोрдХाрд░ рднी рд╣ैं।


рд░ुрдж्рд░рд╣ृрджрдпोрдкрдиिрд╖рдж् рдоें рдпрд╣ рд░ुрдж्рд░ рдоंрдд्рд░ рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдкाрда рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрд╕рдХे рдкाрда рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕े рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрддाрд░рдиा рднी рдЪाрд╣िрдП। рдпрдеा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै-

рд╕рд░्рд╡рджेрд╡ाрдд्рдордХो рд░ुрдж्рд░: рд╕рд░्рд╡े рджेрд╡ा: рд╢िрд╡ाрдд्рдордХा:।
рд░ुрдж्рд░ाрдд्рдк्рд░рд╡рд░्рддрддे рдмीрдЬं рдмीрдЬрдпोрдиिрд░्рдЬрдиाрд░्рджрди:।।
рдпो рд░ुрдж्рд░: рд╕ рд╕्рд╡рдпं рдм्рд░рд╣्рдоा рдпो рдм्рд░рд╣्рдоा рд╕ рд╣ुрддाрд╢рди:।
рдм्рд░рд╣्рдорд╡िрд╖्рдгुрдордпो рд░ुрдж्рд░ рдЕрдЧ्рдиीрд╖ोрдоाрдд्рдордХं рдЬрдЧрдд्।।

рдЕрд░्рдеाрдд рднрдЧрд╡ाрди рд░ुрдж्рд░ рд╣ी рдЬрдЧ рд╕ृрд╖्рдЯिрдХрд░्рддा рдм्рд░рд╣्рдоा рддрдеा рдЬрдЧ рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг рдХрд░рддा рд╡िрд╖्рдгु рд╣ैं рдФрд░ рд╕рднी рджेрд╡рддा рд░ुрдж्рд░ рдХे рд╣ी рдЕंрд╢ рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЪрд░ाрдЪрд░ рдЬрдЧрдд рдоें рд╕рднी рдХुрдЫ рд░ुрдж्рд░ рд╕े рд╣ी рдЬрди्рдоा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд░ुрдж्рд░ рд╣ी рдм्рд░рд╣्рдо рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ी рд╕्рд╡рдпंрднू рднी рд╣ैं।

рд╕ाрд╡рди рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рд╢िрд╡ рдХी рдкूрдЬा рдЕрд░्рдЪрдиा рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рднी рд╢िрд╡рдордп рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд░ाрдз्рдп рджेрд╡ рднрдЧрд╡ाрди рднोрд▓े рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХрд╣рддे рд╣ैं рд╢िрд╡ рдХी рдпрджि рдХृрдкा рд╣ो рдЬाрдП рддो рд╕рднी рдордиोрд╡ांрдЫिрдд рдлрд▓ рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╢िрд╡ рд╕े рдЬो рд╕рднी рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХो рд▓ोрдЧ рд╕ंрднрд╡рддः рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рд╡рд╣ рд╣ै рд╢िрд╡ рд╕े рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि।

рд╢िрд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣рдо рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдПрдХ рдЬो рд╕рдоूрд╣ рд╡िрд░ाрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै। рдиंрджी, рд╕рд░्рдк, рдоूрд╖рдХ, рд╡्рдпाрдШ्рд░ рдЗрди्рд╣ें рд╕рдм рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╢िрд╡ рдХी рдЬрдм рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рддो рдпे рд╕рдм рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рдпे рд╕рднी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдЕрдкрдиा рдЖрд╣ाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдоिрд▓рддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╢िрд╡ рдХे рдкाрд╕ рддो рдпрд╣ рд╕рднी рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░, рдиिрд░्рд╡िрдХाрд░ рд╣ोрдХрд░, рдиिрд░्рднрдп рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╕рд╣-рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рд░ूрдкрдХ рдЬो рд╢िрд╡ рдХे рдкाрд╕ рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдПрдХ рдРрд╕े рджेрд╡рддा рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдПрдХ рдРрд╕े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдЬो рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдФрд░ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЕрд╣िंрд╕рдХ рд╕рдн्рдпрддा рдХा рд╕рдЪрдоुрдЪ рдиिрд░्рдоाрддा рд╣ै, рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдиे рднी рд╢िрд╡ рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХी। рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╢िрд╡ рдиे рдкाрд░्рд╡рддी рдоाрддा рдХो рдд्рд░ेрддा рдХे рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХी рдкूрд░्рдг рдХрдеा рд╕ुрдиाрдИ рдеी। рдпрд╣ рдЬो рдкрд░рдордм्рд░рд╣्рдо рднрдЧрд╡ाрди् рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╣ैं рд╡рд╣ рднрдЧрд╡ाрди् рд╢िрд╡ рдХे рдоुрдЦाрд░рд╡िंрдж рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдЖрд░ाрдз्рдп рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рднрдЧрд╡ाрди рд╡िрд╖्рдгु рдХा рдЕрд╡рддाрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдРрд╕े рд╢िрд╡ рдХे рд╕्рдд्рд░ोрдд рдХी рдкूрдЬा рд╕े рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди рдХाрд░्рдп рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЙрд╕ рдКрд░्рдЬा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЬीрд╡ рдЕрдкрдиे рдЕрднीрд╖्рдЯ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХрд░рддा рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХे рдЕрдпोрдз्рдпाрдХांрдб рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рдпे рдЪौрдкाрдЗрдпां рдЙрд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рд▓िрдЦी рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд░ाрдо рдХे рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдХे рдмрдЬाрдп рд╡рди рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рд╕े рджुрдЦी рд░ाрдЬा рджрд╢рд░рде рдкुрдд्рд░ рд░ाрдо рдХो рджेрдЦрдХрд░ рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рдХी рд╕्рддुрддि рдХрд░рддे рд╣ैं।
‘рд╕ुрдоिрд░ि рдорд╣ेрд╕рд╣ि рдХрд╣рдИ рдиिрд╣ोрд░ी, рдмिрдирддी рд╕ुрдирд╣ु рд╕рджाрд╢िрд╡ рдоोрд░ी’।
‘рдЖрд╢ुрддोрд╖ рддुрдо рдФрдШрдб़ рджाрдиी, рдЖрд░рддि рд╣рд░рд╣ु рджीрди рдЬрдиु рдЬाрдиी।।’ 

рдЬिрд╕рдХी рдкूрдЬा рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХी рдЬाрддी рд╣ो, рдЬрд╣ाँ рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╕्рд╡рдпं рдкрд░рдо рдм्рд░рд╣्рдо рд╣ैं рдФрд░ рд╢िрд╡ рдЕрд╕ीрдо, рдЙрд╕ рд╡िрд░ाрдЯрддा рдХो рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╢िрд╡ рд╣ी рд╕рдд्рдп, рд╢िрд╡ рдЕрдиाрджि, рд╢िрд╡ рдЕंрдирдд, рдРрд╕े рдорд╣рдиीрдп рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЕрд╣िंрд╕ा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ै। рд╕рдд्рдп рд╣ी рддो рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рдПрдХ рдиाрдо рд╣ै। рдЙрд╕ рдЕрд╣िंрд╕ा рд░ूрдкी рдЕрд╕ीрдо рд╕рдд्рддा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдлिрд░ рдХैрд╕े рдЕрд╣िंрд╕ा рди рд╣ोрдЧी рдЪाрд╣े рд╣рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╡ैрд░ी рдк्рд░ाрдгी рднрд▓े рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ों, рд╡े рдЙрд╕ рд╕рдд्рддा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЬाрдпेंрдЧे рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрд╡् рдХे рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕ рдЕрд╕ीрдо рд╢рдХ्рддि рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдоिрд▓ेंрдЧे।

рдордиुрд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╕ोрдЪ рд╡ाрд▓ी рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдХृрддि рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рднीрддрд░ рдпрджि рдЙрд╕ рдЕрд╕ीрдо рд╢िрд╡ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рдЕрдХрд▓्рдкрдиीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣ै, рддो рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдЬो рд▓реЬрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдХ्рдпों рд╢िрд╡ рдХी рд╕ाрдзрдиा рдХे рд╕ाрде рдкाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░ाрдгी, рд╣िंрд╕ा рдХрд░рддा рд╣ै, рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै। рдЗрд╕ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХी рд╢ांрддि рдпрджि рдХрд░ рд▓ी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рд╢ांрддिрдк्рд░िрдп, рд╕рд╣-рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╢ीрд▓, рд╡ рдиिрд░्рднीрдХ рдк्рд░рдХृрддि рд╡ाрд▓े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╣рдо рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рджिрдЦे рднी। рд╢िрд╡ рдХा рд╕ाрдзрдХ рддो рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╡ рд╕ंрдпрдо рд╕े рдЖрдмрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЖрдкрд╕ рдоें рд▓реЬрддा рдХ्рдпों рд╣ै? рдЗрд╕рдХा рддो рдЕрд░्рде рдпрд╣ी рд╣ुрдЖ рдХि рдЬो рднोрд░ рдоें рд╢िрд╡ рдХी рд╕ाрдзрдиा рдХрд░рдиे рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╢ांрдд рд╣ै, рд╡рд╣ рдЙрд╕ी рд╕рдордп рд╢ांрдд рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЬाрдирд╡рд░ рд╣ै। рдпрджि рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддो рд╢िрд╡ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЬрдм рд╣ोрддे рд╣ैं рддो рд╡े рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рднрдХ्рд╖рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рд╢ांрдд рд╣ैं рддो, рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рддो рдПрдХ рд╕ी рд╣ी рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕े рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдордиुрд╖्рдп рдЬो рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕्рд╡ांрдЧ рд░рдЪрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдЕंрддрддः рдПрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬंрдЧрд▓ рдХा рдЬीрд╡ рд╣ै? рддрдм рддो рд╡рд╣ рднी рддो рд╡рд╣ी рд╣ुрдЖ рди, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХी рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рддो рд▓реЬрдиे, рдбंрд╕рдиे рдФрд░ рд▓ीрд▓ рдЬाрдиे рдХी рд╣ुрдИ। рд╡рд╣ рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░рдХे рд╣ी рдпрджि рдЬीрд╡рди рдЬी рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдХैрд╕ा рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рд╣ै?

рд╕рдд्рдп рдХा рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХा рд╕рд╣рднाрдЧी рднी рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡рдпं рдХो рдХрд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рд╢िрд╡ рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдоिрде्рдпाрд▓ाрдк рд╡ рдк्рд░рдкंрдЪ рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрддा। рд╡рд╣ рдЭूрда рдмोрд▓рддा рд╣ै। рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ो, рд╡рдХीрд▓ рд╣ो, рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╣ो рдпा рдкुрд▓िрд╕, рдХिрд╕ी рдХाрдордХाрдЬी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓े рд▓ें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкेрд╢े рдоें рдХिрддрдиा рдиैрддिрдХ рд╣ै рдФрд░ рдХिрддрдиा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХा рднंрдЬрдХ, рдпрд╣ рдЖंрдХрд▓рди рд╣ी рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рджेрдЧा рдХी рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХा рджाрд╡ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХिрддрдиा рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХो рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЛрд╖ि рд╡ рд╕ंрдд рднी рд╣ैं, рдЙрдирдХा рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╡े рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХो рдкाрдиे рдоें рдХाрдордпाрдм рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдЗрд╕рд▓िрдП рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рднी рдЪीрдЬ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╣ै, рдХाрдордиा рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡े рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдХे рд╕рд░्рд╡рд╣िрдд рдоें рдЕрдкрдиे рдкुрдг्рдп рдХो рд╡िрдЦрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╡िрдоुрдХ्рдд рднाрд╡ рд╕े рдд्рдпाрдЧ рдоें рддрд▓्рд▓ीрди рдЬीрд╡ाрдд्рдоाрдПँ рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХी рдЕрд╕рд▓ी рднाрдЧीрджाрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं। рднोрд▓े рдмाрдмा рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рдЦुрд╢ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЕрдкрдиे рднрдХ्рддों рдХो рджे рджेрддे рд╣ैं। рд╢ाрдпрдж рдХिрд╕ी рдиे рдпрд╣ рдирд╣ीं рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕े рдоाँрдЧा рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирдХी рдордиोрд╡ांрдЫिрдд рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╢िрд╡ рдХी рдЕрд╣िंрд╕ा рд╕ाрдзрдиा рднी рджी рдЬाрдпे рддाрдХि рд╡े рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХें рдХि рд╕рдд्рдп рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдФрд░ा рдХैрд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕рднी рдЖрдХрд░ рднрдпрдоुрдХ्рдд рд╣ों, рд╕рднी рд╕्рд╡рдпं рдХो рднूрд▓рдХрд░ рдЙрд╕ рдЕрд╕ीрдорддा рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░ें рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрд╕ा рдХी рдХोрдИ рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рд╣ो।

рдЕрд╣िंрд╕ा рдоें рд╢ांрддि рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╢ांрддि рдХे рд▓िрдП рдЕрд╣िंрд╕ा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рднрдЧрд╡ाрди् рднोрд▓ेрдиाрде рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрд╡्рдпрдХ्рдд рдоें рдХैрд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдоें рдХैрд╕े рдЕрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдмрдХो рд╕рдоाрди рдФрд░ рд╕рдорд╖्рдЯिрдЧрдд рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХी рд╣ै рдЬो рдХि рдЙрдирдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдЬीрд╡ों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХौрди рд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдкрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЯूрдЯ рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓े рдЬीрд╡ рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдЕрдкрдиा рд╢िрдХाрд░ рдирд╣ीं рдмрдиाрддे। рдЙрд╕ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХो рдордиुрд╖्рдп рдХрдм рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा। рдЬрдм рдРрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╕рдордЭ рдордиुрд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рдЖ рдЬाрдпे рддो рд╣ी рддो рд╢िрд╡рдд्рд╡ рд╣ै।

рд╢िрд╡ рд╕्рдд्рд░ोрдд рдХो рд╣ी рд▓ें рддो рд╢िрд╡ рддांрдбрд╡ рдХा рдЕрдкрдиा рдорд╣ाрдд्рдо्рдп рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे 16рд╡ें рд╢्рд▓ोрдХ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै-
рдЗрдоं рд╣ि рдиिрдд्рдпрдоेрд╡ рдоुрдХ्рддрдоुрдХ्рддрдоोрдд्рддрдо рд╕्рддрд╡ं рдкрдарди्рд╕्рдорд░рди्‌ рдм्рд░ुрд╡рди्рдирд░ो рд╡िрд╢ुрдж्рдзрдоेрддि рд╕ंрддрддрдо्‌।
рд╣рд░े рдЧुрд░ौ рд╕ुрднрдХ्рддिрдоाрд╢ु рдпाрддि рдиाрди्рдпрдеाрдЧрддिं рд╡िрдоोрд╣рдиं рд╣ि рджेрд╣िрдиां рд╕ुрд╢ंрдХрд░рд╕्рдп рдЪिंрддрдирдо् ॥резрем॥
рдЕрд░्рдеाрдд 
рдЗрд╕ рд╕्рддोрдд्рд░ рдХो, рдЬो рднी рдкреЭрддा рд╣ै, рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдиाрддा рд╣ै,
рд╡рд╣ рд╕рджैрд╡ рдХे рд▓िрдП рдкрд╡िрдд्рд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдорд╣ाрди рдЧुрд░ु рд╢िрд╡ рдХी рднрдХ्рддि рдкाрддा рд╣ै।
рдЗрд╕ рднрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдоाрд░्рдЧ рдпा рдЙрдкाрдп рдирд╣ीं рд╣ै।
рдмрд╕ рд╢िрд╡ рдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ी рдн्рд░рдо рдХो рджूрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╕्рдд्рд░ोрдд рдХे рдЗрд╕ рд╢्рд▓ोрдХ рдоें рд╣ी рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдмाрдд рдХрд╣ рджी рдЧрдпी рд╣ै। рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдХो рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдн्рд░рдо рдоें рдЬी рд▓ेрдиे рдХा рдЖрджी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдЗрд╕ рдпोрдЧ्рдпрддा рддрдХ рди рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рднी рдЙрд╕рдиे рддрд░्рдХ рдвूँреЭ рд▓िрдП рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдк्рд░ाрдк्рддि рдХा рджाрд╡ा рднी рдХрд░рддे рдирд╣ीं рдердХрддा।
рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╡ рдЪिंрддрди рд╕े рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдЪीрдЬें рдирд╣ीं рдЖрддीं। рдк्рд░рд▓ाрдк рд╕े рднी рдЕрднीрд╖्рдЯ рд╕िрдж्рдз рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдХी рдоूрд▓ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдпрджि рдирд╣ीं рдмрдирддी, рддो рдЕрд╣िंрд╕рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी рдХ्рдпोंрдХि рдордиुрд╖्рдп рдЬрдм рдоूрд▓ рд╕े рд╣ी рд╣िंрд╕рдХ рд╣ोрдЧा рддो рд╡рд╣ рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдордиुрд╖्рдп рд╣ी рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХрддा।

рдЕрд╣िंрд╕ा рд╣ी рд╢िрд╡рдд्рд╡ рд╣ै рдФрд░ рд╢िрд╡рдд्рд╡ рд╣ी рдЕрд╣िंрд╕ा рд╣ै, рдЬрдм рдЗрд╕ рднेрдж рдХो рдкाрдЯрдХрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрдЧा рддो рд╡рд╣ рд╣िंрд╕ा рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪेрдЧा рд╣ी рдирд╣ीं рдФрд░ рд╕рднी рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░ेрдЧा। рд╕рдмрдоें рдПрдХ рд╕ी рдоैрдд्рд░ी рд╣ोрдЧी рдФрд░ рд╕рдмрдоें рд╕ाрдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдЖрдд्рдорд╡рдд рд╣ोрдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рд╣ोрдЧी। рдпрд╣ рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеिрддि рд╣ै। рдХрджाрдЪिрдд рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди рдХा рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕े рдордиुрд╖्рдп рд╕рдоाрдЬ рдпрджि рдкाрдиा рдЪाрд╣े рддो рд╡рд╣ рдкा рднी рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕े рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕ рдкूрд░ी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рднी рдмрдиा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдЪिрдд рдХे рд╡िрдХाрд░ рд░рд╣िрдд рд╣ोрдиे, рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕рдордЭрдиे рд╕े рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдд्рддрдо рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдордиुрд╖्рдп рдХी। рдордиुрд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рдмैрдаे рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЧ्рд▓ाрдиि рд╕े рднी рд╣िंрд╕ा рд╣ी рдЬрди्рдо рд▓ेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рди рд╣िंрд╕рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рднी рд░рдЪрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╢िрд╡рдд्рд╡ рдЬिрд╕ рдЖрджрд░्рд╢ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рдиाрдо рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕рди рд╕े рд╣ी рдЖрдПрдЧी। рднाрд░рдд рдд्рдпाрдЧ рд╡ рд╕ाрдзрдиा рдХी рддрдкोрд╕्рдерд▓ी рд░рд╣ी рд╣ै рдпрджि рдпрд╣ाँ рд╕े рдпрд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеिрддि рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ो рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдЗрд╕े рдПрдХ рдРрд╕ा рднी рд╕рдордп рдЖ рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдкृрде्рд╡ी рдХा рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиा рд▓े।

рдХрд╣ाрдиी: рдкुрд░ाрдиा рдкрддा

рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा

- рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा

‘рдЗрди рджीрдЬ़ рди्рдпू рдЯाрдЙрди्рдЬ़ рд╡рди рдХैрди рдлाрдЗрди्рдб рдж рдУрд▓्рдб рд╣ाрдЙрд╕िрдЬ़ рдУрдирд▓ी рдЗрди рдкीрдкрд▓’ (‘рдЗрди рдирдпे рд╢рд╣рд░ों рдоें рдкुрд░ाрдиे рдШрд░ рд╣рдоें рдХेрд╡рд▓ рд▓ोрдЧों рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं।’) - рдЗрд▓िрдпाрд╕ рдХैрдиेрдЯी

рд╡рд╣ рдоेрд░ा рдкुрд░ाрдиा рдордХाрди рд╣ै... рдЙрд╕ рд╕ोрддे рдХा рдЙрдж्рдЧрдо рдЬो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЬाрдЧ рдЙрдарддा рд╣ै...
рд╕рдордп рд╕рдордп рдкрд░...
рдЭрд░ рдЭрд░ рдЭрд░рдиे рдХे рд▓िрдП...
рдХрднी рдоेрд░े рдЕрди्рджрд░ рддो рдХрднी рдоेрд░े рдмाрд╣рд░...
рддрднी рдЙрд╕ рдордХाрди рдХी рдКрдкрд░ рд╡ाрд▓ी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЦреЬे рдЫрддрджाрд░ рд╡े рдЫрдЬ्рдЬे рдоुрдЭे рдЖрдЬ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджे рдЬाрддे рд╣ैं...
рдЕрдкрдиी рдкीрд▓ी рдкोрддाрдИ рд╡ाрд▓ी рджीрд╡ाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╣рд░े рд░ंрдЧ рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рд▓िрдП...
рдмिрдиा рдЖрд╡ाрдЬ рджिрдП рдоैं рдЧрд▓िрдпाрд░ा рдкाрд░ рдХрд░рддी рд╣ूँ...
рд╕ीреЭिрдпाँ рдЪреЭрддी рд╣ूँ...
рдФрд░ рдЬैрд╕े рд╕िрдиेрдоा рдоें рдХिрд╕ी рдкुрд░ाрдиी рдЗрдоाрд░рдд рдоें рдкाрдд्рд░ рдХे рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдУрдЭрд▓ рд╣ो рдЪुрдХे рдкुрд░ाрдиे рдЪेрд╣рд░े рдПрд╡ं рджिрди рдкुрдирд░ुрдЬ्рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं, рд╣ुрдмрд╣ू рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╡рд╣ рдЪौрдЦрдЯा, рд╡рд╣ рдЕреЬोрд╕-рдкреЬोрд╕, рд╡рд╣ рдЬрдоाрд╡ рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рдЖрди рдЦреЬा рд╣ोрддा рд╣ै...

рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1947
рдЙрди рджिрдиों рд╣рдо, рдЕрди्рджрд░ुрди-рдП-рд▓ाрд╣ौрд░ рдХे рдоोрдЪी рдЧेрдЯ рдоें рд░рд╣рддे рдеे। рдЧेрдЯ рдХे рдиाрдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рджो рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдП рдЬाрддे рдеे- “рдоोрдЪी” рд╢рдм्рдж рдпा рддो “рдоोрддी” рдХा рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдеा рдпा рдлिрд░ “рдоोрд░рдЪी” рдХा। рдХुрдЫ рдХा рдХрд╣рдиा рдеा рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдЙрд╕ рдкंрдбिрдд рдоोрддीрд░ाрдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा рдЬो рдЕрдХрдмрд░ рдХे рдЬ़рдоाрдиे рдоें рдЗрд╕ рдЧेрдЯ рдкрд░ рдорд░рддे рджрдо рддрдХ рдЧाрд░्рдб рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдХрдмрд░ рдиे рд╕рди् 1584-98 рдХे рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬ्рдпрдХाрд▓ рдоें рд▓ाрд╣ौрд░ рд╣ी рдоें рдЕрдкрдиा рдЖрд╡ाрд╕ рд░рдЦा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддेрд░рд╣ рдЧेрдЯ рдмрдирд╡ाрдП рдеे рдЬिрди्рд╣ें рд░ाрдд рдоें рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЧेрдЯ рдХा рдоूрд▓ рдиाрдо рдоोрд░рдЪी рдЧेрдЯ рд╣ोрдиे рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рдеा рдХि рдЗрд╕рдХे рджो рдоुрд╣рд▓्рд▓ों рдХे рдиाрдо рдоोрд░рдЪाрдмрди्рджी рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрддे рдеे- рдоुрд╣рд▓्рд▓ा рддीрд░рдЧाрд░ां рдФрд░ рдоुрд╣рд▓्рд▓ा рдХрдоाрди рдЧाрд░ां।

“рдоोрдЪी рджрд░рд╡ाрдЬे” рдХे рджाрдПँ рд╣ाрде “рдоोрдЪी рдмाрдЧ” рдеा рдЬрд╣ाँ рдЙрди рджिрдиों рдЦूрдм рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рднाрд╖рдг рдФрд░ рд╕рдоाрдЧрдо рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рдеे। рдЕрд╕рд▓ рдоें рд╕рди् 1946 рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЬрдм рдкंрдЬाрдм рдЕрд╕ेрдо्рдмрд▓ी рдХी 175 рд╕ीрдЯों рдоें рд╕े рдХाँрдЧ्рд░ेрд╕ рдХो 51, рд╕िрдХ्рдЦों рдХो 22, рдпूрдиिрдпрдиिрд╕्рдЯ рдкाрд░्рдЯी рдХो 18 рдФрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд▓ीрдЧ рдХो 86 рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ीрдЯों рдоें рд╕े 75 рд╕ीрдЯों рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкाрдпा рдеा рддो рдЙрд╕рдиे рдШोрд╖рдгा рдЬाрд░ी рдХрд░ рджी рдеी рдХि рдЬूрди 1948 рдоें рднाрд░рдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдпेрдЧा। рдЙрд╕ рдШोрд╖рдгा рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдШाрддрдХ рд╣ुрдЖ рдеा। рдоुрд╕्рд▓िрдо рд▓ीрдЧ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ाрд╣ौрд░ рдХी рджूрд╕рд░ी рджो рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпों-рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡рдХ рд╕ंрдШ рддрдеा рдЕрдХाрд▓ी рдкाрд░्рдЯी- рдХी рдиाрд░ेрдмाрдЬी рддेрдЬ рд╣ो рдЧрдпी рдеी рдФрд░ рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1947 рдХे рдЖрддे-рдЖрддे рд▓ाрд╣ौрд░ рдоें рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдиाрд╡ рдкрд░ाрдХोрдЯि рдЫूрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдЭрдЧреЬे рдХी рдЬреЬ рдеी,  рднाрд░рдд рдХा рд╕рдо्рднाрд╡िрдд рд╡िрднाрдЬрди।

“рд╕рд░्рдХुрд▓рд░ рд░ोрдб рд╕े рдПрдХ рдЬुрд▓ूрд╕ рдЗрд╕ рддрд░рдл рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै।” 11 рдЕрдк्рд░ैрд▓ рдХे рджिрди рдоेрд░े рдкिрддा рдЕрдкрдиे рд▓ोрдХो рд╢ेрдб – рдоुрдЧрд▓рдкुрд░ा рд░ेрд▓рд╡े рд╡рд░्рдХрд╢ाрдк рдкрд░ рд╡े рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рдеे – рд╕े рдШрд░ рдЬрд▓्рджी рд▓ौрдЯ рдЖрдП рдеे, “рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рднी рджрд░рд╡ाрдЬे-рдЦिреЬрдХिрдпाँ рдмंрдж рд░рдЦрдиी рдЪाрд╣िрдП।”
“рдоुрдЭे рдХ्рдпा рдмрддा рд░рд╣े рд╣ैं?” рдоेрд░ी рдоाँ рд╕ौрддेрд▓ी рдеीं рдФрд░ рдкिрддा рд╕े рдоुрдЭे рдбाँрдЯ рджिрд▓ाрдиे рдХा рдХोрдИ рднी рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ाрде рд╕े рдирд╣ीं рдЬाрдиे рджेрддीं, “рдЕрдкрдиी рдмिрдЯ्рдЯो рдХो рд╕рдордЭाрдЗрдП рдЬिрд╕рдХी рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЕрдкрдиी рдЦिреЬрдХी рд╕े рдмंрдзी рд╣ै...।”

рдпрд╣ рд╕ंрдпोрдЧ рд╣ी рдеा рдХि рдоेрд░े рдХрдорд░े рдХी рдПрдХрд▓ рдЦिреЬрдХी рд╣рдоाрд░े рдкреЬोрд╕ рдХे рдордХाрди рдХे рдЙрд╕ рдХрдорд░े рдХी рдПрдХ рдмрдЧрд▓ी рдЦिреЬрдХी рдХे рдРрди рд╕ाрдордиे рдкреЬрддी рдеी – рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рдХेрд╡рд▓ рджो рд╣ाрде рдХी рджूрд░ी рдкрд░ – рдЬिрд╕рдоें рд╢ाрд╣ीрди рдХिрджрд╡рдИ рд░рд╣рддी рдеी: рд╢ाрд╣ीрди, рдЬूрдиिрдпрд░ рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ рдЧрд░्рд▓्рд╕ рд╕्рдХूрд▓ рдХी рдЪौрдеी рдЬрдоाрдд рдХी рдоेрд░ी рд╕рд╣рдкाрдаिрдиी рдФрд░ рдоेрд░ी рдЕंрддрд░ंрдЧ рд╕рд╣ेрд▓ी। рдЕрд╡рд╕рд░ рдкाрддे рд╣ी рд╣рдо рд╕рд╣ेрд▓िрдпाँ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХी рдЗрди рдЦिреЬрдХिрдпों рдкрд░ рджрд╕्рддрдХ рджेрддीं рдФрд░ рдЬैрд╕े рд╣ी рджूрд╕рд░ी рдХी рдЦिреЬрдХी рдЦुрд▓рддी рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдмिрдард▓ा рд▓ेрддीं – рдЕрдкрдиे рд╣ोрдорд╡рд░्рдХ: рдЬिрдирдоें рдЙрд░्рджू, рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдиिрдмंрдз рддो рд░рд╣рддे рд╣ी рд░рд╣рддे, рд╕ाрде рд╣ी рднूрдЧोрд▓ рдХे рд░ेрдЦा-рдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдЧрдгिрдд рдХे рдХрдаिрди рд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рд╣рд▓ рдФрд░ рд╣ाрд╕िрд▓। рд╣рдоाрд░ी рдЧुреЬिрдпें рднी рдЕрдкрдиे рдкрд░िрдзाрди рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рджिрдЦрд▓ाрддीं рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рдЕрджрд▓ा-рдмрджрд▓ी рднी рдХрд░ рд▓िрдпा рдХрд░рддी। рд╣рдоाрд░ी рд╕्рд╡ांрдЧ рднрд░ी рд░рд╕ोрдЗрдпों рдХे рдкрдХрд╡ाрдиों рдХो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рдЦिрд▓ौрдиेрдиुрдоा рдмрд░рддрдиों рдоें рдЙрд▓рдЯрддी-рдкрд▓рдЯрддी рд╣ुрдИ।

“рдХ्рдпा рдЗрд╕ рд╕рдордп рднी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╡рд╣ рдЦिреЬрдХी рдЦुрд▓ी рд╣ै?” рдоेрд░े рдкिрддा рдоुрдЭे рд▓рдЧрднрдЧ рдШрд╕ीрдЯрддे рд╣ुрдП рдоेрд░े рдХрдорд░े рдоें рд▓े рдЧрдП।
рдЧрдиीрдордд рдеी рдХि рдоेрд░ी рдЦिреЬрдХी рдЙрди्рд╣ें рдмंрдж рдоिрд▓ी। рдХिंрддु рдХेрд╡рд▓ рдКрдкрд░ рд╡ाрд▓ी рд╕िрдЯрдХिрдиी рдХे рд╕рд╣ाрд░े।
“рдиीрдЪे рд╡ाрд▓ी рд╕िрдЯрдХрдиी рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЪреЭाрдХрд░ рд░рдЦрддी?” рдоेрд░े рдкिрддा рдиे рдоेрд░ी рдкीрда рдкрд░ рдзौрд▓ рдЬрдоा рджिрдпा।
рдЬрднी рд╢ाрд╣ीрди рдХी рдЦिреЬрдХी рдХी рджिрд╢ा рд╕े рдПрдХ рджрд╕्рддрдХ рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдЪрд▓ी рдЖрдпी।
“рдХौрди?” рдоेрд░े рдкिрддा рдХा рддाрд╡ рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдоें рдмрджрд▓ рд▓िрдпा।
рджрд╕्рддрдХ рдХी рдЦрдЯрдЦрдЯाрд╣рдЯ рддेрдЬ рд╣ो рдЪрд▓ी।
“рдХौрди рд╣ै?” рдоेрд░े рдкिрддा рдиे рдЦिреЬрдХी рдХी рд╕िрдЯрдХрдиी рдЬा рдЦोрд▓ी।
“рдоैं рд░ाрд╢िрдж рдХिрджрд╡рдИ рд╣ूँ,” рд╢ाрд╣ीрди рдХी рдЦिреЬрдХी рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХे рдкिрддा рдЦреЬे рдеे।

рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдХेрд╡рд▓ рдоैं рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рдЪाрдирддी рдеी। рдХिрджрд╡рдИ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдХिрд╕ी рднी рдкुрд░ुрд╖ рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд╕ंрдЧ рдоेрд░े рдкिрддा рдХा рд╕ंрдмंрдз рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЕрднिрд╡ाрджрди рд╕े рдЖрдЧे рдХрднी рдирд╣ीं рдмреЭा рдеा। рдХाрд░рдг, рдкाँрдЪ рдмेрдЯों рдХे рдкिрддा, рд╢ाрд╣ीрди рдХे рджाрджा рдЙрдзрд░ рдоोрдЪी-рдЧेрдЯ рдХी рдоेрд╡ा-рдоंрдбी рдХे рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдоाрд╡ा-рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдеे рддो рдЗрдзрд░ рдоोрдЪी рдЧेрдЯ рдХे рд╣рдоाрд░े рдЗрд╕ рдоुрд╣рд▓्рд▓े рдХे рдПрдХрд▓ рддिрдоंрдЬिрд▓े рдордХाрди рдХे рдоाрд▓िрдХ। рдЬрдмрдХि рдоेрд░े рдкिрддा рдХे рдкाрд╕ рдЖрдп-рд╕्рд░ोрдд рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиी рд░ेрд▓рд╡े рдиौрдХрд░ी рдеी рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдиाрдо рдкрд░, рдоैं рдФрд░ рдоेрд░ी рд╕ौрддेрд▓ी рдоाँ। рдоेрд░े рдкिрддा рдХा рднрд░ा-рдкूрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдоें рд░рд╣рддा рдеा рдФрд░ рдпрд╣ाँ рд▓ाрд╣ौрд░ рдоें рдЙрдирдХी рдиौрдХрд░ी рдЙрди्рд╣ें рд▓ाрдпी рдеी рдФрд░ рдЬिрд╕ рджुрдоंрдЬिрд▓े рдордХाрди рдХी рдЗрд╕ рджूрд╕рд░ी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рд╣рдо рд░рд╣рддे рдеे, рд╡рд╣ рдХिрд░ाрдП рдХी рдеी। рдЗрд╕рдХे рдордХाрди-рдоाрд▓िрдХ рдЬрдирд╡рд░ी рдХे рджंрдЧों рдХे рдмाрдж рд╣ी рдиीрдЪे рд╡ाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рддाрд▓ा рд▓рдЧाрдХрд░ рд╕рдкрд░िрд╡ाрд░ рд▓ुрдзिрдпाрдиा рднाрдЧ рд▓िрдпे рдеे। рдЕрдкрдиी рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╡ाрд▓े рдШрд░।

“рдЬрдиाрдм!” рдоेрд░े рдкिрддा рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмेрд╣рдж рдирд░рдоी рд▓े рдЖрдП, “рдоैं рдмाрд▓ рдоुрдХुрди्рдж рд╣ूँ, рдк्рд░рднा рдХा рдкिрддा।”
“рдоिрд╢्рд░ी рдмाрдЬाрд░ рд╕े рдлोрди рдЖрдпा рдеा,” рдоिрд╢्рд░ी рдмाрдЬाрд░ рдЕрдоृрддрд╕рд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдеा рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рднी рдоोрдЪी рдЧेрдЯ рдХी рдоेрд╡ा-рдоंрдбी рдХी рддрд░рд╣ рд╕ूрдЦे рдоेрд╡े рдХी рдвेрд░ рд╕ाрд░ी рджुрдХाрдиें рдеीं, рдЬिрдирдоें рд╕े рдПрдХ рд╢ाрд╣ीрди рдХे рдиाрдиा рдХी рдеी, рдЬो рд░िрд╢्рддे рдоें рд╢ाрд╣ीрди рдХे рджाрджा рдХे рд╕рдЧे рднाрдИ рдеे, “рдЙрдзрд░ рдЕрдоृрддрд╕рд░ рдоें рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдоाрд░-рдХाрдЯ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдоुрдЭे рдбрд░ рд╣ै рдЗрдзрд░ рднी рдХुрдЫ рдмुрд░ा рд╣ोрдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै...।”

рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдоृрддрд╕рд░ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдпрджि 46 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдеे рдФрд░ рд╣िрди्рджू рдПрд╡ं рд╕िрдХ्рдЦ 51 рдк्рд░рддिрд╢рдд рддो рдЗрдзрд░ рд▓ाрд╣ौрд░ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди 60 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдеे рдФрд░ рд╣िрди्рджू рдПрд╡ं рд╕िрдХ्рдЦ рдХुрд▓ рдЬрдоा 35 рдк्рд░рддिрд╢рдд।

“рдХ्рдпा рдХрд░ें?” рдоेрд░े рдкिрддा рдмрдЧрд▓े рдЭाँрдХрдиे рд▓рдЧे।
“рдоेрд░ी рдоाрдиें рддो рдЬрдм рддрдХ рдоाрд╣ौрд▓ рдаंрдбा рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрддा рдЖрдк рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХрджрдо рди рдиिрдХाрд▓िрдП рдФрд░ рди рд╣ी рдХिрд╕ी рдмाрд╣рд░ рдХे рдмंрджे рдХो рдШрд░ рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЖрдиे рджीрдЬिрдП। рджूрдз рд╡ाрд▓े рдХो, рд╕рдм्рдЬी рд╡ाрд▓े рдХो, рдлрд▓ рд╡ाрд▓े рдХो рд╕рдмрдХो рдЦрдЯрдЦрдЯा рдХрд░ рд▓ौрдЯ рдЬाрдиे рджीрдЬिрдП। рджूрдз, рд╕рдм्рдЬी, рдлрд▓, рджाрд▓, рдЖрдЯा, рдИंрдзрди, рдЬрд▓ाрд╡рди рд╕рдм рдЖрдк рдХो рд╢ाрд╣ीрди рдХी рдЕрдо्рдоी рд╕ुрд▓рдн рдХрд░ा рджिрдпा рдХрд░ेंрдЧी... рдЗрд╕ी рдЦिреЬрдХी рдХे рдЬрд░िрдП... рдЖрдк рдХे, рджрд╕्рддрдХ рджेрдиे рдХी рджेрд░ рд░рд╣ेрдЧी рдмрд╕...”

рд╢ाрд╣ीрди рдХी рдЕрдо्рдоी рдмेрд╢рдХ рдЗрд╕ рд╕рдордп рдкीрдЫे рд░рд╣ीं рдХिंрддु рдоुрдЭे рдпрдХीрди рд╣ै рдоिрд╢्рд░ी рдмाрдЬाрд░ рд╡ाрд▓ी реЩрдмрд░ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдиे рдкрддि рдХो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╡рд╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдпे рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा। рд╡े рдеीं рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕्рдиेрд╣ी। рд╢ाрд╣ीрди рдХो рдЬрдм рднी рдоेрд░ी рдЦुрд▓ी рдЦिреЬрдХी рдХे рдкाрд╕ рдкाрддीं рдЕंрджрд░ рд╕े рд╕ूрдЦे рдоेрд╡े рдХी рдПрдХ рдоुрдЯ्рдаी рднрд░рддीं, рдоुрдЭрд╕े рдоेрд░ी рд╣рдеेрд▓ी рдоांрдЧрддीं рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдЕрдкрдиी рдоुрдЯ्рдаी реЩाрд▓ी рдХрд░ рджिрдпा рдХрд░рддीं рдФрд░ рдЬрдм рдХрднी рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдоेрд░ी рд╕ौрддेрд▓ी рдоाँ рдХो рдоेрд░े рдХрдорд░े рдоें рдЦींрдЪ рд▓ाрддी, рджोрдиों рд╡े рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬрд░ूрд░ рд╣ँрд╕рддी рдмрддिрдпाрддीं। рд╣ाँ, рдмाрдж рдоें рдоेрд░ी рд╕ौрддेрд▓ी рдоाँ рдоेрд░ी рд╣рдеेрд▓ी рдХे рдкिрд╕्рддे-рдмाрджाрдо рдпा рдЕрдЦрд░ोрдЯ-рдЪिрд▓рдЧोрдЬे рдпा рдХिрд╢рдоिрд╢-рдЦुрдоाрдиी рдпा рдлिрд░ рдЕंрдЬीрд░-рдЦрдЬूрд░ рдЬрд░ूрд░ рджेрдЦрддीं-рдЬोрдЦрддीं рдФрд░ рдЙрди рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╕ाрдЭा рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдоुрдЭे рдЖрджेрд╢ рджेрдиा рдХрднी рдирд╣ीं рднूрд▓рддी: “рдЦрдмрд░рджाрд░, рдЬो рдЕрдкрдиे рдкिрддा рд╕े рдЗрдирдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा। рдХैрд╕े рддो рд╕рдиाрддрдиी рд╣ैं! рдЦ्рд╡ाрдордЦ्рд╡ाрд╣ рд╕рдирд╕рдиाрдПंрдЧे, рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдХा рдЫुрдЖ рдХैрд╕े рдЦा рд▓िрдпा? рдХ्рдпों рдЦा рд▓िрдпा?”

“рдмреЬी рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рд╣ै,” рдоेрд░े рдкिрддा рдк्рд░рдХृрддिрд╕्рде рд╣ो рдЪрд▓े, “рдЖрдк рдкреЬोрд╕ рдзрд░्рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं, рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рдиिрднाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं...”
“реЩाрд▓ी рдЪाрд╣рддे рдирд╣ीं, рдиिрднाрдПंрдЧे рднी”, рд░ाрд╢िрдж рдХिрджрд╡рдИ рд╣ँрд╕ рдкреЬे।

рдФрд░ рдЙрд╕े рдиिрднाрдиे рдХा рдкूрд░ा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдЧрд▓े рд╣ी рдШंрдЯे рдоिрд▓ा рднी। рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा рдЙрд╕ рдЬुрд▓ूрд╕ рдиे, рдЬो рдиाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХो рдШेрд░рдиे рдоें рд▓рдЧा рдеा। рд╣ाрдеों рдоें рдмрд░рдЫे-рднाрд▓े рдФрд░ рд░ाрдЗрдлрд▓ें рдПрд╡ं рдЕрдЧ्рдиि рд╢рд╕्рдд्рд░ рд▓िрдП।

“рдпрд╣ рдХैрд╕ा рдмрд╡ाрд▓ рд╣ै?” рддрдд्рдХाрд▓ рд░ाрд╢िрдж рдХिрджрд╡рдИ рдЕрдкрдиे рдордХाрди рдХी рдПрдХ рдЕрдЧाреЬी рдЦिреЬрдХी рдкрд░ рдЖрди рдЦреЬे рд╣ुрдП।
“рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдЬैрд╕े рдХांрдб рдЖрдЬ рдпрд╣ाँ рди рдХрд╣ीं рджोрд╣рд░ा рджिрдП рдЬाрдПँ?” рдЕрдкрдиी рдЕрдЧाреЬी рдмंрдж рдЦिреЬрдХी рдХे рдкीрдЫे рдХाँрдк рд░рд╣ी рдоेрд░ी рд╕ौрддेрд▓ी рдоाँ рдиे рдЪिрди्рддा рдк्рд░рдХрдЯ рдХी।

рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдоेрд░े рдкिрддा рд╣ी рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд░рд╣рддा рдеा рдХिंрддु рдоेрд░ी рд╕ौрддेрд▓ी рдоाँ рдХा рднी। 80 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рд╡ाрд▓े рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдХी рднांрддि рдоोрдЪी рдЧेрдЯ рдоें рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрд╣ु-рд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдеे। рдЙрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХे рдлрд░рд╡рд░ी рдПрд╡ं рдоाрд░्рдЪ рдоें рд╣ुрдП рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдХे рджंрдЧे рдЗрддрдиे рднрдпाрдирдХ рд░рд╣े рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें ‘рдж рд░ेрдк рдЖрд╡ рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╡рд╣ाँ рдХे рдеोрд╣ा рдЦाрд▓рд╕ा рдоें 200 рд╡्рдпрдХ्рддि рддो рдоाрд░ рд╣ी рдбाрд▓े рдЧрдпे рдеे рддрдеा 93 рд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рдЬрдм рдПрдХ рдХे рдмाрдж рджूрд╕рд░ी рдиे рдПрдХ рдХुрдПँ рдоें рдЫрд▓ांрдЧ рд▓рдЧाрдиी рд╢ुрд░ू рдХी рдеी рддो рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░ी рдЖрддंрдХिрдд рд╣ो рдХрд░ рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рдЧрдП рдеे рдФрд░ рдлिрд░ рд╕ेрдиा рдиे рдЙрдирдоें рд╕े рдЬीрд╡िрдд рдмрдЪी рдХुрдЫ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдеा।

“рдЕрдоृрддрд╕рд░ी рдЕрдкрдиी рдЫुрд░िрдпाँ рдФрд░ рддрд▓рд╡ाрд░ें рд╣рдоें рджिрдЦाрдПंрдЧे рддो рдЗрди рд╣िрди्рджुрдУं рдХो рд╣рдо рд╕рдмрдХ рдирд╣ीं рд╕िрдЦрд▓ाрдПंрдЧे рднрд▓ा?”
“рдордЧрд░ рдпрд╣ाँ рд╣िрди्рджू рд╣ैं рдХрд╣ाँ? рдпрд╣ рдордХाрди рдЕрдм рдоेрд░ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдоाрд▓िрдХ рд▓ुрдзिрдпाрдгे рдЬाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоुрдЭे рдмेрдЪ рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рдкреЬा рддाрд▓ा рдоेрд░ा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдирд╣ीं...”
“рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдпрд╣ рдмोрд░्рдб рдЖрдкрдиे рд╣рдЯाрдпा рдирд╣ीं?” рдиाрд░ेрдмाрдЬों рдХी рдХुрдЫ рдИंрдЯें рдмोрд░्рдб рдкрд░ рдЯूрдЯ рдкреЬीं।
рд╣рдоाрд░े рдордХाрди рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣िрди्рджी рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдоें рд╕ाрдл рдЦुрджा рдеा: рдЯंрдбрди рдиिрд╡ाрд╕, 1944 рдЬрдмрдХि рдкुрд╢्рддैрдиी рдЙрдирдХे рдордХाрди рдкрд░ рдЙрд░्рджू рдоें рд▓िрдЦा рдеा, рдХिрджрд╡рдИ рдорд╕्рдХрди, 1901।
“рд╣рдоें рдХौрди рдЬрд▓्рджी рд╣ै? рдХोрдИ рдЬрд▓्рджी рдирд╣ीं...”
“рдФрд░ рдЬो рд╣िрди्рджू рдХिрд░ाрдПрджाрд░ рдКрдкрд░ рдмिрдард▓ाрдП рд╣ैं рдЙрди्рд╣ें рдиिрдХाрд▓рдиे рдХी рднी рдХोрдИ рдЬрд▓्рджी рдирд╣ीं?”
“рд╡े рднी рдЧрдП। рдЧрдП рд╡े। рдЕрдм рдпрд╣ाँ рдХोрдИ рдирд╣ीं। рдЕрдм рдЖрдк рднी рдЬाрдЗрдП...”

рдЬैрд╕े рд╣ी рдЙрди рдиाрд░ों рдиे рдордирдЪाрд╣ी рджूрд░ी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी, рд╢ाрд╣ीрди рдХी рдЙрд╕ рдЦिреЬрдХी рд╕े рд╣рдоाрд░ी рдЦिреЬрдХी рдкрд░ рдлिрд░ рджрд╕्рддрдХ рд╣ुрдИ।
рдоेрд░े рдкिрддा рдиे рд▓рдкрдХ рдХрд░ рдЦिреЬрдХी рдЬा рдЦोрд▓ी рдФрд░ рд░ाрд╢िрдж рдХिрджрд╡рдИ рдХो рд╕ाрдордиे рдкाрдХрд░ рднाрд╡ुрдХ рд╣ो рдЙрдаे, “рдЖрдк рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдкрд░ рдЦрд░े рдЙрддрд░े рдЬрдиाрдм। рдЕрдкрдиा рдкреЬोрд╕-рдзрд░्рдо рдиिрднाрдпा рдФрд░ рдмрдЦूрдмी рдиिрднाрдпा...”

“рдЕрднी рдкूрд░ा рдХрд╣ाँ рдиिрднा рд╣ै? рдкूрд░ा рддो рддрдм рд╣ोрдЧा рдЬрдм рдЖрдк рдЖрдЧे рднी рдпрд╣ाँ рдорд╣рдлूрдЬ рд░рд╣ें। рдХ्рдпा рдоाрд▓ूрдо рд░ाрдд рдоें рд╡े рдлिрд░ рд╣рдорд▓ा рдЖрди рдмोрд▓ें? рдоेрд░ी рдоाрдиें рддो рдЖрдк рдЖрдЬ рд░ाрдд рдХे рд▓िрдП рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рдоें рдЖрди рдЦिрд╕рдХें...”
“рдХैрд╕े?” рдоेрд░े рдкिрддा рдПрдХрджрдо рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдП।
“рдЗрди рдЦिреЬрдХिрдпों рдХे рд░ाрд╕्рддे...”

рд╡рд╣ рд░ाрдд рд╣рдордиे рд╢ाрд╣ीрди рдХे рдХрдорд░े рдоें рдЧुрдЬाрд░ी। рд▓рдЧрднрдЧ рдЬाрдЧрддे рд╣ुрдП।
рд░ाрдд рднрд░ рдиाрд░ेрдмाрдЬी рдЬाрд░ी рд░рд╣ी рдеी, рдХрднी рдкाрд╕ рдЖрддी рд╣ुрдИ рддो рдХрднी рджूрд░ рдЬाрддी рд╣ुрдИ...
рдЕрдЧрд▓ी рд╕ुрдмрд╣ рд░ाрд╢िрдж рдХिрджрд╡рдИ рдиे рдЕрдкрдиी рдиिрдЬी рдмрдЧ्рдШी рддैрдпाрд░ рдХрд░рд╡ाрдпी, рд╣рдо рддीрдиों рдХो рдмुрд░्рдХे рдкрд╣рдиाрдП рдФрд░ рд╣рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдоाрди рд╕рдоेрдд рд▓ोрдХो рд╡рд░्рдХрд╢ाрдк рдоें рдЬा рдкрд╣ुँрдЪाрдпा।
рджो рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЭोрд▓ों рдХे рд╕ाрде। рдЬिрди्рд╣ें рд╢ाрд╣ीрди рдХी рдЕрдо्рдоी рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा। рдПрдХ рдоें рддाрдЬ़े рдлрд▓ рдеे рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдоें рд╕ूрдЦे।
рддाрдЬ़े рдлрд▓ рддो рдЬ्рдпाрджा рд╣рдоीं рддीрдиों рдиे рдЦाрдП рдХिंрддु рд╕ूрдЦे рдоेрд╡े рдЬрд░ूрд░ рд╣рдордиे рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдХे рдЕрдкрдиे рдЙрди рд╕рдЧों-рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдпों рдХे рд╕ंрдЧ рднी рд╕ाрдЭे рдХिрдП рдЬिрди्рд╣ें рдоेрд░े рдкिрддा рдЗрд╕ी рдоुрдЧрд▓рдкुрд░ा рдХी рд▓ोрдХो рд╡рд░्рдХрд╢ाрдк рдкрд░ рд▓िрд╡ाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣े рдеे, рдЕрдкрдиे рд░ेрд▓-рдоाрд░्рдЧ рд╕े।

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рд╕рдордп рдХी рдЕрд░्рдердЫाрдпाрдПँ’ рдПрд╡ं ‘рд╕рдордп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा’ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा

рд╕ैрдпрдж рджाрдКрдж рд░िреЫрд╡ी

рд╕ैрдпрдж рджाрдКрдж рд░िреЫрд╡ी

рд╢ोрдзाрд░्рдеी рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж, рднाрд░рдд 


рдоाрдирд╡ рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╡ेрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕рдХे рд╕рдоाрдЬ-рдЧрдарди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдЗрд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдиे рдХुрдЫ рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों, рдиीрддिрдпों рдФрд░ рдиिрдпрдоों рдХो рд░рдЪा рддрдеा рдЬिрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЙрдд्рдеाрди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рд▓ेрдХिрди рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдиीрддि-рдиिрдпрдо рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП рдФрд░ рд╡े рд░ूреЭ рд╣ोрддे рдЧрдП। рдЗрди्рд╣ीं рд░ूреЭ рдиीрддि-рдиिрдпрдоों рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡िрднिрди्рди рдЗрдХाрдЗрдпों рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╕рдд्рддाрдУं рдиे рдЬрди्рдо рд▓िрдпा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдмिрди्рдпрд╕्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдЙрд╕े рдЦंрдбिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी। рдкрд╣рд▓े рдЬрд╣ाँ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдХी рдЬाрддी рдеी рд╡рд╣ीं рдЕрдм рдЙрд╕рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд▓िрдП рдХी рдЬाрдиे рд▓рдЧी। рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдмिрдиा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдзूрд░ा рд╕рдордЭा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдд्рддाрдУं рдиे рдЬрди्рдо рд▓िрдпा। рдЗрди рд╕рдд्рддाрдУं рдоें рдоाрддृрд╕рдд्рддा, рдкिрддृрд╕рдд्рддा, рд╡ंрд╢рд╡ाрджी рд╕рдд्рддा, рд╕ाрдоंрддी рд╕рдд्рддा, рдзрд░्рдо рд╕рдд्рддा рдЖрджि рд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ुрдП рдФрд░ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рддрдеा рдЙрд╕े рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा। рдЬैрд╕े рдзрд░्рдо рдПрдХ рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрдиी, рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рд╕े рдеा рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдЙрд╕ी рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдкрдиी рд╕рдд्рддा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХрд░ рджिрдпा। рдордиुрд╖्рдп рдиे рдзрд░्рдо рдХो рддोреЬ-рдорд░ोреЬ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрд░्рдеाрдиुрд╕ाрд░ рдЙрд╕рдоें рдЕрдиेрдХ рдЕंрдз-рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों, рдкाрдЦंрдбों рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХी рдкूрд░्рддि рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рдзрд░्рдо рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХो рдЕंрдХुрд░िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╣िрддों рд╡ाрд▓े рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдпрд╣ рдЫрдж्рдо рдЪेрддрдиा рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрднिрдЬрди рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХी рд╕рдд्рддा рдк्рд░ेрд░िрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ो рдЧрдИ। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рдШाрд▓рдоेрд▓ рдХो рд╕рдордЭा рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХी рд╡िрд╡ेрдХрдкрд░рдХ рд╕ोрдЪ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рддंрдд्рд░ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХी। рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╕्рд╡рд░ рджिрдпा।
 
рд╕рдордп рдХी рдЕрд░्рдердЫाрдпाрдПँ

‘рд╕рдордп’ рдмाрд░рдо्рдмाрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдкुрди: рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рд░рдЦрдиेрд╡ाрд▓ा рд╢рдм्рдж рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрдд: рдХрдИ рдРрд╕े рд╢рдм्рдж рд╣ैं, рдЬैрд╕े рдХि рдорди, рд╕рдордп рдФрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдЬिрди्рд╣ें рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЬिрдирдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдХрднी рдЖрдо рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬे рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдиे рдкрдб़рддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдоाрдирдХрд░ рдЪрд▓рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдоाрдирдиा рдЕрд░्рдеाрдд् рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╣ोрдиा рдпा рдеोреЬे рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा। рдИрд╢्рд╡рд░, рдорди рдФрд░ рд╕рдордп рддीрдиों, рдПрдХ рд░ूрдк рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпा рдЖрд╕्рдеा рдХे рд╡िрд╖рдп рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди ‘рдИрд╢्рд╡рд░’ рджрд░्рд╢рди рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै, ‘рдорди’ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдФрд░ ‘рд╕рдордп’ рд╡рд╣ рд╣ै рдЬो рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рднी рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕंрдЧ рднी рд╣ै। ‘рд╕рдордп’ рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдмрд▓ рдЧुрдг рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЧрддिрдоाрди рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЧрддि। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдмाрдд рдпाрдж рд░рдЦрдиी рд╣ोрдЧी рдХि рд╕рдордп рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЕंрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдмрд▓्рдХि рдмीрддा рд╣ुрдЖ ‘рдХाрд▓’ рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें ‘рд╕рдордп’ рдФрд░ ‘рдХाрд▓’ рдкूрд░्рдгрдд: рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рдкрд░्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि ‘рд╕рдордп’ рдХे рдкрд░्рдпाрдп рд░ूрдк рдоें рдпा рдЙрд╕рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╢рдм्рдж рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдк рд▓िрдП рд╣ोрддे рд╣ैं - рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХाрд▓ рд╣ो, рдпुрдЧ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рджेрд╢рдХाрд▓। рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे ‘рдХाрд▓’ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдкृрде्рд╡ी рдХी рдЧрддि рд╕े рдЬोреЬा рд╣ै, ‘рдпुрдЧ’ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдШрдЯрддी-рдмреЭрддी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдоाрдиा рд╣ै рддрдеा ‘рджेрд╢рдХाрд▓’ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдмाрд╣рд░ी рдЖрд╡рд░рдг рд╕े рдард╣рд░ाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдоाрдиा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рд╣ाрд▓ाрдд рдФрд░ рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдордиोрд╕्рдеिрддि рд╕े ‘рд╕рдордп’ рдХा рд▓ेрди-рджेрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рдордп рдХी рдпрд╣ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рд░्рдЬрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ृрдЬрди рдХी рд╕рдордп-рд╕ाрдкेрдХ्рд╖рддा рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕рдордп рдХृрддि рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕рдордп рдмрдирдХрд░ рдШрдЯिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдмेрд░्рдЧрд╕ो рдиे рдХрд╣ा рд╣ै- “рдЯाрдЗрдо рдЗрдЬ़ рдж рдЗрдоीрдбिрдПрдЯ рдбैрдЯ рдСрдл рдХॉрди्рд╢िрдпрд╕рдиैрд╕” рдЕрд░्рдеाрдд् ‘рдХाрд▓ рдЪेрддрдиा рдХा рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рддрде्рдп рд╣ै’। рдЕрд╕рд▓ рдоें ‘рд╕рдордп’ рдФрд░ ‘рдХाрд▓’ рджोрдиों рд╕рдордЭрдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рддрдм рдЖрддी рд╣ै рдЬрдм рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢рдм्рдж ‘рдЯाрдЗрдо’ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде реЫ्рдпाрджाрддрд░ рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдХाрд▓ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдкрд░ рдпрд╣ ‘рд╕рдордп’ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬोрдХि рдЙрд▓рдЭाрддा рд╣ै। рдпाрдиी рдпрд╣ाँ ‘рдХाрд▓’ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЪेрддрдиा рд╕े рд╣ै।

 рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЪेрддрдиा рдХे рджो рдЖрдпाрдо рдмрддाрдПँ рд╣ैं рдПрдХ ‘рд╕्рдоृрддि’ рдФрд░ рджूрд╕рд░ा ‘рдХрд▓्рдкрдиा’। рд╣рдоाрд░ा рд╕ाрд░ा рдЬीрд╡рди рдЪेрддрдиा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯрдд: рджो рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдмँрдЯा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдпे рд╣िрд╕्рд╕े ‘рд╕्рдоृрддि’ рдФрд░ ‘рдХрд▓्рдкрдиा’ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣рдо рдпा рддो ‘рдмीрддे рд╣ुрдпे рдХрд▓’ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдпा ‘рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдХрд▓’ рдХे рдмाрд░े рдоें। рд╣ाрд▓ांрдХि рдРрд╕ा рдмिрд▓рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдХि рдордиुрд╖्рдп ‘рдШрдЯ рд░рд╣े’ рдХे рдмाрд░े рдоें рдирд╣ीं рд╕ोрдЪрддा рдкрд░ рдЬрдм рд╡рд╣ 'рдШрдЯ рд░рд╣े' рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиा рдмंрдж рдХрд░ рджेрддा рд╣ै рддो ‘рдмीрддे рд╣ुрдпे’ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрддे рд╣ुрдпे рдЕрдкрдиे ‘рдЕрддीрдд’ рдХी рдУрд░ рдоुрдб़рдХрд░ рджेрдЦрддा рд╣ै рдФрд░ ‘рдЖрдиे рд╡ाрд▓े’ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрддे рд╣ुрдпे рдзीрд░े-рдзीрд░े ‘рднрд╡िрд╖्рдп’ рдХी рдУрд░ рдмрдв़рддा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдпे реЫ्рдпाрджाрддрд░ рдордиुрд╖्рдп ‘рдЕрддीрддрдЬीрд╡ी’ рд╣ोрддे рд╣ैं рдпा рдлिрд░ ‘рдХрд▓्рдкрдиाрдЬीрд╡ी’। рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╕्рдоृрддि рд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрддीрдд рдХो реЫिंрджा рд░рдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рдХे рдПрдХ рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд╕рдЪ рдмрдиाрдиे рдоें рд▓рдЧा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि ‘рдХाрд▓’ рдХे рджो рднाрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं рднूрддрдХाрд▓ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдЬो рд╣рдоेрд╢ा рдордиुрд╖्рдп-рдЬीрд╡рди рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдХाрд▓ рдХा рддीрд╕рд░ा рднाрдЧ рддрдм рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै рдЬрдм рдШрдЯрдиाрдпें ‘рдШрдЯ’ рд░рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ैं рдЕрд░्рдеाрдд рд╡рд░्рддрдоाрди (рдХ्рд╖рдг)। рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬिрд╕рдХी рд╕рдордпाрд╡рдзि рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдХ्рд╖рдг рднंрдЧुрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдПрдХ рд╡िрднाрдЬрдХ рд░ेрдЦा рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХे рднूрдд рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рдкृрдердХ рдХрд░рддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЬрдм рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें, рдПрдХ рдХ्рд╖рдг рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рднूрдд рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓िрдХ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рднूрдд рдпा рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪे। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдиे ‘рдХाрд▓ рдХा рдбрдорд░ु-рдиाрдж’ рдоें рдЯी. рдПрд╕. рдПрд▓िрдпрдЯ рдХे рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдХ्рд╡ाрдЯेрдЯ्рд╕’ рд╕े рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдЙрдж्рдзृрдд рдХी -
рдЕрддीрдд рдХाрд▓ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрдд् рдХाрд▓
рдЪेрддрдиा рдХा рдеोрдб़ा рд╣ी рдЕрд╡рдХाрд╢ рджेрддे рд╣ैं।
рдЪेрддрди рд╣ोрдиा рдХाрд▓ рдоें рдЬीрдиा рдирд╣ीं рд╣ै।
рдФрд░ рдЖрдЧे рдЗрд╕ी рдоें рдЗрд▓िрдпрдЯ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै:
рдХिंрддु рдХाрд▓ рдоें рд╣ी рдЧुрд▓ाрдм рдмाрдб़ी рдХा рдХ्рд╖рдг
рдаिрдард░рддे рдЧिрд░рдЬाрдШрд░ рдХी рдзूрдоिрд▓ рд╡ेрд▓ा рдХा рдХ्рд╖рдг
рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЕрддीрдд рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрдд् рд╕े рдЧूँрдеा рд╣ुрдЖ।
рдХाрд▓ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдХाрд▓ рдХो рдЬीрддा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”

 рдЗрд╕ рдЙрдж्рдзрд░рдг рдоें рдЬो рдкंрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै - ‘рдЪेрддрди рд╣ोрдиा рдХाрд▓ рдоें рдЬीрдиा рдирд╣ीं рд╣ै।’ рдпрджि рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡िрдд рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХा рдпрд╣ рдЕрд░्рде рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдХाрд▓ рдоें рдЬी рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕рдордп рдоें рдЬी рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдХाрд▓ рд╕े рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै, рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рдзि рдЬिрд╕рдоें рдХोрдИ рдШрдЯрдиा рдШрдЯिрдд рд╣ुрдИ рд╣ो рдпा рд╡рд╣ рд╕рдордп рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд░рдЪрдиा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╣ो рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЧрдП рд╣ों। рдЬрдмрдХि рд╕рдордп рд╕े рдЕрд░्рде рд╣ै рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╣ो। рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдХी рдпрд╣ी рдЪेрддрдиा рдЕрд░्рдеाрдд рдЙрд╕рдХी рд╕ोрдЪрдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХी рдмोрдз-рдХ्рд╖рдорддा рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдордиुрд╖्рдп рди рдХेрд╡рд▓ рдЧрдгिрддीрдп ‘рдХाрд▓’ рдХे рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे ‘рд╕рдордп’ рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдХो рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ाрдпी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ेंрдЯ рдСрдЧрд╕्рдЯिрди рд╕рдордп рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं - “рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं рд╕рдордп рдХा рдХ्рдпा рдЕрд░्рде рд╣ै, рдлिрд░ рднी, рдЬрдм рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдм рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╡िрд╡ाрджों рдоें рдлंрд╕ा рдкाрддे рд╣ैं। рдирд╣ीं рдкूрдЫा рдЧрдпा, рдоैं рдЗрд╕рдХे (рд╕рдордп рдХे) рдмाрд░े рд╕рдм рдЬाрдирддा рд╣ूँ, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдоुрдЭे рдЗрд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдХрд╣ा рдЧрдпा, рддो рдоैं рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЬाрдирддा।”  рдЖрдЧॅрд╕्рдЯिрди рдХे рдХрдерди рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि ‘рд╕рдордп’ рдХो рд╢рдм्рджों рдоें рдирд╣ीं рдмांрдзा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рд╕рдордп рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рддрдеा рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।               

 рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдпी рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ рдЬैрд╕े, “рд╕рдордп рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рд╣ै рдЬो рднूрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдеा рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╡िрднाрдЬ्рдп рд╣ै”  рдпा “рд╕рдордп рдХेрд╡рд▓ рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै”  рдЖрджि ‘рдХाрд▓’ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं, рди рдХि ‘рд╕рдордп’ рдХो। ‘рд╕рдордп’ рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ै, рдЬिрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдкрд░िрднाрд╖ा рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рдирд╣ीं рдмांрдзा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрдиुрднूрддि, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рджो рдоुрдЦ्рдп рдЖрдпाрдо рд╣ैं। рд╕рдордп рдЕрдоूрд░्рдд рдФрд░ рдЕрдиुрднूрдд рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ ‘рдЕрдиुрднूрддि’, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдордп рдХा рд╕ाрдЭा рдЧुрдг рдард╣рд░рддी рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ी ‘рдЕрдиुрднूрддि’ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рддी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рд╕рдордп’ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХा рд╕ंрдмंрдз рддिрдеिрдпों рдЕрдерд╡ा рд╕ंрд╡рддों рдХे рдм्рдпोрд░ों рджेрдиे рдоाрдд्рд░ рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдмрд▓्рдХि рдЙрди рдмिрди्рджुрдУं рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा-рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдХाрд▓ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоें рдШрдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рдХो ‘рд╕рдордп’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиुрднूрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдЕрдиुрднूрддि рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЬрди्рдорджाрддा рдмрдирддी рд╣ै। рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХो рд╢рдм्рдж-рд░ूрдк рдоें рдвाрд▓ рдордиुрд╖्рдп рд░рдЪрдиा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рдЪрдиा рдоें рд╕рдордп рдЕрдоूрд░्рдд рдкрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдХाрд▓िрдХ рд╕ंрдЬ्рдЮा рд░ूрдк рдоें рдЖрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा рдХि ‘рд╕рдордп’ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкोрд╖рдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рд╕рдордп рдХा рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдХ рд╣ै। рд╕рдордп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкोрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै рддाрдХि рд╡рд╣ (рд╕ाрд╣िрдд्рдп) рдЙрд╕рдХे (рд╕рдордп рдХे) рд╡ेрдЧ рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦ рд╕рдХे। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕рдордп рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдоौрдЬूрдж рд░рд╣рддी рд╣ै рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ी рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рдоें рд╡िрднिрди्рди ‘рд╢ेрдб्рдЬ़’ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ ‘рд╢ेрдб्рдЬ़’ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдпा рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдХे рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЖрдХृрддि рдХो рдЬрди्рдо рджेрддे рд╣ैं рдЬोрдХि рдпрд╣ рддрдп рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдЙрдХ्рдд рдХैрдирд╡рд╕ рдкрд░ рдХ्рдпा рд╣ै? рдЧाрдп, рдШोрдб़ा, рдкрд╣ाрдб़, рдкрдХ्рд╖ी рдпा рдЖрджрдоी?

 рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХाрд▓ рдЕрдерд╡ा рдХाрд▓рдЦрдг्рдб рдоें рдПрдХ рдпा рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ ‘рд╕рдордп’ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрд╕ ‘рд╕рдордп’ рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХृрддिрдпाँ рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ुрдЪि рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рд░ुрдЪिрдпों рдХो рдЯрдЯोрд▓рдХрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрдХ्рдд рдХाрд▓ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдХ्рдд рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХेрд╡рд▓ ‘рд╕рдордп’ рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि ‘рдХाрд▓’ рд╕े рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдПрдХ рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдмाрд╣рд░ी рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдХा рдЖрди्рддрд░िрдХ। ‘рдХाрд▓’ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬुрдб़ा рд░рд╣рддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдл्рд░ेрдо рдЪिрдд्рд░ рд╕े рдФрд░ ‘рд╕рдордп’ рдЙрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЬैрд╕े рдЪिрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде рд░ंрдЧ рдЬुрдб़े рд░рд╣рддे рд╣ैं।

 рдпाрдиी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि ‘рд╕рдордп’, ‘рдХाрд▓’, ‘рдпुрдЧ’ рдФрд░ ‘рджेрд╢рдХाрд▓’ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкрд░्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╣ैं। ‘рд╕рдордп’ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкोрд╖рдХ рд╣ै। ‘рд╕рдордп’ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕рдордп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा-

 рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдмрди рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕рдордп рдХी рд╕ीрдоा рдоें рд╕ांрд╕ рд▓ेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ рдЖрд╡рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдЬрдирддा рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рджु:рдЦ-рд╕ुрдЦ, рд╣рд░्рд╖-рд╡िрд╖ाрдж рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг-рд╡िрдХрд░्рд╖рдг рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे рдХो рд╢рдм्рджों рдоें рдмुрдирддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХे рдЖрд╢्рд░рдп рд╕े рдоाрдд्рд░ рдордиोрд░ंрдЬрди рд╣ेрддु рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ो рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдордп рдХी рддुрд▓िрдХा рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдЧрд╣рди рд╕ाрд░्рдердХрддा рдмрдиाрдП рдирд╣ीं рд░рдЦ рдкाрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдХि рджेрд╡рдХीрдирди्рджрди рдЦрдд्рд░ी рдФрд░ рдЧोрдкाрд▓рд░ाрдо рдЧрд╣рдорд░ी рдиे рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╣ै рдЙрд╕рдоें рди рдпрдеाрд░्рде рд╣ै, рди рд╕рдордп, рди рдЬीрд╡рди рдХा рджुःрдЦ-рд╕ुрдЦ। рдлिрд░ рднी рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдкрд░िрдзि рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднी рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдкृрд╖्рдЯрднूрдоि рд╕े рдкрд░े рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдкृрд╖्рдЯрднूрдоि рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕рдиा рдЖрд░ंрдн рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддрдм рд╕े рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдоुрдЦ्рдп рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рддрдеा рдЙрдирдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬीрд╡рди, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕рдордп рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╕рдЪ्рдЪी рдФрд░ рд╕्рдеाрдпी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдХрд╣ा рд╣ै- “рд╕рдЪ рд╕े рдЖрдд्рдоा рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рдПрдХ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै, рджूрд╕рд░ा рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै рдФрд░ рддीрд╕рд░ा рдЖрдирди्рдж рдХा। рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рджрд░्рд╢рди рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै, рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡िрд╖рдп рдХेрд╡рд▓ рдЖрдирди्рдж рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै।”  рд╡рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдорди рдХो рдЖрдиंрджिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рд░рдЪрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рдФрд░ рдЬिрд╕े рдкреЭрдХрд░ рдкाрдардХ рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдкрд░िрдзि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╢ांрддि рдоिрд▓े рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬिрд╕рд╕े рдорди рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो। 

 рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХो рдПрдХ рдбोрд░ рдоें рдмांрдзрдХрд░ рдЙрд╕े рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдкूрд░्рдгрдд: рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рддрдеा рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХी рдЕрдиुрднूрддिрдпों, рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рдХрд▓ाрдУं рдХो рд╢рдм्рджों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрдХाрд░ рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рддрднी рддो “рд░рдЪрдиा рдХी рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ी рдФрд░ рдЕрди्рддिрдо рдЪिрди्рддा рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдоें рдЬी рд░рд╣े рдордиुрд╖्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣рдо рдЬिрд╕ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬाрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рдЖрдЬ рдЗрддрдиा рд╕ीрдзा, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдПрдХ рдЖрдпाрдоी рдирд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдоाрдд्рд░ рдХुрдЫ рд╡िрдЪाрд░рд╕рд░рдгिрдпों рдФрд░ рддрд░्рдХों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХो рд░рдЪрдиा рдоें рдкिрд░ोрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрднрд╡ рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдПрдХ ‘рдЖрд░्рдЧेрдиिрдХ’ рдХिрд╕्рдо рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдПрдХ рдЬिрдпे рдЧрдпे рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдп рдмोрдз, рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЗрди рд╕рдмрд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЕрди्рддрд░्рдЧ्рд░рдеिрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि, рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоाрдд्рд░ рдЗрд╕ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдмोрдз рдХे рдЕрд╡рдпрд╡ рд╣ैं рдЗрд╕рдХे рд╕्рдеाрдиाрдкрди्рди рдирд╣ीं, рд╣рдо рдЬिрд╕ рдордиुрд╖्рдп рдХो рд░рдЪрдиा рдоें рд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рдмुрдиिрдпाрджी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं, рдЙрд╕рдХी рдЗрдЪ्рдЫाрдУं, рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ों, рд╕рдкрдиों, рд░ाрдЧ-рд╡िрд░ाрдЧों рдФрд░ рдЗрди рд╕рдмрдХे рдЕрди्рддрд░्рд╕рдо्рдмрди्рдзों рд╕े рдЬрдм рддрдХ рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рд░िрд╢्рддा рдирд╣ीं рд╣ै рддрдм рддрдХ рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рд╕ूрдЪрдиा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░ рдЕрдиुрднूрддि рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкाрдпा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा।”  рдпрджि рдорд╣ाрди् рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдорд╣ाрди् рдХृрддिрдпों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рддो рдХृрддिрдпाँ рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рдпं рдоें рдпा рдЕрдкрдиे рд╕ृрдЬрдирдХाрд▓ рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕рдоाрдЬ рдпा рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдпा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрдЧ рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпे рдХृрддिрдпां рдЕрдкрдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд▓ рдХे рдоाрдирд╡-рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдаोрд╕ рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдпे рдпрдеेрд╖्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЗрдирдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмाрд╣्рдп, рдЖंрддрд░िрдХ рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдФрд░ рдмाрд╣्рдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдмреЬी рд╣ी рдмाрд░ीрдХी рд╕े рджेрдЦрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдХे рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рд░рдЪрдиा рдХो рдПрдХ рдЖрдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡िрд╢ेрд╖ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдордиुрд╖्рдпों рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рд╕े рдХрд░рд╡ाрддी рд╣ै рддрдеा рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдкीрдаिрдХा рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рднी рдХрд░рддी рд╣ै।

 рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдХे рдиाрдЯрдХ ‘рднाрд░рдд-рджुрд░्рджрд╢ा’ рд╕े рдпрд╣ рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдиे рднाрд░рдд рдХी рджрд╢ा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдХे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпां рдЙрд╕ рднाрд░рдд рдХे рд╕рдордп рдХा рдмोрдз рдХрд░рд╡ाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдХी рднी рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рдХिंрддु рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рд╣ै рдпрджि рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдиाрдЯрдХों, рд╡ृंрджाрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдкрд░ рд▓िрдЦी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рдЕрдм рдиाрдо рджेрдиे рд▓рдЧें рддो рд╡рд╣ рд╣ै, рдкीрд░िрдпрдб рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрд░्рдеाрдд рдкीрд░िрдпрдб рдХрд╡िрддा, рдХрдеा-рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдкीрд░िрдпрдб-рдиाрдЯрдХ рдпा рдиिрдмंрдз। рдпрд╣ рдХाрд▓ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЗрддрдиी рд╣ाрд╡ी рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдХृрддिрдд्рд╡ рдпा рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдпा рдЙрд╕рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдкрд░ рдк्рд░рдмрд▓ реЫोрд░ рджिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд░рдЪрдиा рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा, рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХी рдЬांрдЪ рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рд░рдЪрдиा рдоें рдиिрд╣िрдд рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЙрд╕ рд╕рдордп-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдиाрдпрдХ, рдорд╣ाрдиाрдпрдХ рдпा рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдоाрди рдЙрд╕рдХे рдХाрд▓рдЬрдпी рд╢рдХ्рддि-рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдФрд░ рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЕрдирджेрдЦा рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕рдордпрдмрдж्рдз рд╣ोрдХрд░ рднी рд╕рдордп-рдоुрдХ्рдд рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ैं।

 рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे ‘рдз्рд░ुрд╡рд╕्рд╡ाрдоिрдиी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрднाрд░ा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдордп рд╕े рд╕्рдд्рд░िрдпों рдкрд░ рд╣ोрддे рдЖ рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпрд╣ рднी рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै рдХि рд╡े рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрди рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХो рд╕рд╣рдиे рдХे рдмрдЬाрдП рдЙрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рдЧुрдк्рдд рд╡ंрд╢ рдХे рд╕рдордп, рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рддो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ी рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рдиाрд░ी рдмрдиाрдо рд╕рдд्рддा рдХे рд╕рджिрдпों рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рд╕ंрднрд╡рддः рдЖрдЧे рднी рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдХाрдпрдо рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрд╕ी рд╕рдордп рдк्рд░ेрдордЪंрдж 1936 рдХे рднाрд░рдд рдХे рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ ‘рдХреЮрди’ рдоें рдЦींрдЪрддे рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╕рдд्рддा рддрдеा рдЙрд╕рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЪंрдЧुрд▓ рдоें рдЗрддрдиा рдлँрд╕ рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд рдХो рднी рдкрд░ाрдЬिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░ाрдЬрдп рдЖрдЬ рднी рдХाрдпрдо рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдЖрдЬ рднी рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд░рдЦрддा рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рдЪुрдиाрд╡ рдЖрдиे рдкрд░ рд╣ी рд╕рдд्рддाрдзाрд░िрдпों рдХो рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै। рдЬрдмрдХि рднाрд░рдд рдХी рдЖрдзे рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдЖрдЬ рднी рдЧांрд╡ों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдлрдгीрд╢्рд╡рд░ рдиाрде ‘рд░ेрдгु’ ‘рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓’ (1954) рдХो рд░рдЪрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рднाрд░рдд рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ 1952 рдоें рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рдХा ‘рдЕंрдзाрдпुрдЧ’ рдиाрдЯрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдкौрд░ाрдгिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиाрдЯрдХ рд╣ै рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдоें рдпुрдж्рдз рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рдХा рдЪिрдд्рд░ рдЕंрдХिрдд рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдд्рддा рдХे рдЕंрдзे рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХा рдЕंрдХрди рд╣ै рдЬो рдЕंрдзा рд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕рдд्рддा рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рдоें рдЗрддрдиा рд╡िрд╡ेрдХрд╣ीрди рд╣ो рдХि рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдорд░्рдпाрджा рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ो рдЧрдпी рдеी। рдЙрд╕рдХे рдЗрд╕ рдЕंрдзेрдкрди рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдоौрд▓िрдХ рд╡िрдиाрд╢ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХो рднी рдз्рд╡рд╕्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдкрд░ рдиाрдЯрдХ рдХी рдЕрд░्рдердкрд░िрдзि рдпрд╣ीं рддрдХ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХे рджो рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдзों рдХी рдЕंрдзी рдк्рд░рд╡ृрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдФрд░ рд╡िрдШрдЯрдирдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдпрд╣ рд╡्рдпंрдЬрдиा рдкाрддा рд╣ै।

 рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ 1960 рдоें рдЬрдм рдЬрдирддांрдд्рд░िрдХ рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡рд░्рдЧ рдиे рдЕрдкрдиा рд╣िрд╕्рд╕ा рдоांрдЧा рдФрд░ рдЙрди рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рддो рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा ‘рдЕंрдзेрд░े рдоें’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рдХрдЯ рдХी। рд░рдШुрд╡ीрд░ рд╕рд╣ाрдп рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдЦींрдЪी। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╢ोрд╖рдг, рдЕрди्рдпाрдп, рд╡िрд╖рдорддा, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрдк्рд░рднुрдд्рддा, рдЬाрддि-рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣ुрдП рд╡िрдШрдЯрди рдХा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬीрд╡ंрдд рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рд╕ुрд░ेंрдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рдХे ‘рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЕंрддिрдо рдХिрд░рдг рд╕े рд╕ूрд░्рдп рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХिрд░рдг рддрдХ’ рдоें рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕рдд्рддाрдк्рд░ेрдо рдХो рд╡्рдпंрдЬрдиाрдкूрд░्рдг рд╢рдм्рджों рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा। рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░ рдиे ‘рдк्рд░рдЬ्рдЮा рд╣ी рд░рд╣рдиे рджो’ рддрдеा рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рдиे ‘рд╣рд╕्рддिрдиाрдкुрд░’ рдоें рдЗрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдХ्рд░рдорд╢ः рдЕрд╕рдЧрд░ рд╡рдЬाрд╣рдд рднी рдЬुрдб़े। рдЗрди рд╕рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЧूंрдЬ рдХो рд╕्рд╡рд░ рджिрдпा, рд╕ाрде рд╣ी рдЗрдирдоें рдоाрдирд╡ рдХा рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд▓ рднी рдз्рд╡рдиिрдд рд╣ुрдЖ।

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕рдордп рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों, рд╡िрд╖рдорддाрдУं рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рд╕े рд░ूрдмрд░ू рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдпрджि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдордп рдХी рджрд╕्рддрдХ рдпा рдЕрд╡рдХाрд╢ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдоें рд╕рдоूрдЪी рд╡िрдзा рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рд░ूрдк рдоाрдд्рд░ рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рдкाрдардХ рдХो, рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдоें рд░рдЪрдиा рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдпा рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдХा рд░рдЪрдиा рдиे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा, рд╡рд╣ рд╕рдордп рд░рдЪрдиा рдХा рд╕рдордп рдирд╣ीं рдЕрдкрдиा рд╕рдордп рд▓рдЧे, рд╡рд╣ рдЙрд╕ी рд╕े рдЕंрдд:рдХ्рд░िрдпा рдХрд░े рддो рд╡рд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдРрд╕ा рд╕ौंрджрд░्рдп рдпा рд░рд╕-рд╕рдордп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рдкाрдардХ рдбूрдмрдХрд░ рдЙрд╕ рд░рдЪрдиा рдХे рд╕ृрдЬрди рдХे рдкीрдЫे рдЫिрдкे рдХाрд░рдг рдХो рдЬाрдирдХाрд░, рдЙрд╕рд╕े рдЕрднिрднूрдд рд╣ोрдХрд░, рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬрдм рдХोрдИ рдкाрдардХ рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдкाрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рдЕंрджрд░ рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЬाрдЧ рдЬाрддा рд╣ै। рдпाрдиी рд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдФрд░ рдЕрд╡рдХाрд╢ рдПрдХ рдЕрдоूрд░्рдд рдХिंрддु рд╕ाрд░्рд╡рдХाрд▓िрдХ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдпा рд░ूрдкрдХ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдордп рдХी рдЧूंрдЬ рднी рд╕ुрдиाрдИ рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдордп рд╣ी рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ूрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рд╕े рднी рдЬोреЬ рдкाрддा рд╣ै।

 рдЕрдд: рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рд╕рдордп, рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдмрдЧैрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЗрдирдоें рд╕े рдХोрдИ рдПрдХ рднी рддрдд्рдд्рд╡ рди рд╣ो рддो рд╕рднी рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा, рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдЕрд░्рде рдЕрдзूрд░े рд░рд╣ рдЬाрдПंрдЧे।

рд╕ंрджрд░्рдн
[1] рдЙрдж्рдзृрдд, рдЕрдЬ्рдЮेрдп- рд╕ंрд╡рдд्рд╕рд░, рдкृрд╖्рда 69
[2] рдЙрдж्рдзृрдд, рдЕрдЬ्рдЮेрдп рд░рдЪрдиा рд╕ाрдЧрд░ рдоोрддी рдФрд░ рд╕ीрдкिрдпाँ, рд╕рдо्рдкाрджрди рдПрд╡ं рд╕ंрдХрд▓рди, рдкृрд╖्рда 352-353
[3] рдЙрдж्рдзृрдд, рдоाрд░्рд╕рдбрди рдбोрд░, рдлिрд▓ॉрд╕рдлी рдСрдл рдЯाрдИрдо, рдкृрд╖्рда 3
[4] Time has length, divisible into 'Past', 'Present' and 'Future'. рдЬे. рдбрдм्рд▓्рдпू. рдб्рдпूрди, рдПрдХ्рд╕рдкैрд░िрдоैंрдЯ्рдЬ़ рд╡िрдж рдЯाрдИрдо, рд▓ंрджрди, рдкृрд╖्рда 109
[5] Time is just a matter of relation between events. рдХीрде рд╕ैрдбрди, рдЯाрдЗрдо, рдкृрд╖्рда 7
[6] рдк्рд░ेрдордЪंрдж- рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп, рдкृрд╖्рда 21
[7] рд╡िрдЬрдп рдХुрдоाрд░ – рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा-рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рджिрд╢ाрдПँ, рдкृрд╖्рда 96