Showing posts with label 201811H. Show all posts
Showing posts with label 201811H. Show all posts

рдХрд╡िрддाрдПँ

рдЖрд░ рдмी рднрдг्рдбाрд░рдХрд░

рдЖрд░ рдмी рднрдг्рдбाрд░рдХрд░


рдЕрдЦрдмाрд░ *


 рдЕрдЦрдмाрд░!
рди्рдпूрдЬ рдкेрдкрд░;
рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдмोрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░;
рд░ोрдЬ рд╕рд╡ेрд░े рдпрдд्рд░, рддрдд्рд░ рдк्рд░ाрдпः рд╕рд░्рд╡рдд्рд░
рджрд╕्рддрдХ рджेрддा рд╣ै।

рдЕрд▓рд╕ाрдпे рд╣ों рдпा рд╕्рдлूрд░्рдд
рдиिрдпрдоिрдд рдЯीрд╡ी рджेрдЦрддे рд╣ों
рдпा рд╢्рд░рд╡рдг-рд╕ुрдЦ рджेрддा рд╣ो рд░ेрдбिрдпो
рдкрд░ рдорди рдЙрддाрд╡рд▓ा рд░рд╣рддा рд╣ै
рдЗрд╕ рдЕрдЦрдмाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╣ी।

рдЗрд╕рдоें рдЫाрдП рд░рд╣рддे рд╣ैं рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди,
рдЕрдХ्рд╕рд░
рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдУं, рдЪोрд░िрдпों, рд╣рдд्рдпाрдУं
рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ों рдХा рджिрдЦрддा рд╣ै рдЬ्рдЮाрдкрди;
рдлिрд░ рднी рд╣рдо рдХ्рдпों рд░рд╣рддे рд╣ैं рдмेрдЪैрди
рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдЦрдмाрд░।

рдХ्рдпोंрдХि
рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै
рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдЬिंрд╕ों рдХा рдк्рд░рдЪाрд░,
рдмाрдЬाрд░-рднाрд╡, рдЕрд░्рде рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЪाрд▓;
рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди,
рдЫोрдЯे рдЫोрдЯे рд░ोреЫрдЧाрд░ों рдХी рд╕ूрдЪрдиाрдПँ।
рдХिрд╕ी рдХी рдХрд╣ाрдиी, рд▓рдШुрдХрдеा
рддो рдХिрд╕ी рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ।

рдЗрдирдоें рд╣ोрддे рд╣ैं рдЙрдкрдпोрдЧी рдЖрд▓ेрдЦ
рдЬिрдирдоें рд╣ोрддा рд╣ै рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे
рд░ुрдЦों рдХा, рджिрд╢ाрдУं рдХा, рджрд╢ाрдУं рдХा
рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ।

рдХिрди्рд╣ी рдХिрди्рд╣ीं рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं
рдЬीрд╡рди-рд░рд╣рд╕्рдпों, рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों, рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рдЙрджрдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦ
рдЬिрдирд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди
рдФрд░ рдЗрдирд╕े рд╣ी рдмрдЪा рд░рд╣рддा рд╣ै
рдФрд░ рдкрддрди рдХे рдЧрд░्рдд рдоें рдЬाрдиे рд╕े рд╡рд╣।

рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╡рд╣
рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рд╕рдЬрдЧ,
рд╕ाрд╡рдзाрди рддो рд╣ो рд╣ी рд╕рдХрддे рд╣ैं;
рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै, рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै
рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ;
рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдкाрдардХ рдкрд░
рд╡рд╣ рдХ्рдпा рджेрдЦрдиा, рдкреЭрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै
рдХ्рдпा рджेрдЦрддा, рдкреЭрддा рд╣ै।
--------

        * рд╣рдо рднी рд╣ैं рдоाँ рдХे рджुрд▓ाрд░े *


рд╣рдо рднी рд╣ैं рдЗंрд╕ाрди।
рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдпрд╣ рдХि рдЬрдЧ рдиे
рдоुрдЭ рдоें рдЬреЬे рд▓ूрд▓ा, рд▓ँрдЧреЬा, рдХाрдиा, рдЕंрдзा, рд╕ूрд░ा
рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдФрд░ рджिрд╡्рдпांрдЧ рдЬैрд╕े рдЙрдкрдиाрдо;
рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕े
рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рджिрдпा рд╣рдоें।

рд╣рдо рдкूрдЫрддे рд╣ैं
рдХौрди рд╣ोрддे рд╣ैं рдЖрдк рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े?
рдиाрдо, рдЙрдкрдиाрдо, рд╕ंрдмोрдзрди рддрдп рдХрд░рдиे рдХा рд╣рдХ рддो
рдоाрддा, рдкिрддा рдХा рд╣ोрддा рд╣ै;
рд╡े рддो рдирд╣ीं рдкुрдХाрд░рддे, рддुрдо्рд╣ाрд░े рджिрдП рдпрд╣ рдиाрдо,
рддुрдо्рд╣ाрд░े рдпे рд╕рдо्рдоाрди;
рд╡े рддो рдоुрдЭे рдкुрдХाрд░рддे рд╣ैं-
рдоेрд░ा рд░ाрдЬा рдмेрдЯा рдпा рдоेрд░ी рд░ाрдиी рдмिрдЯिрдпा
рд░ाрдЬू рдпा рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ी
рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рдпा рдиैрди рджुрд▓ाрд░ी।

рдЙрди्рд╣ें рддो рдоुрдЭрдоें рджिрдЦрддे рд╣ै рд╣ॉрдХिंрдЧ,
рд╕ुрдзा рдЪрди्рдж्рд░рди, рд░рд╡ींрдж्рд░, рдЧिрд░ीрд╢, рд╢ेрдЦрд░,
рдПрдЪ рд░ाрдордХृрд╖्рдгा, рдк्рд░ीрддि, рд╕рддेंрдж्рд░, рдЕрд░ुрдгिрдоा
рдПрдбीрд╢рди, рд╣ेрд▓ेрди рдХिрд▓рд░, рдорд░्рд▓ी рдоेрдЯрд▓िрди рд╣ी।

рддुрдо्рд╣ाрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдХ्рдпों рд╣ै рдХुंрдаिрдд?
рджोрд╕्рддों!
рдоैं рдирд╣ीं рд╣ूँ рдХिрд╕ी рдкрд░ рднाрд░
рд╕्рд╡рдпं рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ूँ рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рд╣ाрд░,
рдоैं рднी рд╣ूँ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХा
рджेрд╡-рджुрд░्рд▓рдн рдЙрдкрд╣ाрд░।

Setu Awards рд╕ेрддु рд╕рдо्рдоाрди

Setu Awards for excellence for year 2018
Individual winner: Santosh Bakaya
We also congratulate the winners in the Special Mention for their contribution to the field and thank everybody for their participation.
1. Shelly Sethi
2. Rhythm Divine Poets
3. Karen O'Leary
4. Padmaja Iyengar 'Paddy'






Setu Awards for excellence for year 2017

Setu is honored in honoring these distinct signatures acting as a crucial Setu (bridge) between different nations and cultures through their unifying visions of humanism and liberalism in these toxic times. These are comforting voices. Setu awards for excellence, 2017 are being awarded to these four authors from across the globe for their uplifting works. The citations are being shared by the editorial board. Congratulations to these writers, who have always supported good cause, literary journalism, little press, and journals. We, indeed, are lucky and celebrating at Setu, the global community of artists, this great event.

Our commitment to serve the society and culture via Setu continues in humble way. You are welcome to be part of the caravan.

рд╕рди 2017 рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрддु рд╕рдо्рдоाрди рдиिрдо्рди рдЧुрдгीрдЬрдиों рдХो рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै:
  1. рд╢्рд░ी рд╕्рдХॉрдЯ рдЯॉрдорд╕ рдСрдЙрдЯрд▓ाрд░ (рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा)
  2. рд╢्рд░ी рд░ॉрдм рд╣ाрд░्рд▓े (рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा) 
  3. рд╢्рд░ी рдЕрдд्рд░ेрдп рд╢рд░्рдоा рдЙрдк्рдкрд▓ूрд░ी (рднाрд░рдд) 
  4. рд╢्рд░ी рд╕े. рд░ा. рдпाрдд्рд░ी (рднाрд░рдд)
рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдпे рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджेрдиे рд╣ेрддु рдоैं рдЗрди рдЪाрд░ों рдЧुрдгीрдЬрдиों рдХा рд╕ेрддु рд╕рдо्рдкाрджрди рдордг्рдбрд▓ рдХी рдУрд░ рд╕े рдЖрднाрд░ी рд╣ूँ। рдЪाрд░ों рд╕рдо्рдоाрдирдиीрдп рд╡िрдЬेрддाрдУं рдХो рд╕ेрддु рдХी рдУрд░ рд╕े рд╣ाрд░्рджिрдХ рдмрдзाрдИ।





Setu Awards 2016



  • English
    • Usha Kishore
    • Tabish Khair
  • Hindi
    • Maitreyi Pushpa
    • Shailesh Bharatwasi



Tabish Khair and Usha Kishore: Writers that have electrified us by their sheer energy and monumental presence. 

 Setu, USA, is honored in honoring these two distinct diasporic signatures acting as a crucial Setu (bridge) between different nations and cultures through their unifying visions of humanism and liberalism in these toxic times. These are comforting voices. Setu awards for excellence, 2016 are being awarded to both the artists. The citations are being shared by the editorial board. Congrats to the writers that have always supported good cause, literary journalism, little press and journals. We, indeed, are lucky and celebrating at Setu, the global community of artists, this great event. 


Next month, Setu awards for excellence in Hindi will be announced. 

Our commitment to serve the society and culture via the e-zine Setu continues in humble way. You are welcome to be part of the caravan.


рд╕ेрддु рд╕рдо्рдоाрди 2016
рдХिрд╕ी рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдпा рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдХ्рдпा рдоूрд▓्рдп рд╣ै рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬाрдирддा-рд╕рдордЭрддा рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдирд╣ीं рд╡рд░рди рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рджिрдП рдЧрдП рдЕрд╡рджाрди рдХो рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдФрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рдпрд╣ рдпोрдЧрджाрди рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЬрдм рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि, рдкрдд्рд░िрдХा рдпा рд╕ंрд╕्рдеा рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдХिрд╕ी рдХो рдирд╡ाреЫрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рдЬाрдиा, рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХा рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди рд╣ोрддा рд╣ै। 
рдоैрдд्рд░ेрдпी рдкुрд╖्рдкा 

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦрди рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рдЪрд▓ рд░рд╣े рдк्рд░рдпाрд╕ों рдкрд░ рд╕ेрддु рдж्рд╡िрднाрд╖ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрд░ंрддрд░ рдиреЫрд░ рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рджोрдиों рдмिंрджुрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╕ेрддु рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрд╡िрд╕्рдорд░рдгीрдп рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рд╖ рдк्рд░рдердо рд╕ेрддु рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦिрдХा рдоैрдд्рд░ेрдпी рдкुрд╖्рдкा рдХो।

рд╣िрди्рджी рдЕрдХाрджрдоी, рджिрд▓्рд▓ी рдХी рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдоैрдд्рд░ेрдпी рдкुрд╖्рдкा рд╕े рд╣िंрджी рдкाрдардХ рднрд▓ी-рднांрддि рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं। рд╡े рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣िंрджी рдХे рд╢िрд░ोрдордгि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рджिрд▓्рд▓ी рдиिрд╡ाрд╕ी рдоैрдд्рд░ेрдпी рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рдкाрдардХ рдм्рд░рдЬ рдФрд░ рдмुंрджेрд▓ी рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХा рд╣ै। рджрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЖрда рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╕рд╣िрдд рджो рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХी рд▓ेрдЦिрдХा рдоैрдд्рд░ेрдпी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдХो рд╕ाрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рдиाрд░ी рдХे рдЙрд╕ рдкрдХ्рд╖ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдирд╣ीं рдеा। рдЙрдирдХा рдХрдерди '1947 рдоें рднाрд░рдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ुрдЖ рдкрд░ंрддु рднाрд░рддीрдп рдиाрд░ी рдЕрднी рднी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें рд╣ै' рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдПрдХ рдоुрдЦрд░ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдЭрд▓рдХ рджिрдЦाрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рддा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдкाрдардХ рдЕрдкрдиी рд╣ी рдмाрдд рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдЕрдЪ्рдЫे рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкाрдардХ рддрдХ рдпрдеाрд╡рдд рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдоें рдоाрд╣िрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрдеाрд░्рде рдХा рдмेрдмाрдХी рд╕े рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдоैрдд्рд░ेрдпी рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдЙрдирдХे рдЧрд╣рди рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЧрдо्рднीрд░ рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै।

рд╢ैрд▓ेрд╢ рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी 
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдердо рд╕ेрддु рд╣िрди्рджी рдк्рд░рд╕ाрд░рдХ рд╕рдо्рдоाрди рд╣िрди्рджी рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд░ाрд╣ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╢ैрд▓ेрд╢ рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдХो рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╣िंрджрдпुрдЧ्рдо рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд╕ाрде рд╢ैрд▓ेрд╢ рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдиे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣िंрджी рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдмांрдзा рдеा। рд╣िंрджрдпुрдЧ्рдо рдиे рд╣реЫाрд░ों рднाрд░рддीрдпों рдХो рдпूрдиिрдХोрдб рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╡ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдкрд░ рд╕рд░рд▓ рд╣िंрджी рд▓िрдЦрдиा рд╕िрдЦाрдпा। рд╣рд░ рдоाрд╕ рдПрдХ рдпूрдиिрдХोрдб рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоाрди рджेрдХрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рднрд░ рдХे рдЙрднрд░рддे рдХрд╡िрдпों рдХो рдПрдХ рдкрд╣рдЪाрди рджी। рд╣िंрджी рддрдХрдиीрдХ рдХे рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдФрд░ рд╡ॉрд▓ंрдЯीрдпрд░्рд╕ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╕ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рд╣ो рд░рд╣ी рд╣िंрджी рдХो рд╣िрд▓ा рджिрдпा। рдмाрд▓ рдЙрдж्рдпाрди рдиे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो, рдХрд╣ाрдиीрдХрд▓рд╢ рдиे рдЧрд▓्рдк рдХो, рдЖрд╡ाреЫ рдиे рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рдХो рдФрд░ рд╣िंрдж рдпुрдЧ्рдо рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╢िрд▓्рдк рдХो рдмрдвाрд╡ा рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдИ। рдЖрд╡ाреЫ рдФрд░ рд╣िंрджрдпुрдЧ्рдо рдиे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЗंрдЯрд░рдиैрдЯ рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╕рдо्рднрд╡ рдХिрдпे। рд╣िंрджрдпुрдЧ्рдо рдиे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдорд╣ाрджेрд╡ी, рджिрдирдХрд░, рдиिрд░ाрд▓ा, рдкंрдд, рдЖрджि рдЬैрд╕े рдорд╣ाрдХрд╡िрдпों рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдПँ рдХрд░ाрдХрд░ рд╕ंрдЧीрддрдмрдж्рдз рдХिрдпा। рд╡рд░्рдзा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╡ैрдмрд╕्рдерд▓ рд╣िंрджीрд╕рдордп рдХा рдмीрдЬ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдк्рд░рдердо рдСрдбिрдпोрдмुрдХ рд╕ीрдбी рдХे рд╡िрдоोрдЪрди рдкрд░ рд╣ी рдкреЬा рдеा।

рдЬрдЧрджीрдк рд╕िंрд╣ рджांрдЧी - рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि


рд╣िंрджी рдХा рдкрд╣рд▓ा рдм्рд░ाрдЙреЫрд░ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдоृрджुрднाрд╖ी рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рд╢्рд░ी рдЬрдЧрджीрдк рд╕िंрд╣ рджांрдЧी рдХा рдкिрдЫрд▓े рдоाрд╣ рдиिрдзрди рд╣ो рдЧрдпा। рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдЫрдкрдиे рдХो рднी рд╕рдоाрдЪाрд░ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рдХो рдЙрдирдХे рдЕрд╡рд╕ाрди рдХी рдЦрдмрд░ рднी рди рд▓рдЧी। рд▓िрдо्рдХा рдмुрдХ рдСреЮ рд╡рд░्рд▓्рдб рд░िрдХॉрд░्рдб्рд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рд╢्рд░ी рджांрдЧी рдиे рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣िंрджी рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджीрднाрд╖ी рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рдХो рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдаिрдиाрдИ рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣िंрджी рдХो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рддрдХ рд▓ाрдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рд╣िंрджी рд╢рдм्рджों рдХे рдЕрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬूрдЭрддे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдк्рд░рдпोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдпे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рд╢рдм्рджрдХोрд╢ рдмрдиाрдпा। рдЕрдиेрдХ рд╕рдо्рдоाрдиों рд╡ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рдХे рд╡िрдЬेрддा рд╢्рд░ी рджांрдЧी рдиे рд╣िंрджी рдЯंрдХрдг рдХी рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдк्рд░рдЦрд░ рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкिрдХ рддрдеा рдкूрд░्рд╡-рдпूрдиिрдХोрдб рдпुрдЧ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣िंрджी рдлॉрдг्рдЯ्рд╕ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рдЦрд░ реЮॉрдг्рдЯ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдХ рднी рдмрдиाрдпा рдеा рддाрдХि рдЙрдирдоें рд▓िрдЦी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдпूрдиिрдХोрдб рдоें рдмрджрд▓рдХрд░ рдЦोрдЬ, рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЖрджि рдХे рд▓िрдпे рд╕рд╣рдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рднाрд╖ा-рд╕ेрддु рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा।
“рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा рдХो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рдЕрддः рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдпा рджूрд╕рд░ी рдХिрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣рд░ рдХाрд░्рдп рд╣िंрджी рдоें рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдмрд╕ рдЙрд╕े рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।” - рдЬрдЧрджीрдк рд╕िंрд╣ рджांрдЧी
рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╡ैрд╢ाрд▓ी рдЬिрд▓े рдХे рдЧंрдЬрд╡ाрд╕ौрджा рддाрд▓ुрдХा рдХे рдЧ्рд░ाрдо 'рднुंрдЖрд░ा' рдХे рдПрдХ рдХृрд╖рдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрди्рдоे рдЬрдЧрджीрдк рд╕िंрд╣ рджांрдЧी рдХो рдмрдЪрдкрди рдоें рдкोрд▓िрдпो рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдмाрдж рдоें рдПрдХ реЪрд▓рдд рдЯीрдХे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рдПрдХ рдЖँрдЦ рднी рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рдЖрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдЧंрдЬрд╡ाрд╕ौрджा рдоें рд╣ुрдИ। рд╣ाрдпрд░ рд╕ेрдХेंрдбрд░ी рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬрдирдкрдж рдоें рдк्рд░рдердо рд╕्рдеाрди рдкाрдпा рдеा рдФрд░ рд╕рди् 2001 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмीрдИ (рдЕрднिрдпांрдд्рд░िрдХी) рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рдг рдХी। рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдиे рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдк्рд░рддिрднा рдХे рдзрдиी рдЗрд╕ рдЬुрдЭाрд░ू рд╡्рдпрдХ्рддि рдкीрдЫा рдирд╣ीं рдЫोреЬा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡ृрдХ्рдХीрдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं (renal failure) рдХा рд╕ाрдордиा рдбрдЯрдХрд░ рдХिрдпा।

рджांрдЧी рдЬी рдХे реЮेрд╕рдмुрдХ рдкृрд╖्рда рдкрд░ рдЙрдирдХे рдЕрд╡рд╕ाрди рдХी рдкोрд╕्рдЯ


'рд░рдЪрдиाрдХाрд░' рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рддрдеा рд╣िंрджी рддрдХрдиीрдХ рдХे рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╢्рд░ी рд░рд╡ि рд░рддрд▓ाрдоी рдж्рд╡ाрд░ा рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рджांрдЧी рдЬी рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рдкाрдардХ рдиिрдо्рди рдХреЬी рдкрд░ рдЗрд╕े рдкреЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं - рд╕ॉрдл़्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рдЬрдЧрджीрдк рдбांрдЧी рд╕े рдПрдХ рдЦाрд╕ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рдЫрд╣ рдирд╡рдо्рдмрд░ 2017 рдХी рдЙрдирдХी реЮेрд╕рдмुрдХ рдкोрд╕्рдЯ:
рдЬिंрджрдЧी рд╣рд░ рдХрджрдо рдПрдХ рдирдИ рдЬंрдЧ рд╣ै - рдЖрдЬ рд╕े рдоेрд░ी рдХैंрд╕рд░ рдХे рд╕ाрде рдЬंрдЧ рд╢ुрд░ू। рдоिрдд्рд░ों рджुрдЖ рдХрд░рдиा рдХि рдоैं рдпрд╣ рдЬंрдЧ рдЬीрдд рд╕рдХूं рдФрд░ рдЖрдк рд╕рднी рдХे рдмीрдЪ рдоें рдмрдиा рд░рд╣ूं। рдоेрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдПрдХ рдкрд╣ेрд▓ी рдмрди рдЧрдИ рдмрдЪрдкрди рд╕े рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рдмीрдоाрд░ी рдХ्рдпा рдЬिंрджрдЧी рдЗрддрдиी рдХрдаिрди рдФрд░ рдкीрдб़ाрджाрдпी рд╣ोрддी рд╣ै। рдоेрд░ी рд╕рдордЭ рд╕े рдкрд░े рд╣ै। рдоिрдд्рд░ों рдЖрдк рд╕рднी рдХी рджुрдЖрдПं рдоुрдЭे рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдХрдЯ рдоें рдПрдХ рдЕрд╕ीрдо рдКрд░्рдЬा рджेрддीं рд╣ैं। рдЖрдЧे рдИрд╢्рд╡рд░ рдЗрдЪ्рдЫा। ЁЯЩП
рджिрд▓्рд▓ी рд╕्рдеिрдд рдЗंрдж्рд░рдк्рд░рд╕्рде рдЕрдкोрд▓ो рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдоें рдЗрд▓ाрдЬ рдЬाрд░ी рд╣ै। рджो рдеैрд░ेрдкी рдкैрд░ाрд▓िрд▓ рдЪाрд▓ू рд╣ैं। рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдЯाрд░्рдЧेрдЯेрдб рдеैрд░ेрдкी (Cetuximab) рддрдеा рдк्рд░рддिрджिрди (Radio therapy). рдЕрднी рддрдХ рдЯाрд░्рдЧेрдЯेрдб рдеैрд░ेрдкी рдХी рддीрди рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкूрд░ी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं рд╢ेрд╖ рдкाँрдЪ рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рд╣ोрдиी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рдХрд╖्рдЯрдХाрд░ी рд╕рдордп рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ी рдоें рдЬीрд╡рди рддрд▓ाрд╢рдиे рдХी рдПрдХ рдЙрдо्рдоीрдж рднी рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ूँ । ЁЯОИЁЯЩП

рдХैंрд╕рд░ рдиे рдЕंрддрддः рдЙрди्рд╣ें рд╣рдорд╕े рдЫीрди рд▓िрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗंрдбिрдХ рдХрдо्рдк्рдпूрдЯिंрдЧ рдХो рдЕрдкूрд░्рдгрдиीрдп рдХ्рд╖рддि рд╣ुрдИ рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рдЬрдЧрджीрдк рд╕िंрд╣ рджांрдЧी рдХो рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि!

рд╕ेрддु рдХे рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдиे рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд╕ेрддु рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЬाрд░ी рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╡िрдЬेрддाрдУं рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕ेрддु рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдкрд░ рдкреЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ेрддु рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд▓िрдкि, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдЖрджि рдкрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд▓рддे рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдХреЬी рдоें рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╣рдо рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд╕рдо्рдмोрдзрди рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдоें рдХुрд▓ 52 рдЕंрдХ, рдЫрд╣ рд╕ौ рд▓ेрдЦрдХ, рдФрд░ 2,100 рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЖрдкрдХी рдк्рд░िрдп рдкрдд्рд░िрдХा рд╕ेрддु, рдкाँрдЪ рд▓ाрдЦ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХ्рд▓िрдХ्рд╕ рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рджो рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕ेрддु рдиे рджो рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рднी рдХिрдпा рд╣ै рдЬो рдПрдоेреЫॉрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧों рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं -


рдЖрдкрдХी рд░ाрдп рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ों рдХा рд╕рджा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै, рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕ाрдЭा рдХीрдЬिрдпे।

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा



рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдирд╡рдо्рдмрд░ 2018

рд╕ेрддु 

рд╡рд░्рд╖ 3, рдЕंрдХ 6

рдирд╡рдо्рдмрд░ 2018

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рд▓рдШुрдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी-рд╡्рдпंрдЧ्рдп

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░

рджेрд╡рд╕ुрдзा рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдЪिंрддрди рдЕंрдХ рдХा рд╡िрдоोрдЪрди рд╡ рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣

            24 рдирд╡рдо्рдмрд░ рдХो рдЕрдорд░ рдЙрдЬाрд▓ा рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдкुрд╡ाрдпाँ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдПрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдоुрдЦ्рдп рдЕрддिрдеि рд╡рд░िрд╖्рда рдкрдд्рд░рдХाрд░ рд╣рд░िрдУрдо рдд्рд░िрд╡ेрджी, рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдХрд░ рд░рд╣े рдкрдд्рд░рдХाрд░ рд░ाрдорд▓реЬैрддे рддिрд╡ाрд░ी, рдЧрдЬрд▓рдХाрд░ рдЕрдорд░рдЬीрдд рдиिрд░ाрд╢, рдЧीрддрдХाрд░ рд░рдоेрд╢ рд╢ुрдХ्рд▓ рд░ाрд╣ी, рд╣ाрд╕्рдпрдХрд╡ि рд╡िрдЬрдп рддрди्рд╣ा рдиे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े ‘рджेрд╡рд╕ुрдзा’ рдХे ‘рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдЪिрди्рддрди рдЕंрдХ’ рдХा рд╡िрдоोрдЪрди рдХिрдпा। рдоुрдЦ्рдп рдЕрддिрдеि рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рдмोрдзрди рдоें рдЗрд╕े рд╕ंрдкाрджрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдХाрд░्рдп рдмрддाрдпा। рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХे рддрд╣рд╕ीрд▓ рдк्рд░рднाрд░ी рдкрдд्рд░рдХाрд░ рд░ाрдорд▓реЬैрддे рддिрд╡ाрд░ी рдиे рдЗрд╕े рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢рд╢ांрдХ рдоिрд╢्рд░ рднाрд░рддी рдХा рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдХाрдо рдмрддाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рджेрд╢ рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдЪाрд▓ीрд╕ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдХрд░ рдЙрдирдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдХा рдЪрдпрди рдХрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░рдиा рдмреЬा рд╣ी рд╢्рд░рдорд╕ाрдз्рдп рд╡ рд╕ूрдЭрдмूрдЭ рдХा рдХाрд░्рдп рд╣ै। рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдкूрдЬрди рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдЖрдпोрдЬрди рдоें рдХрд╡िрдпों рдиे рдХाрд╡्рдпрдкाрда рдХрд░ рд╢्рд░ोрддाрдУं рдХो рдЖрдирди्рджिрдд рдХिрдпा।

            рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдк्рд░ेрд░рдгा рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╡िрдЬрдп рддрди्рд╣ा рддрдеा рдХाрд╡्рдпрд░ंрдЧोрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдиीрд░рдЬ рдЕрд╡рд╕्рдеी рдХो ‘рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी’ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।     

             рд╢рд╣ीрджों рдХी рдирдЧрд░ी рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдкुрд░ рдХी рддрд╣рд╕ीрд▓ рдкुрд╡ाрдпाँ рдХे рдмреЬाрдЧाँрд╡ рд╕े рд╕ाрд▓ 2008 рд╕े рд╡िрд╖рдпрдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рджेрд╡рд╕ुрдзा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдЪिрди्рддрди рдЕंрдХ рдоें рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рдХे 40 рд╕ंрдкाрджрдХों рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдкрдд्рд░िрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдЪाрд╕ рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдкाрджрдХों рдХो ‘рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी’ рд╕े рдЕрд▓ंрдХृрдд рдХिрдпा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕ेрддु, рдЧрд░्рднрдиाрд▓, рд╢ैрд▓рд╕ूрдд्рд░, рд░рдЪрдиाрдХाрд░, рдЬрдпрд╡िрдЬрдп, рд╢ुрднрддाрд░िрдХा, рдк्рд░рдпाрд╕, рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рдиेрд╣, рд╕рдоाрдЬ, рд╣िрди्рджीрднाрд╖ा рдбाрдЯ рдХाрдо, рд╕्рд╡рд░्рдЧрд╡िрднा, рдордЧрд╕рдо рдоाрдз्рдпрдо, рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рднोрдЬрдкुрд░ी рд░ाрдЬ्рдп рд╕рди्рджेрд╢, рдк्рд░ाрдЪी, рдк्рд░рддिрднा, рдЦुрд╢рдмू рдоेрд░े рджेрд╢ рдХी, рд╢рдмрдирдо рдЬ्рдпोрддि, рд╕рдордп рд╕ुрд░рднि, рдЕрдирди्рдд рдордзुрд░рдЪिрди्рддрди, рд╣िрди्рджी рдк्рд░рдЪाрд░рдХ, рд╕рдоाрдЬрдк्рд░рд╡ाрд╣, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ुрдзा рдЕрд╡िрд░ाрдо, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХिंрдХрд░, рдХрд░्рдордиिрд╖्рдаा, рд╕рд▓िрд▓ा, рдирдпे рдХ्рд╖िрддिрдЬ, рдкंрдЦुреЬी, рдк्рд░ेрд░рдгा, рдЕंрд╢ु рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоीрд░, рджрд╕्рддрдХ, рдЧрдЬрд▓ рдЧुंрдЬрди, рдмाрд▓ рдк्рд░рд╣рд░ी, рдЬрдирдк्рд░рд╡ाрд╣, рдЪрдо्рдкाрд╡рдд рд╕рдоाрдЪाрд░, рдЬрдЧрдордЧ рджीрдк рдЬ्рдпोрддि, рдЬрдирднाрд╖ा рд╕рди्рджेрд╢, рдк्рд░рддिрд▓िрдкि, рддрдеा рд╕рд▓ाрдо рджुрдиिрдпा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।

рдмाрд▓рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдмाрдкू рд╕े рд╕ीрдЦें” рдХा рд╡िрдоोрдЪрди

рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд╣рд░िрдпाрдгा), 25 рдирд╡рдо्рдмрд░, 2018

рд╡िрдж्рдпा рднाрд░рддी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХेंрдж्рд░ीрдп рднрд╡рди рдХे рд╕рднाрдЧाрд░ рдоें 23 рд╕े 25 рдирд╡рдо्рдмрд░ рддрдХ рдд्рд░िрджिрд╡рд╕ीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рдоें рддीрд╕рд░े рджिрди рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдорд╣ाрдорд╣िрдо рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдЖрдЪाрд░्рдп рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдЬी рдоुрдЦ्рдп рдЕрддिрдеि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд░рд╣े। рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЬрди्рдо рдХे 150рд╡ें рд╡рд░्рд╖ рдкрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ рд╡ेрдж рдоिрдд्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдмाрдкू рд╕े рд╕ीрдЦें” рдХा рд╡िрдоोрдЪрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЬ्рдЮाрдд рд╣ो рдХि рдЕрдЧрд╕्рдд 2017 рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рдкीрда (рдЗंрджौрд░) рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░) рдХे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рддрдд्рд╡ाрд╡рдзाрди рдоें рдЗंрджौрд░ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╕ौрдж्рджेрд╢्рдп рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ा рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рд╕ौрдж्рджेрд╢्рдп рд░рдЪिрдд рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕े рдЪрдпрдиिрдд рдХृрддिрдпों рдоें рд╕े рдпрд╣ рдПрдХ рд╣ै।

рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдорд╣ाрдорд╣िрдо рдЖрдЪाрд░्рдп рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдХी рдЖрдд्рдоा рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЖрдзाрд░ рдзрд░्рдо рд╣ै। рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡्рдпрд╣рд╡ाрд░ рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╣ेрддु рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬो рдРрд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рдд рдпुрд╡ाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ рд╕рдХे рдХि рд╡े рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдХрд░ рд╕рдХें। рд╡िрдж्рдпा рднाрд░рддी рдЗрд╕ी рдХाрд░्рдп рдоें рдк्рд░ाрдг рдк्рд░рдг рд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рд╕े рдЬुреЬे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрд░्рдп рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд  рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ै।

рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рдЬुреЬे рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рднी рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдеाрдиेрд╕рд░ рд╕े рд╡िрдзाрдпрдХ рд╕ुрднाрд╖ рд╕ुрдзा, рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ рдЧोрд╡िंрдж рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा, рд╕рдЪिрд╡ рдЕрд╡рдиीрд╢ рднрдЯрдиाрдЧрд░, рдиिрджेрд╢рдХ  рдбॉ рд░ाрдоेрди्рдж्рд░ рд╕िंрд╣, рдбॉ рд▓рд▓िрдд рдмिрд╣ाрд░ी рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी,рд╕рд╡िрддा рд╕ेрда, рд╡िрдЬрдп рдХुрд▓рдХрд░्рдгी, рдХौрд╢рд▓ेрд╢ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп рд╕рд╣िрдд рдкूрд░े рджेрд╢ рднрд░ рд╕े рдЖрдП рд╣ुрдП рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрдж рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд░рд╣े।

- рдбॉ. рд╡ेрдж рдоिрдд्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ (рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡िрднाрдЧ, рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХॉрд▓ेрдЬ, рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी - 110015)

рдоाрд╕िрдХ 'рд▓рдШुрдХрдеा рд╡ृрдд्рдд' рдХा рд▓ोрдХाрд░्рдкрдг рд╕рдо्рдкрди्рди

рднोрдкाрд▓

 "рд▓рдШुрдХрдеा рдиिःрд╕рди्рджेрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рдмрд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡िрдзा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдЬ рд▓ेрдЦрдХों рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрдардХों рдХे рдмीрдЪ рднी рддेрдЬी рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдИ рд╣ै, рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХेंрдж्рд░िрдд рдпрд╣ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░ेрдЧा।" рдпрд╣ рдЙрджрдЧाрд░ рд╣ैं рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдпрддीрди्рдж्рд░рдиाрде рд░ाрд╣ी рдХे рд╡े рдХрд░рд╡рдЯ рдХрд▓ा рдкрд░िрд╖рдж рднोрдкाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा 'рд▓рдШुрдХрдеा рд╡ृрдд्рдд' рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░ рдХे рд▓ोрдХाрд░्рдкрдг рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдоुрдЦ्рдп рдЕрддिрдеि рдХे рд░ूрдк рдоें рдмोрд▓ рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЕрддिрдеि рдбॉ рдоोрд╣рди рддिрд╡ाрд░ी 'рдЖрдирди्рдж' рдиे рднी рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдХो рд▓рдШुрдХрдеा рд▓ेрдЦрди рд╕े рдЬोреЬрдиे рдоें рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдХी рдЙрдкрдпोрдЧी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा। рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдХрд░ рд░рд╣े рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा 'рдЕрдХ्рд╖рд░' рдиे рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рднोрдкाрд▓ рд╕े рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рдХाрд░्рдпों рдЦाрд╕ рддौрд░ рд╕े рд▓рдШुрдХрдеा рд╢ोрдз рдХेंрдж्рд░ рдХी рднूрдоिрдХा рдХी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХी, рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдкрдд्рд░ рдХी рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдХांрддा рд░ॉрдп рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े 'рд▓рдШुрдХрдеा рд╡ृрдд्рдд' рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдП। рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рд╕े рдЬुреЬे рдЧोрдХुрд▓ рд╕ोрдиी рдПрд╡рдо् рдШрдирд╢्рдпाрдо рдоैрдеिрд▓ рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеे।
рд▓рдШुрдХрдеा рдиिःрд╕рди्рджेрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рдмрд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡िрдзा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдЬ рд▓ेрдЦрдХों рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрдардХों рдХे рдмीрдЪ рднी рддेрдЬी рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдИ рд╣ै, рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХेंрдж्рд░िрдд рдпрд╣ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░ेрдЧा। - рдпрддीрди्рдж्рд░рдиाрде рд░ाрд╣ी

рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा, рдЕрддीрдд рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди

рдХांрддा рд░ॉрдп

- рдХाрди्рддा рд░ॉрдп

рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрдзा рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рд▓рдШुрдХрдеा। рддीрдиों рд╡िрдзाрдУं рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд╣ै। рд╡ेрджों, рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдоें рдк्рд░рд╕ंрдЧрд╡рд╢ рдХрд╣ी рдЧрдпी рдХрдеाрдПँ рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рддрд╣рдд рдЧрдв़ी рдЬाрддी рд░рд╣ी рдФрд░ рд╕ुрдиाрдИ рдЬाрддी рд░рд╣ी рд╣ै рд╡े рд╣ी рд╕рдордпाрдиुрд░ूрдк рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓рддी рд╣ुрдИ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рд▓рдШुрдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд╣рд▓ी рд▓рдШुрдХрдеा рддो рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж рдХी 'рдЕंрдЧрд╣ीрди рдзрдиी' рдХो рд╣ोрдиा рдеा рд▓ेрдХिрди 'рдкрд░िрд╣ाрд╕िрдиी' рдХा 'рд╕ंрдХрд▓рди' рдХे рд░ूрдк рдоें рдкाрдпा рдЬाрдиा рдФрд░ рдЙрдирдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рд▓ेрдЦрди рдХाрд▓ рдФрд░ рдоौрд▓िрдХрддा рдкрд░ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХी рдХрдоी рдиे 'рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी' 1901 рдИ. 'рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдоिрдд्рд░' рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХो рдпрд╣ рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा।

рдЕрдиेрдХोрдиेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдЗрд╕ рд╕рдоृрдж्рдзрд╢ाрд▓ी рднूрдоि рдоें рдЬрдм рд▓ोрдХ рдХрдеाрдПँ, рдмोрдзрдХрдеाрдПँ, рдиीрддि рдХрдеाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░िрдкाрдЯी рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ैं рддो рдЕрдзिрдХाрд░िрдХ рддौрд░ рдкрд░ рджрд░्реЫ рдХी рдЧрдпी рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рд▓рдШुрдХрдеा ‘рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’ рдХे рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ рдоाрдзрд╡ рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े (рд╕рди-1871-1926)  рдХो, рдЬो рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрд░ंрднिрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдЙрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдкाрддे рд╣ैं। рдоाрдзрд╡ рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХा рдЬрди्рдо рд╕्рдеाрди рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рджрдоोрд╣ рдЬिрд▓े рдХे рдкрдерд░िрдпा рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा рдЬिрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा 1900 рдИ. рдоें ‘рдЫрддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдиाрдордХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рднी рдПрдХ рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХрджрдо рдеा।

рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी (рд╕рди-1889-1968) рдХा рдЬрди्рдо рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╣ोрд╢ंрдЧाрдмाрдж рдЬिрд▓े рдоें рдмाрдмрдИ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрдирдХो рдЖрд░ंрднिрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдоें рдк्рд░рдердо рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा рд╣ै। рд╡े рдЬिрддрдиे рд▓ेрдЦрдХ рдеे рдЙрддрдиे рд╣ी рдкрдд्рд░рдХाрд░ рднी рдеे। рдЙрдирдХी рд▓рдШुрдХрдеा ‘рдмिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдмुрдЦाрд░’ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд╕рдордп-рдХाрд▓ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдиा рдоिрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рд▓рдШुрдХрдеा рд╣ोрдиे рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдХों-рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рджा рд╕ंрд╢рдп рдоें рдмрдиी рд░рд╣ी।

рдбॉ॰ рдкрджुрдорд▓ाрд▓ рдкुрди्рдиाрд▓ाрд▓ рдмрдЦ्рд╢ी (27 рдордИ 1894-28 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1971) рдХा рдЬрди्рдо рд░ाрдЬрдиांрджрдЧाँрд╡ рдХे рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдХрд╕्‍рдмे рдЦैрд░ाрдЧрдв़ рдоें 27 рдордИ 1894 рдоें рд╣ुрдЖ।  рд╡े рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рдеे। рдЙрдирдХी рд▓рдШुрдХрдеा ‘рдЭрд▓рдорд▓ा’ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддी рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╢िрдЦрд░ рдХो рдЫूрддी рд╣ै।

рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЦंрдбрд╡ा рд╕े рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рдЙрдкाрдз्рдпाрдп рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХे рдЙрд╕ рджौрд░ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдиाрдо рдХा рдЗрд╕्рддрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓рдШुрдХрдеा рд▓िрдЦा рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХा рдЬрди्рдо 2 рдордИ 1918 рдХो рдХाрд▓рдоुрдЦी,  рдоें рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдИ। рдЕрдкрдиी рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी рдПрд╡ं рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЧрдж्рдп рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рдЪाрдиे рдЬाрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд▓рдШुрдХрдеा ‘рд╕िंрд╣ рди्рдпाрдп’ рдФрд░ ‘рдпोрдЬрдиाрд╡ाрджी рд▓ोрдЧ’(рд╕рди्рджрд░्рдн: рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдЖрдпाрдо, рд╕ं. рдоुрдХेрд╢ рд╢рд░्рдоा) рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै।

рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╣ोрд╢ंрдЧाрдмाрдж рдЬिрд▓े рдоें рдЬрди्рдоें рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ (рд╕рди-1924-1995) рд╣िंрджी рдХे рдЬिрддрдиे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡्рдпंрдЧрдХाрд░ рдеे рдЙрддрдиे рд╣ी рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░।  рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдЕрдкрдиी реЩाрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी ‘рдЬाрддि’, ’рдмाрдд’, ‘рд╕ूрдЕрд░’, ‘рд╕ंрд╕्рдХृрддि’ рдЬैрд╕ी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЬрд░िрдпे рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдХो рдХрдЯाрдХ्рд╖рдпुрдХ्рдд рдПрдХ рдирдпा рдХрд▓ेрд╡рд░ рджिрдпा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдиिрд╣िрдд рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджी рдЬीрд╡рди–рдоूрд▓्рдпों рдЬैрд╕ी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХрд▓рдо рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдЬोрдб़ा। рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рдЖрджрд░्рд╢ौрди्рди्рдоुрдЦ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╣рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╡ेрджों, рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдоें рдк्рд░рд╕ंрдЧрд╡рд╢ рдХрд╣ी рдЧрдпी рдХрдеाрдПँ рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рддрд╣рдд рдЧрдв़ी рдЬाрддी рд░рд╣ी, рд╕ुрдиाрдИ рдЬाрддी рд░рд╣ी рд╣ै рд╡े рд╣ी рдкрд░рд╕ाрдИ рдХाрд▓ рдоें рдирдП рдХрд▓ेрд╡рд░ рдоें рд╕рдордпाрдиुрд░ूрдк рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓рддी рд╣ुрдИ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдЬ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рджेрдирд╣ाрд░ рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ рдЕрд░्рдеाрдд рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХो рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдорд╣ाрдХाрд▓ рдХी рдирдЧрд░ी рдЙрдЬ्рдЬैрди рдХा рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рд╢рд░рдж рдЬोрд╢ी (рд╕рди-1931 рд╕े 1994) рдЬैрд╕े рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдзाрд░рджाрд░ рд╢ैрд▓ी рд╕े ‘рдоैं рд╡рд╣ी рднाрдЧीрд░рде рд╣ूँ’ рдФрд░ ‘рдХुрдд्рддा’, ‘рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ ’, ‘рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХी рд░рдХ्рд╖ा’ рдЬैрд╕ी рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рджेрдХрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЧौрд░рд╡ рдмреЭाрддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рдк्рд░ो. рдХृрд╖्рдг рдХрдорд▓ेрд╢ рдиे рднोрдкाрд▓ рдоें рд░рд╣ рдХрд░ рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рджेрд╢ рднрд░ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ाрдпा рд╡рд╣ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। рдЬ्рдЮाрддрд╡्рдп рд╣ो рдХि рдбॉ. рд╢рдХुंрддрд▓ा рдХिрд░рдг рдХो рд▓рдШुрдХрдеा рдкрд░ рдкрд╣рд▓ा рд╢ोрдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी рдк्рд░ेрд░рдгा рджी рдеी। рд▓рдШुрдХрдеा рдкрд░ рд▓рдо्рдмे рдЕрд░рд╕े рддрдХ рдиिрд░ंрддрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे, рд▓ेрдЦрдХों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣िंрджी рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рдХрдИ рдирдП рд▓ेрдЦрдХрдЙрдирдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рдЖрдпे। ‘рдоोрд╣рднंрдЧ’ рдФрд░ ‘рдоुрдЦौрдЯे’ рдк्рд░ो. рдХृрд╖्рдг рдХрдорд▓ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦी рдЧрдпी рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдоूрд▓्рдп рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै।

рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ рдоें рд░ाрдзेрд▓ाрд▓ рдмिрдЬрдзाрд╡ाрдиे, рднोрдкाрд▓ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рдШुрдХрдеा-рд╡िрдзा рдоें рд╕ाрд░्рдердХ рдХाрдо рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдбॉ. рдоाрд▓рддी рдмрд╕ंрдд рд▓рдШुрдХрдеा-рд╡िрдзा рдоें рдкрджाрд░्рдкрдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рди 1965 рдоें рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд▓ी рд▓рдШुрдХрдеा рд▓िрдЦрддी рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рддीрди рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рдЕрддीрдд рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдФрд░ рдмुреЭाрдкे рдХी рджौрд▓рдд рдХे рд╕ाрде рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди ‘рдиाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рд▓рдШुрдХрдеा’ рдХा рд╕ंрдкाрджрди рд╕рд╣िрдд рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдХी рд╕рднी рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖ी рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕рди 2017 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдШुрдХрдеा рд╢ोрдз рдХेंрдж्рд░ рднोрдкाрд▓ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी।

рд▓рдШुрдХрдеा рд╢ोрдз рдХेंрдж्рд░ рднोрдкाрд▓ рдХे рд╕рдЪिрд╡ рдкрдж рдкрд░ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдХाрди्рддा рд░ॉрдп рдХी рджो рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдШाрдЯ рдкрд░ рдард╣рд░ाрд╡ рдХрд╣ाँ’, ‘рдкрде рдХा рдЪुрдиाрд╡’, рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдпाрдд्рд░ा (рдк्рд░рдХाрд╢ाрдзीрди), рд╕ंрдкाрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХों рдоें  ‘рдЪрд▓े рдиीреЬ рдХी рдУрд░’, ‘рд╕рд╣ोрджрд░ी рд▓рдШुрдХрдеा’, ‘рд╕ीрдк рдоें рд╕рдоुрдж्рд░’, ‘рдмाрд▓ рдорди рдХी рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ’, ‘рд▓рдШुрдХрдеा рд░рдЬрдд рд╢ृंрдЦрд▓ा-1’, ‘рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдорд╣िрд▓ा рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░’ рдЖрдордж рджेрддी рд╣ैं। рдмрддौрд░ рдЕрддिрдеि рд╕ंрдкाрджрдХ, рд╕ंрдкाрджिрдд рдкрдд्рд░िрдХा- ‘рджृрд╖्рдЯि’ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд▓рд╢, рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा। рдлेрд╕рдмुрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ ‘рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдкрд░िंрджे’ рд╕рдоूрд╣ рдХी рд╕ंрдЪाрд▓िрдХा। рдмрддौрд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕ंрдкाрджрдХ ‘рд╕рдд्рдп рдХी рдорд╢ाрд▓’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдкрд░िंрджों рдХा рдХोрдиा рд╕्рдеाрдИ рд╕्рддрдо्рдн рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं рдЬिрд╕рдоे рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рддीрди рдкрди्рдиे рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рд▓рдШुрдХрдеा–рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдоाрд╕िрдХ рдЕрдЦрдмाрд░ рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╡िрдзा–рд╕рдо्рдордд рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдЬैрд╕ी рд╕ाрд╣рд╕िрдХ рдХрджрдо рдХे рд╕ाрде рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрдкाрджрдХ рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиिрд░ंрддрд░рддा рд╕े рд╡िрдзा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдпोрдЧрджाрди рджे рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЪाрд╣े рдХिрд╕ी рднी рдпुрдЧ рдХी рдмाрдд рд╣ो рдЬрдм рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмिрдЧुрд▓ рдмрдЬाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рдЬрди-рдоाрдирд╕ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрдз्рдпрдо рд╣рдоेрд╢ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рдмрдирддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЧрдж्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╣ी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдРрд╕ी рд╡िрдзा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि рд╕े рднрд░рдкूрд░ рд╣ै। рдХрде्рдп рдХे рдИрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рдШूрдорддी рдХрдеाрдирдХ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрдкрдиे рдоें рдкूрд░े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╕ाрд░ рд╕рдо्рднाрд▓рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХрд▓ेрд╡рд░ рдХो рдирдП рдЕрд░्рде рджेрддी рд╣ै рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╡ाрдорди рдХाрдЯрджрд░े рдХी рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЕँрдзेрд░े рдХे рдЦिрд▓ाрдл’।

рднोрдкाрд▓ рд╕े рд╣ी рдШрдирд╢्рдпाрдо рдоैрдеिрд▓ ‘рдЕрдоृрдд’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘....рдПрдХ рд▓ोрд╣ाрд░ рдХी’, рдЙрдк рд╕ंрдкाрджрдХ рд▓рдШुрдХрдеा рдЯाрдЗрдо्рд╕- (рдЕрдЦрдмाрд░)। рдЕрд╢ोрдХ рдордирд╡ाрдиी рдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣,  ‘рдоिрде्рдпा рдоंрдЬिрд▓’। рдХрдкिрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬिंрджрдЧी рдХी рдЫрд▓ांрдЧ’। рд╕ंрддोрд╖ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкाрджिрдд рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди, ‘рд╕ीрдк рдоें рд╕рдоुрдж्рд░’। рдбॉ. рд╕्рд╡ाрддि рддिрд╡ाрд░ी, рд╕ंрдкाрджрди рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди ‘рд╣рдеेрд▓िрдпों рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рдЧрдпी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’। рдЕंрдЬрдиा рдЫрд▓ोрдд्рд░े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдКँрдЪी рдЙреЬाрдиे’। рдбॉ.рдоोрд╣рди рдЖрдиंрдж рддिрд╡ाрд░ी рдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рджेрд╢ рдмिрдХाрдК рд╣ै’। рдбॉ. рдЬрдпрдЬрдп рд░ाрдо рдЖрдиंрдж рдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЖрдиंрдж рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕’, рдбॉ. рд▓рддा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी  рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоूрд▓्рдпрд╣ीрдирддा рдХी рд╕ंрдд्рд░ाрд╕’, ‘рд▓рдХी рд╣ैं рд╣рдо’, ‘рддिрддрд▓ी рдлिрд░ рдЖрдПрдЧी’ (рдмाрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)। рдбॉ. рд╡рд░्рд╖ा рдЪौрдмे рдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд╢िрдЦрд░ рдХी рдУрд░’। рдХрд▓्рдкрдиा рд╡िрдЬрдпрд╡рд░्рдЧीрдп  рдХी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬीрд╡рди рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣’। рдорд╣िрдоा рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдкाрджिрдд рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди ‘рд▓рдШुрдд्рддрдо рдорд╣рдд्рддрдо’।  рдЬрдпा рдЖрд░्рдп, рднूрдкिंрджрд░ рдХौрд░ рдмрддौрд░ рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ рдПрд╡ं рд▓рдШुрдХрдеा-рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рд▓рдШुрдХрдеा рд╢ोрдз рдХेंрдж्рд░ рднोрдкाрд▓, рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢्рд░ी рд░ाрдорд╡рд▓्рд▓рдн, рдЧोрдХुрд▓ рд╕ोрдиी, рд╢рд╢ि рдмंрд╕рд▓, рдКрд╖ा рдЬाрдпрд╕рд╡ाрд▓, рдоुрдЬ़рдл़्рдл़рд░ рдЗрдХрдмाрд▓ рд╕िрдж्рджрдХी, рдирдпрдиा рдЖрд░рддी рдХाрдЯрдиिрдХрд░, рд╕ुрдиीрддा рдк्рд░рдХाрд╢, рдордзुрд▓िрдХा рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдХीрд░्рддि рдЧांрдзी, рдк्рд░рд╡ीрдг рдЦрд░े,рд╢ाрдоिрдиी рдЦрд░े,рдЖрд╢ा рд╢рд░्рдоा,рдЖрд╢ा рд╕िрди्рд╣ा рдХрдкूрд░,рд╕ुрдорди рдУрдмрд░ॉрдп,рдХांрддि рд╢ुрдХ्рд▓ा, рдиीрдиा рд╕िंрд╣ рд╕ोрд▓ंрдХी,рдиीрддा рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдк्рд░рддिрднा рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рд╡िрдиीрддा рд░ाрд╣ुрд░ीрдХрд░, рд╡िрдЬрдпा рддैрд▓ंрдЧ, рдЪंрдж्рд░рдХांрддि рдд्рд░िрдкाрдаी, рдордзु рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдХुрдордХुрдо рдЧुрдк्рддा, рд╕рд░िрддा рдмрдШेрд▓ा, рд░ुрдЦ़рд╕ाрдиा рд╕िрдж्рджिрдХी, рдЕрд░्рдЪрдиा рдоिрд╢्рд░ा, рдЕрд░्рдкрдгा рд╢рд░्рдоा, рдЕрд╢ोрдХ рдордирд╡ाрдиी, рдЙрд╖ा рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдоोрд╣рди рддिрд╡ाрд░ी, рд╕ंрдЬрдп рдкрдаाрд░े рд╢ेрд╖, рдХрд▓्рдкрдиा рднрдЯ्рдЯ, рд╡िрдирдп рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣, рд╕्рд╡ाрддि рддिрд╡ाрд░ी, рд╕рддीрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡,   рд╡िрдиोрдж рдЬैрди, рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкрдпोрдзि, рдКрд╖ा рд╕ोрдиी, рдХिрд░рдг рдЦोрдбрдХे, рдпोрдЧेрд╢ рд╢рд░्рдоा, рдЪрд░рдгрдЬीрдд рд╕िंрд╣ рдХुрдХрд░ेрдЬा, рдЙрд╖ा рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдоिрдерд▓ेрд╢ рд╡ाрдордирдХрд░, рдоेрдШा рд░ाрдаी, рд░ाрд╣ुрд▓ рдЖрд╕िрдл, рдЕрдирдШा рдЬोрдЧрд▓ेрдХрд░, рд╕ंрддोрд╖ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рд░ाрдЬрд╢्рд░ी рд░ाрд╡рдд, рджाрдоिрдиी рдЦрд░े рдЗрдд्рдпाрджि рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ों рдиे рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд▓ेрдЦрди рдоें рдирд╡ीрди рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕंрддрд░्рдж्рд╡ंрдж рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдХो рдкुрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдоेрд╣рд░ुрди्рдиिрд╕ा рдкрд░рд╡ेрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕рдорд░рд▓ोрдХ’ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा-рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдиिрдХрд▓ा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рднोрдкाрд▓ рд╕े ‘рдкрд╣рд▓े рдЕंрддрд░ा’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд╕ंрдкाрджрдХ рдирд░ेрдж्рд░ рджीрдкрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा рд╕्рдеाрдИ рдЕंрдХ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдиिрд░ंрддрд░рддा рд▓िрдП рд▓рдШुрдХрдеा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рд╕рдд्рддрд░ рдХे рджрд╢рдХ рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рддрдХ рдоें рднोрдкाрд▓ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдкрд░ рд╣ुрдП рд╕рдорд╕्рдд рдХाрд░्рдп рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ्рдиीрдп рд╣ै।

рдбॉ. рдоाрд▓рддी рдмрд╕ंрдд рдиे рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рд╕े рдЗंрджौрд░ рд╢рд╣рд░ рдХो ‘рд▓рдШुрдХрдеा рдХी рдирд░्рд╕рд░ी’ рдХрд╣ рдХрд░ рдкрд░िрдЪрдп рджेрддी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдбॉ॰ рд╕рддीрд╢ рджुрдмे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рди 1974 рдоें 34 рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд▓ाрдХрд░ рд╡िрдзाрдЧрдд рдЪрд░्рдЪाрдУं рдХो рджिрд╢ा рджेрдиे рдоें рд╡ृрд╣рдд рдХाрдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрдирдХे рдЪाрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рднीреЬ рдоें рдЦोрдпा рдЖрджрдоी’, ‘рд░ाрдЬा рднी рд▓ाрдЪाрд░ рд╣ै’, ‘рдк्рд░ेрдХ्рд╖ाрдЧ्рд░рд╣’, рдФрд░ ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ौ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ’ рдФрд░ рдбॉ॰ рд╕рддीрд╢ рджुрдмे рдХी рдк्рд░рдердо рдкुрдг्рдп-рддिрдеि рдкрд░ 'рдк्рд░ेрдо рдХे рд░ंрдЧ' рдЙрдирдХी 55 рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдЗंрджौрд░ рд╕े рд╣ी рд╕рддीрд╢ рд░ाрдаी ‘рддीрд╕рд░ा рдХ्рд╖िрддिрдЬ’, ‘рдордиोрдмрд▓’, ‘рд╕рдордХ्рд╖’ рдЬैрд╕ी рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рджेрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкैंрддीрд╕ рд╕ाрд▓ों рд╕े ‘рдХ्рд╖िрддिрдЬ’ рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдХी рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдХाрд░्рдп рдХो рднी рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рд╕рдо्рдордд рдХाрд░्рдпों рдХे рддрд╣рдд ‘рдХ्рд╖िрддिрдЬ’ рдоंрдЪ рдХी рдУрд░ рд╕े рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд▓рдШुрдХрдеा рд╕рдо्рдоेрд▓рди 2018 рдХрд░рд╡ाрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рднी рдЙрдирдХो рдЬाрддा рд╣ै।

рд╢्рд░ी рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдиाрдЧрд░ рдХी ‘рд╡िрд╖-рдмीрдЬ’, рдФрд░ ‘рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп (рдорд░ाрдаी) рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рд╣िंрджी рдФрд░ рдорд░ाрдаी рджोрдиों рднाрд╖ाрдУँ рдоें рдЖрдпी рд╣ै। рдЖрдкрдиे ‘рддीрд╕рд░ी рдЖँрдЦ’,’рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдоें рд▓ाрд▓ рдЭंрдбा’,рдХрдеा рд▓ोрдЪрди’ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди рд╕ंрдкाрджिрдд рдХी рд╣ै।

рд╢्рд░ी рдЕрдиंрдд рд╢्рд░ीрдоाрд▓ी ‘рдХ्рд╖िрддिрдЬ’ рдФрд░ ‘рдордиोрдмрд▓’ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рд╕ंрдкाрджрдХ। рдбॉ. рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░ рд╡्рдпाрд╕ рдХी рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдХांрдХрд░-рдкाрдерд░’। рд╕ुрд░ेрд╢ рд╢рд░्рдоा рдХाрд▓ी рдоाрдЯी рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди рдФрд░ рд╕рдоाрдиाрди्рддрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХा рд╕ंрдкाрджрди।, рд╡ेрдж рд╣िрдоांрд╢ु рд╕्рдпाрд╣ рд╣ाрд╢िрдпे рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди рдХो рд╕ाрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ै।

рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢ैрд▓ी рдХे рдХाрд░рдг рдЪैрддрди्рдп рдд्рд░िрд╡ेрджी рдХी рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЙрд▓्рд▓ाрд╕’ рдХो рдХिрддाрдмрдШрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ ‘рдЖрд░्рдп рд╕्рдоृрддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди’ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдЕंрддрд░ा рдХрд░рд╡реЬे рдиिрд░ंрддрд░рддा рд╕े рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рджो рджрд╢рдХ рдкूрд░ा рдХрд░ ‘рджेрди рдЙрд╕рдХी рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП’ рдЬैрд╕ी рд╕рд╢рдХ्рдд рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕ाрде рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдирдП-рдирдП рдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рд╕ाрде рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рдЖрдордж рджे рд░рд╣ी рд╣ैं।

рдЬ्рдпोрддि рдЬैрди рдПрдХрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЬрд▓рддрд░ंрдЧ’, ‘рдмिрдЬुрдХा’, рдЪрди्рдж्рд░ рд╕ाрдпрддा рдХी рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЧिрд░рд╣ें’। рдбॉ.рд▓ीрд▓ा рдоोрд░े рдХी рдПрдХрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд╕рдд्рдпрдоेрд╡ рдЬрдпрддे’ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХा рдпुрдЧ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдпुрдЧ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдм рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рдЖрджрд░्рд╢ рдХी рдкैрд░рд╡ी рдкाрдардХों рдХो рдоंрдЬूрд░ рдирд╣ीं। рд╡рд╣ рдЬрдоीрдиी рддौрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдХो рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдкाрдардХ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдЬो рджेрдЦрддा-рд╕ुрдирддा рд╣ै рдЙрд╕ी рд╕े  рдЬुреЬे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдкрдв़рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рднाрд╡рдиाрдПँ рддрд▓ाрд╢ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдирдпी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।

рдЗंрджौрд░ рд╕े рд╣ी  рд╕्рд╡. рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा, рд░рдоेрд╢ рдЕрд╕्рдеिрд╡рд░, рдЪрд░рдг рд╕िंрд╣ ‘рдЕрдоी’, рд╢्рд░ी рдПрди. рдЙрди्рдиी., рд▓ीрд▓ा рдоोрд░े, рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рд╢рд░्рдоा, рдЕрд╢ोрдХ рд╢рд░्рдоा рднाрд░рддी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдХрд▓िрдд рд▓рдШुрдХрдеा рдкुрд╕्рддрдХ ‘ рддрд▓ाрд╢ рдЬाрд░ी рд╣ै’। рдмрд░рдЦा рд╢ुрдХ्рд▓ा, рдоीрдиा рдкाрдг्рдбेрдп, рд░рд╢्рдоि рдк्рд░рдгрдп рд╡ाрдЧрд▓े, рдбॉ. рдпोрдЧेрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╢ुрдХ्рд▓ा, рд╡рд╕ुрдзा рдЧाрдбрдЧिрд▓, рдоीрд░ा рдЬैрди, рдХрд╡िрддा рд╡рд░्рдоा, рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рджुрдмे, рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рд╕ोреЭी, рд░ाрдо рдоूрд░рдд, рд╡рд░्рд╖ा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд╢ीрд▓ рдиिрдЧрдо, рдЬिрддेрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рддा, рдХृрд╖्рдгрдХांрдд рджुрдмे, рд╕ंрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдбाрдЧा, рд╕ुрд░ेрд╢ рдмрдЬाрдЬ, рдбॉ. рддेрдЬрдкाрд▓ рд╕ोреЭी, рд╕ुрднाрд╖ рдЬैрди рд╡ीрд░рдЪंрдж्рд░ рдирд░рд╡ाрд▓े, рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг рдкрдЯेрд▓, рд░рдоेрд╢ рдЬाрдзрд╡, рдХांрддिрд▓ाрд▓ рдаाрдХрд░े, рд░ाрдЬ рдХेрд╕рд░рд╡ाрдиी рдордзुрд░рдХрд░ рдкंрд╡ाрд░, рдорд╣ेрд╢ рднंрдбाрд░ी, рд░рдоेрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рджुрдмे, рдм्рд░рдЬेрд╢ рдХाрдиूрдирдЧो рдЗрдд्рдпाрджि рдЗंрджौрд░ рдоें рдмрддौрд░ рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднी рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдХी рд╕рдХ्рд░ीрдп рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЧंрдЬ рдмाрд╕ौрджा рд╕े рдкाрд░рд╕ рджाрд╕ोрдд рдХे рд▓िрдП рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢्рд░ी рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░ рдХрдо्рдмोрдЬ ‘рд╣िрдоांрд╢ु’ рд▓рдШुрдХрдеा рдбॉрдЯ рдХॉрдо рд╡ेрд╡рд╕ाрдИрдЯ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХ рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि, “рдкाрд░рд╕ рджाрд╕ोрдд рд╕рдордп рд╕े рдЖрдЧे рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрд╡рд░ोрдз–рд╡िрд░ोрдз рдХी рдУрд░ рдЖँрдЦ рдЙрдаाрдХрд░ рдирд╣ीं рджेрдЦрддा। рдЗрд╕े рдЪрд▓рдиे рд╕े рдорддрд▓рдм рд╣ै।“ рдкाрд░рд╕ рджाрд╕ोрдд рдХा рд▓ेрдЦрди рд▓рдШुрдХрдеा-рд╡िрдзा рдкрд░ рд╣ी рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдкрдиे рдХрд░ीрдм рд╕рдд्рд░рд╣ рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╡िрдзा рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдЙрдЬ्рдЬैрди рд╕े рд╡िрдХ्рд░рдо рд╕ोрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдкрд░ рдХिрдпे рдЧрдП рдк्рд░рдпाрд╕ों рдоें рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд▓рдШु рдЖрдШाрдд’ рд╡िрд╢ेрд╖ рддौрд░ рдкрд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХाрдо рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЖрд▓ाрд╡ा рд╕ंрдкाрджिрдд рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╕рдмूрдд, рдкрдд्рдерд░ рд╕े рдкрдд्рдерд░ рддрдХ, рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЙрджाрд╣рд░рдг’ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХाрдо рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рд╢्рд░ी рдмी. рдПрд▓. рдЖрдЪ्рдЫा рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдирдИ рдЪेрддрдиा рдЬрдЧाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ंрддोрд╖ рд╕ुрдкрд░ेрдХрд░ рдХी рдЪाрд░ рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд╣ाрд╢िрдпे рдХा рдЖрджрдоी’, ‘рдмंрдж рдЖँрдЦों рдХा рд╕рдоाрдЬ’, ‘рдн्рд░рдо рдХे рдмाрдЬाрд░ рдоें’, ‘рд╣ंрд╕ी рдХी рдЪीрдЦें’ рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं। рд╕्рд╡. рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдиीрдоा, рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдиाрдЧрд░ ‘рдиिрд░ंрддрд░’, рдоुрдХेрд╢ рдЬोрд╢ी, рд╢ैрд▓ेрди्рдж्рд░ рдкрд░ाрд╢рд░, рд╕्рд╡ाрдоी рдиाрде рдкाрдг्рдбेрдп, рдбॉ. рд╢ैрд▓ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा , рднाрдЧीрд░рде рдмрдбोрд▓े,  рдбॉ. рдк्рд░рднाрдХрд░ рд╢рд░्рдоा, рд░рдоेрд╢ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ, рд╢्рд░ी рд░ाрдо рджрд╡े, рд╕рдорд░ рдХрдмीрд░, рдоीрд░ा рдЬैрди, рдХोрдорд▓ рд╡ाрдзрд╡ाрдиी рдк्рд░ेрд░рдгा, рдЖрд╢ाрдЧंрдЧा рд╢िрд░рдвोрдгрдХрд░, рд╡ाрдгी рджрд╡े, рдХ्рд╖рдоा рд╕िрд╕ोрджिрдпा рдЗрдд्рдпाрджि рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ों рдХी рдЧंрднीрд░ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ै। рд╕рднी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд▓рдШुрдХрдеा рдиिрд░ंрддрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдорд╣ेрд╢्рд╡рд░, рдЦрд░рдЧौрди рдЬिрд▓े рд╕े рд╡िрдЬрдп рдЬोрд╢ी ‘рд╢ीрддांрд╢ु’ рдХी рджो рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЖрд╢ा рдХे рджीрдк’, рдФрд░ ‘рдард╣рд░ाрд╡ рдоें рд╕ुрдЦ рдХрд╣ाँ’ рдЖ рдЪुрдХी рд╣ै।

рд▓ेрдЦрди рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рдЖँрдХрдиे рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдоेрд░ा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдХुрд╢рд▓ рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ рдоें рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖्рдгाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рд╣ोрдиा рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╡рд╣ рдХрдеा рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЕंрджрд░ рдХрдИ рдХрдеाрдУं рдХो рдмुрдирддे рд╣ुрдП рдЕंрддрд░ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рддो рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ीрдзी рджो рдЯूрдХ рдмाрдд рдХрд╣рдиे рдХी рд╡िрдзा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рджो рдЯूрдХ рдмाрдд рдоें рдЕрдХрд▓्рдкрдиीрдп рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рдЪрд░рдо рдкрд░िрдгрддि рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рд╢рдХ्рддि рд╕рдо्рдкрди्рди рдмрдиाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдоें рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рд╕े рдоोрд╣рдо्рдордж рдЕрддрд╣рд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि’ рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдкрдд्рд░िрдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрдХुрдн рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХुंрд╡рд░ рдк्рд░ेрдоिрд▓ рдХी рдЪाрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा рдорд░ाрдаी рд╕िंрдзी, рдЧुрдЬрд░ाрддी рдФрд░ рдкंрдЬाрдмी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдХिрдпा рд╣ै। рдк्рд░рднाрдд рджुрдмे, рдЕрд░्рдЪрдиा рдорд▓ैрдпा, рдк्рд░рджीрдк рд╢рд╢ांрдХ, рд░рдоेрд╢ рд╕ैрдиी, рд╕рдиाрддрди рдХुрдоाрд░ рдмाрдЬрдкेрдпी, рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рдмрдЬाрдЬ, рдкрд╡рди рдЬैрди, рдордзु рдЬैрди, рдЖрдЪाрд░्рдп рд╕ंрдЬीрд╡ рд╡рд░्рдоा ‘рд╕рд▓िрд▓’, рд╢рд╢ि рдкुрд░рд╡ाрд░, рдоिрдерд▓ेрд╢ рдмिрд▓рдЧैрдпाँ, рдк्рд░рднाрдд рджुрдмे, рд╕ुрдордирд▓рддा рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рдЧीрддा рдЧीрдд, рдк्рд░рджीрдк рд╢рд╢ांрдХ, рдаाрдХुрд░рджाрд╕ рдХुрд▓्рд╣ाрд░ा, рдЧुрд░ुрдиाрдо рд╕िंрд╣ рд░ीрд╣рд▓, рд╢्рд░ी рд░ाрдо рдаाрдХुрд░ рджाрджा, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╕िंрд╣ рдкрд╡ाрд░, рдиीрддा рдХрд╕ाрд░, рдЫाрдпा рдд्рд░िрд╡ेрджी рдЗрдд्рдпाрджि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рд╕рдХ्рд░ीрдп рд╣ैं।

рджрддिрдпा рд╕े рдбॉ. рдХाрдоिрдиी, рджрдоोрд╣ рд╕े рдордиोрд╣рд░ рд╢рд░्рдоा, рдкुрд╖्рдкा рдЪिрд▓े, рдмрдмीрддा рдЪौрдмे, рдк्рд░ेрдорд▓рддा рдиीрд▓рдо, рдУрдЬेंрдж्рд░ рддिрд╡ाрд░ी, рдХрдЯрдиी рд╕े рд░ाрдЬा рдЪौрд░рд╕िрдпा, рдордХ्рд╕ी рд╕े рдЕрд╢ोрдХ рдЖрдирди, рдЫिंрджрд╡ाрдбा рд╕े рдкрд╡рди рд╢рд░्рдоा, рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдпाрджрд╡, рдк्рд░рднुрджрдпाрд▓ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рд╢िрд╡рдкुрд░ी рд╕े рдЪुрди्рдиीрд▓ाрд▓ рд╕рд▓ूрдЬा, рд╢ेрдЦ рд╢рд╣реЫाрдж рдЙрд╕्рдоाрдиी, рд░ाрд╣िрд▓ा рдЖрд╕िрдл, рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рд╕े рдбॉ. рдирд░ेрди्рдж्рд░рдиाрде рд▓ाрд╣ा, рдЖрдЬाрдж рд░ाрдпрдкुрд░ी, рдоंрдЬू рдиाрдЧौрд░ी, рдЧिрд░рдЬा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда, рд╕ीрдоा рдЬैрди, рд░рддрд▓ाрдо рд╕े рдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдЬрд▓рдЬ, рд░рдоेрд╢ рдордиोрд╣рд░ा, рд╡िрдЬрдп рдмрдЬाрдЬ, рдк्рд░рддिрднा рдкाрдг्рдбेрдп, рдмाрд▓ाрдШाрдЯ рд╕े рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡, рдЕрдЬрдп рдкाрд▓ीрд╡ाрд▓, рдирд░ेрд╢ рд╕ेंрдзрд╡ा, рдЖрдиंрдж рдмिрди्рдерд░े, рдк्рд░ीрддि рд╕рдордХिрдд рд╕ुрд░ाрдиा, рдмैрддूрд▓ рд╕े рд░ाрдо рдЪрд░рдг рдпाрджрд╡, рдЕрдкрд░ाрдЬिрддा рдЕрдиाрдоिрдХा, рдмреЬ рдирдЧрд░ рд╕े рд░ाрдЬрдорд▓ рджांрдЧी, рд▓ोрдХेрди्рдж्рд░ рд╕िंрд╣ рдХोрдЯ, рдоंрджрд╕ौрд░ рд╕े рдбॉ. рд░рдоेрд╢рдЪंрдж्рд░, рдорд╣ू рд╕े рдЬрдЧрджीрд╢ рдк्рд░рд╕ाрдж рддिрд╡ाрд░ी, рдЦंрдбрд╡ा рд╕े рдЧрдЬाрдирди рджेрд╢рдоुрдЦ, рд╡िрдорд▓ рд╢ुрдХ्рд▓ ‘рднाрд░рддीрдп’, рдиीрдордЪ рд╕े рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп ‘рдк्рд░рдХाрд╢’, рдЯीрдХрдордЧреЭ рд╕े рд░ुрдЦрд╕ाрдиा рд╕िрдж्рджीрдХी, рд╕ाрдЧрд░ рд╕े рдд्рд░ैрд▓ोрдХ्рдп рд░ंрдЬрди рд╢ुрдХ्рд▓, рдоंрдбрд▓ा рд╕े рд╢рд░рдж рдиाрд░ाрдпрдг рдЦрд░े, рдордиीрд╖ рд░ाрдп, рдХृрд╖्рдг рдЧोрдк, рд╕рддрдиा рд╕े рдкрд░рдорд▓ाрд▓ рдЧुрдк्рдд, рдЭाрдмुрдЖ рд╕े рд╕рддीрд╢ рд╡рд░्рдоा, рд░рдоा рд╢ंрдХрд░ рдЪंрдЪрд▓, рдзाрд░ рд╕े рдЕрд░्рдЬुрди рд╕िंрд╣ рдЕंрддिрдо рдЗрдд्рдпाрджि рд▓рдШुрдХрдеाрдХाрд░ рдпрдеाрд░्рдердкрд░рдХрддा рдХो рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рддрд░ीрдХे рд╕े рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдЪ्рдЪाрдЗрдпों рдХो рд▓рдШुрдХрдеा рдоें рдХрде्рдп рджेрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рд▓рдЧे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рджिрдирдЪрд░्рдпा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдм рд╕рдордп рдЗंрд╕्рдЯैंрдЯ рдбोрдЬ рджेрдиे рдФрд░ рд▓ेрдиे рдХा рд╣ै। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рднोрдЬрди рдХी рдеाрд▓ी рд╕िрдордЯ рдХрд░ рдбिрдирд░ рдк्рд▓ेрдЯ рдоें рдЖ рдЧрдпी, рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд▓рдо्рдмी-рдЪौрдб़ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕рдордп рдЦрдкाрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдкाрдардХ рдЕрдм 'рдЯू рдж рдкॉрдЗंрдЯ' рдХрд╣рдиे-рд╕ुрдирдиे рдХा рдЖрджी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि 'рдЯू рдж рдкॉрдЗंрдЯ' рдоें рд╣ी рдЙрд╕े рдЪрд░िрдд्рд░ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЬुрдб़ा рдкूрд░ा рд╕ंрджрд░्рдн рднी рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕े рд▓рдШुрдХрдеा рдЕрдкрдиे рдХрд▓ेрд╡рд░ рдоें рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдоेрдЯे рд╣ुрдП рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдЕрдкрдиे рд╡рдЬूрдж рдХे рд╕ाрде рдЕрдм рдк्рд░рдердо рдкंрдХ्рддि рдоें рдордЬрдмूрддी рд╕े рдЦрдб़ी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд▓िрдЦी рдЬा рд░рд╣ी рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕्рддрд░ рдХी рдмाрдд рд╣ै рддो рдЬो-рдЬो рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рдЬाрдирддे-рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдоें рд▓рдЧे рд╣ैं, рд╡े рд╕рдм рдирдпी рд╢ैрд▓ी, рдирдП рд╢िрд▓्рдк рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд░्рдердХ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХी рднी рднूрдоिрдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЬो рдХाрдо рдкिрдЫрд▓े рдХрдИ рджрд╢рдХों рдоें рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпी рдЙрд╕े рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рдмрдб़ी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХрд░ рджिрдпा। рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рддैрдпाрд░ рдХрд░ рдоीрдбिрдпा рдиे рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рдЬрди-рдЬрди рддрдХ рдШрд░-рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рд╡िрдзाрдЧрдд рд░ूрдЭाрди рджेрдЦрдХрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдЕंрджाрдЬा рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рд▓рдШुрдХрдеा рдкाрдардХों рдХी рдк्рд░िрдп рд╡िрдзा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖрдпी рд╣ै। рд╕рдЪ рдХрд╣ूँ рддो рдоैं рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХो рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдпुрдЧ рдоाрдирддी рд╣ूँ рдФрд░ рд╕рди 1900 рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рдХे рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдХाрд▓ рддрдХ рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрдзा рдоें рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдЕрдЧ्рд░рдгी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрджेрд╢ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рджूрдд рд╣ैं - рдбॉ. рдЙрдоेрд╢ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣

рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдбॉ. рдЙрдоेрд╢ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाँрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा, рдоोрд░िрд╢рд╕ рдоें рдЖрдИ.рд╕ी.рд╕ी.рдЖрд░ рд╣िंрджी рдЪेрдпрд░ рд╣ैं। рдХुрд▓ рд╕ाрдд рдкुрд╕्рддрдХों рд╕рд╣िрдд рдЗрдирдХी рдЕрдиेрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЗрдирд╕े рд╡ाрд░्рддा, рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ, рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкрдд्рд░िрдХा рд╕ेрддु рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा।  
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣
рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдирдорд╕्рддे рдЙрдоेрд╢ рдЬी, рдЕрдкрдиे рд╢ैрд╢рд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдпे।
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдоेрд░ा рдЬрди्рдо рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдЬिрд▓े рдоें рдирдЧौрд▓ा рдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рдШрд░ рдоें рд╡िрдХрдЯ рдЕрд░्рдеाрднाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рд░рд╣ी। рд╕рд░्рджिрдпों рдХे рд▓िрдП рдХрднी рд╕्рд╡ेрдЯрд░ рдирд╣ीं рджेрдЦा рдеा। рд░ोрдЯिрдпों рдХे рднी рд▓ाрд▓े рдкреЬे рд░рд╣рддे рдеे। рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХрдаिрдиाрдИ рдоौрдЬूрдж рдеी। рдЧाँрд╡ рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдиिрд╢ुрд▓्рдХ рдеा ... рд▓ेрдХिрди рдЖрд░ंрднिрдХ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдоैं рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рдЫाрдд्рд░ рдирд╣ीं рдеा। рдЖрдЧे рдмрдв़рдиा рдХрднी-рдХрднी рдХрдаिрди рд▓рдЧрддा рдеा। рд╣ाँ, рдкреЭрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рдеा, рдкреЭрдиे рдоें рдорди рд▓рдЧрддा рдеा рд▓ेрдХिрди рдХिрддाрдмें рдЦрд░ीрджрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдирд╣ीं рдеी।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдХрдм рддрдХ рд░рд╣ी?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рддो рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдирд╣ीं рдЖрдпा, рд▓ेрдХिрди рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдкूрд░ा рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоेрд░ा рд╕्рдеाрди рдмрдирдиे рд▓рдЧा рдеा। рдЖрдард╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдоैं рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдк्рд░рдердо рдЖрдпा।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рддрдеा рдбॉ рдЧोрдмिрди рдХे рд╕ाрде рдк्рд░ो. рд╕िंрд╣ 
рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рддो рдЖрдард╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдЖрдкрдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдЯрд░्рдиिंрдЧ рдкॉрдЗंрдЯ рдеी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдХोрдИ рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмाрдд?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рддрднी рдоेрд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рднी рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдПрдХ рд╕рд╣ृрджрдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд╕ुрдЭाрд╡ рдкрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдоैंрдиे рдХाрд╖्рдардХрд▓ा рднी рд╕ीрдЦी। рдФрд░, рддрдм рд╣ी рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦी।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдмрд╣ुрдд рдЦूрдм। рдлिрд░ рдЖрдЧे рдЬीрд╡рди рдХी рджिрд╢ा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рддрдп рд╣ुрдИ?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЗंрдЯрд░рдоीрдбिрдПрдЯ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоिрд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рдЬी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоैं рдЕрдкрдиी рдХрдХ्рд╖ा рдХा рдоॉрдиिрдЯрд░ рдмрдиा। рдкी.рдпू.рд╕ी рд╕े рдПрдо.рдП рддрдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣ुрдИ। рдШрд░ рдоें рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рднी рдирд╣ीं рдеी। рджो рдЕрдЪ्рдЫे рдоिрдд्рд░ рдмрди рдЧрдП рдеे। рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рдиे рдЕрдкрдиी рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рджे рджी рдеी। рд╕рд░्рджी рдоें рдоेрд░े рдПрдХ рдЕрди्рдп рдоिрдд्рд░ рдХे рдкिрддा рдХे рдкुрд░ाрдиे рджрд╕्рддाрдиे рдоिрд▓ рдЧрдП рдеे।  рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे 10 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдХे рджौрд░ाрди рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдмाрддों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ेрдЦрдХ рдмрдирдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рднी рдмрд▓рд╡рддी рд╣ुрдИ। рдПрдХ рдЧुрд░ु рдЬी рдЕрдХ्рд╕рд░ рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдиे рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рджोрдиों рдмрдирдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा। рдкреЭрдиे рдХा рд╢ौрдХ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиा рд░рд╣ा। рдоेрд░ी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдкреЭрдиा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। 

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдирдЧौрд▓ा рд╕े рдЕрд▓ीрдЧреЭ, рдлिрд░ рдЕрд▓ीрдЧреЭ рд╕े рдЖрдЧे?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдХिрд╕ी рдХे рдмрддाрдиे рдкрд░ рдоैंрдиे рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдПрдо рдлिрд▓ рдХी рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджी।  рдХुрд▓ рдЪाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдеे, рдФрд░ рдЕंрддिрдо рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеा। рд▓ेрдХिрди рдоैंрдиे рдиिрд░्рджेрд╢ рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рдкреЭे, рдФрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪाрд░ рдЕрди्рдп рдк्рд░рд╢्рди рднी рд╣рд▓ рдХрд░ рдЖрдпा। рдмाрдж рдоें рдЬрдм рдоिрдд्рд░ों рд╕े рдмाрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдиिрд░्рджेрд╢ рдлिрд░ рд╕े рдкреЭे рддो рдмрд╣ुрдд рдиिрд░ाрд╢ा рд╣ुрдИ рдХि рдкाँрдЪ рдоें рд╕े рдЪाрд░ рдЪुрдирддे рд╕рдордп рдпрджि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоेрд░ा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрдд्рддрд░ рд╣рдЯा рджिрдпा рддो рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा। рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХा рдмुрд▓ाрд╡ा рдЖрдпा рдФрд░ рдк्рд░ो. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдк्рд░ो. рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп, рдк्рд░ो. рд╕рд╡िрдд्рд░ी рдЪрди्рдж्рд░ рд╢ोрднा, рдк्рд░ो. рдХेрджाрд░ рдиाрде рд╕िंрд╣, рдк्рд░ो. рд╡ीрд░ рднाрд░рдд рддрд▓рд╡ाрд░, рдк्рд░ो. рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рд╕рд╣िрдд рд╣िंрджी рдХे рдмреЬे рдорд╣ाрдиुрднाрд╡ рд╡рд╣ाँ рдоौрдЬूрдж рдеे। рдоुрдЭे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдоिрд▓ рдЧрдпा।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рджिрди рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ुрдП?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЗрддрдиी рдЬрд▓्рджी рдирд╣ीं। рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд░рд╣рдиा рдЦाрд╕ा рдорд╣ंрдЧा рдеा। рдоैंрдиे рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдиौрдХрд░ी рдвूँрдврдиे рдоें рдЬाрди рд▓реЬा рджी рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рднी рдоुрдЭे рдирд╣ीं рдоिрд▓ी। рдЬेрдПрдирдпू рдоें рдоैрд╕ рд╕ेрдХ्рд░ेрдЯрд░ी рдХो рдЦाрдиे рдХे рдкैрд╕े рдирд╣ीं рджेрдиे рдкреЬрддे рдеे। рддो рдоैंрдиे рдоैрд╕ рд╕ेрдХ्рд░ेрдЯрд░ी рдмрдирдХрд░ рдЪाрд░ рдорд╣ीрдиे рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ 400 рд░ुрдкрдП рдк्рд░рддि рдорд╣ीрдиे рднोрдЬрди рдХा рдЦрд░्рдЪ рдмрдЪाрдпा рдеा, рдлिрд░ рднी рдиौрдХрд░ी рдХे рдмिрдиा рдкूрд░ा рдирд╣ीं рдкреЬрддा рдеा। рдХाреЮी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХे рдмाрдж рдвाрдИ рд╣реЫाрд░ рд░ुрдкрдпे рдорд╣ीрдиा рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдЕрднिрдпाрди рдоें рдХाрдо рдоिрд▓ा рдЬрд╣ाँ рдоैंрдиे рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдирдЧрд░, рджрдХ्рд╖िрдг рдкुрд░ी, рддिрдЧрдбी, рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░ौреЭ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЯ्рд░ेрдирд░्рд╕ рдХो рдЯ्рд░ेрди рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдЙрдЪ्рдЪрд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рдг рдХрд░ рдкाрдпा рдеा।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ рдХा рд╡िрд╖рдп рдХ्рдпा рдеा?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдоेрд░ा рд╡िрд╖рдп рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ рджेрд╡ рдФрд░ рд╕ंрдд рд░рд╡िрджाрд╕ рдХी рдХрд╡िрддा рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди, рдЬो рдмाрдж рдоें рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдП.рдкी.рдЬे рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рдХॉрд░्рдкोрд░ेрд╢рди рд╣ाрдЙрд╕ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ 15 рдбॉрд▓рд░ рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рд╡ाрдХрдИ, рдЖрдкрдХा рджिрд▓्рд▓ी рдХा рдЬीрд╡рди рдХрдаिрди рдеा ... рдЕрдЧрд▓ा рдкреЬाрд╡?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдоुрдЭे рдУрдоाрди рдоें рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдоिрд▓ा। рдУрдоाрди рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 150 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рд╕्рдеिрдд рдЕрд▓्рдоुрд▓ाрдж्рджा рднाрд░рддीрдп рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдкреЭाрдпा। рдорди рди рд▓рдЧрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд▓ рднрд░ рдоें рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЖ рдЧрдпा। рдмाрдж рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХी рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдХे рдЕрдзीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдоुрдж्рд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рджोрдиा, рдкाрд╡рд▓ा, рдЧोрд╡ा рдоें 12 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╡рд░िрд╖्рдЯ рд╣िрди्рджी рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХा рдХाрдо рдХिрдпा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрда рдмाрд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ुрдЖ, рдоुрдЭे рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдкрдд्рд░ рдФрд░ рд╡िрднाрдЧ рдХो рд╢ीрд▓्рдб рдоिрд▓ीं। рдирдЧрд░ рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХाрд░्рдп рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рд╕рдоिрддि рдЧोрд╡ा рдХा рд╕рджрд╕्рдп-рд╕рдЪिрд╡ рднी рд░рд╣ा।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рд╕्рдеाрдИ рдиौрдХрд░ी рдиे рдЖрдкрдХा рдЕрд░्рдеाрднाрд╡ рдЕрд╡рд╢्рдп рджूрд░ рдХिрдпा рд╣ोрдЧा ... рдФрд░ рдлिрд░ рд╡рд╣ाँ рдЖрдкрдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдХाрдо рдХो рдкрд╣рдЪाрди рднी рдоिрд▓ी। рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЖрдкрдХे рдЕрди्рджрд░ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдордиोрджрд╢ा рдХैрд╕ी рдеी?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рднी рдоैंрдиे рдкреЭрдиा рдирд╣ीं рдЫोреЬा। рд╣рд░ рд╕рдк्рддाрд╣ांрдд рдоें рдЧोрд╡ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдоें рд╕рдордп рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддा рдеा। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд▓ेрдЦрдХों рдХो, рдЙрдирдХी рдХृрддिрдпों рдХो рдкреЭा, рд╕рдордЭा, рд╕ीрдЦा। рдФрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддे рд╣ी рдоैंрдиे рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдирдиा рдкрд╕ंрдж рдХिрдпा। рд▓ेрдЦрди рддो рд▓рдЧाрддाрд░ рдХрд░ рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ूँ।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рд╡рд░्рдзा рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рдЖрдк рдЕрдкрдиे рдкрд╕ंрджीрджा рдХाрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЬुреЬे। рдПрдХ рд╕рдордп рдЖрдк рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рдеे рд▓ेрдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╕ाрде рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ी рдеीं рдФрд░ рдЕрдм рд╕ीрдзे рдЙрдЪ्рдЪ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрд╡рд╕рд░। рдХ्рдпा рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рд░рд▓ рдеा?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдирд╣ीं ! рдЙрддрдиा рд╕рд░рд▓ рднी рдирд╣ीं рдеा। рдЖрддे рд╣ी рдПрдордП рдХी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдкреЭाрдиा рдеा। рдЕрд░्рдиेрд╕्рдЯ рд╣ेрдоिंрдЧ्рд╡े рдоिрд▓рд░ рд╣ैрдоिंрдЧрд╡े рдХी “рдж рдУрд▓्рдб рдоैрди рдПंрдб рдж рд╕ी” рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЙрддрдиा рдЕрдиुрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрддрдиा рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕। рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓े рдЙрди्рд╣ें рдШрд░ рд╕े рдкреЭрдХрд░ рдЖрдиे рдХो рдХрд╣ा рдФрд░ рдлिрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдкрд╕ी рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рдкूрд░ी рдХрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭाрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХी рд╡рд░्рддрдиी рдФрд░ рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдЖрджि рднी рд╕ुрдзाрд░рддा рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдХрдХ्рд╖ा рдХो рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоें рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рдмреЭा।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдЖрдкрдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा। рдЖрдкрдиे рдФрд░ рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпे?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдХुрдЫ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрдиा рдиाрдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं, рдпा рдЬрд▓्рджी рдиाрд░ाреЫ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдоैं рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рдШुрд▓рдиे рдоिрд▓рдиे рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддा рд╣ूँ। рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрде рд░рд╣рдХрд░, рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХी рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЬैрд╕े, рд╡िрд╖рдп рдоें рдЙрдирдХी рд░ुрдЪि рдЬрдЧाрдХрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдФрд░ рд▓े рдЬाрдиा рдоुрдЭे рдкрд╕ंрдж рд╣ै। рдоैं рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмैрдардХрд░ рдоूंрдЧрдлрд▓ी рднी рдЦा рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдФрд░ рдЖрдЗрд╕рдХ्рд░ीрдо рдпा рдХोрдХ рднी рд╕ाрдЭा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ, рдПрдХрджрдо рдоिрдд्рд░рд╡рдд। рд╣िрди्рджी рдХे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдЧाрдо्рднीрд░्рдп рдХी рдЬрдЧрд╣ рдоैंрдиे рдкूрд░े рд╕рдорд░्рдкрдг рдХे рд╕ाрде рд╣िрди्рджी рдХो рд░ुрдЪिрдХрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдоैं рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХी рдЖрджрдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рднी рдмрддाрддा рд╣ूँ। рдоैं рдЕрдкрдиे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рднी рдмрддाрддा рд╣ूँ рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рдЕँрдзेрд░े рдоें рднी рднोрдЬрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдпा рдкрд╣рд▓ी рд╣рд╡ाрдИ рдпाрдд्рд░ा рдЬैрд╕ा рднрдп рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣рд╡ाрдИ рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоिрдЯ рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрдаिрди рд╕े рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рдХो рднी рд╕рд░рд▓ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, ‘рдХрд░рдд-рдХрд░рдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рдЬреЬрдорддि рд╣ोрдд рд╕ुрдЬाрди’।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЖрдкрдиे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╡ाрдж, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╕ाрдЭेрджाрд░ी, рдЕрдн्рдпाрд╕ рдЖрджि рдЬैрд╕े рдЧुрдгों рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╕рдордЭाрдпा। рдЕрдЪ्рдЫी рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдпे рдФрд░ рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдХाрдо рдХрд░рдиा рдкреЬा?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЫाрдд्рд░ рдПрдордП рдХे рдеे рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХी рд╡рд░्рддрдиी, рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдЖрджि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी। рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЫाрдд्рд░ рд╣िंрджी рдоें рд▓िंрдЧ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЧреЬрдмреЬी рдХрд░рддे рдеे। рд╣िंрджी рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдоैंрдиे рдЙрдирдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХी। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХी рд╣िंрджी рд╢рдм्рдж рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा। рд╣िंрджी рдоें рдЖрдЬрдХрд▓ 25 рд▓ाрдЦ рд╢рдм्рдж рд╣ैं, рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрда рд▓ाрдЦ рд╢рдм्рджों рдХी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡ेрдм рд╕ाрдИрдЯ рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдП рдЬा рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╣рд░ рдХोрдИ рд╕рдм рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЬाрди рд╕рдХрддा рд▓ेрдХिрди рдпрдеाрд╕рдо्рднрд╡ рдк्рд░рдпाрд╕ рддो рд╣ोрдиा рд╣ी рдЪाрд╣िрдпे।
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдоॉрд░िрд╢рд╕) рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдк्рд░рдердо рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░, рдоोрдХा рдоें 

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЖрдкрдиे рдЕреЫрд░рдмैрдЬाрди рдоें рднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдпे।
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЕреЫрд░рдмैрдЬाрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСрдл рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣िंрджी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै । рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ 10 рдЫाрдд्рд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдмीрдП рдЪाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рдоेрд░े рджौрд░ рдоें рдЙрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХेंрдж्рд░ рдоें 26 рдЫाрдд्рд░ рдеे। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХुрдЫ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрдЦ्рдпा 26 рд░рд╣ рдЧрдИ рдеी, рдЕрди्рдпрдеा рдЪेрд╣рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 30 рд╣ोрддी।
рдоुрдЭे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЦुрд╢ी рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рд╕ुрджूрд░ рджेрд╢ рдоें рднी рдЫाрдд्рд░ рд╣िंрджी рдкреЭ рд░рд╣े рд╣ैं рддрдеा рд╡рд╣ाँ рднी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдХा рдЭंрдбा рд▓рд╣рд░ा рд░рд╣ा рд╣ै।
рдмाрдХू рдЕреЫрд░рдмैрдЬाрди рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рд╣ै। рдкूрд░ा рдХा рдкूрд░ा рджेрд╢ рд╢िрдпा рдоुрд╕्рд▓िрдо рдмाрд╣ुрд▓्рдп рджेрд╢ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡рд╣ाँ рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдоैं рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рд╣ै। рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХों рдХी рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд╡ंрджрдиीрдп рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдпे।
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЧुрд░ु рдиाрдирдХрджेрд╡ рддрдеा рд╕ंрдд рд░рд╡िрджाрд╕ рдХे рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдоेрд░ा рд╢ोрдз рдмाрдж рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдоेрд░ी рдЕрдЧрд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ рд╡ृंрджрдиीрддि рдеी। ‘рдкрд╣рд▓ी рд░ाрдд рдХा рдЕंрдд’ рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдоेрд░ा рдЖрдд्рдордХрде्рдп ‘рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдХे рд╕реЮрд░ рдоें’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЖрдд्рдордХрде्рдп “рджुрдЦ-рд╕ुрдЦ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें” рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ै?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЕрд░्рдеाрднाрд╡ рд╕े рдЬूрдЭрддे рдкрд░िрд╡ाрд░, рдЫोрдЯे рд╕े рдЧाँрд╡ рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢, рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдмाрдзाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдХे рднी рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоैं рдк्рд░рдЧрддि рдХрд░ рд╕рдХा рд╣ूँ, рд╡рд╣ी рдк्рд░ेрд░рдгा рдоेрд░ी рдЖрдд्рдордХрдеा рдХे рдкाрдардХों рдХो рдоिрд▓े। рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ рдЖрдиे рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд░ाрд╣ рд╕े рди рднрдЯрдХें, рди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рд╣ाрд░ рдоाрдиें। рдЖрдд्рдордХрдеा рдж्рд╡ाрд░ा рдоैं рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдкाрдХрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕рдн्рдп рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдирдХрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЙрди्рдирддि рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдмрдиें।

'рджुрдЦ-рд╕ुрдЦ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें' рдХे рд╡िрдоोрдЪрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХे рджौрд░ाрди рдоाрдирдиीрдп рдХुрд▓ाрдзिрдкрддि рдк्рд░ो.рдХрдкिрд▓ рдХрдкूрд░, рдбॉ.рдЙрдоेрд╢ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣ рдПрд╡ं рдоाрдирдиीрдп рдХुрд▓рдкрддि рдк्рд░ो. рдЧिрд░ीрд╢्рд╡рд░ рдоिрд╢्рд░ (рдмाрдПँ рд╕े рджाрдПँ)

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЙрднрд░рддे рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд▓िрдпे рдЖрдкрдХी рд╕рд▓ाрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рд▓िрдЦрдиा рд╣ै рддो рдкреЭрдиा рд╣ोрдЧा, рдмрд╣ुрдд рдкреЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдЦूрдм рдкреЭें, рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдордирди рдХрд░ें। рдХिрд╕ी рдиे рдмाрддрдЪीрдд рдоें рдоुрдЭे рдХрд╣ा рдХि ‘рднाрд░рдд рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХा рдХाрд░्рдп рдмрд╣ुрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдеोрдХ рдоें рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рдХाрд░्рдп рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।‘ рддो, рд▓ेрдЦрдХों рдФрд░ рдЕрдиुрд╡ाрджрдХों рдХो рдоेрд░ा рд╕ुрдЭाрд╡ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдЬो рдХुрдЫ рднी рд▓िрдЦें, рдЧрдо्рднीрд░рддा рд╕े рд▓िрдЦें, рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдмрдиाрдП рд░рдЦें।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХी рдмाрдд рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХें рдЫрдкрддी рд╣ैं, рдФрд░ рднुрд▓ा рджी рдЬाрддी рд╣ैं। рдХ्рд╖рдг рднрд░ рдкрд╣рд▓े рдкреЭी рд╣ुрдИ рдХ्рд╖рдгिрдХा рднी рд╣рдо рдпрдеाрд╡рдд рдирд╣ीं рджोрд╣рд░ा рдкाрддे рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рд╢рддाрдм्рджिрдпाँ рдмीрддрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдХाрд▓िрджाрд╕, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рдоीрд░ा, рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░ рдЖрджि рдЖрдЬ рднी рдкреЭे рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдж्рдзृрдд рднी рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд▓ेрдЦрди рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдЧों рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдиे рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЭुрдХрдиे рдФрд░ рдЯूрдЯрдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдХाрд▓рдЬрдпी рд▓ेрдЦрди рдХी рдХ्рдпा рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЪौрджрд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рд╕ंрддों рдиे рд▓ोрдХрднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा, рдЕрд╡рдзी, рдм्рд░рдЬ, рдорд░ाрдаी, рдЬो рднी рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ें, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓ोрдХ-рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा। реЮिрд▓्рдоी рдЧीрдд рдХрдЬрд░ाрд░े-рдХрдЬрд░ाрд░े рдХा рд╣ी рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ीрдЬिрдпे, рдЗрд╕рдоें рд▓ोрдХрдзुрди рд╣ै, рдЬो рдорди рдоें рдмрд╕ рдЬाрддी рд╣ै। рдаाрдХुрд░ рдХा рдХुрдЖँ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЪाрд╣рддे рддो рдЧंрдЧी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХुрдПँ рд╕े рдкाрдиी рдиिрдХрд▓рд╡ाрдХрд░ рдкिрд▓ा рд╕рдХрддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рддрдм рд╡рд╣ рдХрдеा, рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╕ंрдЧрддि рдХा рд╕ंрджेрд╢ рдирд╣ीं рджे рдкाрддी। рдЕрдЪ्рдЫा рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдпोрдж्рдзा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдЬाрдпे, рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕े рд╡рд╣ рд╣рд░ рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕рдорд╕्рдпा рдЙрдаाрдиे, рдФрд░ рдЙрдирдХे рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдХा рдоाрд░्рдЧ рд╕ुрдЭाрдиे, рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиाрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।

рд░ाрдоाрдпрдг, рдЧीрддा, рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдЬैрд╕े рдЧ्рд░ंрде рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдк्рд░рдЬा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рдХрд░्рддрд╡्рдпрдоाрд░्рдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрддे рд╣ैं, рдЗрдирдХे рд╕ंрджेрд╢ рдХाрд▓рдЬрдпी рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдпे рдпे рдХृрддिрдпाँ рдХाрд▓рдЬрдпी рд╣ैं।   

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдРрд╕ी рд╣ी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХुрдЫ рдЖрдзुрдиिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдиाрдо рдмрддाрдЗрдпे
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдУ рд╣ेрдирд░ी рдХी ‘рдж рд▓ाрд╕्рдЯ рд▓ीрдл’ рдПрдХ рдк्рд░ेрд░рдХ рдХрдеा рд╣ै। рдХाреЮ्рдХा рдХी рдоेрдЯाрдоॉрд░्реЮрд╕िрд╕ рд╣ो, рдоोрдкाрд╕ाँ рдХी рдЪрд░्рдмी рдХी рдЧुреЬिрдпा, рдЪेрдЦрд╡ рдХी ‘рдХ्рд▓рд░्рдХ рдХी рдоौрдд’, рдЧोрд░्рдХी рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдорджрд░’, рдпा рдиिрдХोрд▓ाрдИ рдЧोрдЧोрд▓ рдХी рдУрд╡рд░рдХोрдЯ, … рдмрд╣ुрдд рд╣ैं।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдкрд╣рд▓े рдЖрдкрдиे рдЕрд░्рдиेрд╕्рдЯ рд╣ेрдоिंрдЧрд╡े рдХी ‘рдж рдУрд▓्рдб рдоैрди рдПрдг्рдб рдж рд╕ी’ рдХा рднी реЫिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдеा।
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рд╣ाँ, 100 рд╕े рдХुрдЫ рдХрдо рдкृрд╖्рда рдХी рд╡рд╣ рдХрдеा рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХी рдХрдеा рд╣ै। рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдПрдХ рдЕрдиुрднрд╡ी рд╡ृрдж्рдз рдпрд╣ рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рднрд▓े рдЕрдм рдЙрд╕рдХा рд╢рд░ीрд░ рд╢рдХ्рддिрд╣ीрди рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдпुрдХ्рддिрдпाँ рдЖрддी рд╣ैं рдкрд░ंрддु рдлिрд░ рднी рдЙрд╕े рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдоिрд▓рддी рд╣ै, 85 рджिрди рддрдХ рдПрдХ рднी рдордЫрд▓ी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी। ... рдФрд░ рдЧрд╣рд░े рд╕ाрдЧрд░ рдоें рджूрд░ рдЬाрдХрд░ рдЬрдм рд╕рдлрд▓рддा рдоिрд▓рддी рднी рд╣ै, рддो рдЗрддрдиी рдмреЬी, рд▓ेрдХिрди рддрдм рднी, рдХреЬे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдордЫрд▓ी рдХा рдХंрдХाрд▓ рд╣ी рдХिрдиाрд░े рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдкрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЕंрдд рдоें рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдХा рдоिрд▓ाрдк।

рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдорд░ाрдаी рдХी рдХोрд╕рд▓ा, рдХोंрдХрдгी рдХी рдХाрд░рдоेрд▓िрди, рддрдХрд╖ी рд╢िрд╡рд╢ंрдХрд░ рдкिрд▓्рд▓ै рдХी ‘рдЪेрдоीрди’, рдпू. рдЖрд░. рдЕрдиंрддрдоूрд░्рддि рдХा ‘рд╕ंрд╕्рдХाрд░’ ... ‘рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рдеा’ рдХो рд╣ी рд▓ीрдЬिрдпे, рдХैрд╕ी рдЕрдиूрдаी рдк्рд░ेрдордХрдеा рд╣ै। рдаाрдХुрд░ рдХा рдХुрдЖँ рдХी рдмाрдд рд╣рдордиे рдХी, рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдФрд░ рднी рдХिрддрдиी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ैं – рдмूреЭी рдХाрдХी, рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा, рдоंрдд्рд░, рдИрджрдЧाрд╣, рдХреЮрди ... рдкंрдЪ рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ рдХो рд╣ी рд▓ीрдЬिрдпे, рджोрд╕्рддी, рдоेрд▓-рдоिрд▓ाрдк рдПрдХ рддрд░реЮ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рди्рдпाрдп-рд╡िрд╡ेрдХ рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░। рдХрдеा рдХा рдиाрдпрдХ рд╕рдо्рдмंрдзों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдиीрд░-рдХ्рд╖ीрд░ рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдЬ्рдЮाрдирдкрд░рдХ рд╣ो, рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рдкрдж рд╣ो, рдЙрд╕े рд╕рдоाрдзाрдирдХाрд░рдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। 

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕рдо्рдоाрди рдеा। рдЖрдЬ рднी рдЕрдиेрдХ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдЧрд░्рд╡ рд╕े рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдЖрдк рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдЫाрдд्рд░ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдФрд░ंрдЧреЫेрдм рдиे рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँ рдХो реШैрдж рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЙрд╕рдХी рддीрди рдЗрдЪ्рдЫाрдПँ рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХो рдХрд╣ा рдеा। рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँ рдиे рдПрдХ рдШреЬा рдкाрдиी рдоांрдЧा, рдиिрдЬी рд░рд╕ोрдЗрдпे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рдкрд░ рдЪрдиे рдХी рдЖрдкूрд░्рддि рдоांрдЧी, рдЬिрд╕рд╕े рдирдордХीрди, рдоिрдаाрдИ, рднोрдЬрди рд╕рдм рдХुрдЫ рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ो। рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рддीрд╕рд░ी рдоांрдЧ рдкाँрдЪ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдеी। рдФрд░ंрдЧреЫेрдм рдиे рддीрд╕рд░ी рдоांрдЧ рдаुрдХрд░ा рджी рдеी рдФрд░ рдХрд╣ा рдеा рдЕрдм्рдмाрдЬाрди рдмाрджрд╢ाрд╣рдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрджрдд рдирд╣ीं рдЧрдИ। рднाрд░рдд рдоें рдЪाрдгрдХ्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рд╕े рдмрд▓рд╢ाрд▓ी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╣िрд▓ा рджेрдиे рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं, рд╡рд╣ाँ рдкाँрдЪ рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рддो рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।   

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЬी, рд╕рдорд░्рде рд░ाрдорджाрд╕ рдХे рд╢िрд╡ाрдЬी, рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рд╕िंрд╣ рдХे рдмंрджा рдмैрд░ाрдЧी, рднाрд░рдд рдоें рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдпों рдХे рдк्рд░ेрд░рдХ рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХी рдХрдоी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдк рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рд╣ैं, рдпрд╣ाँ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдпे। 
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ों рдиे рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо, рдкूрдЬा-рдкाрда, рдЧाрдп, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдмрдЪाрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рд╣ै। рднाрд╖ा рдЕрд╡рд╢्рдп рдмрджрд▓ी рд╣ै, рдпрд╣ाँ рдХे рдмाрд╢िंрджे рдХ्рд░िрдпोрд▓ рднाрд╖ा рдмोрд▓рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी, рднोрдЬрдкुрд░ी, рдл्рд░ेंрдЪ, рдЪीрдиी, рддрдоिрд▓, рддेрд▓рдЧू рдЖрджि рдФрд░ рдХрдИ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдПँ рдЖрдЬ рднी рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд╣ैं। рд╕рдоुрдж्рд░ी рдж्рд╡ीрдк рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ рдХी рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоौрдЬूрдж рд╣ै, рдХिрддрдиे рд╣ी рдиिрд╡ाрд╕ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी рд╣ैं। рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рдЬрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдИं рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рдЫोрдЯा рднाрд░рдд рдХрд╣ा। рдЬिрд╕े рдзрд░्рдо рдЬोреЬрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдкीрдвिрдпों рддрдХ рдирд╣ीं рдоिрдЯрддा। рднाрд╖ा рдмрджрд▓рддी рд╣ै рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдирд╣ीं। рдоेрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╣िрди्рджुрдУं рдоें рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЕрдиंрддрдХाрд▓ рддрдХ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣ेंрдЧे।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЙрдоेрд╢ рдЬी, рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЖрдкрд╕े рдмाрдд рдХрд░рдХे рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा। рдирдЧौрд▓ा рд╕े рдЕрд▓ीрдЧреЭ, рджिрд▓्рд▓ी, рдЧोрд╡ा, рд╡рд░्рдзा, рдУрдоाрди рдФрд░ рдЕреЫрд░рдмैрдЬाрди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдоॉрд░िрд╢рд╕ рддрдХ рдХी рд▓рдо्рдмी рдпाрдд्рд░ा рдЖрдкрдиे рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╕ंрдкрди्рди рдХी рд╣ै। рдЖрдк рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднी рд╣ैं, рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднी। рдЗрди рджोрдиों рдоें рдХौрди рд╕ी рднूрдоिрдХा рдЖрдкрдХो рдЕрдзिрдХ рдкрд╕ंрдж рд╣ै?
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдоैं рдХрд╣ीं рднी рд░рд╣ूँ, рдХुрдЫ рднी рдХрд░ूँ, рдЕрдкрдиे рдХो рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ी рдоाрдирддा рд╣ूँ। рдоैं рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рд╕рд╣ी рд╕े рдиिрднा рд╕рдХूँ, рдоेрд░ी рдпрд╣ी рдХाрдордиा рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ: рдЙрдоेрд╢ рдЬी, рдЖрдкрдХा рдЖрднाрд░, рдФрд░ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ!
рдбॉ. рдЙрдоेрд╢: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдЖрдкрдХा рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдзрди्рдпрд╡ाрдж!

рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - 27

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп
рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдиे рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рдиी рд╕рди् 1927 рдоें рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬेрд▓ рдХी рдХोрдард░ी рдоें рд▓िрдЦी рдеी। рдЙрдирдХी рдлाँрд╕ी рд╕े рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े 18 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЬрдм рдЙрдирдХी рдоाँ рд╢्рд░ी рд╢िрд╡ рд╡рд░्рдоा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирд╕े рдЕंрддिрдо рдмाрд░ рдоिрд▓рдиे рдЖрдпीं рддрдм рдкंрдбिрдд рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкांрдбुрд▓िрдкि рдЦाрдиे рдХे рдбрдм्рдмे рдоें рдЫिрдкाрдХрд░ рдЬेрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ рднिрдЬрд╡ा рджी। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕िंрдз рдоें рднрдЬрдирд▓ाрд▓ рдмुрдХрд╕ेрд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рди 1927 рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ। рдмाрдж рдоें рдЗрд╕े рд╢्рд░ी рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЫрдкрд╡ाрдпा рдЧрдпा। рдкुрд╕्рддрдХ рдЫрдкрддे рд╣ी рджрдордирдХाрд░ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧा рджिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдпाँ рдЬрдм्рдд рдХрд░ рд▓ी рдЧрдпीं।

рдкрдг्рдбिрдд рдЬी 19 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬिрд▓ा рдЬेрд▓ рдоें рдЕрд╢рдлाрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЦाँ, рд░ोрд╢рди рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд▓ाрд╣िреЬी рдХे рд╕ाрде рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдлाँрд╕ी рдЪрдв़ рдЧрдП।

рд╣ुрддाрдд्рдоा рдкंрдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдХे рдЕंрд╢: рд╕ेрддु рдХे рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХों рд╕े
рдмीрдЬрд╢рдм्рдж: Autobiography, Bismil, Excerpt, рдЖрдд्рдордХрдеा, рдЬीрд╡рдиी, рдиाрдпрдХ, рдмिрд╕्рдоिрд▓, рд╣िрди्рджी,
... рдФрд░ рдЕрдм, рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рдЕंрд╢ 27

рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ: рдХुрдоाрд░ рд╕рдо्рднрд╡ рдЬोрд╢ी

рдХुрдоाрд░ рд╕рдо्рднрд╡ рдЬोрд╢ी

рддेрд░े рдиाрдо рдЕрдиेрдХ


"рдк्рд░рдгाрдо рдмाрдмा!"
рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी рдкрд░ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рд╡ेрд╢ рдзाрд░рдг рдХिрдП рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдкुрдЬाрд░ी рдЬी рдХो рдирдорди рдХिрдпा।
"рдЕрд░े! рдмाрд▓рдЧोрдкाрд▓ рд╕्рд╡рдпं рдкрдзाрд░े рд╣ैं।" рдПрдХ рдЕрдирдЬाрди рд╕ुрди्рджрд░ рдмाрд▓рдХ рдХो рджेрдЦ рдкुрдЬाрд░ी рдХा рдорди рдЖрд╣्рд▓ाрджिрдд рд╣ो рдЧрдпा।
"рдмाрдмा! рдпрд╣ рдорди्рджिрд░ рдХिрд╕рдХा рд╣ै?" рдмрдЪ्рдЪे рдиे рд╣ाрде рдоें рдкрдХрдб़ी рдмाँрд╕ुрд░ी рдирдЪाрддे рд╣ुрдП рдкूрдЫा।
"рдХ्рдпा рдорддрд▓рдм?" рдкुрдЬाрд░ी рдиे рдордзुрд░ рдоुрд╕्рдХाрди рд▓िрдП рдкूрдЫा।
"рдпрд╣ाँ рд░ाрдо рдЬी рдХी рдоूрд░्рддि рднी рд╣ै, рдХाрди्рд╣ा рдЬी рдХी рднी। рдЙрдзрд░ рд╢िрд╡ рдЬी рдХी рдоूрд░्рддि рднी рд╣ै, рддो рдпрд╣ рдорди्рджिрд░ рд╣ै рдХिрд╕рдХा?" рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдмाрд▓рд╕ुрд▓рдн рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी।
"рдмेрдЯा! рдпे рд░ाрдо, рдХृрд╖्рдг рдЖрджि рдЙрди्рд╣ीं рднрдЧрд╡ाрди рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рд╣ैं। рд╣рдо рдЬिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдкूрдЬा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।" рдкुрдЬाрд░ी рдиे рдмрддाрдпा।
"рдорддрд▓рдм рдХाрди्рд╣ा рдЬी рдХी рдоूрд░्рддि, рд░ाрдо рдЬी рдХे рдорди्рджिрд░ рдоें рд╣ो рддो рднी рдЙрдирдХी рдкूрдЬा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं?" рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдлिрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा।
"рдмेрдЯा! рдИрд╢्рд╡рд░ рдХрдг-рдХрдг рдоें рд╣ै। рдкрдд्рдерд░ рдоें- рд▓рдХрдб़ी рдоें- рдоुрдЭрдоें- рддुрдо рдоें, рд╕рдм рдЬрдЧрд╣। рд╡े рдЬрд╣ाँ рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ों, рдкूрдЬрдиीрдп рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं।" рдкुрдЬाрд░ी рдХो рдмрдЪ्рдЪे рдХे рднोрд▓े рдк्рд░рд╢्рдиों рдкрд░ рд╕्рдиेрд╣ рдЙрдордб़ рдЖрдпा।
"рддो рдХाрди्рд╣ा рдЬी рдХी рдоूрд░्рддि рд░ाрдо рдорди्рджिрд░ рдоें рд░рдЦ рджें рддो рднी рд╡े рд╣рдоाрд░े рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╣ुрдП, рд╣рдоें рдЙрди्рд╣ें рдаुрдХрд░ाрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП?" рдмрдЪ्рдЪा рдмрдб़ा рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा।
"рдмिрд▓рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдмेрдЯा। рджेрдЦो! рдХोрдИ рд░ाрдо рдХो рдоाрдиे, рдЪाрд╣े рдХृрд╖्рдг рдХो, рдпा рдХोрдИ рд╢िрд╡ рдХो рдоाрдирддा рд╣ो। рдкूрдЬрддे рддो рд╡े рдЙрд╕ी рдкрд░рдордкिрддा рдХो рд╣ी рд╣ैं рдиा। рдпे рд╕рдм рддो рд░ूрдк рд╣ैं।" рдкुрдЬाрд░ी рдХो рдмрдЪ्рдЪे рдХी рд░ुрдЪि рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा।

"рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рддो рдХाрди्рд╣ा рдЬी рдХी рдЖрд░рддी рд╕े рд░ाрдо рдЬी рднी рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ोंрдЧे?" рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдЕрдЧрд▓ा рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा।
"рд╣ाँ рдЬрд░ूрд░। рд╡рд╣ рд╢्рд░рдж्рдзा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрд░рддी рдкрд╣ुँрдЪрддी рддो рдЙрди्рд╣ीं рдПрдХ рдкрд░рдордкिрддा рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рд╣ै।" рдкुрдЬाрд░ी рдиे рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рдмाрд▓рдХ рдХे рд╕िрд░ рдкрд░ рд╣ाрде рдлेрд░ा।
"рддो рдЬрд░ीрдиा рдЕрдЧрд░ рд░рд╡ि рдХे рдШрд░ рдоें рдирдоाрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд╕ рдкрд░рдордкिрддा рдХी рдЖрд░рддी рдХрд░े рддो рдЙрди्рд╣ें рдаुрдХрд░ाрдиा рдЧ़рд▓рдд рдмाрдд рд╣ुрдИ рдиा?" рдмрдЪ्рдЪे рдиे рдЬैрд╕े рдзрдоाрдХा рд╕ा рдХिрдпा।
"рддू рд░рд╡ि рдХा рдмेрдЯा рд╣ै?" рдкुрдЬाрд░ी рдЪौंрдХ рдХрд░ рдмोрд▓ा।
"рд╣ाँ рджाрджा рдЬी। рдоैं рд░рд╡ि рдФрд░ рдЬрд░ीрдиा рдХा рд╣ी рдмेрдЯा рд╣ूँ।" рдмрдЪ्рдЪे рдиे рд░рд╣рд╕्рдпोрдж्рдШाрдЯрди рдХिрдпा।
"рдоुрдЭे рдоाрдл рдХрд░ рджो рдмेрдЯा। рдоैं рднूрд▓ рдЧрдпा рдеा рдХि рдИрд╢्рд╡рд░ рддो рдПрдХ рд╣ी рд╣ै। рдЬрд░ीрдиा рдмрд╣ू рд╕े рдХрд╣рдиा рдХि рдЙрд╕рдХे рд╕рд╕ुрд░ рдиे рдЙрди्рд╣ें ‘рдЕрдкрдиे’ рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдмुрд▓ाрдпा рд╣ै।" рдкुрдЬाрд░ी рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЖँрд╕ू рднрд░ рдЖрдпे।
"рд╡ो рдпрд╣ीं рд╣ैं рджाрджू, рдорди्рджिрд░ рдХे рдмाрд╣рд░।"
рдмрдЪ्рдЪा рджौрдб़рддा рд╣ुрдЖ рдЧрдпा рдФрд░ рд╣ाрде рдкрдХрдб़рдХрд░ рдЬрд░ीрдиा рдХो рдорди्рджिрд░ рдоें рдЦींрдЪ рд▓ाрдпा।
рдкुрдЬाрд░ी рдХो рдмाрд▓рдЧोрдкाрд▓ рдХा рд╣ाрде рдеाрдоे рдЬрд░ीрдиा, рдЬрд╕ोрджा рд╕ी рд╣ी рд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеी।

рдиिрд╣िрддाрд░्рде


"рдпे рд▓рдб़рдХा рдХौрди рд╣ै рдЕрдоिрдд?" рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЦрдб़े рд▓рдб़рдХे рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХॉрд▓ोрдиी рдХे рд░ाрдЬीрд╡ рдЕंрдХрд▓ рдиे рдкूрдЫा।
"рдЕंрдХрд▓! рдпे рдоेрд░ी рдХ्рд▓ाрд╕ рдоें рдкрдв़рддा рд╣ै। рдоेрд░ा рджोрд╕्рдд рд╣ै।" рдЕрдоिрдд рдиे рдмрддाрдпा।
"рдУрд╣, рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб!" рдЕंрдХрд▓ рдиे рдХрд╣ा।
"рдирд╣ीं-рдирд╣ीं! рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб рдирд╣ीं, рджोрд╕्рдд।" рд╡рд╣ рдЭेंрдк рд╕ा рдЧрдпा।
"рд╣ाँ, рд▓рдб़рдХा рд╣ै рддो рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб рд╣ुрдЖ рди!" рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рддौрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा।
"рдЕрд░े рдЖрдк рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рд░рд╣े। рд╕िрд░्рдл рдл्рд░ैрдг्рдб।" рд╡рд╣ рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдЦिрд╕िрдпा рдЧрдпा।
"рдЕрд░े рд╡рд╣ी рддो рдоैं рднी рдХрд╣ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдл्рд░ैрдг्рдб рд╣ै, рдм्рд╡ॉрдп рд╣ै, рдпाрдиि рдХि рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб рд╣ै।" рдЕंрдХрд▓ рдиे рдлिрд░ рд╡рд╣ी рд╕рдм рджोрд╣рд░ा рджिрдпा।
рдкाрд╕ рдЦрдб़ा рджोрд╕्рдд рдоुँрд╣ рджрдмाрдпे рд╣ँрд╕ी рд░ोрдХрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा।
"рдХ्рдпा рдЕंрдХрд▓ рдЖрдк рдХрдм рд╕े рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб-рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХ्рдпा рджोрд╕्рдд рд╕िрд░्рдл рджोрд╕्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे? рдХैрд╕ी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╕ोрдЪ рд╣ै рдЖрдкрдХी।" рдЕрдоिрдд рдЧुрд╕्рд╕े рдоें рд▓िрд╣ाрдЬ़ рдЫोрдб़ рдмैрдаा।
"рд╕ॉрд░ी рдмेрдЯा। рдордЧрд░ рдХ्рдпा рдпे рдм्рд╡ॉрдпрдл्рд░ैрдг्рдб рдХोрдИ рдЧ़рд▓рдд рд╢рдм्рдж рд╣ै?" рд╡े рдХुрдЫ рд╕рдХुрдЪा рд╕े рдЧрдП।
"рд╢рдм्рдж рдЧ़рд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ै рдЕंрдХрд▓। рдордЧрд░ рдЖрдЬрдХрд▓ рдЬो рдЗрд╕рдХा рдиिрд╣िрддाрд░्рде рдиिрдХाрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдаीрдХ рдирд╣ीं।" рдЙрд╕рдиे рдЦीрдЭрддे рд╣ुрдП рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा।
"рддो рдмेрдЯा, рдЕрддुрд▓ рднी рдоेрд░ी рдмेрдЯी рд░рд╢्рдоि рдХा рд╕िрд░्рдл рджोрд╕्рдд рд╣ै рджोрд╕्рдд।" рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЭाँрдХрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।
рдЕрдоिрдд рдЕंрдХрд▓ рд╕े рдиिрдЧाрд╣ рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рдкा рд░рд╣ा рдеा। рдордЧрд░ рдЙрд╕рдиे рддрдп рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा рдХि рдХрд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрддे рд╣ी рд╡рд╣ рд░рд╢्рдоि рд╕े рдоाрдлी рдЬ़рд░ूрд░ рдоाँрдЧ рд▓ेрдЧा।

рд╣рдорд░ी рдмрд╣ुрд░िрдпा


"рд╣рдо рддुрдо्рд╣ाрд░े рдмिрдиा рдХैрд╕े рд░рд╣ рдкाрдРंрдЧे।" рдорджрди рдиे рдоीрдиा рдХो рдмाँрд╣ों рдоें рднрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।
"рдФрд░ рд╣рдо? рд╣рдо рддो рдЬैрд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╣ी рдЕрдХेрд▓े рд░рд╣ рдЬाрдРंрдЧे рдиा।" рдоीрдиा рд░ूँрдЖрд╕ी рд╣ो рдЖрдИ।
"рдЕрдХेрд▓ी рдХाрд╣े?"
"рдкрд╣рд▓े рддो рдкीрд╣рд░ рдЫोрдб़ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкीрдЫे рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдЪрд▓े рдЖрдП। рд╣рдл्рддा рднी рди рд╣ुрдЖ, рдЕрдм рддुрдо्рд╣ी рд╣рдоें рдпрд╣ाँ рдЫोрдб़ рдХाрдо рдкрд░ рд╢рд╣рд░ рдЪрд▓ рджिрдП рд╣ो। " рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦें рд╡िрдЫोрд╣ рд╕े рднрд░ рдЖрдИ рдеी।
"рдХा рдХрд░ें рдоीрдиा! рдХाрдо рдкрд░ рддो рдЬाрдиा рд╣ी рдкрдб़ेрдЧा, рдФрд░ рдоाँ-рдмाрдмूрдЬी рдХे рдкाрд╕ рднी рддो рдХोрдИ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।" рдорджрди рдиे рдоीрдиा рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдкрдиे рдорди рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।
"рдХोрдИ рдмрд╣ाрдиा рдмрдиा рдХे рд╣рдордХो рдирд╣ीं рд▓े рдЬा рд╕рдХрддे рдХा?" рдирдИ рджुрд▓्рд╣рди рдХा рджिрд▓ рдмैрдаा рдЬा рд░рд╣ा рдеा।
"рдоाँ рдмाрдмा рдХो рдХ्рдпा рдХрд╣ें?... рдХि рд╣рдо рдмीрд╡ी рдХे рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рдкाрдРंрдЧे?" рд╡рд╣ рдмोрд▓ा। рдЪाрд╣рддा рддो рдорджрди рднी рдпрд╣ी рдеा рдкрд░ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдорди рдХो рджрдмाрдпे рдеा।
"... рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдЦाрдиा рдкीрдиा? рдЦुрдж рдмрдиाрдУрдЧे?" рдоीрдиा рдиे рдлिрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХी।
"рдХрд░ рд▓ेंрдЧे рдХुрдЫ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा। рдХрднी рдмрдиा рд▓ेंрдЧे, рдХрднी рдвाрдмे рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдЦा рд▓ेंрдЧें।" рдЙрд╕рдиे рд╕ाँрдд्рд╡рдиा рд╕ी рджी।
"рдХрдкрдб़े, рдмрд░рддрди... рдЭाрдб़ू?" рдЙрд╕рдХा рджिрд▓ рднрд░ рдЖрдпा।
"рд╡ो рднी рджेрдЦ рд▓ेंрдЧे... рдФрд░ рддुрдо рдЗрддрдиा рдорди рдЫोрдЯा рдиा рдХрд░ो, рд╣рдо рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рдХे рдЖрдЦिрд░ी рд╢рдиीрдЪрд░
рдХो рдЖрддे рд░рд╣ेंрдЧे।" рджोрдиो рдЧрд▓े рд▓рдЧ рдХрд░ рд░ो рд╕े рд╣ी рдкрдб़े।
"рдР рдорджрди! рдорджрдирд╡ा... рд╕ुрдиो।" рдмाрдмूрдЬी рдиे рдкुрдХाрд░ा рддो рдЕрдиिрдЪ्рдЫा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдХрд░ рд╡рд╣ рдмाрд╣рд░ рдЪौрдХ
рдоें рдЖрдпा।
"рдЬी" рдирдЬрд░ें рдЭुрдХाрдпे, рд╣ाрде рдмांрдзे рд╣ौрд▓े рд╕े рдмोрд▓ा।
"рд╣рдо рдХ्рдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдХि рддू рдмрд╣ुрд░िрдпा рдХो рднी рд╕ाрде рд▓े рдЬा।" рдмाрдмूрдЬी рдиे рдЖрджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдХрд╣ा।
"рдЬी! рдордЧрд░ рдЖрдк рдпрд╣ाँ рдЕрдХेрд▓े, рд╕ाрд░ा рдХाрдо рдоाँ... , рдФрд░ рд╕рдм рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे?" рдорджрди рдХो рдЬैрд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рди рд╣ुрдЖ।
"рдЕрд░े рдкрд╣рд▓े рднी рддो рдЕрдХेрд▓े рд╣ी рддो рд░рд╣ рд░рд╣े рдеे। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдирдИ рд╢ाрджी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЬрд░ा рд╕ाрде рд░рд╣ो। рдПрдХ рджूрдЬे рдХो рд╕рдордЭो। рднрдИ рдкूрд░ी рдЬ़िрди्рджрдЧी рддुрдо्рд╣ी рдХो рд╕ाрде рдмिрддाрдиी рд╣ै।" рдоाँ рдиे рдмाрдмूрдЬी рдХी рдмाрдд рдХो рд╕рдорд░्рдерди рджिрдпा।
рдорджрди рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЬрдоाрдиे рднрд░ рдХी рдЦुрд╢िрдпाँ рддैрд░ рдЧрдИ। рдЙрд╕рдиे рдХрдорд░े рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдкрд░ рдШूँрдШрдЯ рдбाрд▓े рдЦрдб़ी рдоीрдиा рдХी рдУрд░ рджेрдЦा।
рдХुрдЫ рдкрд▓ рд╕ोрдЪ рдХрд░ рдоीрдиा рдмोрд▓ी, "рдЬी рд╣рдо рдпрд╣ीं рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рд╣ी рдЖрдкрдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд░рд╣ेंрдЧे। рд╡ैрд╕े рднी рдпे рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рддो рдЖрддे рд╣ी рд░рд╣ेंрдЧे।"
рдоीрдиा рдХो рдмूреЭे рд╕ाрд╕ рд╕рд╕ुрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рдоाрдИ-рдмाрдкू рдирдЬрд░ рдЖрдП।
рд╕ाрд╕ рд╕рд╕ुрд░ рдиे рдмрд╣ुрд░िрдпा рдХो рдЖрд╢ीрд░्рд╡рдЪрдиों рд╕े рд▓ाрдж рджिрдпा, рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдоाँ рдмाрдмू рд╡рд╣ाँ рди рд╣ोрддे рддो рдорджрди рддो рдЙрд╕े рдЪूрдо рд╣ी рд▓ेрддा।

рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд╕рдо्рдмोрдзрди рдоें рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ - рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рд╡िрд╢ेрд╖

** рд╣िंрджी рдЬैрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рд╕рдорд░्рде рднाрд╖ा рдХो рдиिрд░рд░्рдердХ рдЖрдЧ्рд░рд╣ों рдХी рднेреЬрдЪाрд▓ рд╕े рдмрдЪрдиा рд╣ोрдЧा **

- рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рд╣िंрджी рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╕рдордп рдпрджि рдЖрдк рдХिрд╕ी рд╕े рдХрдкाрдЯ рдмंрдж рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рдХрд░ें рддो рдж्рд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рдХे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं, "рднेреЬो।" рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдмोрд▓ी рдХे рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдкैрд░ोрдХाрд░ рдЗрд╕ рдЕрдиुрд░ोрдз рдХो рднेреЬ (рдкрд╢ु) рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдпे рд╕рдо्рдмोрдзрди рдоाрдирдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╕्рд░ोрдд рдкुрд░ाрдиी рдЙрд░्рджू/рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдХे рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рдмिंрджु рдХो рд╣рдЯा рд▓ेрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै। реЮाрд░рд╕ी рд▓िрдкि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирд╕्рддाрд▓िреШ/рдЙрд░्рджू рдоें рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдПрдХ рдЕрдХ्рд╖рд░ рдиूрди рдЧुрди्рдиा (┌║) рдХी рдмрдЪрдд рд╣ो рдЬाрддी рдеी рдФрд░ рдЙрд╕ рд▓िрдкि рдоें рд╕рдо्рдмोрдзрдирдХाрд░рдХ рдЪिрд╣्рди (!) рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рд╕рдо्рдмोрдзрди рдХो рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХрд░рдиा рднी рд╕рд░рд▓ рд╣ो рдЬाрддा рдеा।

рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдХे рдЗрд╕ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рд╣िंрджी рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдмреЬे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдирд╣ीं рд╣ै। рдоेрд░े рдЬैрд╕े рд▓ाрдЦों рдоूрд▓ рд╣िंрджीрднाрд╖ी рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рдоें рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд▓рдЧाрддे рд░рд╣े рд╣ैं। "рдР рдоेрд░े рд╡рддрди рдХे рд▓ोрдЧों" рдЬैрд╕ा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рджेрд╢рднрдХ्рддि рдЧीрдд рд╣ो рдпा рдлिрд░ "рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЖрдУ, рдоेрд░े рджोрд╕्рддों! рдПрдХ реШिрд╕्рд╕ा рд╕ुрдиो" рдЬैрд╕ा реЮिрд▓्рдоी рдЧीрдд, рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рд╣ी рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै।

рд╣िंрджी/рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХी 'рдХुрдЫ' рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдЗрд╕ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХुрдЫ рдХा рдЕрд░्рде рдЧिрдиी-рдЪुрдиी рд╕े рд╣ी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрдзिрдХांрд╢ рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдРрд╕े рдХिрд╕ी рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдпा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдмрд╣ुрдордд рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд╕рдо्рдмोрдзрди рдоें рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд▓рдЧрддा рд╣ै, рд▓рдЧрдиा рднी рдЪाрд╣िрдпे। рддो рднी, рдЪूंрдХि рдХрд╣ीं рддो рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдХा реЫिрдХ्рд░ рд╣ै, рдпрд╣ рдмрд╣рд╕ рдХрдИ рдмाрд░ рд╕ाрдордиे рдЖ рд╣ी рдЬाрддी рд╣ै, рдЦाрд╕рдХрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬिрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि, рдЖрд▓ेрдЦ, рдпा рдкुрд╕्рддрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा рдпा рдЯोрдХा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।  рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдд्рдпुрдд्рддрд░ рд╕ाрдордиे рд░рдЦрдиा рднी рдоुрдЭे рддाрд░्рдХिрдХ рд▓рдЧрддा рд╣ै।

рдкुрд░ाрдиी рдЙрд░्рджू/рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рдпा рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рдоें рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╕рдордп рдРрд╕े рдХिрд╕ी рд░ूрдкांрддрд░рдг рдпा рд╡िрдХृрддि рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो, рдРрд╕ा рдоेрд░े рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдоें рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЕрдЧ्рд░рдгी рднाрд╖ा рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдоें рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдоें рд▓ेрдбी (lady) рдХा рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд▓ेрдбीреЫ (ladies) рдФрд░ рдмॉрдп (boy) рдХा рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рдмॉрдпреЫ (boys) рд╣ै рдЬो рдХि рд╕рдо्рдмोрдзрди рдоें рднी рд╕рдоाрди рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧुрдЬрд░ाрддी рдоें рджोрдиों рд╣ी рд░ूрдкों рдоें рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рд╡рд░्рддрдоाрди рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдоिрдд्рд░ों рдХो рд╕рджा рдоिрддрд░ो рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं। рд╣िंрджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд╕्рд░ोрддों рдоें рднी рд╕рдо्рдмोрдзрди рдоें рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдХे рдРрд╕े рдХिрд╕ी рдиिрдпрдо рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕рдЪ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдЬैрд╕ी рд╡िрдХрд╕िрдд рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХो рдРрд╕े рдЕрдиुрдд्рдкाрджрдХ рдиिрдпрдо рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рднी рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕рдо्рдмोрдзрди рдХрд░рддे рд╕рдордп рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд╕े рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдХрд░ рдПрдХ рдирдпा рд╢рдм्рдж рдмрдиाрдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рднाрд╖ा, рд╕рдо्рдмोрдзрди, рдпा рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЧुрдгрд╡ृрдж्рдзि рдирд╣ीं рдХрд░рддा, рдЗрд╕ рдиाрддे рдпрд╣ рдиिрд░рд░्рдердХ рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рдиिрд░рд░्рдердХ рд╣ोрддा, рддो рднी рдЕрдзिрдХ рд╣ाрдиि рдирд╣ीं рдеी, рд▓ेрдХिрди рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХिрд╕ी рд╢рдм्рдж рд╕े рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдкрд░ рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рд╢рдм्рдж рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдФрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рджोрдиों рд╣ी рднिрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдоूрд▓ рдЕрд░्рде рдХो рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ, рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рдоंрддрд╡्рдп рдХे рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै।
рдЬो рд╕ोрддी рднीрдб़ рдмाрдЗрд╕-рдП-рдЧ़ौрдЧ़ा рдЬрдЧाрдП рдлिрд░
рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдШрд░ рдХा рдЙрд╕ рд╕рдЧ-рдП-рджुрдиिрдпा рдкे рднेрдб़ рддू
- рд╢ेреЩ рдЗрдм्рд░ाрд╣ीрдо реЫौрдХ़

рдПрдХ рд╕рд░рд▓ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे 'рднेреЬ' рд╢рдм्рдж рдХो рд▓ेрддे рд╣ैं। рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╢рдм्рдж 'рднेреЬ' рдПрдХ рдкрд╢ु рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдХ्рд░िрдпा рд╢рдм्рдж 'рднेреЬ' рдХा рдЕрд░्рде рдоिрд▓ाрдиा, рдпा рдмंрдж рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдХрдкाрдЯ рднेреЬ рджेрдиा, рдпाрдиी рджрд░рд╡ाреЫा рдмंрдж рдХрд░рдиा। рдРрд╕े рдоें рдЬрд╣ाँ рднेреЬों рд╢рдм्рдж рднेреЬ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХे рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд╣ीं рднेреЬो, рднेреЬрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдХा рдЖрджेрд╢ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╣ै। рдпрджि рдЖрдк рдХिрд╕ी рдж्рд╡ाрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддे рд░ेрд╡реЬ рдХो рд╣рд░ рдмाрд░ рдж्рд╡ाрд░ рдмंрдж рди рдХрд░рдиे рдХी рд╣िрджाрдпрдд рджेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╕рд╣िрдд рд╕рдо्рдмोрдзрди "рднेреЬों, рджрд░рд╡ाреЫा рдордд рднेреЬो" рдоें рдЖрдкрдХा рдЖрд╢рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрджि рдЖрдкрдиे рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдпा рддो рд╡ाрдХ्рдп рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рдФрд░ рд╡िрдкрд░ीрддाрд░्рдеी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рднेреЬों рдоें рд╕े рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрддे рд╣ी рднेреЬ реЪाрдпрдм рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдирдпा рд╡ाрдХ्рдп, "рднेреЬो, рджрд░рд╡ाреЫा рдордд рднेреЬो" рдиिрд░рд░्рдердХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рдж्рд╡ाрд░ рднेреЬो, рдФрд░ рдордд рднेреЬो, рдпे рджोрдиों рд╣ी рдЕрдиुрд░ोрдз/рдЖрджेрд╢ рдПрдХ рд╕ाрде рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рднेреЬों рдХे рд╕рд░рд▓ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднेреЬों (рдПрдХ рдкрд╢ु) рдФрд░ рднेреЬो (рдХрдкाрдЯ рдмंрдж рдХрд░рдиा) рджो рдкूрд░्рдгрддः рдЕрд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╢рдм्рдж рд╣ैं, рдФрд░ рдЗрди्рд╣ें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा реЪрд▓рдд рд╣ै।
“рдЬाрдУ, рдЙрди рд╕े рдХрд╣ो, рд╕ाрд╣рдм рдоिрд▓рдиे рдЖрдП рд╣ैं।” рдЬрдоीрд▓ рдХे рд▓рд╣рдЬे рдоें рдмेрддрдХрд▓्рд▓ुреЮी рдеी। рд▓реЬрдХा рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рднेреЬ рдХрд░ рдЕрди्рджрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। (рдоंрдЯो рдХी рдХрд╣ाрдиी 'рд╢ाрджी' рд╕े рдПрдХ рдЕंрд╢)
рдР рдоेрд░े рд╡рддрди рдХे рд▓ोрдЧों
рд╣िंрджी рдЬिрдирдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рдирд╣ीं рд╣ै, рдпा рдЬिрдирдХा рд╣िंрджी рд╢рдм्рджрдЬ्рдЮाрди рд╕ीрдоिрдд рд╣ै рдЙрди्рд╣ें рднेреЬрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рди рд╣ो, рдпрд╣ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬैрд╕ी рдХि рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рдХрд╣ाрд╡рдд рд╣ै, рдЗрдЧ्рдиोрд░ैंрд╕ рдЗреЫ рдиो рдПрдХ्рд╕рдХ्рдпूреЫ, рдпрд╣ाँ рднेреЬों рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рднेреЬो рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдирд░्рдердХाрд░ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рджेрд╡ों (рджेрд╡рддा рдХा рдмрд╣ुрд╡рдЪрди) рдХी рдЬрдЧрд╣ рджेрд╡ो (рджेрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдн्рд░ाрдордХ рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рджेрд╢рднрдХ्рддि рдЧीрдд 'рдР рдоेрд░े рд╡рддрди рдХे рд▓ोрдЧों' рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╕рдордп рдпрджि 'рд▓ोрдЧों' рд╢рдм्рдж рд╕े рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯा рджिрдпा рдЬाрдпे рддो рдХрд╡िрд╡рд░ рдкंрдбिрдд рдк्рд░рджीрдк рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдмрдЬाрдп 'рд╡рддрди рдХे рд▓ोрдЧो' рдпाрдиी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рдЕрд╢ोрдХ рдХी рд▓ाрдЯ рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोंрдЧे, рдЬोрдХि рдЙрдирдХा рдоंрддрд╡्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рд╕्рдоृрддि рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рддрдеा рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдоाрди рдоें рдЬाрд░ी рдбाрдХ рдЯिрдХрдЯ рдоें рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХे рдмोрд▓ों рдоें рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╕рд╣ी рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣ै।

рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдоूрд╣ рдХी рддрд░рд╣ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЧрд░्рднрдиाрд▓ рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдирджी, рдкрд░्рд╡рдд, рдкाрд╖ाрдг, рд╕ाрдЧрд░, рдЧ्рд░рд╣, рд╕ूрд░्рдп, рдЪंрдж्рд░, рддाрд░े, рд╡ृрдХ्рд╖, рд╡рди, рдЖрджि рд╕рдорд╕्рдд рднूрддों, рдмрд▓्рдХि рднाрд╡ों рдХा рднी рдоाрдирд╡ीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рд╣िंрджी рд╕рд╣िрдд рд╕рднी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕рдо्рдмोрдзрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрдИ рдЧुрдгा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдпे рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рдоें рд╕े рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдкрд░ рдмрдиे рдирдпे рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рдоूрд▓ рдЖрд╢рдп рд╕े рднिрди्рди рд╣ोрдиे рдХी рдЖрд╢ंрдХा рд╣рдоाрд░े рд╕ीрдоिрдд рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै। рд▓ोрдЯा рдкाрдд्рд░, рддрдеा рдмрд╕ рд╡ाрд╣рди рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рджो рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг, рдЬрд╣ाँ рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдкрд░ рдкाрдд्рд░ рд▓ोрдЯрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдмрди рдЬाрдпेрдЧा рдФрд░ рд╡ाрд╣рди рдиिрд╡ाрд╕ी рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा - 
  • рд▓ोрдЯों, рдпрд╣ाँ рдордд рд▓ोрдЯो (рд╕рд╣ी) рддрдеा рд▓ोрдЯो, рдпрд╣ाँ рдордд рд▓ोрдЯो (рдн्рд░ाрдордХ - рд▓ोрдЯो рдпा рдордд рд▓ोрдЯो? рд▓ोрдЯा рдкाрдд्рд░ рдХी рдЬрдЧрд╣ рднूрдоि рдкрд░ рд▓ोрдЯрдиे рдпा рди рд▓ोрдЯрдиे рдХी рджुрд╡िрдзा) 
  • рдмрд╕ों, рдпрд╣ाँ рдордд рдмрд╕ो (рд╕рд╣ी) рддрдеा рдмрд╕ो, рдпрд╣ाँ рдордд рдмрд╕ो (рдн्рд░ाрдордХ - рдмрд╕ рд╡ाрд╣рди рдХा реЫिрдХ्рд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрдЪा, рдмрд╕ो рдпा рди рдмрд╕ो рдХी рдЧреЮрд▓рдд рдЕрд╡рд╢्рдп рдЖ рдЧрдИ?)
  • рдз्рдпाрди рд╕े рд╕ुрдиो рд▓ोрдЧों, рдЖрдЧ рдоें рд▓ोрдЧो рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै (рд╕рд╣ी) рддрдеा рдз्рдпाрди рд╕े рд╕ुрдиो рд▓ोрдЧो, рдЖрдЧ рдоें рд▓ोрдЧो рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै (рдн्рд░ाрдордХ - рдоाрдиो рдмाрдд рд▓ोрдЧों рд╕े рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рд▓ोрдЧो рд╕े рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ो рдЬो рдЖрдЧ рдоें рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдмрдЪा рд╣ी рдирд╣ीं)
рдоेрд░ा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдЬैрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд╖ा рдоें рдиिрд░рд░्рдердХ рдЖрдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд▓рдХीрд░ рдкीрдЯрдиे рдХे рд▓िрдпे рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЗрд╕ рдиाрддे рдмрд╣ुрд╡рдЪрди рд╕े рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рдХो рдЕрдХाрд░рдг рд╣рдЯाрдиे рдХी рдн्рд░ाрдордХ рд░ीрддि рдХो рд░ोрдХा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЕрд░्рде рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╣िंрджी рд╡рд░्рддрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░ рд╣рдЯाрдиे рдЬैрд╕े рдХрд░рддрдмों рдХे рдмрдЬाрдп рд╕рдо्рдмोрдзрди рдХे рд▓िрдпे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЪिрд╣्рди рдХा рд╕рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕िрдЦाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै?
рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдЖрд▓ेрдЦ: