Showing posts with label 202510H. Show all posts
Showing posts with label 202510H. Show all posts

Photo Album: Moods and Places рдордиोрджрд╢ा рдФрд░ рд╕्рдеाрди (рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी)

Bio: Keshav Sharma, among other pet passions, loves to click the varied moods and beauty of the cities and countryside of Ontario region. His day job as transport manager keeps him busy; music, photography and outdoors give him a lot of energy.

рдХेрд╢рд╡ рд╢рд░्рдоा рдЕрдкрдиी рдЕрди्рдп рд░ुрдЪिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде, рдУंрдЯाрд░िрдпो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдиाрдЧрд░ рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдоिрдЬ़ाрдЬ рдФрд░ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рдХैрдорд░े рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкрд░िрд╡рд╣рди рдк्рд░рдмंрдзрдХ рдХी рдЙрдирдХी рд╡ृрдд्рддि рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпрд╕्рдд рд░рдЦрддी рд╣ै, рддो рд╕ंрдЧीрдд, рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी рдФрд░ рдЕрди्рдп рд░ुрдЪिрдпाँ рдЙрди्рд╣ें рдКрд░्рдЬा рджेрддी рд╣ैं।

Keshav Sharma рдХेрд╢рд╡ рд╢рд░्рдоा








KRYSTYNA LENKOWSKA рдХ्рд░िрд╕्рдЯीрдиा рд▓ेрдирдХ्рд╡ोрд╕्рдХा - 3

Sangeeta Gupta
THE POEMS ORIGINALLY WERE WRITTEN IN POLISH AND TRANSLATED INTO ENGLISH BY VARIOUS TRANSLATORS; ALMOST ALL OF THEM WERE PUBISHED IN POLAND IN POLISH AND SOME OF THEM WERE PUBLISHED IN ENGLISH IN US, NEW ZEALAND AND KENYA

7. SOLEC BORDER

Sudden twilight shoos the lifeout of the small health resortand you can no

longer see what’s night what’s smog or which comes in darkerthe old

bustle’s imprinted in window openings in doors without jambsand you

can't tell anymoreif these were warehousesor poor Jewish homesthere

flashes the sleepless eye of a TV from a foreign era a border draws a

borderclose byin Intensive CareEve S. goes to the other side and

backsince it all begansome Evethere and back

intensively.

Translated by Krystyna Lenkowska and Nasim Luczaj

рд╕ोрд▓ैрдХ рд╕ीрдоा

рдЕрдЪाрдирдХ рдХा рд╕ाँрдЭ рдЬीрд╡рди рдХो

рдЫोрдб़ рджेрддी рд╣ै рдЫोрдЯे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд░िрд╕ॉрд░्рдЯ рд╕े,

рдФрд░ рдЕрдм рддुрдо рдирд╣ीं рджेрдЦ рд╕рдХрддे

рдХ्рдпा рд░ाрдд рд╣ै, рдХ्рдпा рдзुंрдЖ,

рдпा рдХौрди рд╕ा рдЕрдзिрдХ рдЧрд╣рд░ा рдЖрддा рд╣ै।

рдкुрд░ाрдиी рд╣рд▓рдЪрд▓ рдХी рдЫाрдк

рдЦिрдб़рдХी рдХी рдЦुрд▓ी рдЬрдЧрд╣ों рдоें,

рдмिрдиा рдЪौрдЦрдЯे рдХे рджрд░рд╡ाрдЬों рдоें।

рдФрд░ рдЕрдм рддुрдо рдирд╣ीं рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдХрддे

рдХ्рдпा рдпे рдЧोрджाрдо рдеे

рдпा рдЧрд░ीрдм рдпрд╣ूрджी рдШрд░ рдеे।

рд╡рд╣ाँ рдПрдХ рдЯीрд╡ी рдХी рдмिрдиा рдиींрдж рд╡ाрд▓ी рдЖँрдЦ

рдЭрдкрдХрддी рд╣ै рдПрдХ рд╡िрджेрд╢ी рдпुрдЧ рд╕े,

рдПрдХ рд╕ीрдоा рдЦींрдЪрддी рд╣ै рд╕ीрдоा

рдиिрдХрдЯ рд╣ी,

рдЧंрднीрд░ рджेрдЦрднाрд▓ рдоें।

рдИрд╡ рдПрд╕. рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЬाрддी рд╣ै

рдФрд░ рд╡ाрдкрд╕,

рдЬрдм рд╕े рдпрд╣ рд╕рдм рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ,

рдХोрдИ рдИрд╡,

рд╡рд╣ाँ рдФрд░ рд╡ाрдкрд╕, рдЧрд╣рдирддा рд╕े।

***


8. (I went out into space)

I went out into spaceas if into nightsneaking out of the houseto the

moonless yardand there nothing but darkI was surprisedit was so close to

mewrapped around in nothing that led to nothingdown a familiar path that

was not thereperfect symbiosisnothing with nothingwe who were

everything

Translated by Nasim Luczaj

(рдоैं рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдоें рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ा)

рдоैं рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдоें рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ा

рдЬैрд╕े рд░ाрдд рдоें

рдШрд░ рд╕े рдЪोрд░ी-рдЪुрдкрдХे рдмाрд╣рд░

рдЪाँрджрд╣ीрди рдЖंрдЧрди рдоें

рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХुрдЫ рдирд╣ीं, рд╕िрд░्рдл рдЕंрдзेрд░ा।

рдоुрдЭे рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ुрдЖ,

рдпрд╣ рдоेрд░े рдЗрддрдиा рдкाрд╕ рдеा,

рдХुрдЫ рдоें рд▓िрдкрдЯा рд╣ुрдЖ

рдЬो рдХुрдЫ рддрдХ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪрддा рдеा,

рдПрдХ рдкрд░िрдЪिрдд рд░ाрд╕्рддे рдкрд░

рдЬो рд╡рд╣ाँ рдеा рд╣ी рдирд╣ीं।

рд╕ंрдкूрд░्рдг рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрдмंрдз

рдХुрдЫ рдХा рдХुрдЫ рд╕े рдоिрд▓рди,

рд╣рдо, рдЬो рдХुрдЫ рднी рдеे।

***

9. POLISH NATIONAL RAILWAY

When I was youngthe trains were smellylate and crampedtoday in the

caf├й car I eat bulgur with vegetablesand don't recognize my face in the

clean window I study the cycle of changethe law and lawlessness of fate

clean – dirtyfast – slowuncrowded - packed only handsome students

standingnear the WC haven’t changedand the pissed-on urinal.

Translated by Krystyna Lenkowska and Cecilia Woloch

рдкोрд▓िрд╢ рдиेрд╢рдирд▓ рд░ेрд▓рд╡े

рдЬрдм рдоैं рдЫोрдЯा рдеा,

рдЯ्рд░ेрдиें рдЧंрджी, рд▓ेрдЯ рдФрд░ рднीрдб़ рд╕े рднрд░ी рд╣ोрддी рдеीं।

рдЖрдЬ, рдХैрдл़े рдХाрд░ рдоें

рдоैं рдмрд░्рдЧрд░ рдФрд░ рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ рдЦा рд░рд╣ा рд╣ूँ

рдФрд░ рд╕ाрдл़ рдЦिрдб़рдХी рдоें

рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рдкाрддा।

рдоैं рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рдЪрдХ्рд░ рдХो рджेрдЦрддा рд╣ूँ,

рдХ़िрд╕्рдордд рдХे рдиिрдпрдо рдФрд░ рдмेрдХ़ाрдпрджрдЧी рдХो

рд╕ाрдл़ рдЧंрджा,

рддेрдЬ़ рдзीрдоा,

рдЦाрд▓ी рднрд░ा।

рд╕िрд░्рдл़ рд╣ैंрдбрд╕рдо рдЫाрдд्рд░

рдЬो рдЯॉрдпрд▓ेрдЯ рдХे рдкाрд╕ рдЦрдб़े рд╣ैं,

рдирд╣ीं рдмрджрд▓े

рдФрд░ рдкेрд╢ाрдм рд╕े рд╕рдиा рдкेрд╢ाрдмрдШрд░ рднी рдирд╣ीं।

рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ: рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी

рдзрд░ोрд╣рд░
рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी (1864–1938)
'рд╕рд░рд╕्рд╡рддी' рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░
рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрдзुрдиिрдХ, рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░
рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी
рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ैं। рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें
рднाрд╖ा рдХी рд╢ुрдж्рдзрддा, рд╢ैрд▓ीрдЧрдд рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХा рдирдпा рдЖрдпाрдо рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ा।
рдЙрдирдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪेрддрдиा,
рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рддрд░्рдХрд╢ीрд▓рддा рдХो рдмрд▓ рдоिрд▓ा।
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рдирд╡ीрдирддा рдХे рд▓िрдП рдХिрдП рдЧрдП
рдЙрдирдХे рдпोрдЧрджाрди рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें ‘рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ’ рдХा
рдЬрдирдХ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХृрддिрдпाँ рдЖрдЬ рднी
рднाрд╖ा-рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдХा рдоाрдирджंрдб рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं।
(рдЪिрдд्рд░: рднाрд░рддीрдп рдбाрдХ-рддाрд░ рд╡िрднाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा 1966 рдоें рдЬाрд░ी рдЯिрдХрдЯ)
рдкुрдЯ्рдЯू рдкंрдбिрдд рдХा рд╣ाрдеी

рдпрд╣ рдкुрдЯ्рдЯू рдкрдг्рдбिрдд рдХा рд╣ाрдеी
рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдиिрд╕рджिрди рдХा рд╕ाрдеी
рдпрдж्рдпрдкि рд░рд╣рддा рдпрд╣ рдкूрдиे рдоें
рдкрд░ рдЖрддा-рдЬाрддा рд╕ूрдиे рдоें
рдкुрдЯ्рдЯू рдкंрдбिрдд рдХे рдкाрд╕।
***


рдХोрдХिрд▓

рдХोрдХिрд▓ рдЕрддि рд╕ुंрджрд░ рдЪिрдб़िрдпा рд╣ै,
рд╕рдЪ рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдЕрддि рдмрдв़िрдпा рд╣ै।

рдЬिрд╕ рд░ंрдЧрдд рдХे рдХुँрд╡рд░ рдХрди्рд╣ाрдИ,
рдЙрд╕рдиे рднी рд╡рд╣ рд░ंрдЧрдд рдкाрдИ।

рдмौрд░ों рдХी рд╕ुрдЧंрдз рдХी рднाँрддी,
рдХुрд╣ू-рдХुрд╣ू рдпрд╣ рд╕рдм рджिрди рдЧाрддी।

рдорди рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рд╕ुрдирдХрд░,
рдЗрд╕рдХे рдоीрдаे рдмोрд▓ рдордиोрд╣рд░।

рдоीрдаी рддाрди рдХाрди рдоें рдРрд╕े,
рдЖрддी рд╣ै рд╡ंрд╢ी-рдзुрди рдЬैрд╕े।

рд╕िрд░ рдКँрдЪा рдХрд░ рдоुрдЦ рдЦोрд▓े рд╣ै,
рдХैрд╕ी рдоृрджु рдмाрдиी рдмोрд▓े рд╣ै!

рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдФрд░ рдЧुрдг рднाрдИ,
рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕рдмрдХे рдорди рднाрдИ।

рдпрд╣ рдЦेрддों рдХे рдХीрдб़े рд╕ाрд░े,
рдЦा рдЬाрддी рд╣ै рдмिрдиा рд╡िрдЪाрд░े।

рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि рд░ाрдорджрд░рд╢ рдЬी!

рддुрдо рдмिрди рдХुрдЫ рдЦोрдпा-рдЦोрдпा рд╕ा, рдХुрдЫ рд╕ूрдиा-рд╕ूрдиा рд▓рдЧрддा рд╣ै,
рд░ीрддे рдШрд░ рдХा рд╣рд░ рд░ीрддाрдкрди, рдХुрдЫ рджूрдиा-рджूрдиा рд▓рдЧрддा рд╣ै।।

- рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░ (15 рдЕрдЧрд╕्рдд 1924 - 31 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2025)

рдирдорд╕्рдХाрд░,

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХाрд▓рдЬрдпी рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░, рд╣рдоाрд░े рдк्рд░िрдп рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдХा рдЬाрдиा, рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рджेрд╣ांрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдмреЬी рдХ्рд╖рддि рд╣ै - рдмрд▓्рдХि рд╣िрди्рджी, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рд╕рдордЧ्рд░ рд╢рддाрдм्рджी рдХा рдЕрд╡рд╕ाрди рд╣ै।

рдЧрд╣рди рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рд╡े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдРрд╕े рд╡рдЯрд╡ृрдХ्рд╖ рдеे рдЬिрдирдХी рдЬрдб़ों рдоें рдЧाँрд╡ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдеी рдФрд░ рд╢ाрдЦाрдУं рдкрд░ рдПрдХ рд╢рддाрдм्рджी рдХा рдЕрдиुрднрд╡। рди рддो рдХोрдИ рд╡ाрдж, рдХोрдИ рдЖंрджोрд▓рди рдЙрдирдХे рд╕ृрдЬрди рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рдкाрдпा рдФрд░ рди рд╣ी рдХोрдИ рд╡िрдзा। рдЫोрдЯी рдХрд╡िрддाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд▓рдо्рдмे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рддрдХ, рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЬीрд╡рди рдХा рд╕рд╣рдЬ рдпрдеाрд░्рде рд╕рд░рд╕ рдмрд╣рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рдирдпाрдд्рд░ा рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं рдФрд░ рд╡िрд╖рдпों рдХो рд╕ींрдЪा। рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдиे рдХिрд╕ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд░ाрдЬрдоाрд░्рдЧ рдХो рдирд╣ीं рдЪुрдиा, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдПрдХ рдкрдЧрдбंрдбी рдмрдиाрдИ рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдПрдХ рд╕рджी рддрдХ рдЪрд▓рддे рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз, рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрдд्рддांрдд рдФрд░ рдЖрдд्рдордХрдеा—рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣рд░ рд╡िрдзा рдХो рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा।

рд░ाрдорджрд░рд╢ рдЬी рдХो рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╕рдо्рдоाрди
"рдоैं рддो рдпрд╣ाँ рд╣ूँ" рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓ा, рдЬिрд╕рдиे рд╕ाрдмिрдд рдХिрдпा рдХि рд╕ाрджрдЧी рдоें рднी рдХिрддрдиी рдмрдб़ी рдХाрд╡्рдп-рд╢рдХ्рддि рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рднाрд╡, рд▓рдп, рдпा рдЫрди्рдж рдирд╣ीं рд╣ैं‌‌ - рдЙрдирдоें рдорди рдХी, рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ुрдЧंрдз, рдЙрд╕рдХे рд░рд╕-рд░ंрдЧ рдоौрдЬूрдж рд╣ैं।

рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЬैрд╕े 'рдкाрдиी рдХे рдк्рд░ाрдЪीрд░' рдФрд░ 'рдЬрд▓ рдЯूрдЯрддा рд╣ुрдЖ', рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдХो рдПрдХ рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд╣рд░ाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЧाँрд╡ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдЧाрдеाрдПँ рд╣ैं। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рд╢िрд╖्рдп рд╣ोрдиे рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрдирдХे рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдоें рджिрдЦрддा рд╣ै рдЬिрдирдоें рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рдШрдЯрдиाрдПँ рднी рдЧрд╣рди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЕрд░्рде рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдордХрдеा 'рд╕рд╣рдЪрд░ рд╣ै рд╕рдордп' рд╣рдоें рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рд╣рдо рд╕рдмрдХो рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХो, рдЙрд╕рдХे рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдХो, рдиिрд╕्рдкृрд╣ рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЙрди्рд╣ें рдкрдж्рдорд╢्рд░ी рд╕рд╣िрдд рд╡्рдпाрд╕ рд╕рдо्рдоाрди, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╕рдо्рдоाрди, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓ рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╡े рдРрд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдпाрдж рдХिрдпे рдЬाрдпेंрдЧे рдЬिрдирдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рд░рдШुрд╡ीрд░ рдЪौрдзрд░ी рдЬैрд╕े рд╢िрд╖्рдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪे। рдЕрдЧрдгिрдд рдЫाрдд्рд░ों рдХा рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
рдорди рдХрд╣рддा рд╣ै рдЕрднी рдЬрд╡ाँ рд╕ा, рдпे рдЪрд╣िрдП рдФ рд╡ो рдЪрд╣िрдП,
рддрди рдХрд╣рддा рд╣ै рдмрд╣ुрдд рдкा рдЪुрдХे, рдЕрдм рддो рдЪुрдк рдмैрдаे рд░рд╣िрдП।
рдЖрдЬ, рдЬрдм рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рдЕंрддिрдо рд╡िрджाрдИ рджे рд░рд╣े рд╣ैं, рд╣рдоें рдпाрдж рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдорд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЧाрдИ рдЬाрдПंрдЧी, рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкреЭे рдЬाрдПंрдЧे рдФрд░ рдЙрдирдХा рдоाрдирд╡ीрдп рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкрди्рдиों рдоें рд╣рдоेрд╢ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।

рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рд╢ांрддि рдоिрд▓े рдФрд░ рдЙрдирдХा рд▓ेрдЦрди рд╕рджैрд╡ рд╣рдоाрд░ा рд╕рд╣рдЪрд░ рдмрдиा рд░рд╣े।
рд╣ाрд░्рджिрдХ рдзрди्рдпрд╡ाрдж рдФрд░ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдУं рд╕рд╣िрдд,
рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ
31 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2025 ✍️

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2025

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 10, рдЕंрдХ 5, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2025


рд╕ेрддु рдХे рдкीрдбीрдПреЮ (PDF) рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢ рдкрд░

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी, рд╡्рдпंрдЧ्рдп

рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп

    рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

    рдЖрд▓ेрдЦ, рд╢ोрдз, рдиिрдмंрдз

    рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

    рдЕрдиुрд╡ाрдж

    рдзрд░ोрд╣рд░

      рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी

      рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп



      рдЕрдо्рдоा рдмोрд▓ी (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
      (рд╣िंрджी: рдЧीрддि рдд्рдпाрдЧी)

      Voices Within
      рдЖрдзी рд╕рджी рдХा рдХिрд╕्рд╕ा
      рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
      рдЖрдЬीрдЪी рд╡рдЪрдиे (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдХृрд╖्рдг)
      (рдорд░ाрдаी: рд╕рддीрд╢ рдмेंрдбीрдЧिрд░ी)

      рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)


      рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрдк्рд░ाрдпों рдХी рдбрдЧрд░
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЪंрдж्рд░рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी)


      рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा)
      рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ
      (рд▓ेрдЦрдХ: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп)
      Basic Hindi 2 Workbook
      (Sonia Taneja)

      рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
      More books coming soon

      рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдХी рдЪुрд▓рдмुрд▓ी рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдЧुрдирдЧुрдиाрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣

      рд░ेрдЦा рд▓ोреЭा 'рд╕्рдоिрдд'


      рдкुрд╕्рддрдХ: рдмрдЪ्рдЪों рдХी 51 рдирдЯрдЦрдЯ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ (рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ)
      рд▓ेрдЦрдХ: рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु
      рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдбाрдпрдоंрдб рдмुрдХ्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
      рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖: 2025
      рдкृрд╖्рда: 222
      рдоूрд▓्рдп: ₹ 250

      рдмाрд▓ рдорди рдЬिрддрдиा рдХोрдорд▓ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рдЙрдд्рд╕ाрд╣ी рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЬाрди рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдм рдХुрдЫ рдХो рдЬाрди рд▓ेрдиे рдХी рдЙрдд्рдХंрдаा рдХे рд╢рдорди рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╣ोрддे рд╣ैं рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рдкंрдЦ рдФрд░ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рдИंрдзрди। рдЗрди्рд╣ी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╡рд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдФрд░ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рджुрдиिрдпा рдоें рдХрднी рдЬाрдЧ्рд░рдд рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рддो рдХрднी рд╕рдкрдиों рдоें рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рд╕ैрд░ рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЗрд╕ рдордиोрднूрдоि рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдХी рдирдЯрдЦрдЯ рдФрд░ рдЪुрд▓рдмुрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдирдП-рдирдП рд░ंрдЧों рд╕े рд╕рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рдЙрдирдХे рдЕрдмूрдЭ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдд्рддрд░ рдкाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдмрдЪрдкрди рдоें рд╕ुрдиी, рдкреЭी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдПрдХ рдмाрд▓рдХ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рддो рдХрд░рддी рд╣ी рд╣ैं, рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЙрд╕े рдЧुрджрдЧुрджाрддी рдФрд░ рд╣ँрд╕ाрддी рднी рд╣ैं। рдХोрдИ рднी рдмाрд▓рдХ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдЬो рдЕрдкрдиी рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдоें рдЪाँрдж-рддाрд░ों рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдирд╣ीं рдЬाрддा। рдЯॉрдлी рдФрд░ рдоिрдаाрдИ рдХे рдкेреЬ рдирд╣ीं рдЙрдЧाрддा рдпा рджूрдз рдФрд░ рд╢рд░्рдмрдд рдХे рдЭрд░рдиे, рдирджी рдФрд░ рддाрд▓ाрдм рдирд╣ीं рдмрдиाрддा। рд╣рд░ рд╡рд╣ рд╡рд╕्рддु рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдк्рд░िрдп рд╣ो рдФрд░ рдЕрдк्рд░ाрдк्рдп рд╣ो, рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫी рдФрд░ рд╕ुंрджрд░ рдмाрд▓ рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдЗрд╕ рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдмрд▓ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЖрджрд░рдгीрдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдРрд╕ा рд╣ी рд╕ुंрджрд░ рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХा рд╕ंрд╕ाрд░ рд░рдЪрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рддो рдмрдЪ्рдЪे, рдмреЬे рднी рдПрдХाрдПрдХ рдЦिрд▓рдЦिрд▓ा рдЙрдарддे рд╣ैं।

      рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु
      рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рдордиु рдЬी рдиे рдХुрдЫ рдмреЬे рдмрдЪ्рдЪों рдФрд░ рдХिрд╢ोрд░ों рдХे рд▓िрдП рдмреЬी-рдмреЬी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд░рдЪीं, рд╡рд╣ीं рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЫुрдЯрдХी-рдЫुрдЯрдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдРрд╕ा рд░ंрдЧीрди рдЙрдкрд╡рди рд▓рдЧाрдпा рдЬिрд╕рдоें рднिрди्рди-рднिрди्рди рд░ंрдЧ-рд░ूрдк рдФрд░ рдорд╣рдХ рдХे рдорд╣рдорд╣ाрддे, рдЧрдордХрддे рдлूрд▓ों рдХी рдмाрд░ाрдд рд╕рдЬी рд╣ै। рдпा рдРрд╕ा рд╕ंрд╕ाрд░ рд░рдЪा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЪाँрджрдиी рд░ाрдд рдоें рд╢्рд╡ेрдд, рдзрд╡рд▓ рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЯिрдордЯिрдоाрддे рддाрд░े рдмाрджрд▓ों рдХे рд░рде рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╣ो рдЪाँрдж рдХो рд╣рд╡ा рдХे рд╣िंрдбोрд▓े рдоें рдЭुрд▓ा рд░рд╣े рд╣ो। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЦрдирдХрддी рд╣ुрдИ рднाрд╖ा рд░ेрд╢рдоी рдХрде्рдп рдкрд░ рдлिрд╕рд▓рддी рд╕ी рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोрддी рд╣ै।

      рдпрд╣ рдордиु рдЬी рдХे рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдХि рд╡े рдпा рддो рд╕्рд╡рдпं рдХो рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╣ृрджрдп рджेрд╢ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рдпा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдЙрдирдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдХрд▓ाрдоुंрдбिрдпाँ рдЦाрдиे рд▓рдЧे рд╣ों। рдЬिрддрдиी рдордЬेрджाрд░ рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं, рдЙрддрдиे рд╣ी рд▓ुрднाрд╡рдиे рдФрд░ рдордирднाрд╡рди рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдХिрд░рджाрд░। рдЕрдм рдХрд╣िрдП рдРрд╕ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рдФрд░ рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдХोрдИ рдмрдЪ्рдЪा рдХैрд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рди рд╣ो, рдХैрд╕े рд╡рд╣ рдЙрдирдХा рдЕрдиुрдЧाрдоी рди рд╣ो।

      рд░ेрдЦा рд▓ोрдв़ा рд╕्рдоिрдд
      рдЪрд▓िрдП, рдЕрдм рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдЬी рдХी рдбाрдпрдоंрдб рдмुрдХ्рд╕ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ 'рдмрдЪ्рдЪों рдХी 51 рдирдЯрдЦрдЯ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ' рдкрд░ рдмाрдд рдХी рдЬाрдП। рдЬैрд╕ा рд╢ीрд░्рд╖рдХ, рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдирдЯрдЦрдЯ рд╣ैं рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рдиिрдХ्рдХा рд╣ै, рдЬो рдмрд╣ुрдд рдЪंрдЪрд▓, рд╕рдордЭрджाрд░, рд╣ँрд╕ोреЬ рдФрд░ рдиीрдХा рдмрдЪ्рдЪा рд╣ै। рдиिрдХ्рдХा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЬрдм-рддрдм рдХрд╣ाрдиी рдХी рдХिрддाрдм рдкрдврддा рдпा рдЕрдкрдиी рдиाрдиी рд╕े рд╡ рдордо्рдоी рд╕े рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдирддा рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЬो рднी рдмрдЪ्рдЪा рдкреЭेрдЧा, рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╡рд╣ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдкुрд╕्рддрдХें рдкреЭрдиे рдХा рдпा рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ुрдирдиे рдХा рд╢ौрдХीрди рдмрди рдЬाрдПрдЧा। рдиिрдХ्рдХा рдХी рд╕ूрдЭ-рдмूрдЭ рднी рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рд╣ै। рд╡рд╣ рд╣рд░ рдХрдаिрдиाрдИ рдХा рд░ाрд╕्рддा рднी рдиिрдХाрд▓ рд▓ेрддा рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ рдШрдЯрдиा рд╡ рд╡рд╕्рддु рдХा рдЖрдиंрдж рднी рднрд░рдкूрд░ рд▓ेрддा рд╣ै।

      рдкрд╣рд▓ी рд╣ी рдХрд╣ाрдиी 'рдиिрдХ्рдХा рдХा рджोрд╕्рдд рд╢ेрд░' рдоें рд╡рд╣ рдордо्рдоी рдХे рд╕ंрджूрдХ рд╕े рдиिрдХрд▓े рд▓рдХреЬी рдХे рд╢ेрд░ рдХो рдЕрдкрдиा рджोрд╕्рдд рд╣ी рдирд╣ीं, рдЪौрдХीрджाрд░ рднी рдмрдиा рд▓ेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╢ेрд░ рдХो рдЕрдкрдиे рдкाрд╕ рдмिрдаाрдХрд░ рдмंрджрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдкाрд╕ рдЖрдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЦोрдЬ рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै। рдиिрдХ्рдХा рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдлूрд▓ों рд╕े рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। 'рд╣ँрд╕ рдкреЬे рдЧेंрджे рдХे рдлूрд▓' рдоें рд╡рд╣ рдордо्рдоी рдХे рд╕ाрде рдШрд░ рдХी рдХ्рдпाрд░ी рдоें рдЧेंрджे рдХी рдкौрдз рдЙрдЧाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рджेрдЦрднाрд▓ рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдФрд░ рдмреЬे-рдмреЬे рдлूрд▓ рдЦिрд▓рддे рд╣ैं। рдлूрд▓ рдиिрдХ्рдХा рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЦुрд╢ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдиिрдХ्рдХा рдлूрд▓ों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдоुрд╕рдХрд░ाрддा рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЙрд╕рдХे рдШрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ी ‘рдлूрд▓ों рд╡ाрд▓ा рдШрд░’ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। 
      рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖ी рд╡ рдЕрди्рдп рдЬीрд╡ рдиिрдХ्рдХा рдХो рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░े рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдмाрдд рдХी рдмाрдд рдоें рдЙрдирд╕े рджोрд╕्рддी рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдирди्рд╣ी рдЪिреЬिрдпा рд╣ो, рдкूрдк्рд╕ी рдЪुрд╣िрдпा рд╣ो, рдЬाрджूрдЯोрд▓ा рдХी рдЧिрд▓рд╣рд░ी рд╣ो рдпा рдлुрджрдХू рдоेрдврдХ, рдиिрдХ्рдХा рд╕рдмрдХा рджोрд╕्рдд рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдмрдХी рдорджрдж рднी рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рд╕ीрдЦрддा рднी рд╣ै। рдЬैрд╕े 'рдСрд▓ंрдкिрдХ рдоें рдоेрдбрд▓' рдХрд╣ाрдиी рдоें рдлुрджрдХू рдХो рдЬी рднрд░ рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рддे рджेрдЦ, рд╡рд╣ рднी рдмрд╣ुрдд рдоेрд╣рдирдд рдХрд░ рдСрд▓ंрдкिрдХ рдоें рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ рдЬीрддрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдордиु рдЬी рдХा рдиिрдХ्рдХा рдХрд╡ि рднी рд╣ै। рд╡рд╣ рдпों рд╣ी рд╣ँрд╕рддे-рдЧाрддे рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдХрд╡िрддा рдпा рдЧीрдд рдмрдиा рд▓ेрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдЙрд╕े рдЭूрдо-рдЭूрдордХрд░ рдЧाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдХрд╡िрддा рд╕े рдЙрд╕рдХे рджोрд╕्рдд рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХी рдЯीрдЪрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдФрд░ рдиिрдХ्рдХा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХो рднी рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХी рдмाрддें рд╕िрдЦाрддी рд╣ै। рдЬैрд╕े 'рд╡ाрд╣ рдЪुрдХंрджрд░ рдмрд▓्рд▓े рдмрд▓्рд▓े' рдоें рдЯीрдЪрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЪुрдХंрджрд░ рдХे рдлाрдпрджे рдмрддाрддी рд╣ै।

      'рдордо्рдоी-рдордо्рдоी рджрд╣ी-рдмреЬे рдмрдиाрдУ' рдоें рджрд╣ी-рдмреЬों рдХा рдЬो рд╡рд░्рдгрди рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдЪ्рдЫे-рдЕрдЪ्рдЫों рдХे рдоुँрд╣ рдоें рдкाрдиी рд▓ा рджे। 'рдЖрдУ рдиिрдХ्рдХा рддुрдо्рд╣ें рдШुрдоाрдПँ' рдоें рддो рдЪंрджा рдоाрдоा рдХी рдХрд╡िрддा рд╕ुрдирддे рд╣ी рдиिрдХ्рдХा рдЬी рдЪंрдж्рд░рд▓ोрдХ рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рд╡рд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╡्рдпंрдЬрдиों рдХा рд╕्рд╡ाрдж рд▓ेрдХрд░, рдЪाँрдж-рддाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдиाрдЪ-рдХूрджрдХрд░ рд╣ी рдзрд░рддी рдкрд░ рд▓ौрдЯрддे рд╣ैं। 'рджेрдЦो-рджेрдЦो рдиिрдХ्рдХा рдХी рдЕрдЬीрдм рд╕ी рдЯोрдкी' рдоें рдиिрдХ्рдХा рдкрд╣рд▓े рдордо्рдоी рд╕े рдлुँрджрдиे рд╡ाрд▓ी рдЯोрдкी рдмрдирд╡ाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЪिреЭाрдиे рдкрд░ рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рдлुँрджрдиे рдХрдЯрд╡ाрддा рд╣ै। рдкрд░ рдордо्рдоी рдХे рд╕рдордЭाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕े рд╕рдордЭ рдЖрддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдХुрдЫ рднी рдХрд╣े, рддो рдкрд░ेрд╢ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХुрдЫ рджिрдиों рдоें рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЪुрдк рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

      рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬिрддрдиा рдордиोрд░ंрдЬрди рдХрд░рддी рд╣ैं, рд╣ँрд╕ाрддी рд╣ैं, рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी-рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ीрдЦ рднी рджेрддी рд╣ैं। рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕ोрдЪ рдоें рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддी рдЪрд▓рддी рд╣ैं। рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдЬी рдХी рд▓ेрдЦрдиी рдХी рдпрд╣ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдХि рд╡े рдмिрдиा рдмोрдЭिрд▓ рдХिрдП, рд╣ँрд╕ी-рдЦेрд▓ рдХे рдмрддाрд╢े рдоें рджрд╡ा рднी рдкिрд▓ा рджेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкрддा рднी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рдХि рдХрдм рдЕрдЪ्рдЫाрдИ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдЕंрдЧ рдмрди рдЧрдИ।

      рдПрдХ рдмाрдд рдФрд░। рдиिрдХ्рдХा рдЬिрддрдиा рд╣ँрд╕ोреЬ рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░, рджрдпाрд▓ु рдФрд░ рд╕рдмрдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рднी рд╣ै। 'рдЬाрджूрдЯोрд▓ा рдЧाँрд╡ рдХी рджीрд╡ाрд▓ी' рдХрд╣ाрдиी рдоें рдкреЬोрд╕ी рдЧाँрд╡ рднीрдоाрдкुрд░ рдоें рдмाреЭ рдЖ рдЬाрдиे рд╕े рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рд╕рдмрдХुрдЫ рдЦो рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ैं। рдпрд╣ рдЬाрдирдХрд░ рдиिрдХ्рдХा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджोрд╕्рдд рдоिрд▓рдХрд░ рдЗрд╕ рдмाрд░ рдкрдЯाрдЦे рди рдЫुреЬाрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХрд░рдХे, рдкрдЯाрдЦे рдХे рдкैрд╕े рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧो рдХो рджेрдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡े рдЧाँрд╡ рдХे рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рд╕े рднी рдШूрдо-рдШूрдордХрд░ рдкैрд╕ा рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдЧाँрд╡ рдХे рдмреЬे рд▓ोрдЧ рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЗрдХрдЯ्рдаी рдХрд░рдХे, рднीрдоाрдкुрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं।

      'рдЖрдИं рдоाрдИं, рдЖрдИ рдоाрдИं' рдХрд╣ाрдиी рдоें рджो рдЪुрд╣िрдпाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджोрд╕्рддी рдХैрд╕े рдиिрднाрдИ рдЬाрддी рд╣ै, рдХैрд╕े рджोрд╕्рдд рддрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рдкрд╣ुँрдЪाрдИ рдЬाрддी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕ुंрджрд░ рдЪिрдд्рд░рдг рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। 'рдлूрд▓ों рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж' рдФрд░ 'рд╣ँрд╕ рдкреЬे рдЧेंрджे рдХे рдлूрд▓' рдлूрд▓ों рд╕े рдк्рдпाрд░ рдХрд░рдиे, рдлूрд▓ों рд╕े рдк्рдпाрд░ рдкाрдиे рдХी рддрдеा рдлूрд▓ों рдХे рдк्рд░рдХाрд░ों рдХो рдмрддाрддी рдлूрд▓ों рдЬैрд╕ी рд╣ी рдорд╣рдХрддी рд╕ुंрджрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ै। 'рднुрд▓्рд▓ू рд╢ाрд╣ рдХे рджрд░рдмाрд░ рдоें' рдХрд╣ाрдиी рдоें рд▓ुрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдХрдардкुрддрд▓िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдЬрдЧाрдиे рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै।

      'рдиिрдХ्рдХा рдЪैंрдкिрдпрди рдЬिंрджाрдмाрдж', 'рдХिрд╕्рд╕ा рдордо्рдоी рдХे рдмрдЯुрдП рдХा', ‘рдирди्рд╣ी рдЧौрд░ैрдпा рдХा рдЙрдкрд╣ाрд░', 'рдоीрдиू рджीрджी рдХी рдоिрдаाрдИ', 'рд╕ुंрджрд░ рд╕рдкрдиों рд╡ाрд▓ा рддрдХिрдпा' рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ैं, рдкрд░ рд╕рднी рдХी рдпрд╣ाँ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд╣рд░ рдХрд╣ाрдиी рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдЕрдиोрдЦी рдФрд░ рдЕрдиूрдаी рд╣ै। рд╣рд░ рдХрд╣ाрдиी рдкрд░, рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ाрдг-рддрдд्рд╡ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рддो рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдЖрд▓ेрдЦ рднी рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдХрднी рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рддो рдоैं рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣ूँрдЧी।

      рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдордиोрд░ंрдЬрдХ, рдЬ्рдЮाрдирд╡рд░्рдзрдХ, рд╣ँрд╕рддी, рдЦिрд▓рдЦिрд▓ाрддी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЙрдкрд╡рди рдХी рд╕ैрд░ рдХो рд╣рдо рдЖрдЬ рдпрд╣ीं рд╡िрд░ाрдо рджेрддे рд╣ैं। рдоैं рднрдЧрд╡рддी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु рдЬी рдХे рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рджीрд░्рдШाрдпु рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддी рд╣ूँ। рдордиु рдЬी рдРрд╕े рд╣ी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рд╕рдЬाрддे рд╡ рд╕ँрд╡ाрд░рддे рд░рд╣ें।
      ***

      рд╕ी-207, рдЖрд▓ोрдХ рд╕्рдХूрд▓ рд░ोрдб, рд╕ुрднाрд╖ рдирдЧрд░, рднीрд▓рд╡ाрдб़ा (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди), рдкिрди-311001
      рдЪрд▓рднाрд╖: 09829610939

      рдмाрд▓ рдиाрдЯрдХ: рдкрдк्рдкू рдмрди рдЧрдпा рджाрджा рдЬी!

      рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु

      рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु

      545 рд╕ेрдХ्рдЯрд░-29, рдлрд░ीрджाрдмाрдж (рд╣рд░िрдпाрдгा), рдкिрди-121008
      рдЪрд▓рднाрд╖: 981 060 2327,
      рдИрдоेрд▓: prakashmanu334@gmail.com


      рдкाрдд्рд░-рдкрд░िрдЪрдп
      рдкрдк्рдкू: рдПрдХ рдЫोрдЯा рдмрдЪ्рдЪा, рдЙрдо्рд░ рдЫрд╣-рд╕ाрдд рдмрд░рд╕।
      рдкрдк्рдкू рдХी рдордо्рдоी
      рдкрдк्рдкू рдХे рдкाрдкा
      рд╕ोрдиा рджीрджी
      рджाрджा рдЬी,

      рд╕ाрдоाрди – рджाрджा рдЬी рдХी рдЫрдб़ी, рдЪрд╢्рдоा рдФрд░ рдЕрдЦрдмाрд░।
      *

      рдкрд╣рд▓ा рджृрд╢्рдп
      (рд╕्рдеाрди – рдПрдХ рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдШрд░ рдХा рдЖँрдЧрди। рдкрдк्рдкू рд╡рд╣ाँ рдПрдХ рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрдаा рдкрдв़ рд░рд╣ा рд╣ै। рддрднी рдЙрд╕े рдХोрдиे рдоें рд░рдЦी рджाрджा рдЬी рдХी рдЫрдб़ी рджिрдЦाрдИ рджे рдЧрдИ। рдкрдк्рдкू рдХुрдЫ рджेрд░ рдЙрд╕े рдПрдХрдЯрдХ рджेрдЦрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдлिрд░ рдПрдХाрдПрдХ рдЪрд╣рдХ рдЙрдарддा рд╣ै...)

      рдкрдк्рдкू: (рдЦुрд╢ рд╣ोрдХрд░) рдЕрд░े рд╡ाрд╣, рдЕрдм рдЖрдПрдЧा рдордЬा। рджाрджा рдЬी рдЕрдХрд╕рд░ рдЗрд╕ рдЫрдб़ी рд╕े рд╣рдо рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдзрдордХाрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рдЬрд░ा рдЗрд╕ рдЫрдб़ी рд╕े рд╣рдо рднी рдХुрдЫ рдХрдоाрд▓ рдХрд░ें, рддो рдмрди рдЬाрдПрдЧी рдмाрдд!
      (рдЧाрд▓ рдкрд░ рд╣ाрде рд░рдЦрдХрд░ рдмुрджрдмुрджाрддा рд╣ै) рдордЧрд░...рдХ्рдпा рдХрдоाрд▓ рдХрд░ूँ? рдХрдоाрд▓ рдХрд░ूँ рдХि рдзрдоाрд▓...? рдордЧрд░ рдХुрдЫ рддो рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдоेрд░ा рджिрд▓ рдХрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рдХрд░ूँ। рдЕрдЪ्рдЫा, рджेрдЦрддा рд╣ूँ...! рдЬрдм рддрдХ рджाрджा рдЬी рдирд╣ाрдХрд░ рдЖрдПँ, рдоुрдЭे рдХोрдИ рдмрдв़िрдпा рд╕ा рдХрд░рддрдм рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
      (рдкрдк्рдкू рдПрдХाрдПрдХ рдЙрда рдЦрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рджौрдб़ा-рджौрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЭрдЯ рджाрджा рдЬी рдХी рдЫрдб़ी рдЙрдаा рд▓ाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдЙрд╕े рд╣ाрде рдоें рдкрдХрдб़рдХрд░ рдмрдб़े рд░ोрдм рд╕े рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓े рдХрдорд░े рдХी рдЖрд░ाрдордХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрда рдЬाрддा рд╣ै। рдкाрд╕ рдоें рд╣ी рдоेрдЬ рдкрд░ рд░рдЦा рджाрджा рдЬी рдХा рдЪрд╢्рдоा рднी рдЙрдаाрдХрд░ рдкрд╣рди рд▓ेрддा рд╣ै।) 
      рдкрдк्рдкू: (рд╣рд╡ा рдоें рд╣ाрде рд▓рд╣рд░ा рдХрд░) рдЕрд░े рд╡ाрд╣, рдоैं рддो рд╕рдЪрдоुрдЪ рджाрджा рдЬी рдмрди рдЧрдпा! рдПрдХрджрдо рджाрджाрдЬी рдмрди рдЧрдпा।...рдХ्рдпा рдмाрдд рд╣ै, рд╣ा-рд╣ा-рд╣ा!
      рдкрдк्рдкू: (рдеोрдб़ी рджेрд░ рдмाрдж рдЕрдкрдиे рдЖрдк рд╕े) рдкрд░ рднрдИ, рдЕрднी рдПрдХ рдХрдоी рд╣ै—рдЕрдЦрдмाрд░! рджाрджा рдЬी рдХो рддो рдЬрдм рднी рджेрдЦो, рдЪрд╢्рдоा рд▓рдЧाрдП рдЕрдЦрдмाрд░ рдкрдв़рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рднрд▓ा рдмрдЧैрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ рдХे рдоैं рджाрджा рдЬी рдХैрд╕े рд▓рдЧूँрдЧा?
      (рдкрдк्рдкू рдХुрдЫ рджेрд░ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдПрдХाрдПрдХ рд╣рд╡ा рдоें рдЪुрдЯрдХी рдмрдЬाрддे рд╣ुрдП рдЙрдарддा рд╣ै...)
      рдкрдк्рдкू: (рд╣ँрд╕рдХрд░) рдЪрд▓ो рдЗрд╕рдХा рднी рдХुрдЫ рдЗंрддрдЬाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं।
      (рдкрдк्рдкू рджौрдб़ा-рджौрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै, рдб्рд░ाрдЗंрдЧрд░ूрдо рд╕े рдЕрдЦрдмाрд░ рдЙрдаा рд▓ाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдЖрд░ाрдордХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмрдб़ी рд╢ाрди рд╕े рдмैрдардХрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ рдкрдв़рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।)

      рджूрд╕рд░ा рджृрд╢्рдп
      (рдеोрдб़ी рджेрд░ рдмाрдж рд╕ोрдиा рджीрджी рдХिрд╕ी рдХाрдо рд╕े рдЖрддी рд╣ै। рдкрдк्рдкू рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╣ैрд░ाрди рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै...)

      рд╕ोрдиा рджीрджी: (рдЕрдЪрд░рдЬ рдХे рдоाрд░े рдЖँрдЦें рдлैрд▓ाрдХрд░) рдЕрд░े рд╡ाрд╣, рдкрдк्рдкू, рд╡ाрд╣! рддेрд░े рднी рдХ्рдпा рдаाрдЯ рд╣ैं।
      рдкрдк्рдкू: (рджिрдЦाрд╡рдЯी рдЧुрд╕्рд╕े рд╕े) рдХ्рдпा рдкрдк्рдкू-рдкрдк्рдкू рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ो, рджाрджा рдЬी рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддी? рдкрддा рдирд╣ीं рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдЖрдЬрдХрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो? рдоैрдирд░्рд╕ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдоैрдирд░्рд╕ рддрдХ। рдпे рдмрдЪ्рдЪे рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे рдкрдв़-рд▓िрдЦрдХрд░?...рд░ाрдо-рд░ाрдо, рд╣े рд░ाрдо। рдоेрд░ा рддो рджिрд▓ рджुрдЦी рд╣ो рдЧрдпा рдЗрди рдмрдЪ्рдЪों рдХो рджेрдЦрдХрд░। рдпे рдмрдб़े рд╣ोрдХрд░ рдХ्рдпा рдХрд░ेंрдЧे? рдмрд╣ू, рдУ рдмрд╣ू, рдХुрдЫ рдЗрди рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ीрдЦ рднी рджेрддी рд╣ो рдпा рдмрд╕ рдпों рд╣ी...?
      (рд╕ोрдиा рджीрджी рдХा рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдмुрд░ा рд╣ाрд▓ рд╣ै। рд╡рд╣ рджौрдб़ी-рджौрдб़ी рдЬाрддी рд╣ै, рдордо्рдоी рдХो рдмुрд▓ा рд▓ाрддी рд╣ै। рдордо्рдоी рднी рд╣ैрд░ाрди...)
      рдордо्рдоी: (рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП) рдпрд╣ рдХ्рдпा рдкрдк्рдкू? рдХ्рдпा рдХिрд╕ी рдиाрдЯрдХ рдХी рддैрдпाрд░ी рд╣ै!
      рдкрдк्рдкू: (рдмिрд▓्рдХुрд▓ рджाрджा рдЬी рд╡ाрд▓े рд╕्рдЯाрдЗрд▓ рдоें, рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рдеोрдб़ा рднाрд░ी рдмрдиाрдХрд░) рдЕрд░े рдмрд╣ू, рддंрдЧ рди рдХिрдпा рдХрд░ो। рдоैंрдиे рдмोрд▓ рджिрдпा рди, рдЕрднी рдЦाрдиा рдирд╣ीं рдЦाрдиा, рдЕрдЦрдмाрд░ рдкрдв़ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рд╣ाँ, рдЪाрд╣ो рддो рдЬрд░ा рд╕ा рджूрдз рдФрд░ рд╕ाрдмूрджाрдиे рдХी рдЦिрдЪрдб़ी рджे рджो! рдЦिрдЪрдб़ी рдЕрднी рдЧрд░рдо-рдЧрд░рдо рдмрдиाрдИ рд╣ै рди? рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдирдордХ рддो рдирд╣ीं рдбाрд▓ рджिрдпा? рдХрдИ рдмाрд░ рддो рдмрд╣ू, рддुрдо рднी...! рдЦैрд░, рдЬाрдУ। рдоुрдЭे рдЕрдЦрдмाрд░ рдкрдв़рдиा рд╣ै।
      рдордо्рдоी: (рдЧुрд╕्рд╕े рдоें) рдУ рдкрдк्рдкू, рдЕрдм рдиाрдЯрдХ рдмंрдж рдХрд░। рдЕрднी рджाрджा рдЬी рдЖрдПंрдЧे, рддो рддेрд░ी рдЦूрдм рдЦрдмрд░ рд▓ेंрдЧे।
      рдкрдк्рдкू: (рдЙрд╕ी рдЕрджा рд╕े) рдмрд╣ू, рдмोрд▓ рджिрдпा рди, рдоेрд░ा рд╕िрд░ рди рдЦाрдУ। рд╡ैрд╕े рд╣ी рдоैं рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ूँ। рдЙрдл, рдЖрдЬрдХрд▓ рдХे рдпे рдмрдЪ्рдЪे...! рдФрд░ рдКрдкрд░ рд╕े рдпे рдмрд╣ुрдПँ! рдХिрд╕ी рдХो рдЪिंрддा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै।
      рдкрдк्рдкू рдХी рдордо्рдоी: рдЪрд▓, рддेрд░े рдкाрдкा рдХो рднेрдЬрддी рд╣ूँ। рдЖрдХрд░ рддुрдЭे рд╕ीрдзा рдХрд░ेंрдЧे।
      (рдЗрддрдиे рдоें рджाрджा рдЬी рднी рдирд╣ाрдХрд░ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡े рдкрдк्рдкू рдХा рд╕्рд╡ाँрдЧ рджेрдЦрдХрд░ рджंрдЧ рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।) 
      рджाрджा рдЬी: (рдордиुрд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП) рдоेрд░े рдк्рдпाрд░े рдкрдк्рдкू, рд▓ा рдоेрд░ी рдЫрдб़ी, рд▓ा рдоेрд░ा рдЪрд╢्рдоा। рдЬрд░ा рдоंрджिрд░ рд╣ो рдЖрдКँ!
      рдкрдк्рдкू: (рджोрдиों рд╣ाрде рд╣िрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдмрдб़ी рд╣ी рдиाрдЯрдХीрдп рдоुрдж्рд░ा) рдУрд╣, рдХрд░ рджिрдпा рди рдоूрдб рдЦрд░ाрдм! рднрдИ рдоुрди्рдиे, рдпрд╣ рдкाँрдЪ рд░ुрдкрдП рдХा рд╕िрдХ्рдХा рд▓े рдЬा, рдмाрдЬाрд░ рд╕े рдЯॉрдлिрдпाँ-рд╡ाрдлिрдпाँ рд▓े рд▓ेрдиा। рджेрдЦ рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдХिрддрдиी рдЬрд░ूрд░ी рдЦрдмрд░ рд╣ै! рдк्рд░ाрдЗрдо рдоिрдиिрд╕्рдЯрд░ рдиे рдмोрд▓ рджिрдпा рд╣ै, рд╣рдоें рджेрд╢ рдХा рдЪौрддрд░рдлा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ै। рдХिрддрдиी рдЬрд░ूрд░ी рдЦрдмрд░ рд╣ै рдФрд░ рдКрдкрд░ рд╕े...рдЬा рднрдИ рдоुрди्рдиे, рдЬा। рдмाрд╣рд░ рдЬाрдХрд░ рдЦेрд▓।
        (рдкрдк्рдкू рдлिрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓े рдкोрдЬ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै।)
      рджाрджा рдЬी: (рдЧुрд╕्рд╕े рдоें рдЖрдХрд░) рдард╣рд░, рдЕрднी рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ूँ рддेрд░ी рдЬрд░ूрд░ी рдЦрдмрд░! рд▓ा, рджे рдоेрд░ी рдЫрдб़ी рдФрд░ рдЪрд╢्рдоा! 
      рдкрдк्рдкू: (рд╣ाрде рдЭрдЯрдХрдХрд░) рдУрдл्рдлोрд╣, рдХोрдИ рдоेрд░ी рдмाрдд рд╕ुрдирддा рд╣ी рдирд╣ीं। рд╕рдм рдоुрдЭे рддंрдЧ рдХрд░рдиे рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдоैं рдХिрд╕-рдХिрд╕ рдХो рд╕рдордЭाрдКँ...рдХिрд╕-рдХिрд╕ рдХो?...
      (рдкрдк्рдкू рдЕрдЬीрдм рдвंрдЧ рд╕े рдаोрдб़ी рдкрдХрдб़рдХрд░ рдмैрдаा рд╣ै। рдЧुрд╕्рд╕े рд╡ाрд▓ा рдкोрдЬ। рдЗрддрдиे рдоें рдкाрдкा рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдйрдХे рдкीрдЫे-рдкीрдЫे рдордо्рдоी рднी рд╣ैं...।)
      рдкाрдкा: (рд░ोрдмрджाрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдоें) рдУ рдкрдк्рдкू, рдпрд╣ рдХ्рдпा рдиाрдЯрдХ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै? рддू рджाрджी рдХो рдХ्рдпों рддंрдЧ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै?
      (рдкाрдкा рдХी рдХрдб़рдХ рдЖрд╡ाрдЬ рд╕ुрдирддे рд╣ी рдкрдк्рдкू рдХे рд╣ोрд╢ рдлाрдЦ्рддा рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЭрдЯрдкрдЯ рдоेрдЬ рдкрд░ рдЪрд╢्рдоा рдФрд░ рдЫрдб़ी рд░рдЦрдХрд░ рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рджौрдб़ рд▓рдЧा рджेрддा рд╣ै।)

      рддीрд╕рд░ा рджृрд╢्рдп
      (рдХुрдЫ рджेрд░ рдмाрдж рдХा рджृрд╢्рдп। рджाрджा рдЬी рдЪрд╢्рдоा рдкрд╣рдиे рдЕрдЦрдмाрд░ рдкрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкाрд╕ рдоें рдЫрдб़ी рд░рдЦी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХा рдоूрдб рдмрдв़िрдпा рд╣ै। рдЗрддрдиे рдоें рдкрдк्рдкू рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕ँрднрд▓-рд╕ँрднрд▓рдХрд░ рдХрджрдо рд░рдЦрддा рдФрд░ рдЪौрдХрди्рдиे рд╣ोрдХрд░ рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдЦрдмрд░ рд▓ेрддा рд╡рд╣ाँ рдЖрддा рд╣ै।...)

      рдкрдк्рдкू: (рдзीрд░े рд╕े рдЪрд▓рдХрд░ рджाрджा рдЬी рдХी рдХुрд░्рд╕ी рдХे рдкाрд╕ рдЦрдб़ा рд╣ोрдХрд░) рд╕ॉрд░ी рджाрджा рдЬी, рдоैं рдиाрдЯрдХ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрдкрдиे рдмुрд░ा рддो рдирд╣ीं рдоाрдиा?
      рджाрджा рдЬी: (рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП) рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ो, рддू рдПрдХ्рдЯिंрдЧ рдоें рдЙрд╕्рддाрдж рд╣ै рдкрдк्рдкू! рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдХे рдоुрди्рдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕рдд्рддрд░ рд╕ाрд▓ рддрдХ рдХे рдмुрдб्рдвे рддрдХ рдХा рд░ोрд▓ рдЦूрдм рдмрдв़िрдпा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।
      рдкрдк्рдкू: (рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े) рд╕рдЪ्рдЪी рджाрджा рдЬी, рд╕рдЪ्рдЪी?
      рджाрджा рдЬी: (рдЙрдд्рдлुрд▓्рд▓ рдоुрдж्рд░ा рдоें) рд╣ाँ, рд╕рдЪ्рдЪी! 
      (рджाрджा рдкрдк्рдкू рдХी рдкीрда рдердкрдердкाрддे рд╣ुрдП рдЬोрд░ рд╕े рд╣ँрд╕ рдкрдб़рддे рд╣ैं। рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рджाрджा рдЬी рдХी рдоूँрдЫें рдЕрдЬрдм рдвंрдЧ рд╕े рдлрдб़рдлрдб़ाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं।)
      рдкрдк्рдкू: (рдЕрдкрдиे рдЖрдк рд╕े) рддो рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм, рджाрджा рдЬी рдЦुрд╢ рд╣ैं, рдмрд╣ुрдд рдЦुрд╢!
      рдкрдк्рдкू: (рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЦुрд╢ी рдХी рдЪрдордХ) рдЕрд░े рд╡ाрд╣, рдлिрд░ рддो рдоैं рдкाрд╕ рд╣ो рдЧрдпा!
      (рдХрд╣рдХрд░ рдкрдк्рдкू рдЙрдЫрд▓ рдкрдб़ा। рдлिрд░ рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдордо्рдоी рдХो рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХे рд▓िрдП рджौрдб़ рдкрдб़рддा рд╣ै।)
      (рдкрд░рджा рдЧिрд░рддा рд╣ै।)

      рдЫрд╣ рд░ंрдЧ рдХे рджोрд╣ों рдоें рд╕рдЬी рдкुрд╕्рддрдХ: рд▓िрдЦ, рд░ाрдЧ рд░ंрдЧ рдЕрдиुрд░ाрдЧ (рджोрд╣ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)

      рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’

      28, рд╕ाрд░ंрдЧ рд╡िрд╣ाрд░, рдордеुрд░ा-6; рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 063 1805; рдИрдоेрд▓: drdinesh57@gmail.com

      рд╕рдоीрдХ्рд╖्рдп рдкुрд╕्рддрдХ: рд▓िрдЦ ... рд░ाрдЧ рд░ंрдЧ рдЕрдиुрд░ाрдЧ (рджोрд╣ा рд╕рддрд╕рдИ)
      рд▓ेрдЦिрдХा: рдХрдорд▓ рдХрдкूрд░ 
      рдЖрдИрдПрд╕рдмीрдПрди: 978-93-6423-540-2
      рдкृрд╖्рда: 172, рдоूрд▓्рдп: ₹ 480
      рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖: 2025
      рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдЕрдпрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी -110059

      рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдпрдеा рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी, рд▓рдШुрдХрдеा рдПрд╡ं рдХрд╡िрддा, рджोрд╣ा рдЖрджि рдоें рд╕ाрдзिрдХाрд░ рд▓ेрдЦрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ीं рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд, рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ीрдорддी рдХрдорд▓ рдХрдкूрд░ рдХी рдирдИ рдкुрд╕्рддрдХ -"рд▓िрдЦ-рд░ाрдЧ-рд░ंрдЧ рдЕрдиुрд░ाрдЧ" рдоें рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рджोрд╣ों рдХो 6 рдЦрдг्рдбों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

      рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╡ंрджрдиा рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХрд░рдХे рдк्рд░рдердо рдЦрдг्рдб рдоें "рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд░ाрдЧ" рдоें 17 рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рджोрд╣ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХ -"рд▓िрдЦ рдХрд╡ि" рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд╡ि рд╕े рдХिрдпा рд╣ै -
      "рдордзुрд░ рд╢рд░рдж рдХी рдЪांрджрдиी, рд▓िрдЦ рдмрд╕ंрдд рдХी рдзूрдк।
      рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд╡ि рд╕ींрдЪ рджे, рдХुрджрд░рдд рдХा рд╣рд░ рд░ूрдк।" (рдкृрд╖्рда -22)

      рдЦрдг्рдб рдПрдХ рдХे рд╣ी рдЕрди्рдп рд╢ीрд░्рд╖рдХ-рднोрд░ рд╕े рдиिрд╢ा рддрдХ, рднोрд░ рд▓рд▓िрдд рд▓рд▓ाрдо, рд╣ुрдИ рд╕ुрдмрд╣ рдЕрднिрд░ाрдо, рджोрдкрд╣рд░ рдХी рдШाрдо, рд╕ुрд░рдордИ рд╢ाрдо рдЖрджि 17 рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ैं।

      рдЦрдг्рдб рджो, рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ै -"рд╕्рд╡рд░्рдЧ рддुрд▓्рдп рдХрд╢्рдоीрд░"
      рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд 7 рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХрдХों -рдЬрдоीрди рдХी рдЬрди्рдирдд, рд░ंрдЧ рднрд░ा рдХрд╢्рдоीрд░, рдЧुрд░ेрдЬ рдШाрдЯी, рд╣рдм्рдмा рдЦाрддूрди рдХे рдиाрдо, рдЕрд╢ांрддि рд╕े рд╢ाрди्рддि рдХी рдУрд░ рдЖрджि рдоें рджोрд╣ों рдХो рдкिрд░ोрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
      рдЦрдг्рдб 3 рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ै -"рд░ंрдЧ рд░िрд╢्рддों рдХे"।

      рдЗрд╕ рдЦрдг्рдб рдоें 11 рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХ- рдоाँ рдХा рдЧाँрд╡, рдмाрдмा рдиीрдо рдХी рдЫांрд╡, рдоाँ-рдмाрдмा рдХी рдмेрдЯिрдпाँ, рдкुрдд्рд░ी рд╕ी рдкुрдд्рд░ рд╡рдзु, рдЖрджि рдЖрджि рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЦрдг्рдб рдХे рд╕рднी рд╢ीрд░्рд╖рдХ, рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рджोрд╣ों рдХे рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं।
      рдкाрдХрдб़ рдкीрдкрд▓ рдиीрдо рдХी, рдаंрдбी рдоीрдаी рдЫांрд╡।
      рдЪрдо्рдмрд▓ рдХे рддрдЯ рдкрд░ рдмрд╕ा, рдоां рдХा рд╕ुрди्рджрд░ рдЧांрд╡।। (рдкृрд╖्рда -93)

      рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’
      рдЦрдг्рдб 4 рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рджोрд╣े 5 рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХों - рд░ाрдзिрдХा - рд╢्рдпाрдо , рджीрдк рд╡рд░्рддिрдХा, рд╢рдоा - рд╢рд▓рдн, рдк्рд░ेрдо рдбрдЧрд░ рдкрд░, рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЕрдкрдиे рдЕрди्рджрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рд░рд╕ рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЦрдг्рдб рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ै --рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдХे рд░ंрдЧ। рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╖рдо рд╕े рд╡िрд╖рдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рд╕ाрде рди рдЫोрдб़рдиे рдХा рдмрдб़ा рд╣ी рдоाрд░्рдоिрдХ рдиिрд╡ेрджрди рдЗрд╕ рджोрд╣े рдоें рд╡िрджुрд╖ी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдХिрдпा рд╣ै -
      рд╕рдХрд░ी рд╣ों рдкрдЧрдбंрдбिрдпाँ, рдЪрд▓рдиा рд╣ो рджुрд╢्рд╡ाрд░।
      рд╕ाрдеी рд╣ाрде рди рдЫोрдб़рдиा, рдЬो рдеाрдоा рдЗрдХ рдмाрд░।। (рдкृрд╖्рда -143)

      рдкांрдЪрд╡ें рдЦрдг्рдб - рдоेрд░ा рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рднाрд░рдд рдоें рд╡िрджुрд╖ी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे 50 рджोрд╣ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХा рдирдЦрд╢िрдЦ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै-
      рдзрд░्рдо рдХрд░्рдо рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдХा, рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╣ै рдзाрдо।
      рд╡िрд╢्рд╡ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╣ै рд▓िрдЦा, рд╕्рд╡рд░्рдг рдХрд▓рдо рд╕े рдиाрдо।। (рдкृрд╖्рда -158)

      рджोрд╣ा рд╕рддрд╕рдИ рдХे рдЫрдаे рдЦрдг्рдб рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ -"рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдк рдЕрд░ु рд░ंрдЧ" рд╣ै рдФрд░ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ी рдЗрд╕ рдЦрдг्рдб рдоें 5 рдЙрдк рд╢ीрд░्рд╖рдХों -рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдмोрдзрдХ рд╕ंрджेрд╢, рд╡ाрд╕ंрддी рджोрд╣े, рдлाрдЧुрди рджोрд╣े, рд░ंрдЧ рдЙрдоंрдЧ рддрд░ंрдЧ рддрдеा рд╕ुрднांрдд рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рджोрд╣ों рдХो рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣ोрд▓ी рдХा рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдлाрдЧुрди рдоें рдЖрддा рд╣ै। рдЬो рдЙрдоंрдЧ рдХा рдд्рдпौрд╣ाрд░ рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЬिрд╕рдХे рд╕ाрдЬрди рдкाрд╕ рди рд╣ों, рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рддो рд╡рд╣ рдЙрдоंрдЧ рдХा рдд्рдпौрд╣ाрд░ рднी рдЙрджाрд╕ी рд╕े рднрд░ рджेрддा рд╣ै। рдХрдорд▓ рдХрдкूрд░ рдЬी рдиे рдЗрд╕ी рдмाрдд рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै -
      рд░ंрдЧों рдХी рднрд░ рдЧाрдЧрд░ी, рд▓ाрдпा рдлाрдЧुрди рдоाрд╕।
      рд╕ाрдЬрди рдЬी рдкрд░рджेрд╢ рд╣ैं, рд╕рдЬрдиी рд╣ुрдИ рдЙрджाрд╕।। (рдкृрд╖्рда -169)

      рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЦрдг्рдб рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдкृрд╖्рда рдкрд░ рдЙрд╕ рдЦрдг्рдб рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рдиाрдо рдФрд░ рдПрдХ рдЪुрдиिंрджा рджोрд╣े рдХो рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рдордиोрд╣ाрд░ी рдЪिрдд्рд░ рдЖрдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

      рджोрд╣ा рд╕рддрд╕рдИ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рджोрд╣ों рдиे рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдХрдорд▓ рдХрдкूрд░ рдЬी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЧрдж्рдп рдоें рд╣ी рдирд╣ीं рдкрдж्рдп рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рдорд╣ाрд░рдд рд╣ाрд╕िрд▓ рд╣ै।  рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдоुрдж्рд░рдг рд╕ाрдл рд╕ुрдерд░ा рдПрд╡ं рдд्рд░ुрдЯि рд╣ीрди рд╣ै। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╢्рд░ीрдорддी рдХрдорд▓ рдХрдкूрд░ рдЬी рдХे рдпрд╢ рд╡рд░्рдзрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрдЧी, рдРрд╕ी рдЖрд╢ा рд╣ै।

      рдкाँрдЪ рдХрд╡िрддाрдПँ: рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु

      рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु

      545 рд╕ेрдХ्рдЯрд░-29, рдлрд░ीрджाрдмाрдж (рд╣рд░िрдпाрдгा), рдкिрди-121008,
      рдЪрд▓рднाрд╖: 09810602327,
      рдИрдоेрд▓: prakashmanu334@gmail.com
      (1) рддुрдордиे рдкрдв़ीं рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдПँ

      рддुрдордиे рдкрдв़ीं рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рдлोрди рдкрд░ рдХрд╣ा 
      рдЕрднी рдХрд▓ рд╣ी рдоेрд░ी рдЖрд╡ाрдЬ рд▓ौрдЯी рд╣ै рдордиु рдЬी 
      рдкीрдЫे рдЪрд▓ी рдЧрдИ рдеी рдХोрдИ рдЫрд╣ рдорд╣ीрдиे рд╕े
      рдоैं рд╕िрд░्рдл рд▓िрдЦрддी рдФрд░ рдкрдв़рддी рдеी рдЪीрдЬें
      рд╕िрд░्рдл рдкрдв़рддी рдФрд░ рд▓िрдЦрддी рд╣ी рдеी рдЬрд╣ाँ рд╕े рднी рдоिрд▓ें

      рдФрд░ рдЕрднी рдХрд▓ рд╣ी рд▓ौрдЯी рд╣ै рдЖрд╡ाрдЬ
      рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоैं рдЖрдкрдХो рд╣ी рдлोрди рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ूँ 
      рдХि рдоैंрдиे рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдкрдв़ी рд╣ैं рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдПँ 
      рдоैंрдиे рдкрдв़ी рд╣ै рдкूрд░ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдХिрддाрдм
      рдмрд╕, рдЗрддрдиा рдкूрдЫрдиा рд╣ै
      рдЖрдк рдХैрд╕े рд▓िрдЦ рд▓ेрддे рд╣ैं рдРрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЬिрди्рд╣ें рдЬो рдкрдв़े 
      рд╡ो рдЙрд╕рдХी рд╣ो рдЬाрдПँ 

      рдмрддाрдЗрдП рди, рдХैрд╕े рд▓िрдЦ рд▓ेрддे рд╣ैं рдЖрдк рдХрд╡िрддाрдПँ
      рдЗрддрдиी рдЕрдЪ्рдЫी-рдЕрдЪ्рдЫी, 
      рдФрд░ рдоैं рд╕ोрдЪрддा рд░рд╣ा рдХैрд╕े рд▓िрдЦ рд▓ेрддा рд╣ूँ рдХрд╡िрддाрдПँ 
      рдпрд╣ рддो рдоैं рдЦुрдж рднी рдирд╣ीं рдЬाрдирддा рддो рдЙрд╕рдХो рдмрддाрдКँ рдХ्рдпा 
      рдЬो рдЗрддрдиी рдЖрдХुрд▓рддा рд╕े рдкूрдЫ рдЪुрдХी рд╣ै рдмрд╣ुрдд рдмाрд░
      рдХि рдХैрд╕े рд▓िрдЦ рд▓ेрддा рд╣ूँ рдХрд╡िрддाрдПँ

      рдмрд╕, рдпे рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं рдЬैрд╕े рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं рдмाрджрд▓ рдоैंрдиे рдХрд╣ा
      рдпे рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╣рд╡ा рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ी рдЖрддी рд╣ै рд╕ुрдЧंрдз
      рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं рдпे рдЬैрд╕े рдЪाँрдж рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ी рдЖрддी рд╣ै рдЪाँрджрдиी
      рдФрд░ рд░ाрдд рд╣ोрддे рд╣ी рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙрдЧ рдЖрддे рд╣ैं рдирдЦрдд...
      рдХрд╣рддे-рдХрд╣рддे рдерд░рдерд░ाрдИ рдоेрд░ी рдЖрд╡ाрдЬ 

      рдмрд╕, рдордиु рдЬी рдоैं рд╕рдордЭ рдЧрдИ рдХрд╣ाँ рд╕े рдЖрддी рд╣ैं рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдПँ
      рдХрд╣ाँ рд╕े рдЖрддा рд╣ै рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд░рд╕ рдХрд╣рдХрд░ рдЙрд╕рдиे рдлोрди рд░рдЦ рджिрдпा

      рдФрд░ рдоैं рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХ्рдпा рдЙрд╕рдиे рдкूрдЫा рдеा рдХ्рдпा рдоैंрдиे рдХрд╣ा
      рдХ्рдпा рдоैं рд╕рдЪ рд╣ी рдмрддा рдкाрдпा рдХैрд╕े рд▓िрдЦ рд▓ेрддा рд╣ूँ рдХрд╡िрддाрдПँ
      рдпा рдХि рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ी рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдоुрдЭे
      рдоैं рдирд╣ीं рд▓िрдЦрддा рдХुрдЫ рднी
      **


      (2) рдкुрд░рд╕्рдХाрд░

      рддुрдордиे рдкрдв़ीं рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рдХрд╣ा
      рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рджिрд▓ рдХो рдЫू рдЬाрддी рд╣ैं рдордиु рдЬी
      рдкрдв़рддी рд╣ूँ рддो рд▓рдЧрддा рд╣ै
      рдЬैрд╕े рд╡े рдоुрдЭрд╕े рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं...

      рдоैंрдиे рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд╣ा
      рдХुрдЫ рдХрд╣ा рд╣ी рдирд╣ीं рдЧрдпा
      рдмрд╕, рдКрдкрд░ рдЖрд╕рдоाрди рдХी рдУрд░ рджेрдЦрдХрд░ рдЬोрдб़े рд╣ाрде
      рдХрд╣ा, рдоुрдЭे рдоिрд▓ рдЧрдпा рджुрдиिрдпा рдХा рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़ा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
      рдЕрдм рдХोрдИ рдЗрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рдк्рд░рднु

      рдкрддा рдирд╣ीं рддुрдордиे рдХिрддрдиा рд╕рдордЭा 
      рдХिрддрдиा рдирд╣ीं
      рдкрддा рдирд╣ीं рдоैंрдиे рдХिрддрдиी рдХрд╣ी рдЕрдкрдиी рдмाрдд
      рдХि рдлिрд░ рди рддुрдорд╕े рдХुрдЫ рдХрд╣ा рдЧрдпा
      рди рдоुрдЭрд╕े
      **


      (3) рд╕рдкрдиों рдоें рджुрдиिрдпा

      рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рдкрдиे рд╣ैं рдпा рд╕рдкрдиों рдоें рджुрдиिрдпा 
      рдоैं рдЖрдЬ рддрдХ рддрдп рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпा 
      рдпों рднी рд╕рдкрдиे рдЬैрд╕े рднी рд╣ों, рд╕рдЪ्рдЪे рдХि рдЭूрдаे 
      рдЙрдирдХे рдмिрдиा рдХाрдо рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рджुрдиिрдпा рдХा 

      рдпाрдж рд╣ै рдХि рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рд╕ुрдирддा рдЖрдпा рд╣ूँ рд╕рдкрдиे рджेрдЦो 
      рдЕрдЧрд░ рдЬिंрджрдЧी рдоें рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЪंрджрд░, рджेрдЦो рд╕рдкрдиे рдКँрдЪे 
      рдордЧрд░ рд╕ाрде рд╣ी рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЙрд╕рдХी рдХाрдЯ рднी рд╣ोрддी рдЪрд▓рддी рдеी рд▓рдЧाрддाрд░ 
      рдХि рдЬ्рдпाрджा рдКँрдЪे рд╕рдкрдиे рдордд рджेрдЦो рд╡рд░рдиा рдкрдЫрддाрдУрдЧे 

      рдоैंрдиे рдХिрддрдиे рд╕рдкрдиे рджेрдЦे рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдирдоें рд╕े рдХिрддрдиे рдкूрд░े рд╣ुрдП рдпा рдирд╣ीं 
      рдоैं рдкрдЫрддाрдпा рдпा рдЦुрд╢ рд╣ूँ рд╕рдкрдиों рдХी рд╕ोрд╣рдмрдд рдоें 
      рдЗрд╕ рд╕рдмрдХी рдЪрд░्рдЪा рддो рджीрдЧрд░ рдордЧрд░ рдЗрд╕ рд╕рдордп рддो рдорди рд╣ै рдХि рдЙрди рд╕рдкрдиों рдХी рдмाрдд рдХрд░ूँ рдЬिрди рдкрд░ рдЖрдкрдХा рдХोрдИ рдмрд╕ рдирд╣ीं 
      рдЖрдк рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣ें рдпा рдирд╣ीं рдордЧрд░ рд╕рдкрдиे рдЖрдПंрдЧे рддो рдЖрдк рджेрдЦेंрдЧे рд╣ी
      рджुрдиिрдпा рдоें рдХोрдИ рдордЬрдмूрдд рд╕े рдордЬрдмूрдд рд╣рдердХрдб़ी рдХोрдИ рддाрд▓ा рдирд╣ीं рдмрдиा
      рдЬो рд░ोрдХ рд╕рдХे рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी рд╕рдкрдиों рдХी 

      рдЕрд▓рдмрдд्рддा рдЬो рджेрдЦे рдЧрдП рд╕рдкрдиे рдЗрдирдоें рдПрдХ рдХी рдпाрдж рд╣ै рдХि рдоैं рд╕ुрдмрд╣-рд╕ुрдмрд╣ 
      рдорджрд░ рдбेрдпрд░ी рд╕े рджूрдз рд▓ेрдиे рдиिрдХрд▓ा 
      рддो рд╣ाрде рдоें рдеा рдбोрд▓ू рд╕्рдЯीрд▓ рдХा
      рдкрддा рдирд╣ीं рдХрдм рд╡рд╣ рд╣ाрде рд╕े рдЫूрдЯा рдФрд░ рд▓ुрдв़рдХा рддो рд▓ुрдв़рдХрддा рд╣ी рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдм्рд░рд╣्рдоा рдХे рдХрдоंрдбрд▓ рдХी рддрд░рд╣
      рд░ाрд╕्рддे рдХे рдЧिрд░ि рдкрд░्рд╡рдд рдХंрджрд░ाрдУं рд╕े рд╣ोрддा рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рджौрдб़ा рдоेрд░े рдЖрдЧे
      рдЕрдм рдЖрдЧे-рдЖрдЧे рдбोрд▓ू рдкीрдЫे рдоैं...рдпрд╣ рдПрдХ рдордЬेрджाрд░ рджौрдб़ рдеी рдЪूрд╣ा-рдмिрд▓्рд▓ी рдЬैрд╕ी
      рдЬिрд╕рдоें рд╣ाрд░рдиा рд╣ी рдеा рдоुрдЭे
      рд▓ौрдЯा рдоैं рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдП рд╡ाрдкрд╕ рдмिрдиा рджूрдз рд▓िрдП
      рдЧो рдХि рдбोрд▓ू рдШрд░ рдоें рд╣ी рдкрдб़ा рдеा рд╕рд╣ी-рд╕рд▓ाрдордд

      рдпाрдж рдЙрд╕ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╕рд░्рдХрд╕ рдХी рднी рд╣ै рдЬो рджेрдЦा рдеा рд╕рдкрдиे рдоें
      рдЙрд╕рдоें рд╢ेрд░ рд╣िрд░рди рдЪीрддा рд╣ाрдеी рднाрд▓ू рд╕рдм рдПрдХ рд╕ाрде рдеे рдордЬे рдоें рдШूрдорддे, рдЯрд╣рд▓рддे рд╣ुрдП
      рд╕рдмрд╕े рд░ोрдмрджाрд░ рд▓рдЧा рдеा рдоुрдЭे рд╢ेрд░ рдмрдмрд░
      рдмाрдж рдоें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХिрд╕ी рдмंрджे рдиे рд╣ी рдУрдв़ी рд╣ुрдИ рдеी рдЦाрд▓ рд╢ेрд░ рдХी
      рдРрд╕े рд╣ी рдеे рд╣िрд░рди рдЪीрддा рд╣ाрдеी рднाрд▓ू рдЬाрдирд╡рд░ рдХिрд╕्рдо-рдХिрд╕्рдо рдХे
      рдмाрдж рдоें рдоैं рднी рдмрдиा рд╢ेрд░ рдФрд░ рдЪрд▓ा рд╢ेрд░ рдмрдмрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдкूँрдЫ рдЙрдаाрдП рдЦूрдм рдордЬे рдоें
      рдЧो рдХि рдХрднी-рдХрднी рдЪрдк्рдкрд▓ों рд╡ाрд▓े рдоेрд░े рдкैрд░ рдЕрд▓рдЧ рдирдЬрд░ рдЖ рдЬाрддे рдеे рджрд░्рд╢рдХों рдХो 
      рдФрд░ рдЦूрдм рддाрд▓िрдпाँ рдкिрдЯрддी рдеीं

      рдПрдХ рд╕рдкрдиा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдХा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдиाрдЯрдХ рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рдиे рдЬुрдЯी рдеी рд╕рднा
      рд╡ोрдЯ рдИрд╡ीрдПрдо рд╕े рдбाрд▓े рдЧрдП рдФрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд╣ुрдЖ рд░ाрдорджрд░рд╢ рдЬी рдХे рднाрд░рдд рдоाрддा рдиाрдЯрдХ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें 
      рдлिрд░ рдХैрд╕े рд╡рд╣ рдиाрдЯрдХ рд╣ुрдЖ рдоंрдЪिрдд, рдкूрд░ा рджृрд╢्рдп рд╢ुрд░ू рд╕े рдЖрдЦिрд░ рддрдХ 
      рдШрдЯрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдХिрд╕ी рдХौрддुрдХрдкूрд░्рдг рдлिрд▓्рдо рдХी рддрд░рд╣
      рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд╕ुрдиाрдпा рд╕рдкрдиा рдоैंрдиे рд░ाрдорджрд░рд╢ рдЬी рдХो рддो рд╡े рдЦूрдм рд╣ँрд╕े 
      рдХрд╣ा, рдордиु рдЬी, рдоैंрдиे рддो рдЖрдЬ рддрдХ рдХोрдИ рдиाрдЯрдХ рд▓िрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं

      рд╕рдкрдиा рдПрдХ рдиंрджрди рдХे рдкुрд░ाрдиे рд╕ाрдеिрдпों рдХा рднी рдеा 
      рдХि рд╣рдо рдХрд╣ीं рдШूрдордиे рдЧрдП рд╣ैं рд╢ाрдпрдж рдЧोрд╡ा 
      рд╕рдоंрджрд░ рдХिрдиाрд░े рдоेрдЬों рдкрд░ рдмैрдаे рд╣ैं рд╕ैрд▓ाрдиी рдоूрдб рдоें
      рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрд╕рдкाрд╕ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдирдЬाрд░ा
      рдмрдЧрд▓ рдоें рдмрдб़े-рдмрдб़े рдкрддीрд▓ों рдоें рддैрдпाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рдЦाрдиा 
      рд╕ाрдоाрди рд╣рдо рд╕ाрде рд▓े рд╣ी рдЧрдП рдеे 
      рдЦाрдиे рдмैрдаे рддो рдШूрдорддे-рдШाрдорддे рдХрд╣ीं рд╕े рдЪрд▓े рдЖрдП рдоोрджी 
      рд╣рдорд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рд╕ैрд▓ाрдиी рдЕंрджाрдЬ рдоें
      рдЖँрдЦों рдкрд░ рдХाрд▓ा рдЪрд╢्рдоा рд╕िрд░ рдкрд░ рд╕рдлेрдж рдлेрд▓्рдЯ рдХैрдк рджूрд░ рд╕े 
      рдз्рдпाрди рдЦींрдЪрддी

      рдХैрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै рдЖрдк рд▓ोрдЧों рдХो рдкूрдЫा рдЙрди्рд╣ोंрдиे, 
      рдЖрдк рдХрд╣ें рддो рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рд╣ी рд▓ंрдЪ рдХрд░ूँ рдЖрдЬ
      рдФрд░ рдлिрд░ рдЪрдЦा рдеा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмाрд░ी-рдмाрд░ी рд╕े рд╣рд░ рдПрдХ рдЪीрдЬ рдХो рдлिрд░ рдЙрдардХрд░ рдЪрд▓ рджिрдП рдк्рд░рд╕рди्рди рдорди рдЕрд▓рд╡िрджा рдХрд╣рдХрд░
      рд╕िрд░ рдкрд░ рд▓рдЧाрдИ рд╕рдлेрдж рдлेрд▓्рдЯ рдХैрдк рдХो рдаीрдХ рдХрд░рддे рд╣ुрдП

      рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рднूрддрдкूрд░्рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдмुрд╢ рднी рдЖрдП рдеे рдПрдХ рдмाрд░ рдоुрдЭрд╕े рдоिрд▓рдиे рд╕рдкрдиे рдоें 
      рдоैं рд╕ुрдмрд╣-рд╕ुрдмрд╣ рдоुँрд╣ рдЕँрдзेрд░े рдЙрди्рд╣ें рдмрдЧрд▓ рдХे рдмाрдЬाрд░ рдоें рдПрдХ рдаेрд▓े рдкрд░ рдЪाрдп рдкिрд▓ाрдиे рд▓े рдЧрдпा 
      рдЬрд╣ाँ рдЪाрдп рдмрдиाрдиे рдХी рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी рддैрдпाрд░ी 
      рдмрдиी рдЪाрдп рддो рдмैрдаे рдмुрд╢ рдоैं рднी рдмेंрдЪ рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХोрдиों рдкрд░
      рд╣ाрде рдоें рдЧिрд▓ाрд╕ рд▓िрдП рдЪाрдп рд╕ुрдб़рдХрддे рд╣ुрдП
      рдФрд░ рдЙрд╕ рд▓рдб़рдЦрдб़ाрддी рдмेंрдЪ рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ाрдзрдиे рдоें рдЗрддрдиा рд╣ुрдЖ рдЬрддрди 
      рдХि рд╣ँрд╕ी рдЫूрдЯ рдиिрдХрд▓ी рдмुрд╢ рдХी рдФрд░ рдоेрд░ी рднी...

      рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп, рдПрдХ рдмाрд░ рддो рдХेрдЬрд░ीрд╡ाрд▓ рд╕े рднी рд╣ुрдИ рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╕рдкрдиे рдоें 
      рдоैं рдмрддाрддा рд░рд╣ा рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдХीं рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧрд▓рддिрдпाँ рди рдХрд░рддे рддो рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрддा 
      рдФрд░ рд╡े рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдП рд╕ुрдирддे рд░рд╣े рдоेрд░ी рдмाрдд...
      рдкूрд░ी рд░ाрдд рдпрд╣ी рдЪрд▓ा рдк्рд░рд╣рд╕рди
      рдЬिрд╕рдоें рдоैं рдПрдХ рдмूрдв़े рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ोрд▓ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдбाँрдЯ рд░рд╣ा рдеा рд▓рдЧाрддाрд░

      рдпों рддो рд╕рдкрдиे рд╣ैं рд╕рдкрдиों рдХा рдХ्рдпा, рдЖрдк рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं 
      рдкрд░ рд╕рдкрдиे рд╣ैं рддो рдЬिंрджрдЧी рд╣ै рдмिрдиा рд╕рдкрдиों рдХे рднрд▓ा рдХैрд╕ी рдЬिंрджрдЧी 
      рдлिрд░ рд╕рдкрдиों рдХी рд╕рдмрд╕े рдЦाрд╕ рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рдЙрди рдкрд░ рдмंрджिрд╢ рд▓рдЧा рдирд╣ीं рдкाрдпा рдХोрдИ рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़ा рддाрдиाрд╢ाрд╣ 
      рдХि рдХैрд╕े рдЖрдПँ рд╕рдкрдиे, рдХैрд╕े рдирд╣ीं 

      рдпрд╣ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдоुрдордХिрди рд╣ै рдХि рдХोрдИ рддाрдиाрд╢ाрд╣ рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдЧिрдб़рдЧिрдб़ा рд░рд╣ा рд╣ो рд░рд╣рдо рдХी рднीрдЦ рдоाँрдЧрддे рд╕рдкрдиे рдоें 
      рдФрд░ рдХोрдИ рдХрдордЬोрд░ рд╕ा рддिрдирдХे рд╕рд░ीрдЦा рдЖрджрдоी рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╢ेрд░ рдкрд░ 
      рдЙрд╕рдХे рдХाрди рдорд░ोрдб़ рд░рд╣ा рд╣ो рд╕рдкрдиे рдоें рдкूрд░ी рд╣ेрдХрдб़ी рд╕े

      рд╕рдкрдиों рдХी рдЕрдкрдиी рджुрдиिрдпा рд╣ै рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी 
      рд╡े рдЖрдкрдХा рдиिрд░्рджेрд╢ рдирд╣ीं рдоाрдирддे 
      рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдкрдиे рдЕрдЬेрдп рд╣ैं рдЖрдЬ рддрдХ рдФрд░ рдЙрдирдХा рд░рд╣рд╕्рдп рдмрд░рд╕ोंрдмрд░рд╕ рд╕े рд╣ै рдмрд░рдХрд░ाрд░
      рдЬिрд╕े рдЬाрдирдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ें рддो рдмрд╣ुрдд рд╣ुрдИं рдкрд░ рдЙрд╕ рдирджी рдХे рдкाрд░ рдХोрдИ рдЖрдЬ рддрдХ рдирд╣ीं рдЧрдпा
      **


      (4) рдоैंрдиे рдиींрдж рдоें рдкрдв़ी рдЖрдкрдХी рдХिрддाрдм

      рдоैंрдиे рдиींрдж рдоें рдкрдв़ी рдЖрдкрдХी рдХिрддाрдм рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдЬी
      рдкूрд░ी рд░ाрдд рдкрдв़рддा рд░рд╣ा 
      рдЙрд╕рдоें рдЙрдЧ рдЖрдП рддाрд░ों рдХे рдЕрдХ्рд╖рд░, рд╣рд╡ा рдХा рд╕ंрдЧीрдд
      рдЙрд╕рдоें рдЙрддрд░ рдЖрдпा рдЖрдзे рдЪाँрдж рдХा рджूрдзिрдпा рдЙрдЬाрд▓ा
      рдЙрд╕рдоें рдЧрдордХ рдЙрдаी рдзрд░рддी
      рдЙрд╕рдоें рдЙрддрд░ рдЖрдпा рдЖрд╕рдоाрди

      рдоैं рдкрдв़рддा рд░рд╣ा рдкрдв़рддा рд░рд╣ा рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдПँ
      рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЬрд░िрдП рдХрд░рддा рд░рд╣ा рдзрд░рддी рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХी 
      рдЕрдирдЧिрдирдд рдпाрдд्рд░ाрдПँ

      рдоैंрдиे рдкрдв़ीं рдЖрдкрдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдЬी рдФрд░ рдЙрдирдоें рджेрдЦे
      рдХिрд╕ाрди рдордЬрджूрд░ рдФрд░ рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рдЪेрд╣рд░े рджेрдЦे рдЙрдирдоें 
      рдЧँрд╡рдИ рдоाрдирд╕ рджेрдЦे рдЖрдкрдХे рдЕрдкрдиे рдЬрди рд╕ीрдзे-рд╕рд░рд▓, 
      рд╕ाрджрдЧी рдХी рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рд╡ाрд▓े
      рдЙрдирдХे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдХा рдмрд╣рддा рд╣ुрдЖ рд╕ंрдЧीрдд 

      рдоैंрдиे рджेрдЦी рдЙрдирдоें рдЙрд░्рд╡рд░ा рдзрд░рддी рдХी рд╕ुрд╡ाрд╕ 
      рджेрдЦी рдЙрдЧрд▓ी рд╣ुрдИ рдлрд╕рд▓ों рдХी рдЧंрдз рдорд╣-рдорд╣
      рдкेрдб़ों рдХे рдкрдд्рддों рдХी рдорд░-рдорд░,
      рдоैंрдиे рдкрдв़ी рдЖрдкрдХी рдХिрддाрдм рдФрд░ рдШूрдорддा рд░рд╣ा рдЬाрдиे рдХрд╣ाँ-рдХрд╣ाँ
      рдзрд░рддी рдХे рдХिрди-рдХिрди рдЕрдХ्рд╖ांрд╢ рдФрд░ рджेрд╢ांрддрд░ों рдоें

      рдоैंрдиे рдиींрдж рдоें рдкрдв़ी рдЖрдкрдХी рдХिрддाрдм рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдЬी
      рдоैंрдиे рд╕рдкрдиे рдоें рдкрдв़ी рдХिрддाрдм,
      рдЬिрд╕рдоें рдоेрд░े рджेрдЦрддे рд╣ी рджेрдЦрддे рдЙрдЧ рдЖрдП рддाрд░ों рдХे рдЕрдХ्рд╖рд░, рд╣рд╡ा рдХा рд╕ंрдЧीрдд
      рдЬिрд╕рдоें рдЙрддрд░ рдЖрдпा рдЖрдзे рдЪाँрдж рдХा рджूрдзिрдпा рдЙрдЬाрд▓ा
      рдоैंрдиे рдкрдв़ी рдЖрдкрдХी рдХिрддाрдм,
      рдоैंрдиे рдиींрдж рдоें рдкрдв़ी рдЖрдкрдХी рдХिрддाрдм рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдЬी
      рдЬिрд╕рдХा рд╢рдм्рдж-рд╢рдм्рдж рдоेрд░े рджिрд▓ рдкрд░ рдЕंрдХिрдд рд╣ै
      **

      (5) рдЖрдк рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рдЖрдПँрдЧे рдЬीрдЬा рдЬी

      рдХрд▓ рд╕ृрд╖्рдЯि рдмिрдЯिрдпा рдиे рдЬрдм рднेрдЬी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдиाрдиू рдХी
      рдоैंрдиे рджेрдЦा рдФрд░ рдмрд╕ рджेрдЦрддा рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпा
      рджेрдЦा рддो рдкрд╣рд▓े рднी рд╣рдЬाрд░ों рдмाрд░ рдеा рдЖрдкрдХो,
      рдХрднी рд░ूрдмрд░ू рдХрднी рддрд╕्рд╡ीрд░ों рдоें рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рд╢ाрди рд╕े
      рдкрд░ рдХрд▓ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рджेрдЦी рддрд╕्рд╡ीрд░ рддो рдЖँрдЦें рдард╣рд░ рд╕ी рдЧрдИं
      рднीрддрд░ рдХрд╣ीं рд╕े рдЖрдИ рдЖрд╡ाрдЬ—
      рдЬीрдЬा рдЬी, рдЖрдк рдЧрдП рдпों рдЕрдзूрд░ा рд╕рдлрд░ рдЫोрдб़рдХрд░,
      рддो рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдХा рдПрдХ рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдЗрдирд╕ाрди рднी рдЪрд▓ा рдЧрдпा

      рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдХो рдмрдб़े рдЪाрд╡ рд╕े рдЬीрдиे рдФрд░ рдк्рдпाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा
      рдФрд░ рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें рдоुрд╕рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ा
      рдПрдХ рдЬिंрджाрджिрд▓ рдЗрдирд╕ाрди рдЪрд▓ा рдЧрдпा
      рдЬाрдХрд░ рднी рдХрднी рди рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा 
      рдФрд░ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдиाрдиू рд╡ाрд▓ी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдоें рдмрдб़ी рдЕрджा рд╕े рдоुрд╕рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ा
      рдПрдХ рдЦुрд╢рджिрд▓ рдЗрдирд╕ाрди рдЪрд▓ा рдЧрдпा

      рдоैं рддो рднूрд▓ рд╣ी рдЧрдпा рдеा рдХि рд╡ो рдЖрдк рд╣ैं рдЬीрдЬा рдЬी,
      рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЖрдк рднी рдХрднी рдЬाрдПंрдЧे, рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХрднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣
      рдмीрдЪ рд░ाрд╣ рдоें рдаिрдардХрдХрд░,
      рдХрднी рдЬेрд╣рди рдоें рдЖрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдеा

      рдордЧрд░ рдЖрдк рдеे рдХि рдЦेрд▓-рдЦेрд▓ рдоें рдЦो-рдЦो рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЪрд▓े рдЧрдП
      рд╣ँрд╕ी-рд╣ँрд╕ी рдоें рд╣ी рдпों рдЦो рдЧрдП
      рдХि рдЬैрд╕े рдЕрднी рдеे рдФрд░ рдЕрднी рдирд╣ीं рд╣ै—

      рдЖрдк рд╣рдо рд╕рдмрдХे рдпрдХीрди рдХो рдЭुрдард▓ाрддे рд╣ुрдП рдЪрд▓े рдЧрдП
      рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдзोрдЦा рджेрдХрд░
      рдХि рдЕрднी рддрдХ рднीрддрд░ рдерд░рдерд░ी рд╕ी рд╣ै
      рдХि рдЗрд╕े рд╕рдкрдиा рдоाрдиूँ рдХि рд╣рдХीрдХрдд?

      рдордЧрд░ рдЖрдк рд╣ैं рдХि рдоुрд╕рдХрд░ाрдП рд╣ी рдЬाрддे рд╣ैं—
      рд╢ाрдпрдж рдЕрдм рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рдЦींрдЪी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдоें 
      рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ी рд░рд╣ेंрдЧे рдЙрдо्рд░ рднрд░
      рд╢ाрдпрдж рдЕрдм рджीрджी рдХे рдордХाрди рдиंрдмрд░ 1820 рдоें рдкрд╣рд▓े рдХी рддрд░рд╣ 
      рдХрднी рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░ рдк्рдпाрд░ рд╕े рдЧрд▓े рд╕े рди рд▓рдЧाрдПंрдЧे...
      рдордЧрд░ рдЖрдк рдпाрдж рдЖрдПंрдЧे рдЬीрдЬा рдЬी,
      рдЖрдк рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рдЖрдПंрдЧे। 

      рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЖрдк рдоें рджेрдЦा рдеा рдПрдХ рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЗрдирд╕ाрди
      рдЬो рдЙрдо्рд░ рдХे рд╕ाрде рдХрднी рдмрджрд▓ा рд╣ी рдирд╣ीं
      рд╡рд╣ी рдХрд╢्рдоीрд░ी рд╕ेрдмों рдХी рдЯोрдХрд░ी рдЬैрд╕ा рдЦिрд▓ा-рдЦिрд▓ा рдЪेрд╣рд░ा 
      рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдЧाрд▓
      рдЬो рдкैंрддाрд▓ीрд╕ рдмрд░рд╕ рдкрд╣рд▓े рджेрдЦे рдеे
      рд╕рди् рджो рд╣рдЬाрд░ рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдоें рднी рд╡ैрд╕े рд╣ी рдирдЬрд░ рдЖрддे рдеे
      рдмрд╕, рдеोрдб़ा рд╕ा рдмрдв़ рдЧрдпा рдеा рд╡рдЬрди
      рдкрд░ рд╡рд╣ рдеोрдб़ा рд╡рдЬрди рдЖрдк рдкрд░ рдлрдмрддा рдеा рдЬीрдЬा рдЬी

      рдЖрдк рд╕ुंрджрд░ рдеे
      рдФрд░ рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдпाрдж рдмрдирдХрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП

      рд▓ोрдЧ рджрдл्рддрд░ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рд░िрдЯाрдпрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं
      рдкрд░ рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рджेрдЦा рдеा рд╡рд╣ рд╢рдЦ्рд╕ рдЬो рджрдл्рддрд░ рд╕े
      рдХрднी рд░िрдЯाрдпрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ी рдирд╣ीं
      рд░ोрдЬ рдХрд░ीрдиे рд╕े рд╢ेрд╡, рдФрд░ рдлिрд░ рдЕрдкрдиी рдкрд╕ंрджीрджा рдкोрд╢ाрдХ рдоें рд╢ाрди рд╕े
      рдбाрдЗрдиिंрдЧ рдЯेрдмрд▓ рдкрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдм्рд░ेрдХрдлाрд╕्рдЯ 
      рджेрдЦो рддो рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рдЬैрд╕े рдЕрднी-рдЕрднी рджрдл्рддрд░ рдЬाрдиे рдХी рд╣ै рддैрдпाрд░ी,
      рдлिрд░ рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рджрдл्рддрд░ рдШрд░ рдХा рдмрдЧрд▓ рд╡ाрд▓ा рдХрдорд░ा рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╣ो

      рдоैंрдиे рдЖрдк рдоें рджेрдЦा рд╡рд╣ рд╢рдЦ्рд╕, рдЬिрд╕े рдЪाрд╡ рдеा рдЬिंрджрдЧी рдЬीрдиे рдХा
      рдЪाрд╡ рдЦाрдиे рдХा, рдкрд╣рдирдиे-рдУрдв़рдиे рдХा 
      рдЪाрд╡ рд╣рд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрди рдХे рд╣рд░ рдПрдХ рд▓рдо्рд╣े рд╕े рдЧрд▓े рдоिрд▓рдХрд░
      рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рдиे рдХा

      рдоैंрдиे рдЖрдк рдоें рджेрдЦा рд╡рд╣ рд╢рдЦ्рд╕ рдЬो рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдХрд░рддा рдеा
      рд╣рд░ рджुрдЦ рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд,
      рдЬिрд╕рдиे рдХрднी рдорд▓ीрди рдЪेрд╣рд░ा рдмрдиाрдХрд░ рдирд╣ीं рдХрд╣ा, рдХि рдЬिंрджрдЧी рдмोрдЭ рд╣ै
      рдХि рдЕрдм рдЬिрдпा рдирд╣ीं рдЬाрддा рдЗрд╕ рджुрдЦिрдпाрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें

      рдоैंрдиे рдЖрдк рдоें рджेрдЦा рд╡рд╣ рд╢рдЦ्рд╕, рдЬिрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рд╣рд░ рдХोрдИ рдХрд╣рддा рдеा
      рдХि рджेрдЦрдиा, рдорд╣ेрд╢ рдЬी рдХрднी рдмीрдоाрд░ рдирд╣ीं рдкрдб़ेंрдЧे
      рдХि рджेрдЦрдиा, рдорд╣ेрд╢ рдЬी рдХрднी рдмूрдв़े рдирд╣ीं
      рдХि рдорд╣ेрд╢ рдЬी рдХो рдЖрдк рдХрднी рдкрд╕्рдд рдФрд░ рд╣рддाрд╢ рдирд╣ीं рджेрдЦेंрдЧे
      рдмрд╕, рд░ोрдЬ рдЖрдзा рдШंрдЯा рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЪрд▓ाрдХрд░ рд╡े рдоाрдд рджे рджेंрдЧे 
      рджुрдиिрдпा рдХी рд╣рд░ рдоुрд╕ीрдмрдд рдХो рдЦेрд▓-рдЦेрд▓ рдоें

      рд╕рдЪрдоुрдЪ рдЬिंрджрдЧी рд╕े рдЖрдкрдХी рджोрд╕्рддी рдкрдХ्рдХी рдеी рдЬीрдЬा рдЬी
      рд░ोрдЬ рдЖрдк рдЙрд╕рд╕े рд╣ाрде рдоिрд▓ाрддे рдеे рдХрд╕рдХрд░ рдФрд░ рд╣ँрд╕рддे рдеे
      рдПрдХ рдРрд╕ी рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ी рд╣ँрд╕ी
      рдЬिрд╕рдоें рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдирд╣ीं рдеी рдХोрдИ рджुрдЦ рдХी рдЫाрдпा рддрдХ

      рд╣ाँ, рдЖрдЦिрд░ рдоें рдЪрд▓рдиे рдоें рдеोрдб़ी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рддो рдЖрдИ
      рдкрд░ рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдЕрдкрдиी рдмेंрдд рд╕े рдЖрдкрдиे рд╕ाрдз рд▓ी рджोрд╕्рддी рдкрдХ्рдХी
      рдФрд░ рдлिрд░ рд╣ाрде рдоें рдмेंрдд рд▓िрдП рдХрд╣ीं рднी рдиिрдХрд▓ рдЬाрддे рдеे
      рдХрднी рдмैंрдХ рдХрднी рдмाрдЬाрд░ рддो рдХрднी рдЧрдкिрдпाрдиे рдХिрд╕ी рдкрдб़ोрд╕ी рд╕े

      рдФрд░ рдЙрд╕ рджिрди рднी, рдЬो рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдеा рдЖрдкрдХे рд╕рдлрд░ рдХा рдЖрдЦिрд░ी рджिрди
      рдЖрдк рд╢ाрдпрдж рдЯрд╣рд▓рдиे рд╣ी рдиिрдХрд▓ рдЧрдП рдеे рдЬрд░ा рджूрд░ рддрдХ
      рдкрд░ рд▓рдЧा, рдЯрд╣рд▓рддे-рдЯрд╣рд▓рддे рдЖрдк рд▓ौрдЯрдиे рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╣ी рднूрд▓ рдЧрдП

      рд╣рдо рдЗंрддрдЬाрд░ рд╣ी рдХрд░рддे рд░рд╣े рдкрд░ рдЖрдк рдирд╣ीं рд▓ौрдЯे рдЬीрдЬा рдЬी
      рдирд╣ीं рд╣ी рд▓ौрдЯे,
      рд╣ाँ, рдмाрд░-рдмाрд░ рд▓ौрдЯ-рд▓ौрдЯрдХрд░ рдЖрддी рд░рд╣ीं рдпाрджें рдЖрдкрдХी...
      рдЖрддी рд╣ैं рдФрд░ рджिрд▓ рдоें рдПрдХ рдмрд╕्рддी рд╕ी рдмрд╕ाрдХрд░ 
      рдмैрда рдЬाрддी рд╣ैं рд╣рдоेрд╢ा-рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП 

      рдЙрди рдпाрджों рдоें рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрднрд░рддी рд╣ै рддрд╕्рд╡ीрд░ рдЖрдкрдХी рдЬीрдЬा рдЬी
      рд╡рд╣ी рдЬो рд╕ाрд░्рде рдФрд░ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдиाрдиू рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рд╣ै
      рдоुрд╕рдХрд░ाрддी рд╣ुрдИं рдЖँрдЦें, рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ोंрда
      рдоुрд╕рдХрд░ाрддी рдЦрд╕рдЦрд╕ी рдл्рд░ेंрдЪ рджाрдв़ी рддрдХ, рдПрдХ рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд╢рдмीрд╣ рдмрдирдХрд░

      рдЖрдкрдиे рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЬिрдпा рдЬिंрджрдЧी рдХो 
      рдЖрдЦिрд░ी рд▓рдо्рд╣ों рддрдХ
      рдФрд░ рдЧрдП рднी рдоुрд╕рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рд╣ी рдЖрдЦिрд░ी рд╕рдлрд░ рдкрд░
      рджिрд▓ рдоें рдПрдХ рдоुрд╕рдХрд░ाрддी рд╣ुрдИ рдпाрдж рдЫोрдб़рдХрд░

      рд╣ाрд▓ाँрдХि рджिрд▓ рдоें рдХोрдИ рд╣ै рдЬो рдХрд╣рддा рд╣ै 
      рдХि рдЖрдк рдЬाрдПंрдЧे рднी рддो рдХрд╣ाँ рдЬाрдПंрдЧे,
      рдЬрд╣ाँ рднी рдЬाрдПंрдЧे, рд╡рд╣ाँ рд╕े рдмाрд░-рдмाрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдПंрдЧे
      рдЗрд╕ рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рджुрдиिрдпा рдоें рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдкрдХो рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдеा

      рдЖрдк рд╕рдЪрдоुрдЪ рдпाрдж рдЖрдПंрдЧे рдЬीрдЬा рдЬी
      рдЖрдк рдпाрдж рдЖрдПंрдЧे,
      рдЖрдк рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рдЖрдПंрдЧे।

      рд╢्рд░рдж्рдзा рд╕े рдЕрд╢्рд░рдж्рдзा рддрдХ

      рдЬीрддेрди्рдж्рд░ рднрдЯрдиाрдЧрд░

      - рдЬीрддेрди्рдж्рд░ рднрдЯрдиाрдЧрд░

      рдХॉрдлी рдХी рдЪुрд╕्рдХी рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдЕрдЬрдп рдЙрд╕ рдордиोрд░ंрдЬрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा рдеा рдЬिрд╕рд╕े рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рдХрд▓ рдЗрд╕ी рдоेрдЬ рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХрд░рд╡ाрдИ рдеी। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдХे рдЬाрдирдиे рд╡ाрд▓े рдеे рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рд╕े рд░िрдЯाрдпрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрдирд╕े рдоिрд▓рдиे рдЪрд▓े рдЖрдП рдеे।
      рдлेंрдХрдиा рдкुрд▓िрд╕ рд╡ाрд▓ों рдХी рдЖрджрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░ рдЬो ‘рд╕ोрдиे рдХे рдмिрдЪ्рдЫू’ рд╡ाрд▓ा рдХिрд╕्рд╕ा рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рд╕ुрдиाрдпा рдеा рд╡рд╣ рдЕрдЬрдп рдХो рдлेंрдХрдиे рд╕े рдХрдИ рдЧुрдиा рдЖрдЧे рд▓рдЧा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиे рд╕े рджोрдЧुрдиी рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЙрдо्рд░ рдХे рдмुрдЬुрд░्рдЧ рд╕े, рдЬिрдирд╕े рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоिрд▓ा рдеा, рдРрд╕ा рдХрд╣рдиा рд╣िрдоाрдХрдд рд╣ोрддी।
      “рдХिрд╕ рд╕ोрдЪ рдоें рдкреЬे рд╣ो рдмрд░рдЦुрд░рджाрд░?” рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдХी рдЖрд╡ाреЫ рд╕ुрди рдХрд░ рдЕрдЬрдп рдХрд▓ рд╕े рдЖрдЬ рдоें рдЖ рдЧрдпा। рдЙрда рдХрд░ рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдФрд░ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХा рдЗрд╕्рддрдХрдмाрд▓ рдХिрдпा। рдмोрд▓ा, “рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЕँрдХрд▓। рд╕ोрдиे рдХे рдмिрдЪ्рдЫू рдЪрд▓ рд░рд╣े рдеे рдорди рдоें।
      рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдмोрд▓े, “рдмрд░рдЦुрд░рджाрд░, рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдкूрдЫрдиा рд╣ै рдЖрдкрдХो? рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рди рд╣ाрде рджेрдЦрддे рд╣ैं рди рдЬрди्рдордкрдд्рд░ी। рдмрд╕ рд╢рдХ्рд▓ рджेрдЦ рдХрд░ рдмрддा рджेрддे рд╣ैं।
      “рдмंрджा рд╣ाрдЬिрд░ рд╣ै рдЦिрджрдордд рдоें।” рдмैрдарддे рд╣ुрдП рдмोрд▓े рд╡्рдпाрд╕ рдЬी।
      рдЕрдзिрдХрддрд░ рд▓ोрдЧों рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдЬрдп рдХो рднी рдЬ्рдпोрддिрд╖िрдпों рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЕрдзिрдХрддрд░ рд▓ोрдЧों рдХी рддрд░рд╣ рд╡рд╣ рднी рдЙрдд्рд╕ुрдХ рд╣ो рдЬाрддा рдеा рдЬ्рдпोрддिрд╖िрдпों рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рд╕ुрдирдиे рдХे рд▓िрдП। рд╣िрдЪрдХिрдЪाрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा, “рд╣рдоाрд░ी рдкुрд╢्рддैрдиी рд╣рд╡ेрд▓ी . . .”
      рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдЕрдЬрдп рдХा рд╡ाрдХ्рдп рдкूрд░ा рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा। “рдЬीрд░्рдг-рд╢ीрд░्рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ै рдФрд░ рдоुрдХрджрдоे-рдмाрдЬी рдоें рдлँрд╕ी рд╣ुрдИ рд╣ै।”
      рдЕрдЬрдп рдЕрд╡ाрдХ рд░рд╣ рдЧрдпा। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдмोрд▓рдиा рдмрди्рдж рдирд╣ीं рдХिрдпा;
      “рдЯाрдЗрдо рд▓рдЧेрдЧा рдкрд░ рдЬीрддेंрдЧे рдЖрдк рд╣ी। рдЬीрддрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕े рдмेрдЪрдиा рдордд। рд╣рд╡ेрд▓ी рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдиीрдЪे рдзрди рджрдмा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рд╕िрд░्рдл рдЖрдкрдХो рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдирд╣ीं, рдЖрдкрдХे рдкुрд░рдЦों рдХा рджрдмाрдпा рд╣ुрдЖ рдзрди рдирд╣ीं рд╣ै рдпрд╣। рдмрд╣рддा рд╣ुрдЖ рдЖрдпा рд╣ै। рдЬрдоीрди рдХे рдиीрдЪे рдирджी рдХी рддрд░рд╣ рд▓ेрдХिрди рдмрд╣ुрдд рдзीрдоी рдЧрддि рд╕े рдмрд╣рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╣ाँ, рдХрд╣ीं рдФрд░ рднी рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрд╕े рдмाँрдзрдиा рдкреЬेрдЧा। рдмिрд▓्рдХुрд▓, рд╣рдо рдмाँрдз рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЙрд╕े। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдЖрдкрдХी рд╣рд╡ेрд▓ी рдкрд░ рдЪрд▓рдиा рдкреЬेрдЧा।”
      рдзрди рдХे рд▓ोрдн рдоें рдмреЬे-рдмреЬे рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ рд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдкрд░ рдЕрдЬрдп рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рдеा। рдЙрд╕рдиे рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХी рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдХे рдХाрдо рдЪрд▓ा рд▓िрдпा। рдЕрдЬрдп рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рд╡ाрджा рдХिрдпा рдХि рдЬिрддрдиा рдЬрд▓्рджी рд╣ो рд╕рдХेрдЧा рд╡рд╣ рдЕрдЬрдп рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рд╣рд╡ेрд▓ी рдкрд░ рдЪрд▓ेंрдЧे।
      рд╢ाрдо рдХो рдЕрдЬрдп рдиे рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рдд рдЕрдиिрд▓ рд╕े рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рддो рд╡ो рднी рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдмेрддाрдм рд╣ो рдЧрдпा। рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдЕрдЬрдп рдЕрдиिрд▓ рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдХॉрдлी рд╣ाрдЙрд╕ рд▓े рдЧрдпा।
      * * * * *

      рд░ुрдоाрд▓ рд╕े рдЕрдкрдиी рдоूँрдЫों рдкрд░ рд▓рдЧी рдХॉрдлी рдХो рдмेрджрдЦрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдЕрдиिрд▓ рдХी рддрд░рдл рдоुрдЦाрддिрдм рд╣ुрдП। рдмोрд▓े, ”рдмрддाрдЗрдП рдЖрдкрдХी рдХ्рдпा рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै?”
      рдЕрдиिрд▓ рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдЙрд╕рдХा рднрддीрдЬा рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ी рдХिрд╕ी рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै। рджрд╕-рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдХा рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдкрд░ рдиा рдвंрдЧ рд╕े рдЪрд▓ рдкाрддा рд╣ै рдиा рдмोрд▓ рдкाрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рджрд╡ा рдХा рдХोрдИ рдЕрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рджिрдоाрдЧ рд╕े рддीрди-рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдЬैрд╕ा рд╣ै।
      рдХुрдЫ рджेрд░ рдЕрдзрд░ рдоें рддाрдХрдиे рдХे рдмाрдж рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдмोрд▓े, “рдХрд▓ рд╕ुрдмрд╣ рдШрд░ рдкрд░ рдоिрд▓ें рдЖрдк рд╣рдорд╕े। рдХुрдЫ рд╕ाрдоाрди рд▓े рдХрд░ рдЖрдЗрдПрдЧा। рд▓िрдЦ рд▓ीрдЬिрдП।”
      рдЕрдиिрд▓ рдиे рдЕрдЬрдп рдХी рддрд░рдл рдФрд░ рдЕрдЬрдп рдиे рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा। рджोрдиों рдХे рдоौрди рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╣ुрдП рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдмोрд▓े, “рд╣рдоाрд░े рдЧрд░ीрдм-рдЦाрдиे рдкрд░ рддрд╢рд░ीреЮ рд▓े рдЖрдЗрдПрдЧा। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдард╣рд░े рд╣ैं।”
      * * * * *
      рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдмреЬी рд╕рдлाрдИ рд╕े рдЧोрд▓े рдХा рд╕िрд░ рддрд░ाрд╢ा, рдЙрд╕рдоें рд╣рд╡рди рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рд╢ुрдж्рдз рдШी, рдоिрд╢्рд░ी рдФрд░ рдХрдкूрд░ рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рднрд░ा, рд╕िрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЧोрд▓े рдХे рдКрдкрд░ рд░рдЦा рдФрд░ рдХрд▓ाрд╡े рд╕े рдмाँрдз рджिрдпा। рдХрд▓ाрд╡े рд╕े рдмंрдзे рдЧोрд▓े рдХो рдХांрд╕े рдХी рдеाрд▓ी рдоें рдХрдкूрд░ рдХे рдвेрд░ рдкрд░ рд░рдЦ рдХрд░ рдзीрдоे рд╕्рд╡рд░ рдоें рдХुрдЫ рдорди्рдд्рд░ рдмोрд▓рддे рд╣ुрдП рдЕрдЧ्рдиि рдк्рд░рдЬ्рд╡рд▓िрдд рдХी। рдХुрдЫ рдХ्рд╖рдг рдоें рдЧोрд▓ा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЕрдЧ्рдиि рд╕े рдШिрд░ рдЧрдпा। рдЬрдм рддрдХ рдЧोрд▓ा рднрд╕्рдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдоंрдд्рд░ рдкाрда рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдЕрдм рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рд╕ाрдд рдХौреЬिрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдоुрдЯ्рдаी рдоें рдмрди्рдж рдХрд░рдХे рдХुрдЫ рдмुрджрдмुрджाрддे рд╣ुрдП – рд╢ाрдпрдж рдоंрдд्рд░ – рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиी рджाрдИं рдлिрд░ рдмाрдИं рдЖँрдЦ рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдФрд░ рдмाрдХी рдХौреЬिрдпों рдоें рдоिрд▓ा рджिрдпा। рдЕрдм, рдорди्рдд्рд░ рдкреЭрддे рд╣ुрдП рд╣ी, рдЗрдорд▓ी рдХे рдПрдХ рдмीрдЬ рдХो рддांрдмे рдХे рддाрд░ рд╕े рддीрди рдмाрд░ рд▓рдкेрдЯा। рдЧोрд▓े рдХी рднрд╕्рдо рдХो рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдордЯрдХी рдоें рднрд░ рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдоुंрд╣ рд▓ाрд▓ рдХрдкреЬे рд╕े рдврдХा рдФрд░ рдХрд▓ाрд╡े рд╕े рдмाँрдз рджिрдпा। 
      рдЕрдм рдЕрдиिрд▓ рд╕े рдоुрдЦाрддिрдм рд╣ो рдХрд░ рдмोрд▓े, “рдЕрдкрдиे рднाрдИ рд╕े рдХрд╣िрдПрдЧा рдХि рдЗрди рдХौреЬिрдпों рдХो рд▓ोрд╣े рдХी рдХреЭाрдИ рдоें рддांрдмे рдХी рдеाрд▓ी рд╕े рдврдХ рдХрд░ рдЧैрд╕ рдкрд░ рдЧрд░рдо рдХрд░ें। рдеाрд▓ी рдкрд░ рд╡реЫрди рд░рдЦें рдирд╣ीं рддो рдХौреЬिрдпाँ рдЙрдЫрд▓ рдХрд░ рдеाрд▓ी рд╕рдоेрдд рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рдЬा рдЧिрд░ेंрдЧी। рдЬрдм рдХौреЬिрдпाँ рд╢ांрдд рд╣ो рдЬाрдПँ, рдЧैрд╕ рдмंрдж рдХрд░ рджें। рдаंрдбी рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣ाрде рд╕े рдорд╕рд▓рдиे рдкрд░ рдкाрдЙрдбрд░ рдмрди рдЬाрдПंрдЧी। рдЙрд╕ рдкाрдЙрдбрд░ рдХो рднрд╕्рдо рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдоिрд▓ा рдХрд░ рдмрд░ाрдмрд░ рдоाрдд्рд░ा рдХी рддेрд░рд╣ рдкुреЬिрдпा рдкрддंрдЧ рд╡ाрд▓े рдЧुрд▓ाрдмी рдХाрдЧрдЬ рдоें рдмрдиा рд▓ें। рдЕрдЧрд▓े рд╕ोрдорд╡ाрд░ рдХो рдПрдХ рдкुреЬिрдпा рдФрд░ рдкाँрдЪ рдмीрдЬ рддीрди рдмाрд░ рдЗрд╕ рдоंрдд्рд░िрдд рддाрд░ рд╕े рд▓рдкेрдЯ рдХрд░ рдм्рд░рд╣्рдо рдоुрд╣ूрд░्рдд рдоें рдЧोрдорддी рдоें рдШुрдЯрдиे рддрдХ рдЦреЬे рд╣ो рдЬाрдПं। рддाрд░ рдХрдо рдкреЬे рддो рдЗрд╕ी рдоें рдПрдХ рдФрд░ рддाрд░ рдЬोреЬ рд▓ें। рдоुंрд╣ рдкाрдиी рдХे рдмрд╣рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХрд░рдХे рдкुреЬिрдпा рдХी рднрд╕्рдо рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкाрдиी рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХрд░ें। рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдХि рднрд╕्рдо рдзाрд░ा-рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЧिрд░рддी рд░рд╣े। рдЕрдм рдкाँрдЪों рдмीрдЬ рджाрд╣िрдиे рд╣ाрде рдоें рд▓ेрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкीрдЫे рдкाрдиी рдоें рдЙрдЫाрд▓ рджें। рдмिрдиा рдкीрдЫे рджेрдЦे рдмाрд╣рд░ рдЖ рдХрд░ рд╕ीрдзे рдШрд░ рдХा рд░ुрдЦ рдХрд░ें। рдРрд╕ा рддेрд░рд╣ рд╕ोрдорд╡ाрд░ рддрдХ рдХрд░ें। рдЖрдкрдХा рднрддीрдЬा рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।
      рдЗрддрдиी рджेрд░ рддрдХ рдмोрд▓рдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЦुрд╢्рдХ рд╣ो рдЧрдП рдЧрд▓े рдХो рдкाрдиी рд╕े рддрд░ рдХрд░рдХे рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдХрд▓ाрдИ рдкрд░ рдмँрдзी рдШреЬी рджेрдЦी рдФрд░ рдЙрда рдХрд░ рдЦреЬे рд╣ो рдЧрдП। “рдУрд╣, рдЯाрдЗрдо рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдХोрдИ рдоेрд░ा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा।” рдХрд╣ рдХрд░ рд░ुрдЦрд╕рдд рд╣ुрдП। рдЕрдиिрд▓ рднी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмाрд╣рд░ рдЖ рдЧрдпा। 
      * * * * *

      рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХे рдкрд░्рд╕рдиैрд▓िрдЯी рдХрд▓्рдЯ рдиे рдЕрдЬрдп рдХो рдШेрд░ рд▓िрдпा рдеा। рдорди рд╣ी рдорди рдЙрд╕рдиे рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХो рдк्рд░рдгाрдо рдХिрдпा рдФрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдЙрд╕рдХे рджाрджा рдЬी рдиे рдЙрд╕े рдПрдХ-рдоुрдЦी рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рджिрдпा рдеा рдЬिрд╕ рдкрд░ ‘реР’ рдХी рдЖрдХृрддि рдЪिрд╣्рдиिрдд рд╣ै। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣ा рддो рдЕрдЬрдп рдиे рдЕрдкрдиी рдмांрд╣ рдкрд░ рдкрд╣рдиी рддाрд╡ीрдЬ рдЦोрд▓ рдХрд░ рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХी рд╣рдеेрд▓ी рдкрд░ рд░рдЦ рджिрдпा। рдоुрдЯ्рдаी рдмрди्рдж рдХрд░рдХे рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦों рд╕े рд▓рдЧाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХा рдмाрд░ीрдХी рдХे рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдмोрд▓े, “рдЙрдд्рддрдо। рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी рд╣ै рдпрд╣। рдкрд░ рджोрд╖ी рд╣ै। рдЖрдк рдЗрд╕े рд╣рдоें рджे рджीрдЬिрдП। рд╣рдо рджोрд╖ рдиिрд╡ाрд░рдг рдХрд░ рджेंрдЧे। рд╢्рд░рдж्рдзा рд╕े рд╡िрднोрд░ рдЕрдЬрдп рдиे рдиिःрд╕ंрдХोрдЪ рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрд░ рджिрдпा।
      “рдЕंрдХрд▓, рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджे рд░рд╣े। рдХ्рдпा рд╡ाрдкрд╕ рдЪрд▓े рдЧрдП?” рджो-рддीрди рджिрди рдмाрдж рдЕрдЬрдп рдХॉрдлी рд╣ाрдЙрд╕ рдЧрдпा рддो рдЙрд╕рдиे рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдкूрдЫा।
      “рд╣ाँ, рдмрд░рдЦुрд░рджाрд░। рдЬाрдиा рдкреЬा рдЙрди्рд╣ें। рдШрд░ рд╕े рдлोрди рдЖрдпा рдеा। рдЙрдирдХी рдмेрдЧрдо рдмीрдоाрд░ рд╣ैं। рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдХрд╣ рдЧрдП рд╣ैं рдХि рдлिрдХ्рд░ рдиा рдХрд░ें। рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рд╣िрдлाрдЬрдд рд╕े рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рд╣ै। рджोрд╖ рдиिрд╡ाрд░рдг рдХे рдмाрдж рдЗрдд्рддрд▓ा рдХрд░ेंрдЧे।
      рдХाрдлी рджिрди рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХी рддрд░рдл рд╕े рдЦाрдоोрд╢ी рдеी। рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдХे рдкाрд╕ рднी рдХोрдИ рдЦрдмрд░ рдирд╣ीं рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдХि рдлोрди рдирд╣ीं рдЙрдаा рд░рд╣े рдеे рд╡्рдпाрд╕ рдЬी। рдХрдИ рдорд╣ीрдиे рдмीрдд рдЧрдП рдкрд░ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХी рдЦाрдоोрд╢ी рдирд╣ीं рдЯूрдЯी। рдЕрдЬрдп рдХे рд╕рдм्рд░ рдХा рдк्рдпाрд▓ा рднрд░ рдЪुрдХा рдеा। рдордЧрд░ рдХोрдИ рдЬрд░िрдпा рдирд╣ीं рдеा рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рд╕े рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХा। 
      рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЧрд░्рдоिрдпों рдХी рдЫुрдЯ्рдЯी рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЕрдЬрдп рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд╣ाрдкुреЬ рдЪрд▓ा рдЬाрддा рдеा। рдоेрд░рда рд╣ाрдкुреЬ рд╕े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХाрдорддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рд╕े рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХा рдкрддा рд▓ेрдХрд░ рдЕрдЬрдп рдоेрд░рда рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдЧрд░्рдордЬोрд╢ी рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЕрднिрдиंрджрди рдХिрдпा।
      рдЕрдЬрдп рдиे рдЕрдкрдиे рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рддो рдЕрдкрдиे рдкीрдЫे рдХी рдЕрд▓рдоाрд░ी рдЦोрд▓ рдХрд░ рдПрдХ рдбिрдм्рдмा рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рдЕрдЬрдп рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦ рджिрдпा। “рд▓े рд▓ीрдЬिрдП рдЗрдирдоें рд╕े рдЬो рдЖрдкрдХा рд╣ो।”
      рдЙрд╕рдоें рдЕрдЬрдп рдХा рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рдеा। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдкрдд्рдиी рд╕े рдЕंрджрд░ рд╡ाрд▓ा рдбिрдм्рдмा рдоँрдЧрд╡ाрдпा। рдЙрд╕рдоें рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рдЕрдЬрдп рдХो рдЕрдкрдиा рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖।
      “рдЗрддрдиे рд╣ी рд╣ैं рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕। рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦिрдП। рдоिрд▓ рдЬाрдПрдЧा।” рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдиे рдХрд╣ा।
      рдЕрдкрдиे рджाрджा рдЬी рдХा рджिрдпा рд░ुрдж्рд░ाрдХ्рд╖ рдЕрдЬрдп рдЦूрдм рдкрд╣рдЪाрдирддा рдеा। рд╡ो рдеा рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрди рдбिрдм्рдмों рдоें। рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХा рдкрд░्рд╕рдиैрд▓िрдЯी рдХрд▓्рдЯ, рдЕрдЬрдп рдХे рдорди рдоें рдЙрдирдХी рд╢्рд░рдж्рдзा рдХी рддрд░рд╣, рдкाрддाрд▓ рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा рдеा। рд╡рд╣ рдЙрда рдХрд░ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ, рд╣ाрде рдЬोреЬ рдХрд░ рд╡्рдпाрд╕ рдЬी рдХो рдк्рд░рдгाрдо рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдкिрдЫाреЬी рдХो рдоाрдирд╕िрдХ рджुрд▓рдд्рддिрдпाँ рдоाрд░рддा рд╣ुрдЖ рдмाрд╣рд░ рдЖ рдЧрдпा।

      рд╡्рдпंрдЧ्рдп: рдХрдмीрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдЬрди्рдоे рдеे

      рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

      рдмिंрджाрд╕: рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

      рдИрдоेрд▓: dharmtoronto@gmail.com рдл़ोрди: +1 416 225 2415
      рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: 22 рдлेрд░рд▓ рдРрд╡ेрди्рдпू, рдЯोрд░ंрдЯो, рдПрдо2рдЖрд░ 1рд╕ी8, рдХैрдиेрдбा


      рдЖрдк рд╕рдм рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рдХा рдЬрди्рдо 1398 рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдкрд░ рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рдоाрд▓ूрдо рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рдХा рдЬрди्рдо рд╡рд╕्рддुрддः рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдирд╣ीं рди! рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рд╢рд░्рдоिंрджा рд╣ोрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै। ‘рдоैं рд╣ूँ рди' рдЖрдкрдХे рдЕрдЬ्рдЮाрди рдХा рдкрд░्рджा рд╣рдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП। рдХुрдЫ рдиिрд░ाрд╢ाрд╡ाрджी рд▓ोрдЧ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдоेрд░ी рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рдХोрдИ рджрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдоैं рдХुрдЫ рддрде्рдп рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рд╕рддрдпुрдЧ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХрд▓िрдпुрдЧ рддрдХ рдХे рд╣рдЬाрд░ों-рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ों рддрдХ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрд░्рдпाрд╡рд░्рдд рдХा рд╣ी рдПрдХ рднूрднाрдЧ рдеा। рд╡ो рддो, рдпрд╣ рдЗрд▓ाрдХा рдмрд░्рдл рдоें рдЪाрд░-рдЫрд╣ рдорд╣ीрдиे рджрдмा рд░рд╣рддा рдеा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдордиे рдЗрд╕े рдпрд╣ाँ рдХे рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕िрдпों- рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рджाрди рджे рджिрдпा। рдоेрд░ा рдпрд╣ рдордд рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рднी рдкुрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдорд╣ाрдпोрдЧी рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрджрдЬी рдиे рд╕्рд╡рдпं рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрдЗрдпों-рдмрд╣рдиों рдХो рдкुрдХाрд░ा рдеा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡-рдмंрдзुрдд्рд╡ рдХी рдиींрд╡ рд╕ुрджृрдв़ рдХी рдеी।

      рд╡िрд╖рдп рд╕े рднрдЯрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдХ्рд╖рдоा рдХрд░ें। рднрдЯрдХрдиे рдХा рдЕрдкрдиा рдЖрдиंрдж рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ोрдЧ рд╣ी рд╡िрд╖рдп рд╕े рдкрд░े ‘рдЬंрдк’ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЪрд▓िрдП рдЫोрдб़िрдП рднी, рд╣рдо рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рдкрд░ рд╣ी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХрдмीрд░рдЬी рдиे рдЦुрдж рдХрд╣ा рдеा- рдХрдмीрд░ा рдЦрдб़ा рдмрдЬाрд░ рдоें...। рдХौрди-рд╕े рдмाрдЬाрд░ рдоें? рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╡े рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЦрдб़े рд╣ोंрдЧे, рдЬрд╣ाँ рдХोрдИ рдХिрд╕ी рдХा рдоिрдд्рд░ рди рд╣ो рдФрд░ рджुрд╢्рдорди рднी рди рд╣ो। рдЬो рднाрд░рдд рдХो рдирдХрдж рдоें рдирдП рд╣рдеिрдпाрд░ рдмेрдЪे, рдЬो рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХो рдЙрдзाрд░ рдоें рдкुрд░ाрдиे рд╣рдеिрдпाрд░ рджे рдФрд░ рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди рдоें рдоुрдл्рдд рдоें рд╣ी рдлुрд╕्рд╕ рд╣рдеिрдпाрд░ рдЫोрдб़ рдЖрдП। рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХрд╣ाँ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдРрд╕ा рдмाрдЬाрд░? рдРрд╕ा рдмाрдЬाрд░ рд╣ै рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें, рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдПрдХ рдЧрд▓ी рд╡ॉрд▓ рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ рдоें, рдЬрд╣ाँ рдЕрд░рдмों рдбॉрд▓рд░ рдХे рдоाрд▓ рдХी рд░ोрдЬ рдЦрд░ीрджी-рдмिрдХ्рд░ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрддрдиा рдмрдб़ा рдФрд░ рдлुрд░्рддीрд▓ा рдмाрдЬाрд░ рдХि рджाрдпें рд╣ाрде рдХो рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рдкрдб़рддा рдХि рдХрдм рдЙрд╕рдХा рдкाрд░्рдЯрдирд░ рдмाрдпाँ рд╣ाрде рдмिрдХ рдЧрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рдмिрдиा рдЯैрд░िрдл рдХे! рдпрд╣ рд╡ॉрд▓ рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ, рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рдХे рдЙрдкрдирдЧрд░ рдоैрдирд╣рдЯ्рдЯрди рдоें рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рдЗрд╕ी рдоैрдирд╣рдЯ्рдЯрди рдХा рдиाрдо рдордЧрд╣рд░ рдеा, рдЬिрд╕े рдпрд╣ाँ рдХे рдХрдмीрд▓े рд╡ाрд▓े ‘рдордирд╣рда' рдХрд╣рддे рдеे। рд╕ोрд▓рд╣рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдЬрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдпрд╣ाँ рднी рдЖрдП рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдиाрдо рдХो рдмрджрд▓ рдХрд░ рдоैрдирд╣рдЯ्рдЯрди рдХрд░ рджिрдпा। рдХрдмीрд░ рдХे рдкुрдг्рдп-рдк्рд░рддाрдк рд╕े рдордЧрд╣рд░ рдмрдиाрдо ‘рдордирд╣рда' рдЙрд░्рдл рдоैрдирд╣рдЯ्рдЯрди рдЕрдм рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдзрдиी рдЗрд▓ाрдХा рд╣ै।

      рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рд╢рд╣рд░ों рдФрд░ рджेрд╢ों рдХे рдиाрдо рдмрджрд▓рдиे рдХी рдлिрддрд░рдд рд╕े рдЖрдк рдЪिрд░-рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं। рдЬैрд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुंрдмрдИ рдХो рдмॉрдо्рдмे, рдФрд░ рднाрд░рдд рдХो рдЗंрдбिрдпा рдмрдиा рджिрдпा рдеा, ‘рдордирд╣рда’ рдХो рдоैрдирд╣рдЯ्рдЯрди рдмрдиाрдиे рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рджाँрдд рдХिрдЪрдХिрдЪाрдиा рдкрдб़े। рдордЧрд╣рд░ рдпा ‘рдордирд╣рда’ рдХो рдоैрдирд╣рдЯ्рдЯрди рдоाрдирдиे рдоें рдЖрдкрдХो рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ो рддो рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рдХрд░ें। рд╣рд░ рдирдИ рд╢ोрдз рджिрдоाрдЧ рдоें рдШुрд╕рдиे рдоें рд╕рдордп рд▓ेрддी рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдиे рдХрд╣ा рдеा– 

      рд▓ंрдмा рдоाрд░рдЧ рджूрд░ рдШрд░, рдмिрдХрдЯ рдкंрде рдмрд╣ुрдоाрд░।
      рдХрд╣ो рд╕ंрдд рдХ्рдпों рдкाрдЗрдП, рджुрд░्рд▓рдн рдЧुрд░ु рджीрджाрд░।

      рдЕрд░्рдеाрдд् рд▓ंрдмा рдФрд░ рдХрдаिрди рдоाрд░्рдЧ рд▓े рдХрд░ рдХрдмीрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдЧुрд░ु рджेрд╢ рднाрд░рдд рдоें рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдП рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЧुрд░ु рдХा рджीрджाрд░ рдХрд░ рдкाрдиा рджुрд░्рд▓рдн рдеा। рдХाрд╢ी рдЖрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╡े рдордЧрд╣рд░ рдоें рд░рд╣े рдеे, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдХрдмीрд░ рдХी рдпрд╣ рд╕ाрдЦी рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै-
      рдкрд╣िрд▓े рджрд░рд╕рди рдордЧрд╣рд░ рдкाрдпो рдкुрдиि рдХाрд╕ी рдмрд╕े рдЖрдИ।

      рдоैं рдЖрдкрдХो рдПрдХ рдФрд░ рдк्рд░рдоाрдг рджेрддा рд╣ूँ। рдЗрд╕ी рдордирд╣рда рдХे рдХिрдиाрд░े рдмрд╣рддी рдеी рд╣िंрджрдкुрдд्рд░ рдирджी। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा 'рд╣рдбрд╕рди' рдирджी। рдоैं рджाрд╡े рдХे рд╕ाрде рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдпрд╣ीं ‘рд╣рдбрд╕рди' рдХे рдХिрдиाрд░े рдХрдмीрд░рдЬी рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдоेрд░ी рдЗрд╕ рд╢ोрдз рд╕े рдпрд╣ рдоाрди्рдпрддा рднी рджृрдв़‌ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдХрдмीрд░ рд╣िंрджू рдеे, рдЙрди्рд╣ें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЕрдоेрд░िрдХी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╣िंрджрдкुрдд्рд░ рдоाрдирддे рдеे। рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рдХुрд░ीрддिрдпों рдкрд░ рдЬैрд╕ी рдЪोрдЯ рдХрдмीрд░ рдиे рдХी рд╣ै, рдЖрдк рд╣ी рд╕ोрдЪिрдП рдХ्рдпा рд╡ैрд╕ा рдЦрд░ा-рдЦрд░ा рдХрд╣ рдкाрдиा рднाрд░рдд рдоें рдЬрди्рдоे рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрддा? рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдЬाрджी рдХрдмीрд░ рдоें рдХूрдЯ-рдХूрдЯ рдХрд░ рднрд░ी рдеी। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдпрд╣ рд╣िंрджрдкुрдд्рд░ рдЕрд░्рдеाрдд рд╣рдбрд╕рди рдирджी рдХे рдкाрдиी рдХा рдЕрд╕рд░ рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЦрд░ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдмीрдЬ рдХрдмीрд░ рдоें рдкрдирдкाрдпे рд╣ोंрдЧे।

      рдХाрд╢ी рдЖрдиे рдФрд░ рд╕ाрдзु рдмрдирдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рдХрдмीрд░ рдиे рд╕рдоुрдж्рд░ рджेрдЦ рд▓िрдпा рдеा। рдЗрд╕ рд╕рдд्рдп рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд╣ा–

      рд╕ाрдзु рд╢рдм्рдж рд╕рдоुрдж्рд░ рд╣ै, рдЬाрдоे рд░рддрди рднрд░ाрдп।
      рдоंрдж рднाрдЧ рдоुрда्рдаी рднрд░ै, рдХंрдХрд░ рд╣ाрде рд▓рдЧाрдп॥

      рдЕрд░्рдеाрдд्, рдУ рд▓ोрдЧों рд╕ाрдзु рдХी рдмाрдд рдоाрдиो рддो рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рд░рдд्рди рднрд░े рд╣ुрдП рд╣ैं। рддुрдо рдоंрдж рднाрдЧ्рдп рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдпрд╣ाँ рдоुрда्рдаी рдоें рдоिрдЯ्рдЯी рднрд░ рд░рд╣े рд╣ो рддो рдХंрдХрдб़ рдХे рд╕िрд╡ाрдп рдХ्рдпा рд╣ाрде рд▓рдЧेрдЧा! рдкाрдардХों, рдЗрд╕ рд╕ाрдЦी рдХा рдЧूрдв़ рдЕрд░्рде рд╕рдордЭिрдП। рдХрдмीрд░ рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдУ рд▓ोрдЧों рддुрдо рд╕рдоुрдж्рд░ рдкाрд░ рдХрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬाрдУ, рд╡рд╣ाँ рд░рдд्рди рд╣ी рд░рдд्рди рднрд░े рд╣ैं, рдпрд╣ाँ (рднाрд░рдд рдоें) рддो рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╣ाрде рдХेрд╡рд▓ рдХंрдХрдб़ рд▓рдЧрдиा рд╣ै।

      рдХрдмीрд░ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрдЦी рд╣ै-

      рдЬिрди рдЦोрдЬा рддिрди рдкाрдЗрдпाँ, рдЧрд╣рд░े рдкाрдиी рдкैрда।
      рдЬो рдмौрд░ा рдбूрдмрди рдбрд░ा, рд░рд╣ा рдХिрдиाрд░े рдмैрда॥

      рдЕрд░्рдеाрдд् рдоोрддी рдЧрд╣рд░े рдкाрдиी рдоें рдЬा рдХрд░ рд╣ी рдвूँрдвे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдбूрдмрдиे рд╕े рдбрд░ рдЬाрдПрдЧा рд╡рд╣ рдХिрдиाрд░े рдкрд░ рд╣ी рдмैрдаा рд░рд╣ेрдЧा рдпाрдиि рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд▓рдЧेрдЧा। рдХрдмीрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмाрд░-рдмाрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬाрдиे рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं। рдХрдмीрд░ рдмाрд░-рдмाрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдУрд░ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рдХрдмीрд░ рднाрд░рдд рдоें рдХ्рдпों рд░ुрдХ рдЧрдП рдЗрд╕рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рд╕ाрдЦी рдоें рджिрдпा рд╣ै-

      рдпрд╣ рдЬीрд╡ рдЖрдпा рджूрд░ рддे, рдЬाрдиा рд╣ै рдмрд╣ु рджूрд░।
      рдмिрдЪ рдХे рд╡ाрд╕ै рдмрд╕ рдЧрдпा, рдХाрд▓ рд░рд╣ा рд╕िрд░рдкूрд░॥

      рдЕрд░्рдеाрдд्, рд╡े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ (рдЕрдоेрд░िрдХा) рд╕े рдЖрдпे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рджूрд░ (рд╕्рд╡рд░्рдЧ) рдЬाрдиा рд╣ै। рдмрд╕ рд╡े рдмीрдЪ рдоें рдХुрдЫ рдХाрд▓ рд╕िрд░рдкूрд░ (рд╢्рд░ीрдкूрд░ рдпाрдиि рднाрд░рдд) рдоें рдард╣рд░ рдЧрдП рд╣ैं। рдЬो рд▓ोрдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬाрддे рд╣ैं, рд╡े рдлिрд░ рд▓ौрдЯ рдХрд░ рдирд╣ीं рдЖрддे। рдЗрд╕ рдХрдЯु рд╕рдд्рдп рдХो рдХрдмीрд░ рдиे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХрд╣ा рд╣ै-

      рдмрд╣ुрд░ि рдирд╣िं рдЖрд╡рдиा рдпा рджेрд╕।
      рдЬो рдЬो рдЧрдП рдмрд╣ुрд░ि рдирд╣िं рдЖрдП, рдкрдард╡рдд рдиाрд╣िं рд╕ेрд╕॥

      рдХрдмीрд░ рдХे рджोрд╣ों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рд╣рдоें ‘рдордирд╣рда’ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рднूрдЧोрд▓ рдХो рдЬाрдирдиा-рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдЖрдЬ рдЬрд╣ाँ рдЖрдк рд╕्рдЯैрдЪ्рдпू рдСрдл рд▓िрдмрд░्рдЯी рджेрдЦрддे рд╣ैं, рд╡рд╕्рддुрддः рд╡рд╣ाँ рд╕्рдЯैрдЪ्рдпू рдСрдл рдХрдмीрд░ рдмрдирдиा рддрдп рдеा। рдЖрдкрдХो рдпрд╣ рдЬाрдирдХрд░ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╕्рдЯैрдЪ्рдпू рдСрдл рдХрдмीрд░ рдХा рдоूрд▓ рдвाँрдЪा рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╕ोрдордкुрд░ा рд╢िрд▓्рдкिрдпों рдиे рд╣ी рдмрдиाрдпा рдеा। рд╡े рд╣ी рд╕ोрдордкुрд░ा рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рдоें рджेрд▓рд╡ाрдб़ा (рдоाрдЙंрдЯ рдЖрдмू) рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдпा рдФрд░ рджेрд▓ाрд╡ेрдЕрд░ (рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдбेрд▓ाрд╡ेрдЕрд░) рдХो рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдердо рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рджिрд▓рд╡ाрдИ। рдкрд░ рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो, рд╡े рд╢्рд░ेрдп рд▓ेрдиे рдоें рдирд╣ीं рдЪूрдХрддे। рд╕्рдЯैрдЪ्рдпू рдСрдл рдХрдмीрд░ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдл्рд░ांрд╕ рдоें рд╕्рдЯैрдЪ्рдпू рдСрдл рд▓िрдмрд░्рдЯी рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा рдФрд░ рд╣िंрджрдкुрдд्рд░ (рд╣рдбрд╕рди) рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджिрдпा।

      рдоुрдЭे рдЖрдкрдХा рдпрд╣ рддрд░्рдХ рдПрдХрджрдо рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ै рдХि рдоैं рддрде्рдпों рдХो рддोрдб़-рдорд░ोрдб़ рдХрд░ рдЧрд▓рдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЬрд░ा рдаंрдбे рджिрдоाрдЧ рд╕े рд╕ोрдЪिрдП, рдЖрдкрдХे рд╢рд╣рд░, рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рджेрд╢ рдоें рдХिрддрдиे рд╕ाрд░े рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣ै рдЬो рдЧोрдоूрдд्рд░ рд╕े рд╕ोрдиा рдмрдиाрдиे рдХा, рдмाрдмा рдХी рд░ाрдЦ рд╕े рдХैंрд╕рд░ рдаीрдХ рдХрд░рдиे рдХा, рдоेंрдврдХों рдХी рд╢ाрджी рдХрд░ाрдХрд░ рдмाрд░िрд╢ рдХрд░ाрдиे рдХा, рдиींрдмू-рдоिрд░्рдЪी рд▓рдЯрдХा рдХрд░ рдпा рд╕рдб़рдХ рдкрд░ рдлेंрдХ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдоुрд╕ीрдмрддें рднрдЧा рджेрдиे рдХा рдЕрдЪूрдХ рдФрд░ рд░ाрдордмाрдг рджाрд╡ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдоैं рдЧрд░ीрдм рд▓ेрдЦрдХ рддो рдХेрд╡рд▓ рдХрдмीрд░ рдХो рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдЬрди्рдоा рдмрддा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдпрджि рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдоेрд░ी рд╢ोрдз рдХो рдоाрди्рдпрддा рджेрддे рд╣ैं рддो рд╕ोрд▓рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдмрдиे рдЕрдоेрд░िрдХा рдХो рднाрд░рдд рдХा рдЬाрдпрдЬ рдФрд░ рдлूрд▓ рдк्рд░ूрдл рд╣िрд╕्рд╕ा рдоाрдирдиे рдоें рднूрдЧोрд▓рд╡िрджों рдФрд░ рдЪीрди рдХो рдЖрдкрдд्рддि рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी। рдХрдмीрд░ рдХे рдЬрди्рдо рдХा рд╡िрд╡ाрдж рддो рд╣рд▓ рд╣ोрдЧा рд╣ी, рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рднाрд░рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ोрдиे рдХा рджाрд╡ा рднी рд╕рд╣ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।

      рдХ्рдпोंрдХि рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджुрдиिрдпा рдЗрдХрд░ंрдЧी рдирд╣ीं рд╣ै: рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ

      рдбॉ. рд╕ुрдиीрддा

      рд╕ुрдиीрддा

      545, рд╕ेрдХ्рдЯрд░-29, рдлрд░ीрджाрдмाрдж (рд╣рд░िрдпाрдгा), рдкिрди-121008
      рдЪрд▓рднाрд╖: 09910862380
      рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬिрд╕ ‘рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди’ рдпा рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╡िрдкुрд▓ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рдЖрдЬ рд╕рдм рддрд░рдл рдмреЬी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдФрд░ рдЪीрди्рд╣ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдкौрдз рдЬिрди рдмреЬी рдФрд░ рджрдо-рдЦрдо рд╡ाрд▓ी рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдиे рд▓рдЧाрдИ, рдЙрдирдоें рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдЕрди्рдпрддрдо рд╣ैं। рд╕्рдд्рд░ी рдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рдХो рдордЬрдмूрдд рдЖрдзाрд░-рдкीрдаिрдХा рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдмреЬा рдФрд░ рдЖрджрд░рдгीрдп рдиाрдо।

      рднрд▓े рд╣ी рдмाрдж рдоें рдорди्рдиू рдЬी рдиे рд▓िрдЦрдиा рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рд╣ो, рдкрд░ рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдХрд▓ा-рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╣ी рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рджрд╕्рддрдХें рдХрджрдо-рдХрджрдо рдкрд░ рд╕ुрдиाрдИ рджेрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рд╣рдоाрд░ी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рднी рдХрд░рддी рд╣ैं। рд▓िрд╣ाрдЬा рдЗрд╕े рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдШрдЯрдиा рд╣ी рдХрд╣ा рдЬाрдПрдЧा рдХि рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпाँ ‘рдиाрдпрдХ, рдЦрд▓рдиाрдпрдХ, рд╡िрджूрд╖рдХ’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдПрдХ рдЬिрд▓्рдж рдоें рдЫрдкрдХрд░ рдЖрдИ рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдорди्рдиू рдЬी рдХे рдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкреЬाрд╡ों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде, рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХी ‘рд╕िрдХुреЬी рд╣ुрдИ рдЬрдЧрд╣’, рдЙрд╕рдХे рдорди, рдЗрдЪ्рдЫा-рд╕ंрд╕ाрд░ рдЕंрддрд░्рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдФрд░ рддрдХрд▓ीрдлों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рднी рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी
      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдЗрд╕ рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рднी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣िंрджी рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрд░рд▓ рдеी। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рдХा рдЬो ‘рдоॉрдбрд▓’ рдмрдиा, рдЙрд╕рдХी рдиिрд░्рдоिрддि рдоें рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдПрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рдФрд░ рдорд╣рдд्рддрд░ рднूрдоिрдХा рд╣ै। рдорди्рдиू рдЬी рдиे рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рддो рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдЦुрдж рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдиिрд╖्рдХрд░ुрдг рд░рд╡ैрдпा рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдХрд░рдХ рд░рд╣ा рдеा। рдорди्рдиू рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХे рдЗрд╕ рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдФрд░ рджाрд╣ рдХो рдЦुрд▓рдХрд░, рдкूрд░ी рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░ рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдХी рдЭोंрдХ рдоें рдмрд╣рдиा рдпा рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдХा рдмреЬрдмोрд▓ाрдкрди рдЙрди्рд╣ें рд╢ुрд░ू рд╕े рдиाрдкрд╕ंрдж рд░рд╣ा। рдпрд╣ рдЪीрдЬ рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрдХीрдп рдоिрдЬाрдЬ рдоें рдирд╣ीं рд╣ै рдУрд░ рдЕंрдд рддрдХ рдирдЬрд░ рдирд╣ीं рдЖрддी। рдЙрди्рд╣ें рджिрдЦाрд╡рдЯी рдЙрдд्рддेрдЬрдиा рдХे рдмрдЬाрдп рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХी рдЕंрддрд░्рд▓ीрди рд▓рдп рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдмुрдирдиा рд╣ी рдкрд╕ंрдж рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдЖрдЬ рдХे рд╕्рдд्рд░ी-рд▓ेрдЦрди рдХे рдоुрд╣ाрд╡рд░े рд╕े рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднिрди्рди рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдо рдзाрд░рджाрд░ рд▓рдЧें, рддो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░ рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рд╡े рдЬ्рдпाрджा рджेрд░ рддрдХ рддрд▓्рд▓ीрди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдЧूंрдЬ-рдЕрдиुрдЧूंрдЬ рдФрд░ рдзрдордХ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдФрд░ рд╡े рдмреЬे рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдкाрдардХ рдХो рдЕрдкрдиे рдШेрд░े рдоें рд▓ेрдХрд░ рдмाрдд рдХрд╣рддी рд╣ैं, рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд▓рдп-рддाрд▓ рдоें рдХрд╣рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдЦुрдж рдоें рдПрдХ рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рддрде्рдп рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рдЖрдЬ рдХी рддрдоाрдо рд╕्рдд्рд░ी-рдХрдеाрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рдорд╣िрд▓ा рдЫрд╡ि рдХे рдк्рд░рддि рд╣рдж рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдЪेрдд рд╣ैं, рддो рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдЙрдирдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рдЙрди рдмреЬी рдХрдеाрдХाрд░ों рдоें рдЧिрдиी рдЬाрдПंрдЧी, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдорд╣िрд▓ा рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдХे рдиाрддे рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि ‘рдПрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрдеाрдХाрд░’ рдХे рдиाрддे рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рдоाрдирдиीрдп рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдИ рд╣ै।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╣ी рдеोреЬी рдЕрдирдЧреЭрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рджृрд╖्рдЯि рдХी рдпрд╣ рд╕ंрдкूрд░्рдгрддा рдирдЬрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬो рдЫोрдЯी рд╣рджрдмंрджिрдпों рдоें рдХैрдж рд░рд╣рдиे рдХे рдмрдЬाрдп, рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ंрдкूрд░्рдгрддा рд╕े рд░рдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрдирдХे рдкрд╣рд▓े рдХрдеा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоैं рд╣ाрд░ рдЧрдИ’ рдХी рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╣ी рдПрдХ рдХрдеा-рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдмреЬी рдЙрд▓рдЭрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдЖрджрд░्рд╢ों рд╕े рдЕрдиुрдк्рд░ाрдгिрдд рд╣ै। рдЙрди्рд╣ीं рднрд╡्рдп рдЖрджрд░्рд╢ों рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рдиेрддा рдХी рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдЫрд╡ि рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдкрд░ рд╣рд░ рдмाрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд░ूрдк рд╕рдЪ्рдЪाрдЗрдпाँ рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХी рдоाрд░ рдХрдеाрдиाрдпрдХ рдХो рдПрдХ рдкрддрдирд╢ीрд▓ рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рднрдЯрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдЫोреЬ рджेрддी рд╣ैं рдФрд░ рдХрдеा-рд▓ेрдЦिрдХा рдЦुрдж рдХो рд▓ाрдЪाрд░ рдкाрддी рд╣ै। ‘рд╕рдпाрдиी рдмुрдЖ’ рдФрд░ ‘рдкंрдбिрдд рдЧрдЬाрдзрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी’ рдоें рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ांрдХрди рдХी рдмाрд░ीрдХिрдпाँ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं, рддो ‘рджो рдХрд▓ाрдХाрд░’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╡े рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рджो рд╕рд╣ेрд▓िрдпों рдЪिрдд्рд░ा рдФрд░ рдЕрд░ुрдгा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рднूрдЦे рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЪिрдд्рд░ा рдПрдХ рдмреЬे рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдкाрддी рд╣ै, рдкрд░ рдЕрд░ुрдгा рдиे рдЗрд╕рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрдХрд░ рдЙрди рднूрдЦे, рдиंрдЧे рдФрд░ рдЕрдиाрде рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдШрд░ рджिрдпा, рд╕рд╣ाрд░ा рджिрдпा। рдФрд░ рдпों рдорди्рдиू рдмреЬे рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдвंрдЧ рд╕े рдпрд╣ рджिрдЦाрддी рд╣ैं рдХि рдЬीрд╡рди рдЕрдХрд╕рд░ рдХрд▓ा рдХी рдЪौрд╣рдж्рджी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЫрд▓ाँрдЧें рд▓рдЧाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕рдЪ्рдЪी рдХрд▓ा рд╡рд╣ाँ-рд╡рд╣ाँ рдЙрд╕рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै।

      рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдорди्рдиू рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें ‘рдПрдХ рдХрдордЬोрд░ рд▓реЬрдХी рдХी рдХрд╣ाрдиी’, ‘рджीрд╡ाрд░, рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмрд░рд╕ाрдд’ рддрдеा ‘рдИрд╕ा рдХे рдШрд░ рдЗрдирд╕ाрди’ рдЕрдж्рднुрдд рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। рдЗрдирдоें ‘рдПрдХ рдХрдордЬोрд░ рд▓реЬрдХी рдХी рдХрд╣ाрдиी’ рдоें рдХрдеा-рдиाрдпिрдХा рдХी рдиिрд░ीрд╣рддा рдорди рдкрд░ рдирдХ्рд╢ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЗрд╕ рдХрдордЬोрд░ рд▓реЬрдХी рдХे рдкैрд░ों рдХी рдмेреЬी рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдо рдХी рдмрд▓ि рджेрдХрд░, рдорди рдорд╕ोрд╕рдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै, рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдПрдХ рдШुрдЯрди рднрд░े рдоाрд╣ौрд▓ рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд▓ेрдХिрди рддрдХрд▓ीрдл рднрд░ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। ‘рджीрд╡ाрд░, рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмрд░рд╕ाрдд’ рдоें рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдФрд░рддों рдХे рдЪिрдд्рд░ рд╣ैं рдЬो рд╢рди्рдиो рдЬैрд╕ी рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी рдФрд░рдд рдХो рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддीं рдФрд░ рдЙрд╕ ‘рдкौрдз’ рдХो рд╣ी рдЙрдЦाреЬ рдлेंрдХрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं। рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рд╣ी рдХैрд╕े рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдЧैрд░-рдмрд░ाрдмрд░ी рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं, рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рднेрджрдХ рджृрд╖्рдЯि рди рд╕िрд░्рдл рдЗрд╕े рджेрдЦрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рднी рдкुрд░рдЕрд╕рд░ рдвंрдЧ рд╕े рджрд░рд╢ाрддी рд╣ै। ‘рдИрд╕ा рдХे рдШрд░ рдЗрдирд╕ाрди’ рдПрдХ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдирди рдмрдиाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд▓реЬрдХी рдПंрдЬिрд▓ा рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЖрдЧे рд╡िрдЧрдд рд░ूреЭिрдпों рдХे рдЬрд░्рдЬрд░ рдк्рд░рддीрдХ рдХी рддрд░рд╣ рдлाрджрд░ рдХी рдмेрдмрд╕ी рдФрд░ рдиिрд░ीрд╣рддा рджेрдЦрддे рд╣ी рдмрдирддी рд╣ै।

      рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдХी рд╣ी рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдПрдХ рдФрд░ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХрд╣ाрдиी рд╣ै ‘рдЕрдХेрд▓ी’ рдЬिрд╕рдоें рдЕрдХेрд▓ी рдФрд░ рдХрдо рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╡ाрд▓ी рд╕ोрдоा рдмुрдЖ рдХा рджुрдЦ рдХрд░ुрдгाрд░्рдж्рд░ рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдПрдХ рджूрд░ рдХे рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдиिрдоंрдд्рд░рдг рди рдЖрдиे рдкрд░ рднी, рд╕ोрдоा рдмुрдЖ рдХिрддрдиे рдЪाрд╡ рд╕े рдмрд╣ू рдХो рд╢рдЧुрди рджेрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рд╕ाреЬी рдХो рдоाрдб़ рдЪреЭाрддी рд╣ैं। рд╣рд░ рдкрд▓ рдЙрди्рд╣ें рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рд╢ाрдо рддрдХ рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдоा рдмुрдЖ рдХी рдЕрдм рдХोрдИ рдЕрд╣рдоिрдпрдд рдирд╣ीं рдмрдЪी। рд╕ोрдоा рдмुрдЖ рдХे рджिрд▓ рдХी рдЗрд╕ рдЯीрд╕ рд╕े рдкाрдардХ рдХा рдорди рднी рднрд░ рдЖрддा рд╣ै।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рддрдХрд░ीрдмрди рдЖрдзी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдРрд╕ी рд╣ैं рдЬो рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рд╡िрд╖рдорддा рдХे рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рд╕े рдиिрдХрд▓ी рд╣ैं рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдХोрдИ рдЧрд╣рд░ी рдХрдЪोрдЯ рдпा рддрдХрд▓ीрдл рд╡рд╣ाँ рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣ाँ, рдЙрдирдХे рд░ूрдк рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। ‘рдШुрдЯрди’ рдХрд╣ाрдиी рддो рдкूрд░ी рдХी рдкूрд░ी рдЗрд╕ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдХि рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдз рдоें рджोрдиों рдХी рд▓рдп рди рдоिрд▓े, рддो рдпे рд╕ंрдмंрдз рдХैрд╕े рдЧंрдзाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╕ाрд░ी рдКрд╖्рдоा рд░ाрдЦ рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдлिрд░ рдЕрдкрдиा рд╣ी рдкрддि рдЬрд▓्рд▓ाрдж рдЬैрд╕ा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। ‘рдЪрд╢्рдоे’ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХी рд╡рд╣ рд╕्рд╡ाрд░्рде-рд▓िрдк्рд╕ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░ेрдоिрдХा рд╢ैрд▓ рдХो рдЯी.рдмी. рд╣ोрдиे рдкрд░ рдпुрд╡рдХ рдиिрд░्рдорд▓ рдХा рдк्рд░ेрдо рдлीрдХा рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕рд╣ाрд░े рддो рд╢ैрд▓ рдоौрдд рд╕े рднी рд▓реЬ рд╕рдХрддी рдеी, рдкрд░ рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ूрдЦрддे рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдЬीрд╡рди рдзाрд░ा рднी рд╕ूрдЦ рдЬाрддी рд╣ै। рдФрд░ рдЕрдлрд╕ोрд╕, рдЕंрддрддः рдоृрдд्рдпु рд╣ी рдЙрд╕े рд╢рд░рдг рджेрддी рд╣ै।

      ‘рдирдХрд▓ी рд╣ीрд░े’, ‘рддीрд╕рд░ा рдЖрджрдоी’, ‘рдирд╢ा’, ‘рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै’, ‘рдмाँрд╣ों рдХा рдШेрд░ा’, ‘рдПрдХ рдмाрд░ рдФрд░’, ‘рдмंрдж рджрд░ाрдЬों рдХा рд╕ाрде’, ‘рдирдИ рдиौрдХрд░ी’, ‘рд╢ाрдпрдж’ рддрдеा ‘рдиाрдпрдХ, рдЦрд▓рдиाрдпрдХ, рд╡िрджूрд╖рдХ’ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рднी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЬрдоीрдиों рдкрд░ рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХे рдЕрдХ्рд╕ рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। ‘рдирдХрд▓ी рд╣ीрд░े’ рдоें рдЗंрджु рдХे рджांрдкрдд्рдп рдк्рд░ेрдо рдХी рдк्рд░рдЧाреЭрддा рдЙрд╕рдХी рдмреЬी рдмрд╣рди рдоिрд╕ेрдЬ рд╕рд░рди рдХे рд╣ीрд░ों рдХी рдЪрдордХ рдХो рдкрдЫाреЬрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЪाрд╣рдд рдХी рдЬो рднрд░рдкूрд░ рджौрд▓рдд рдЗंрджु рдХे рдкाрд╕ рд╣ै, рдоिрд╕ेрдЬ рд╕рд░рди рднрд▓ा рд╡рд╣ рдХрд╣ाँ рд╕े рд▓ाрдПंрдЧी! рдпों рднी рд╕рдЪ्рдЪा рдк्рд░ेрдо рдХिрд╕ी рджौрд▓рдд рд╕े рдЦрд░ीрджा рддो рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा। ‘рддीрд╕рд░ा рдЖрджрдоी’ рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рд╢िрдХрди рдФрд░ рддрдиाрд╡ рд╣ै। рд╕рддीрд╢ рдФрд░ рд╢рдХुрди рдкреЭे-рд▓िрдЦे рд╕ंрдн्рд░ांрдд рдкрддि-рдкрдд्рдиी рд╣ैं, рдордЧрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЖрд▓ोрдХ рдХा рдЖрдиा рдФрд░ рд╢рдХुрди рд╕े рдЙрдирдХी рдиिрдХрдЯрддा, рдХैрд╕े рдЙрдирдХे рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे рдХो рдмिрдЦрд░ा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕्рдеाрди рдзीрд░े-рдзीрд░े рдПрдХ рдЕंрддрд░्рджाрд╣ рд▓ेрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдмреЬे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕंрджाрдЬ рдоें рдЗрд╕े рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдмेрд╣рдж рдЪрд░्рдЪिрдд рдХрд╣ाрдиी ‘рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै’ рднी рдк्рд░ेрдо рдХे рдЗрд╕ी рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕рдордп рдХे рдПрдХ рдЫोрд░ рдкрд░ рджीрдкा рдХा рдкрд╣рд▓े рдХा рдк्рд░ेрдоी рдиिрд╢ीрде рд╣ै, рджूрд╕рд░े рдЫोрд░ рдкрд░ рдХाрдирдкुрд░ рдХा рдЙрд╕рдХा рдоिрдд्рд░ рд╕ंрдЬрдп рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдоें рдХрд▓рдХрдд्рддे рдЬाрдиे рдкрд░ рдоाрдиो рдкрд╣рд▓े рдХे рдк्рд░ेрдоी рдиिрд╢ीрде рдиे рдЙрд╕рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рдХो рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдЭिंрдЭोреЬ рдбाрд▓ा рдФрд░ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рдХि рд╢ुрд░ू рдХा рдк्рд░ेрдо рд╣ी рд╕рдЪ्рдЪा рдк्рд░ेрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рдХाрдирдкुрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдиे рдкрд░ рд╕ंрдЬрдп рдХा рдЧрд░рдордЬोрд╢ी рд╕े рдоिрд▓рдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрдЧрдорди рдХो рдЙрдд्рд╕рд╡िрдд рдХрд░рдиा рджीрдкा рдХो рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХे рдЙрд╕ рджूрд╕рд░े рдЫोрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджेрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ी рдЙрд╕рдХा рд╕рдЪ рд╣ै। ‘рдпрд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै’ рдЗрддрдиी рдмाрд░ीрдХ рдмुрдиाрд╡рдЯ рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдХी рдХुрдЫ рдмреЬी рдФрд░ рдпाрджрдЧाрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЗрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।

      рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдмाрдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें ‘рдмाँрд╣ों рдХा рдШेрд░ा’, ‘рдПрдХ рдмाрд░ рдФрд░’, ‘рдмंрдж рджрд░ाрдЬों рдХा рд╕ाрде’ рддрдеा ‘рдиाрдпрдХ, рдЦрд▓рдиाрдпрдХ, рд╡िрджूрд╖рдХ’ рдЕрдЧрд░ рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХे рддрдиाрд╡ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं, рддो ‘рдирдИ рдиौрдХрд░ी’ рдЬैрд╕ी рдЦुрд╢рдиुрдоा рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЙрд╕ рддृрдк्рддि рднрд░े рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рджांрдкрдд्рдп рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдКрд╖्рдоा рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдЕрдкрдиी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдЕрддि рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдХे рдХाрд░рдг рдкрдд्рдиी рдиौрдХрд░ी рдЫोреЬ рджेрддी рд╣ै, рдкрд░ рдШрд░-рдЧृрд╣рд╕्рдеी рдХे рдХाрдо рд╕ँрднाрд▓рдиे рдоें рд╡рд╣ рдЗрддрдиा рд░рдо рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ ‘рдирдИ рдиौрдХрд░ी’ рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрдм рдХोрдИ рджोрд╣рд░ा рддрдиाрд╡ рдпा рдЯेंрд╢рди рдирд╣ीं рд╣ै। ‘рдиाрдпрдХ, рдЦрд▓рдиाрдпрдХ, рд╡िрджूрд╖рдХ’ рдЗрд╕ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХे рджूрд╕рд░े рдЫोрд░ рдкрд░ рдЦреЬी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдкрддि рд╣ी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд▓िрдП рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдкрдд्рдиी рдкाрд░ुрд▓ рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддी рд╣ै, рдШрд░ рдХा рдХाрдо рднी, рдЬрдмрдХि рдкрддि рдЕрдоिрдд рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╣ै। рдкाрд░ुрд▓ рдЙрд╕рд╕े рдЗрддрдиी рдЙрдо्рдоीрдж рддो рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рдЙрд╕рдХा рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣े। рд▓ेрдХिрди рдЕрдоिрдд рдкाрд░ुрд▓ рдХे рдкैрд╕े рд╕े рдПрдХ рджूрд╕рд░ी рдФрд░рдд рдХे рд╕ाрде рддрдлрд░ीрд╣ рдХрд░рддा рд╣ै। рдкाрд░ुрд▓ рдХो рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рди्рди рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╡ेрджрдиा рдмрд╣ुрдд рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЙрднрд░ी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдоिрдд рдХी рдХुंрдаा рдФрд░ рд╣ीрдирддा-рдЧ्рд░ंрдеि рдХा рд╡рд╣ рднीрддрд░ी рдПрдХ्рд╕рд░े рднी рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рддिрд╣िрд╕ा рд╕े рднрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХो рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा ‘рдЦрд▓рдиाрдпрдХ’ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдХреЬрд╡ाрд╣рдЯ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдкрд░рдЦ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрддрдиी рдЕрдЪ्рдЫी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣िंрджी рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ै।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рддीрд╕рд░ा рдХोрдг рд╡рд╣ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╡े рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЗрди рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдХाрд░рдг рд╕рдЪ्рдЪी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдордиुрд╖्рдпрддा рдЦुрдж-рдм-рдЦुрдж рдкीрдЫे рдЫूрдЯрддी рдЬाрддी рд╣ैं। рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें ‘рдЕंрдХुрд╢’ рдРрд╕ी рд╣ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоिрд╕ेрдЬ рдЪोрдкреЬा, рдоिрд╕्рдЯрд░ рдЪोрдкреЬा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдмेрдЯी рдкрдо्рдоी рдХा рдЬीрд╡рди рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рджिрдЦाрд╡рдЯी рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдШрд░ рдоें рдкрдо्рдоी рдХे рджाрджा рдЬी рдХे рдЖ рдЬाрдиे рдкрд░ рд╕рднी рдХी рдЖрдЬाрджी рдкрд░ рдЬो рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рддрдиाрд╡ рдкूрд░े рдШрд░ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। ‘рдЕрдирдеाрд╣ी рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпाँ’ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рджूрд╕рд░ी рд╡िрдбंрдмрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рд╕ीрдзे-рд╕рд░рд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдХे рдЕрдкрдиी рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा рд╕े рдоौрди рдк्рд░ेрдо рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдЙрд╕ी рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा рд╕ुрдиंрджा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдШोрд░ рдЕрдкрдоाрди рдХो рд╡рд╣ рд╕рд╣ рдирд╣ीं рдкाрддा рдФрд░ рд░ेрд▓ рд╕े рдХрдЯрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдорд░्рдоांрддрдХ рдкीреЬा рдоें рдКрдн-рдЪूрдн рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। ‘рдордЬрдмूрд░ी’ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХा рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдХोрдг рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдкोрддा рджाрджी рдХे рдкाрд╕ рдкрд▓ा। рдЕрдм рдЖрдЧे рдХे рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рд╢рд╣рд░ рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рдЙрд╕рдХे рдоाँ-рдмाрдк рдХे рдкाрд╕ рднेрдЬрдиा рджाрджी рдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै। рджाрджी рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЖँрд╕ू рдЭрд▓рдорд▓ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдпे рдЦुрд╢ी рдХे рдЖँрд╕ू рд╣ै, рдкрд░ рдЗрдирдоें рдкोрддे рд╕े рдмिрдЫреЬ рдЬाрдиे рдХी рдХрдЪोрдЯ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдФрд░ рджाрджी рд╕рд╡ा рд░ुрдкрдпा рдЕрдкрдиे рдиौрдХрд░ рд╢िрдм्рдмू рдХो рджेрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдмाँрдЯрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рдЫрд▓-рдЫрд▓ рдХрд░рддी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ ‘рдПрдХ рдк्рд▓ेрдЯ рд╕ैрд▓ाрдм’ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЙрд╕ рдКрдм рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░ेрдо рднी рдиिрд░्рднाрд╡ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рдКрдмे рд╣ुрдП рдк्рд░ेрдо рдХी рддрдЯрд╕्рдерддा рдХो рдПрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЯोрд▓ी рдЕрдкрдиे рд╣ुреЬрджंрдЧ рд╕े рддोреЬрддी рд╣ै, рддो рдЙрди рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЦिрд▓ंрджреЬा рд╕ैрд▓ाрдм рдоाрдиो рд╕ाрд░े рддрдиाрд╡ рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдмрд╣ा рд▓े рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкूрд░े рдЯी-рд╣ाрдЙрд╕ рдоें рд░ौрдирдХ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдпрд╣ рдЪрд░्рдЪिрдд рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ीрди рдХрд╣ाрдиी рд╣ै।

      ‘рдКँрдЪाрдИ’, ‘рджрд░ाрд░ рднрд░рдиे рдХी рджрд░ाрд░’, ‘рдЖрддे-рдЬाрддे рдпाрдпाрд╡рд░’ рдФрд░ ‘рдд्рд░िрд╢ंрдХु’ рдЬैрд╕ी рдорди्рдиू рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। рдЗрдирдоें ‘рдд्рд░िрд╢ंрдХु’ рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдФрд░ рдпाрджрдЧाрд░ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдЧिрдирддी рд╣िंрджी рдХी рдХाрд▓рдЬрдпी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдЕрдЬрдм рдкрд╣ेрд▓ी рд╣ी рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдкिрдЫрд▓ी рдкीреЭी рд╕े рд▓реЬрдХрд░ рдЬो рдк्рд░ेрдоी-рдк्рд░ेрдоिрдХा рдПрдХ рдирдП рдвंрдЧ рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдЙрджाрд░ рджांрдкрдд्рдп рд╕ंрдмंрдз рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕рдоें рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдКрдкрд░ी рджिрдЦाрд╡े рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднीрддрд░-рднीрддрд░ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрд╡ाрджी рдХाрдИ рдЬрдордиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоाрдг рддрдм рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬрдм рдЙрдирдХी рдмेрдЯी рддрдиु рдШрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдпुрд╡рдХ рд╢ेрдЦрд░ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдиु рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рдЙрджाрд░ рдФрд░ рдХрдаोрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрд╡ाрджी, рджोрдиों рдЪेрд╣рд░ों рдХो рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рджेрдЦрддी рдФрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕рдоूрдЪी рдХрд╣ाрдиी рдоाрдиो рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХी рдПрдХ рдмेрд╣рдж рддрд▓्рдЦ рдФрд░ рдиिрд░्рдордо рдХрд╣ाрдиी рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рд╕ीрдзी-рд╕рд░рд▓ рдмेрдЯी рддрдиु рдХे рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рдорди्рдиू рдЬी рдиे ‘рдд्рд░िрд╢ंрдХु’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЗрддрдиी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдЙрднाрд░ा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╣рдоाрд░ी рдЭूрдаी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХो рддाрд░-рддाрд░ рдХрд░рддी, рдПрдХ рдЕрд╡िрд╕्рдорд░рдгीрдп рдХрд╣ाрдиी рдмрди рдЧрдИ рд╣ै।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдЙрди рдорд╣िрд▓ा рдХрдеाрдХाрд░ों рдоें рд╕े рдирд╣ीं рд╣ैं рдЬो рдШрд░-рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рд░ोрдоाрдиी рдк्рд░ेрдо рд╕ंрдмंрдзों рдХे рдкрд░े рдХुрдЫ рджेрдЦ рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрддीं рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдкрд░े, рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджुрдиिрдпा рдмрд╕ाрдХрд░ рдЬीрддी рд╣ैं। рд▓िрд╣ाрдЬा рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ—рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी, рдЬीрд╡рди рдХे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдмाрд░-рдмाрд░ рдЯрдХрд░ाрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рджो рдХрд▓ाрдХाрд░’ рдоें рдХрд▓ा рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдЬीрд╡рди рдХा рдЧрд╣рд░ा рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд╣ै। ‘рдЦोрдЯे рд╕िрдХ्рдХे’, ‘рдШुрдЯрди’, ‘рд╣ाрд░’, ‘рдЪрд╢्рдоे’, ‘рд░ाрдиी рдоाँ рдХा рдЪрдмूрддрд░ा’, ‘рдХ्рд╖рдп’, ‘рд░ेрдд рдХी рджीрд╡ाрд░’, ‘рдЕ-рд▓рдЧाрд╡’, ‘рдЕрд╕ाрдоाрдпिрдХ рдоृрдд्рдпु’, ‘рдирдордХ’ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди-рдпрдеाрд░्рде рдХी рд╢рдХ्рд▓ें рдЕрдкрдиे рдЦाрд╕ рдЕंрджाрдЬ рдоें рдкेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЗрдирдоें ‘рдЦोрдЯे рд╕िрдХ्рдХे’ рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ीрди рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рд▓рдЦрдирдК рдХे рдПрдХ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рд▓реЬрдХिрдпाँ рд╕िрдХ्рдХे рдвाрд▓рдиे рдХी рдПрдХ рдлैрдХ्рдЯрд░ी рджेрдЦрдиे рдЖрддी рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдКрдкрд░-рдКрдкрд░ рд╕े рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░ा рдФрд░ рдЪрдордХрджाрд░ рд╣ै। рдордЧрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрджрд░ рдордЬрджूрд░ों рдХी рдЖрд╣рдд рдЬिंрджрдЧी рдХा рдЬो рд╡िрдж्рд░ूрдк рджृрд╢्рдп рдЫिрдкा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдорд░्рдоांрддрдХ рдХрд╣ाрдиी рдЬрдм рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै, рддो рдлैрдХ्рдЯрд░ी рдХी рдпрд╣ рдКрдкрд░ी рдЪрдордХ-рджрдордХ рдЭूрдаी рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд╕िрдХ्рдХे рдвाрд▓рддे рд╕рдордп рдЬिрд╕ рдордЬрджूрд░ рдХी рдЯाँрдЧ рдХрдЯ рдЧрдИ, рдЙрд╕े рдоुрдЖрд╡рдЬा рд╕िрд░्рдл 200 рд░ुрдкрдП рдоिрд▓ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд▓ँрдЧреЬी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдЖрдЧे рдЕрдм рдЬो рдкрд╣ाреЬ рдЦреЬा рд╣ै, рдЙрд╕ рдпाрддрдиा рдХो рднрд▓ा рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧ рд╕рдордЭेंрдЧे! ‘рдЪрд╢्рдоे’ рдоें рдпрдеाрд░्рде рдХी рдПрдХ рджूрд╕рд░ी рд╢рдХ्рд▓ рд╣ै। рдк्рд░ेрдоिрдХा рд╢ैрд▓ рдХो рдЯी.рдмी. рд╣ै—рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддे рд╣ी рдиिрд░्рдорд▓ рдХा рдк्рд░ेрдо рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдлीрдХा рдкреЬрддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рдорд░्рдоांрддрдХ рдЪोрдЯ рд╢ैрд▓ рдХो рдоृрдд्рдпु рддрдХ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। ‘рд░ाрдиी рдоाँ рдХा рдЪрдмूрддрд░ा’ рдоें рдоेрд╣рдирддी рдФрд░ рдХреЬिрдпрд▓ рдЧुрд▓ाрдмो рдХे рдХрд╖्рдЯрднрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╣ै рддो ‘рдХ्рд╖рдп’ рдоें рд╡рд╣ рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рдЕрдз्рдпाрдкिрдХा рдХुंрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдордЬрдмूрд░ी рдЙрд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХрд░рдиे рдХो рдЙрдХрд╕ाрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рд╡िрд╡рд╢рддा рдоाрдиो рдЙрд╕рдХे рд╕рдоूрдЪे рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╖рдп рдХा рд░ोрдЧ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। ‘рд░ेрдд рдХी рджीрд╡ाрд░’ рдоें рдПрдХ рдиिрдо्рди рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЧрд╣рд░ी рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдмेрдЯे рдХो рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рд╕рдкрдиा рдкрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ ‘рдЕ-рд▓рдЧाрд╡’ рдоें рдЧाँрд╡ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХी рд╡рд╣ рдХрд░ुрдг рд╡िрдбंрдмрдиा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╣ीрд░ा рдпрд╣ рдЬाрдирддे рд╣ुрдП рднी рдХि рдЙрд╕рдХे рд▓ाрдпрдХ рдмेрдЯे рдмिрд╕ेрд╕рд░ рд╣ी рд╣рдд्рдпा рдЬрдоींрджाрд░ рдЬोрд░ाрд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдИ рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рд▓ेрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрддा рд╣ै। рдкूрд░े рдЧाँрд╡ рдкрд░ рдЬोрд░ाрд╡рд░ рд╕िрд╣ рдХे рдЖрддंрдХ рдХी рдЫाрдпा рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓ों рдХी рдиिрд░ीрд╣рддा, рд╣ीрд░ा рдХी рд╕рд░рд▓рддा рдФрд░ рд╣рд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЦреЬे рдмिрд╕ेрд╕рд░ рдХी рджрдмंрдЧрдИ рдФрд░ рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓рддा—рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдиे рдЗрд╕ рд╕рдмрдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдмрд╣ुрдд рд╕рдЬीрд╡рддा рд╕े рдХिрдпा рд╣ै। рдпों ‘рдЕ-рд▓рдЧाрд╡’ рдорди्рдиू рдЬी рдХी рдЙрди рдЕрдЪ्рдЫी рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕े рд╣ै, рдЬिрдирдХी рдЬ्рдпाрджा рдЪрд░्рдЪा рдирд╣ीं рд╣ुрдИ।

      рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрдеा-рдпाрдд्рд░ा рд╕े рдЧुрдЬрд░рддे рд╣ुрдП, рд╣ैрд░ाрдиी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдХुрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдЪाрд╕ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдорди्рдиू рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдЬाрджू рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рд╣рд░ рдХрд╣ाрдиी рдЕрдкрдиी рдЬрдж рдоें рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ी рдФрд░ рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдЬрдоीрди рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдорди्рдиू рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкाрдардХों рдХे рджिрд▓ рдоें ‘рдШрд░’ рдмрдиाрддी рд╣ैं। рд▓िрд╣ाрдЬा рдЙрдирдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдмрдЪ рдкाрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ीं рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдХा рдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рдЖрдЬ рдХी рддрдоाрдо рдХрдеा-рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдмреЬा, рдЙрджाрдд्рдд рдФрд░ рдЕрд░्рдердкूрд░्рдг рд▓рдЧрддा рд╣ै।