Showing posts with label 201708H. Show all posts
Showing posts with label 201708H. Show all posts

The Unknown Immigrant - Abhimanyu Unnuth

рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी - рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд
(рдЧीрдд рд░ूрдкांрддрд░рдг: рдбॉ. рд░ाрдЬрд░ाрдиी рдЧोрдмिрди :: English Translation: Girijesh Rao)


Composer and Singer: S S Mungroo; Tabla: Kannan



Abhimanyu Unnuth (рдХрд╡ि)

Seen suddenly
In gusty winds
The petals of Gulmohar
Falling in abundance
Weltering, fluttering in solitude,
On blazing embers
That unknown immigrant.


It flashed back on me
The unwritten history
Those heaves hidden in cinder of history
Arose in memory
I listened to them again and again
Mudiya Pahad, (the Govardhan of Pitris)
- the sentinel feared the rains
Of soaked lashes
Horrified he
Shivered in silence again and again
That unknown immigrant

The quiescence when cried
From sugarcane fields
I remembered the vermillion on foreheads

The shining drops of sweat on bare chests
Their tender dreams
Tender like petals red
Turned into ash
Burnt in heat of scorching sun
That unknown immigrant.

After listening to the sounds of Ganga
Coming floating on waves of Indian ocean
I remembered, that dark history
Forgotten
The dark history hadn’t seen
The unknown immigrant
Nor the mute history told his full story ever
That unknown immigrant
The deaf history never heard to
His cries

Who shed the first drop
Of sweat on this soil
Who sprouted the greens
In rocky surroundings
Bearing the marks of thousands canes
Shedding the red sweat again and again
That first Girmitiya
The son of this soil
Yours and mine too
Mine and yours too
Unknown immigrant,

the unknown immigrant.

рд╕ेрддु рдЕрдЧрд╕्рдд 2017
Setu, August 2017


Dr. Rajrani Gobin (рдЧीрдд рд░ूрдкांрддрд░рдХрд░्рддा)

рдЕрдЪाрдирдХ рд╣рд╡ा рдХे рдЭोंрдХों рд╕े рдЭрд░рдЭрд░ा рдХрд░ рдЭрд░рддे рджेрдЦा
рдЧुрд▓рдоोрд╣рд░ рдХी рдкंрдЦुрдб़िрдпों рдХो
рдЦाрдоोрд╢ी рдоें, рдЭुрд▓рд╕рддे, рдЫрдЯрдкрдЯाрддे рджेрдЦा
рдЙрди्рд╣ें рдзрд░рддी рдкрд░ рдзрдзрдХ рд░рд╣े рдЕंрдЧाрд░ों рдкрд░
рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी

рдпाрдж рдЖрдпा рдоुрдЭे
рд╡рд╣ рдЕрдирд▓िрдЦा рдЗрддिрд╣ाрд╕
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд░ाрдЦ рдоें рдЫुрдкी рд╡े рдЖрд╣ें
рдпाрдж рдЖ рдЧрдпीं
рдЬिрди्рд╣ें рд╕ुрдиा рдмाрд░-рдмाрд░
рдк्рд░рд╣рд░ी рдоुрдб़िрдпा рдкрд╣ाрдб़
рдбрд░рддा рдеा рд╡рд╣ рднीрдЧे рдХोрдб़ों рдХी рдмौрдЫाрд░ों рд╕े
рджрд╣рд▓рдХрд░ рдмाрд░-рдмाрд░ рдХाँрдкा рдоौрди рд╕ाрдзे
рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी

рдЧрди्рдиे рдХे рдЦेрддों рд╕े рдЦाрдоोрд╢ी рдЪीрдд्рдХाрд░рддी рдЬрдм
рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдмीрдЪ рддрдкрддी рджोрдкрд╣рд░ी рдоें
рдпाрдж рдЖрдпे рдордЬрджूрд░ों рдХे рдоाрдеे рдХे рдЯीрдХे
рдиंрдЧी рдЫाрддी рдкрд░ рдкрд╕ीрдиे рдХी рдЪрдордХрддी рдмूँрджें
рдзрдзрдХрддे рд╕ूрд░рдЬ рдХे рддाрдк рд╕े
рд▓ाрд▓ рдкंрдЦुрдб़िрдпों рд╕े
рдЙрдирдХे рдХोрдорд▓ рдХोрдорд▓
рд╕рдкрдиे рд╣ुрдП рд░ाрдЦ
рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी

рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХी рд▓рд╣рд░ों рд╕े рддैрд░ рдХрд░ рдЖрдпी
рдЧंрдЧा рдХी рд╕्рд╡рд░-рд▓рд╣рд░ी рдХो рд╕ुрди
рдпाрдж рдЖрдпा рдоुрдЭे, рд╡рд╣ рдХाрд▓ा рдЗрддिрд╣ाрд╕
рдЙрд╕рдХा рдмिрд╕ाрд░ा рд╣ुрдЖ
рдЕंрдзे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдиे рдЙрд╕ рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХो рди рджेрдЦा рдеा
рди рддो рдЧूँрдЧे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдиे рдХрднी рд╕ुрдиाрдИ рдЙрд╕рдХी рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी
рд╡рд╣ рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी

рдмрд╣рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рди рд╕ुрди рдкाрдпा
рдЙрд╕рдХे рдЪीрдд्рдХाрд░ों рдХो
рдЬिрд╕рдХी рдЗрд╕ рдоाрдЯी рдкрд░ рдмрд╣ी
рдкрд╣рд▓ी рдмूँрдж рдкрд╕ीрдиे рдХी
рдЬिрд╕рдиे рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдХे рдмीрдЪ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдЙрдЧाрдпी рдеी
рдиंрдЧी рдкीрдаों рдкрд░ рд╕рд╣ рдХрд░ рд▓ाрдЦों рдмाँрд╕ों рдХी рдмौрдЫाрд░ें
рдмрд╣ा-рдмрд╣ाрдХрд░ рд▓ाрд▓ рдкрд╕ीрдиा
рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓ा рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा
рдЗрд╕ рдоाрдЯी рдХा рдмेрдЯा
рддेрд░ा рдЕрдкрдиा, рдоेрд░ा рднी рдЕрдкрдиा

рдоेрд░ा рдЕрдкрдиा, рддेрд░ा рднी рдЕрдкрдиा
рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी, рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी ...

English translation: Girijesh Rao





The First Witness: Looking back in time (Video)

рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╕िंрд╣ाрд╡рд▓ोрдХрди (рд╡िрдбिрдпो)

Senior citizens, interviewed for Setu Bilingual by Swati Gadgil
рд╡рд░िрд╖्рда рдиाрдЧрд░िрдХों рд╕े рд╕्рд╡ाрддि рдЧाрдбрдЧिрд▓ рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░


Interview with Prabhavati Sharma (Hindi)

Interview with Arvind Pradhan (English)

Interview with Vinod Gopal Nand (English)


рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЕрдЧрд╕्рдд 2017

рд╕ेрддु 

рд╡рд░्рд╖ 2, рдЕंрдХ 3 

рдЕрдЧрд╕्рдд 2017

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी

рдХाрд╡्рдп

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЪाрд░

рдЖрд▓ेрдЦ рд╡ рд╢ोрдз

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕рдд्рддрд░ рд╡рд░्рд╖

рдЕрдиुрд╡ाрдж 

рдпाрдд्рд░ा рд╕ंрд╕्рдорд░рдг 

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा- рдоूрд▓्рдпांрдХрди 

рд╕्рдеाрдИ рд╕्рддрдо्рдн

рдЙреЬрдирддрд╢्рддрд░ी рдЪौрдХा: рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓

рдм्рд░ॉрдХрд▓ी рдЧाрд░्рд▓िрдХ рдЬिंрдЬрд░

-рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ ’рд╕рдоीрд░’

рд╕ाрдордЧ्рд░ी:

рдм्рд░ॉрдХрд▓ी - 500 рдЧ्рд░ाрдо
рд▓рд╣рд╕ुрди – 4 рдХрд▓िрдпाँ рдЫोрдЯे рдЫोрдЯे рдмाрд░ीрдХ рдЯुрдХреЬे рдХाрдЯ рдХрд░
рдЕрджрд░рдХ – 1/2 рдЗंрдЪ рдЫोрдЯे рдЫोрдЯे рдмाрд░ीрдХ рдЯुрдХреЬे рдХाрдЯ рдХрд░
рдЦाрдиे рдХा рддेрд▓ – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рдкाрдиी – рдбेреЭ рдХрдк
рд╕ोрдпा рд╕ॉрд╕ – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рд╢рдХ्рдХрд░ – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рдиींрдмू рдХा рд░рд╕ – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рдХॉрд░्рди рд╕्рдЯाрд░्рдЪ – 1 рдЪрдо्рдордЪ (1/2 рдХрдк рдаंрдбे рдкाрдиी рдоें рдШोрд▓ рдмрдиा рдХрд░)

рд╡िрдзि:

рдПрдХ рдкैрди рдЧैрд╕ рдкрд░ рдЪреЭाрдХрд░ рдЙрд╕рдоें 1/2 рдХрдк рдкाрдиी рдЙрдмाрд▓ рдЖрдиे рддрдХ рдЧрд░рдо рдХрд░ рд▓ें।
рдЙрдмрд▓рддे рдкाрдиी рдоें рдХрдЯी рд╣ुрдИ рдм्рд░ॉрдХрд▓ी рдбाрд▓ рджिрдЬिрдпे рдФрд░ рдврдХ рдХрд░ рддीрди рдоिрдирдЯ рдХे рд▓िрдП рдкрдХाрдпें।
рддीрди рдоिрдирдЯ рдмाрдж рдм्рд░ॉрдХрд▓ी рдПрдХ рдЫрд▓рдиी рдоें рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЙрд╕े рдаंрдбे рдкाрдиी рд╕े рдзो рд▓ें рддाрдХि рдм्рд░ॉрдХрд▓ी рдЖрдЧे рдкрдХрдиा рдмंрдж рд╣ो рдЬाрдпे।
рдкैрди рд╕े рдкाрдиी рдЦाрд▓ी рдХрд░рдХे рдЙрд╕े рд╕ुрдЦा рд▓ें рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рдЪрдо्рдордЪ рддेрд▓ рдбाрд▓ рдХрд░ рдЧрд░рдо рдХрд░ें।
рддेрд▓ рдЧрд░рдо рдоें рд▓рд╣рд╕ूрди рдФрд░ рдЕрджрд░рдХ рдбाрд▓ рджें рдФрд░ рдеोреЬा рд╕ा рдкрдХा рд▓ें।
рдЕрдм рдПрдХ рдЪрдо्рдордЪ рд╕ोрдпा рд╕ॉрд╕ рдбाрд▓ рджें рдФрд░ 1/2 рдХрдк рдЧрд░рдо рдкाрдиी рдбाрд▓ рджें।
рдЙрдмाрд▓ рдЖрдиे рдкрд░ рдПрдХ рдЪрдо्рдордЪ рдиींрдмू рдХा рд░рд╕ рдФрд░ рдПрдХ рдЪрдо्рдордЪ рд╢рдХ्рдХрд░ рдбाрд▓ рд▓ें рдФрд░ рдЙрдмाрд▓ рдЖрдиे рджें।
рдЕрдм рдХॉрд░्рди рд╕्рдЯाрд░्рдЪ рдХा рдШोрд▓ рдоिрд▓ा рджें рдФрд░ рдЙрд╕े рдЪрд▓ाрддे рд░рд╣े рдПрд╡ं рдХिрддрдиा рдЧाреЭा рдЪाрд╣िрдпे, рдЙрд╕ рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЪрд▓ाрддे
рдЪрд▓ाрддे рдЧрд░рдо рд╣ोрдиे рджें। рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рддेрдЬ рдЖँрдЪ рдкрд░ 30 рд╕ेрдХрдг्рдб рдоें рдЧाреЭाрдкрди рдЖ рдЬाрддा рд╣ै।
рдЧाреЭाрдкрди рдЖ рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдоें рдм्рд░ॉрдХрд▓ी рдоिрд▓ा рджीрдЬिрдпे। рдЕрдм рдПрдХ рдоिрдирдЯ рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдкрдХा рд▓ें।
рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдЗрд╕े рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдЧैрд╕ рд╣рд░ рд╡рдХ्рдд рддेрдЬ рдЖँрдЪ рдкрд░ рд╣ी рд░рдЦрдиा рд╣ै।
рдм्рд░ॉрдХрд▓ी рдЧाрд░्рд▓िрдХ рдЬिंрдЬрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕े рдЧрд░рдоाрдЧрд░рдо рд╣ी рдкрд░ोрд╕ें।

рд╡िрдбिрдпो:

рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдзि рдХा рд╡िрдбिрдпो рдЖрдкрдХे рд▓िрдпे рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ рдХे UFO’S Kitchen рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЪैрдирд▓ рдХे рд╕ौрдЬрди्рдп рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдпूрдЯ्рдпूрдм рд╡िрдбिрдпो рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рд╕ुрдирддे рдФрд░ рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдк рд╕рд░рд▓ рд╡िрдзि рд╕े рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпंрдЬрди рдмрдиाрдиा рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рдПрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдк्рд░ाрдЪीрди рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкुрдирд░्рдЬрдЬрди्рдо рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддी рд╣ै। рд╕рдд्рддрд░ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े 15 рдЕрдЧрд╕्рдд 1947 рдХो рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдкुрдирд░्рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рднाрд░рдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ुрдЖ рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХा рд╡िрднाрдЬрди рдХрд░рдХे рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рднाрдЧों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ीрдоाрдУं рд╡ рдЙрдирдХे рдкाрд░ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдиृрд╢ंрд╕ рджंрдЧे рд╣ुрдП। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрднाрдЬрди рдоें рдЕрдкрдиा рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░, рдоिрдд्рд░-рдкрд░िрдЬрди рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдмреЭрдХрд░, рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЦोрдпा рд╣ै рдЙрдирдХे рдШाрд╡ рд╕ाрдд рджрд╢рдХ рдмाрдж рдЖрдЬ рднी рдЯीрд╕ рджेрддे рд╣ैं।

рд╕ेрддु рдХे рдЕрдЧрд╕्рдд рдЕंрдХ рдоें рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी рдиे рд╡िрднाрдЬрди рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЙрдкрдЬे рдкрд▓ाрдпрди рдХे рджंрд╢ рдкрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ीं рд╕ेрддु рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд╕ुрдиीрд▓ рд╢рд░्рдоा рдХे рдЕрдиुрд░ोрдз рдкрд░ рдбॉ. рд╕्рд╡ाрддि рдЧाрдбрдЧिрд▓ рдиे рдХुрдЫ рд╡рд░िрд╖्рда рдиाрдЧрд░िрдХों рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдпाрдж рдкрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдХी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рд╣рдо рдЙрд╕ рдмाрддрдЪीрдд рдХे рд╡िрдбिрдпो рдЖрдкрд╕े рд╕ाрдЭा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ेрддु рдХे рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдХी рдХрд╡िрддा рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी 'рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा' рдХे рдХाрд░ुрдгिрдХ рдЧीрдд рдХा рд╡िрдбिрдпो рднी рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд░ोрдЪрдХ рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЧे рд╣ै।
 
рдЗрд╕ рдорд╣ीрдиे рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдоैं рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рдЧрдпा рдеा рдЬрд╣ाँ рдоिрдд्рд░ рд╡िрдирдп рдЧुрджाрд░ी рдХे рд╕ाрде рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рд╕्рддрдо्рдн рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдХे рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рдкрд╣ाреЬी рд░ाрд╕्рддे рд╕े рдкोрд░्рдЯ-рд▓ुрдИ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░ांрдд рдХे рджृрд╢्рдпों рдХा рдЖрдиंрдж рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд╣рдо рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдХे рдЧाँрд╡ рдд्рд░िрдпोрд▓े рдкрд╣ुँрдЪे। рдЙрдирдХे рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдХрд░ рдоैं рдЕрд╡ाрдХ рд░рд╣ рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдШрд░ рдХी рдиाрдордкрдЯ्рдЯिрдХा рд╣िंрджी рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рдеी, 'рд╕рдо्рд╡ाрджिрддा'।

рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдШाрдЯ
рдЕрд▓्рдкрднाрд╖ी рдФрд░ рдХृрд╢рдХाрдп рдЕрднिрдорди्рдпु рдЬी рд╢ॉрд░्рдЯ्рд╕ рдоें рдеे। рд▓ाрдЗрд▓ाрдЬ рдмीрдоाрд░ी рдХे рдЖрдЧे рдирдд-рдорд╕्рддрдХ рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े 'рдЕрдирдд' рдиे рд╕ौрдо्рдп рдоुрд╕्рдХाрди рд╕े рд╣िрди्рджी рдоें рдХुрдЫ рдРрд╕े рд╣рдоाрд░ा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा рдЬैрд╕े рд╡рд░्рд╖ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ो। рдмेрд╢рдХ рдоैंрдиे рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдкреЭ рд▓िрдпा рдеा, рдЗрд╕ рдиाрддे рдЙрдирд╕े рдоेрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рджрд╢рдХों рдкुрд░ाрдиी рдеी। рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рдЪाрдп рдХे рдПрдХ-рдПрдХ рдк्рдпाрд▓े рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рджेрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдХी। рдЬрдм рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрдиे рдХा рдиिрдоंрдд्рд░рдг рджिрдпा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдоें, "рдЕрд╡рд╢्рдп рдЖрдпेंрдЧे" рдХрд╣ा рдФрд░ рд╣рдо рд░ुрдЦрд╕рдд рд╣ुрдП।

рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдмीрдЪ рдоें рдЗрди्рд╣ीं рдЕрдирдд рдЬी рдХी рдХрд╡िрддा 'рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी' рдХे рдЧीрдд рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХा рдЧाрдпрди рд╣ुрдЖ। рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा, рдПंрдЧाрдЬी, рдХुрд▓ी, рдЗंрдбेंрдЪрд░्рдб рд▓ेрдмрд░, рд╢рд░्рддрдмंрджी реЪुрд▓ाрдо, рдпा рдЕрдиुрдмंрдзिрдд рджाрд╕ рдХे рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░े рдЧрдпे 462,000 рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा рддрдЯ рдЖрдЬ рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдШाрдЯ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рд╕ंрдпोрдЧ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╡рд░्рд╖ 2017 рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдк्рд░рдеा рдХे рдЕंрдд рдХा рд╢рддाрдм्рджी рд╡рд░्рд╖ рд╣ै। рдЕрдирдд рдЬी рдХी рдЫोрдЯी рд╕ी рдХрд╡िрддा 'рдЕрдирдЬाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी' рджрд╢рдХों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХो рдЙрдШाреЬрдХрд░ рд╕ाрдордиे рд░рдЦ рджेрддी рд╣ै। рдоेрд░ी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдпाрдд्рд░ा рдиे, рднाрд░рдд рд╕े рд╡рд╣ाँ рдЖрдпे рдЧिрд░िрдоिрдЯिрдпों рдХी рд╕рдХ्рд╖рдо рдФрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рд╕ंрддाрдиों рдиे, рдоेрд░े рдорди рдоें рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджृреЭ рдХिрдпा рдХि рднाрд░рддीрдпрддा рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдХोрдИ рдмрд▓ рдХрднी рдоिрдЯा рдирд╣ीं рд╕рдХрддा।

рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдк्рд░рдеा рдХा рдЕंрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдмрд▓ рд╢рд╕्рдд्рд░ рдеा, реЮीрдЬी рджेрд╢ рдоें 25 рд╡рд░्рд╖ рдмिрддाрдиे рд╡ाрд▓े рддोрддाрд░ाрдо рд╕рдиाрдв्рдп рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा। рд╕ेрддु рдХे рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рд╣рдордиे рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХा рдПрдХ рдЕंрд╢ рдЖрдкрдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрд╢ा рд╣ै рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो, рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╕рд╣ी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рджेрдЦ рд╕рдХेंрдЧे।

рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा рдХे рд╕ौрдЬрди्рдп рд╕े рдЖрда рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдХрдеा, рдЖрд▓ेрдЦ, рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрдд्рддांрдд, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдФрд░ рд╕्рдеाрдИ рд╕्рддрдо्рднों рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХा рдПрдХ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдоैрдд्рд░ेрдпी рдкुрд╖्рдкा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рднी рд╣ै।

рд╕ेрддु рдоें рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै। рдпрджि рдЖрдк рд░рдЪрдиा рднेрдЬрдиे рдХे рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рд╣ैं рддो рдХृрдкрдпा рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди рдкреЭрдХрд░ рдиिрдпрдоों рд╕े рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХा рд╕ंрджेрд╢ рднी рд░рдЪрдиा рдХे рд╕ाрде рдЕрд╡рд╢्рдп рднेрдЬें।

рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ! рдЕрдорд░ рд╣ो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा! рдЬрдп рд╣े!

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा


рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ

рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рдЕंрд╢ 12

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп
рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдиे рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рдиी рд╕рди् 1927 рдоें рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬेрд▓ рдХी рдХोрдард░ी рдоें рд▓िрдЦी рдеी। рдЙрдирдХी рдлाँрд╕ी рд╕े рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े 18 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЬрдм рдЙрдирдХी рдоाँ рд╢्рд░ी рд╢िрд╡ рд╡рд░्рдоा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирд╕े рдЕंрддिрдо рдмाрд░ рдоिрд▓рдиे рдЖрдпीं рддрдм рдкंрдбिрдд рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкांрдбुрд▓िрдкि рдЦाрдиे рдХे рдбрдм्рдмे рдоें рдЫिрдкाрдХрд░ рдЬेрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ рднिрдЬрд╡ा рджी। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕िंрдз рдоें рднрдЬрдирд▓ाрд▓ рдмुрдХрд╕ेрд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рди 1927 рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ। рдмाрдж рдоें рдЗрд╕े рд╢्рд░ी рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЫрдкрд╡ाрдпा рдЧрдпा। рдкुрд╕्рддрдХ рдЫрдкрддे рд╣ी рджрдордирдХाрд░ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧा рджिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдпाँ рдЬрдм्рдд рдХрд░ рд▓ी рдЧрдпीं।

рдкрдг्рдбिрдд рдЬी 19 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬिрд▓ा рдЬेрд▓ рдоें рдЕрд╢рдлाрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЦाँ, рд░ोрд╢рди рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд▓ाрд╣िреЬी рдХे рд╕ाрде рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдлाँрд╕ी рдЪрдв़ рдЧрдП।

рд╣ुрддाрдд्рдоा рдкंрдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдХे рдЕंрд╢: рд╕ेрддु рдХे рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХों рд╕े
рдмीрдЬрд╢рдм्рдж: Autobiography, Bismil, Excerpt, рдЖрдд्рдордХрдеा, рдЬीрд╡рдиी, рдиाрдпрдХ, рдмिрд╕्рдоिрд▓, рд╣िрди्рджी,
... рдФрд░ рдЕрдм, рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рдЕंрд╢ 12

рдк्рд░рдердо рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди - рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоॉрд░िрд╢рд╕

рд╕рди् 2015 рдоें рднोрдкाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рджрд╕рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдоंрдд्рд░ी рдоाрдирдиीрдп рд▓ीрд▓ा рджेрд╡ी рджुрдЦрди-рд▓рдЫрдорди рдиे рд╣िंрджी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдпे 'рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдеी рдЬो рдХि рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рджो рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдПрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рд╣िंрджी рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ, рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдоें рдпोрдЧрджाрди рдПрд╡ं рднाрд╖ा рдХे рдЙрди्рдирдпрди рд╣ेрддु рджिрдпा рдЬाрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ुрдЖ рдеा।


рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдХे 'рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг - рд╡рд░्рд╖ 2016' рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрддु рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे 23 рдЕрдЧрд╕्рдд 2017 рдХो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा рдХे рд╕ुрдм्рд░рдордг्рдп рднाрд░рддी рд╕рднाрдЧाрд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХेंрдж्рд░, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдаाрдХुрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдЧрдгрдоाрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рднा рдХी рд╕्рдкीрдХрд░ рдоाрдирдиीрдп рд╢ांрддि рдмाрдИ рд╣рдиुрдоाрдирдЬी рдХे рд╣ाрдеों рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा।

рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдЪिрд╡ рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдХे рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди' рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмिंрджुрдУं рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рднीрддрд░ рддрдХ рд╕्рдкрд░्рд╢ рддो рдХрд░рддी рд╣ी рд╣ैं, рд╕ाрде рд╣ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕрдиूрдаे рдЕंрдд рдкाрдардХ рдХो рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд░ोрдЪрдХрддा, рд╕рд░рд╕рддा, рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдФрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдЕंрдд рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं।


рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╕рдоिрддि рдоें рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдХे рд╕ाрде рдбॉ рд╡िрдиोрдж рдоिрд╢्рд░, рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп, рддрдеा рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдЙрдоेрд╢ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣, рдЖрдИрд╕ीрд╕ीрдЖрд░ рдЪेрдпрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे। рдк्рд░рдмुрдж्рдзрдЬрдиों рдХे рд╡рдХ्рддрд╡्рдпों рдоें рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрд╕ृрдЬрди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗंрдЯрд░рдиैрдЯ рд░ेрдбिрдпो, рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯ рдЖрджि рддрдХрдиीрдХी рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд╣िंрджी рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдХी рдСрдбिрдпो рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпाँ, рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рд╡ॉрд▓ंрдЯीрдпрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рднी реЫिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।


рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХी рдорд╣ाрдиिрджेрд╢рдХ рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ूрд░्рдпाрдХांрддि рдЧрдпाрди рддрдеा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рдоीрддू рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеे। рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рд╡िрднाрдЧ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ. рд░ाрдЬрд░ाрдиी рдЧोрдмिрди рдиे рдХिрдпा। рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдоें рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдм्рд░ॉрдбрдХाрд╕्рдЯिंрдЧ рдХॉрд░्рдкोрд░ेрд╢рди рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ृрдЬрди рдХे рд▓िрдпे рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╕े рд╡ाрд░्рддा рд░िрдХॉрд░्рдб рдХी рдЧрдИ।


                             * рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪैрдирд▓ рдкрд░ рд╕рдо्рдоाрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХा рд╕рдоाрдЪाрд░ *

рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоोрдХा, рдоॉрд░िрд╢рд╕
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдмрдиे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХी рдиींрд╡ 3 рдЬूрди 1970 рдХो рд╢्рд░ीрдорддी рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рдФрд░ рд╢्рд░ी рдЕрдиिрд░ुрдж्рдз рдЬрдЧрди्рдиाрде рдж्рд╡ाрд░ा рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЦी рдЧрдИ рдеी। рд╕ंрд╕्рдеाрди рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдХрд▓ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рдХрд▓ा рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдЪीрдиी рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рд╡ рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдбिрдЧ्рд░ी рддрдеा рдбिрдк्рд▓ोрдоा рдХोрд░्рд╕ рдкреЭाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╣िंрджी, рддрдоिрд│, рддेрд▓ुрдЧु, рдорд░ाрдаी рдФрд░ рдЙрд░्рджू рдХे рд╕्рдиाрддрдХ рд╡िрд╖рдп рдЪрд▓ाрдиे рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХो рд╕рд╣рдпोрдЧ рднी рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2002 рдоें рджो рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░िрдпों рд╢्рд░ी рдирд╡ीрдирдЪंрдж्рд░ рд░ाрдордЧुрд▓ाрдо рддрдеा рд╢्рд░ी рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рдмाрдЬрдкेрдпी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рдмींрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рднी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╢्рд░ी рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рдЬीрддू рддрдеा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдорд╣ाрдиिрджेрд╢рдХ рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ूрд░्рдпाрдХांрддि рдЧрдпाрди рд╣ैं। 'рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рд╢्рд░ीрдорддी рд╕ूрд░्рдпाрдХांрддि рдЧрдпाрди рдиे рд╣ी рдХी рдеी।

рд╕рд╡िрддा рдоिрд╢्рд░ा рдХी рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ

рд╕рд╡िрддा рдоिрд╢्рд░ा 'рдЕрдХ्рд╖рдЬा'

рд╕рд╡िрддा рдоिрд╢्рд░ा 'рдЕрдХ्рд╖рдЬा'
рд░ीреЭ рдХी рд╣рдб्рдбी

рджिрдирднрд░ рдмेрд╣ोрд╢ рд░рд╣ी рдмीрдиू। рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд╕े рдШрд░ рдЖрдиे рдкрд░ рджेрдЦा рдХि рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдм्рдЬी-рд░ोрдЯी рдЦा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЦाрдиा рдЦрдд्рдо рдХрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдоाँ рдХे рдкाрд╕ рдмैрда рдЧрдпे।

"рдкिंрдХी, рдЦाрдиा рдХिрд╕рдиे рдмрдиाрдпा? рдкреЬोрд╕ рд╡ाрд▓ी рдЖंрдЯी рдиे рдХ्рдпा?"

"рдирд╣ीं, рдкाрдкा рдиे рдмрдиाрдпा।"

"рдкाрдкा рдиे?"

"рд╣ाँ, рдкाрдкा рдиे! рд╕ुрдмрд╣ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиाрд╢्рддा рднी рдмрдиाрдпा рдеा! рдлिрд░ рдмрд░्рддрди рдзोрдпे। рдЭाреЬू-рдкोрдЫा рднी рдХिрдпा рдЖрдкрдХी рддрд░рд╣। рдФрд░ рджोрдкрд╣рд░ рдоें рджाрд▓-рдЪाрд╡рд▓ рднी рдмрдиाрдпे рдеे।"

"рддुрдо рджोрдиों рдиे рдорджрдж рдирд╣ीं рдХी рдкाрдкा рдХी।"

"рдирд╣ीं, рдкाрдкा рдиे рдХрд╣ा рдЖрдЬ рдоैं рдХрд░рддा рд╣ूँ। рддुрдо рджोрдиों рд╣рд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рд░рд╣ो рдордо्рдоी рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиे।"

"рдХрд╣ाँ рд╣ै рддेрд░े рдкाрдкा !"

"рдбाрдХ्рдЯрд░ рдиे рдЖрдкрдХी рджрд╡ा рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬा, рд╡рд╣ी рд▓ेрдиे рдЧрдпे рд╣ैं।"

"рдмीрдиू рдЙрдаो, рд▓ो рджрд╡ा рдЦा рд▓ो। рдЯिंрдХू рдПрдХ рдЧिрд▓ाрд╕ рдкाрдиी рджे рджे рдмेрдЯा।"

"рдЖрдк! рдкрд░рди्рддु рдЖрдк рдХैрд╕े рдЖ рдЧрдпे? рдЫुрдЯ्рдЯी рдоिрд▓ рдЧрдпी рдХ्рдпा?" рдкрддि рдХे рдЖрддे рд╣ी рд╕рд╡ाрд▓ рдХी рдмौрдЫाрд░ рд▓рдЧा рджी।

"рд╣ाँ, рдоिрд▓ рдЧрдпी। рдкूрд░े рдкрди्рдж्рд░рд╣ рджिрди, рдоैं рд╕ाрде рд╣ी рд░рд╣ूँрдЧा рддुрдо्рд╣ाрд░े।"

"рдЗрдд्рддे рджिрди?"

"рд╣ाँ!"

"рдоुрдЭे рддो рд╕рдордЭ рд╣ी рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдХैрд╕े рд╣ोрдЧा। рдХोрдИ рднрд░ोрд╕ेрдоंрдж рдЖрджрдоी рдЧृрд╣рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЦोрдЬрдиा рддो рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ी рд▓рдЧ рд░рд╣ा। рдХोрдИ рдРрд╕ा рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рднी рддो рдирд╣ीं рдЕрдкрдиा рдЬो рдорд╣ीрдиे-рдкрди्рдж्рд░рд╣ рджिрди рдЖ рдЬाрдпे।"

"рдЪिंрддा рди рдХрд░ो рдмीрдиू, рд╕рдм рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा। рдоैं рд╣ूँ рди!"

"рдЗрддрдиी рдмाрд░ рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдЖрдИ। рд╣ाрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдЕрдХेрд▓े рд▓рдЧाрддी рд░рд╣ी рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рдмाрд░ рдХैрд╕े рдЖрдкрдХे рдЕреЮрд╕рд░ рдХी рдоेрд╣рд░рдмाрдиी рд╣ो рдЧрдИ?

"рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ी рднी рдЬाрдирддे рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдХोрдИ рд╕рдорд╕्рдпा рдЖрдПрдЧी рддो рдмीрд╡ी рдЭेрд▓ рд▓ेрдЧी, рдкрд░рди्рддु рдмीрд╡ी рд╣ी рдмीрдоाрд░ рд╣ो рдЬाрдПрдЧी рддो рдлिрд░ рдХौрди рд╕рдо्рднाрд▓ेрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдлрдЯाрдлрдЯ рд╕ेंрд╢рди рдХрд░ рджी рдЫुрдЯ्рдЯी।"

"рдпाрдиि рд░ीреЭ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╣ूँ рдоैं рдЖрдкрдХी।"

"рд╣ाँ, рд╡ो рддो рд╣ो рд╣ी рдмीрдиू। рдЕрдХेрд▓े рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╢िрдХाрдпрдд рдХे рд╣рд░ рдХुрдЫ рд╕рдо्рднाрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ो।"

"рдкрд░ рдкрди्рдж्рд░рд╣ рджिрди рддो рдЖрдк рд╣ो, рд╣рдоाрд░ी рд░ीреЭ рдХी рд╣рдб्рдбी।" рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдоुрд╕्рдХрд░ा рджी рдмीрдиू।

"рд╣ाँ рднрдИ, рдЕрднी рддрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ рдеा, рдкрди्рдж्рд░рд╣ рджिрди рдиौрдХрд░ рдмीрд╡ी рдХा рд╣ूँ।" рджोрдиों рд╣ी рдЦिрд▓рдЦिрд▓ा рдкреЬे।

рдкрд░िрдкाрдЯी

рдЕрдкрдиे рдмрд╣рди рдХी рд╢ाрджी рдоें рдЦींрдЪी рдЧрдпी рдЙрд╕ рдЕрдирдЬाрди рд▓реЬрдХी рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдХो рдиीрд▓ेрд╢ рдЬрдм рднी рдиिрд╣ाрд░рддा, рддो рд╕ाрд░ा рджृрд╢्рдп рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рдпूँ рдЖ рдЦреЬा рд╣ोрддा, рдЬैрд╕े рджो рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХी рдирд╣ीं, рдХुрдЫ рдкрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХी рд╣ी рдмाрдд рд╣ो। рд╡рд╣ рднрдпрднीрдд рд╕ी рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рджेрдЦрддी рдлिрд░ рд╕рдмрдХी рдирдЬрд░ рдмрдЪाрдХрд░ рдЪूреЬिрдпों рдкрд░ рдЙँрдЧрд▓िрдпाँ рдлेрд░рдХрд░ рдЦрдирдХा рджेрддी। рдЪूреЬिрдпों рдХी рдЦрдирдХाрд░ рд╕ुрдирдХрд░ рдмрдЪ्рдЪिрдпों рд╕ी рдоुрд╕्рдХрд░ाрддी, рдлिрд░ рдлौрд░рди рд╕рд╣рдо рдХрд░ рдЧрдо्рднीрд░рддा рдУреЭ рд▓ेрддी। рд╕ोрдЪрддे-рд╕ोрдЪрддे рдиीрд▓ेрд╢ рдоुрд╕्рдХुрд░ा рджिрдпा।

рд╡рд╣ीं рд╕े рдЧुреЫрд░рддी рднाрднी рдиे рдЙрд╕े рдпूँ рдПрдХाрди्рдд рдоें рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рджेрдЦा рддो рдкीрдЫे рдкреЬ рдЧрдпीं। "рдХिрд╕рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рд╣ै? рдХौрди рд╣ै рдпрд╣?" рдЙрдирдХे рд▓ाрдЦ рдХुрд░ेрджрдиे рдкрд░ рдиीрд▓ेрд╢ рд╢рд░्рдоाрддे рд╣ुрдП рдЗрддрдиा рд╣ी рдмोрд▓ рдкाрдпा। "рднाрднी рд╣ो рд╕рдХे рддो рдЗрд╕े рдЦोрдЬ рд▓ाрдУ рдмрд╕, рдПрд╣рд╕ाрди рд╣ोрдЧा рдЖрдкрдХा!"

рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा! рднाрднी рдиे рд▓реЬрдХी рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рд▓े рд▓ी рдФрд░ рдЙрд╕े рдвूँрдврдиा рдЕрдкрдиा рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рдЯाрд░рдЧेрдЯ рдмрдиा рд▓िрдпा।

рдЖрдЬ рдЬैрд╕े рд╣ी рдиीрд▓ेрд╢ рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдпा, рднाрднी рдиे рдЙрд╕ рд▓реЬрдХी рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдЙрд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдердоा рджी, рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЖँрдЦे рдЪुрд░ाрддी рд╣ुрдИ рдмुрджрдмुрджाрдИं "рдЗрд╕ рдЦिрд▓рдЦिрд▓ाрддे рдЪेрд╣рд░े рдХे рдкीрдЫे рд╕рджा рдЙрджाрд╕ी рдмिрдЦрд░ी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдиीрд▓ेрд╢!"

"рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ рднाрднी, рдРрд╕ा рдХ्рдпों рдХрд╣ рд░рд╣ीं рд╣ैं рдЖрдк!" рдоुрдХेрд╢ рдШрдмрд░ा рдХрд░ рдКँрдЪी рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдкूрдЫ рдмैрдаा। рдЖрд╡ाреЫ рд╕ुрдирдХрд░ рдШрд░ рдХे рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ рд╡рд╣ीं рдЬрдоा рд╣ो рдЧрдП।

рднाрднी рдХрд╣рдиे рд▓рдЧीं "рдпрд╣ рд▓реЬрдХी рдоेрд░े рдмुрдЖ рдХे рдЧाँрд╡ рдХी рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рд╢ाрджी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै, рдкрд░ рдЕреЮрд╕ोрд╕ рдЙрд╕рдХा рдкрддि рд╕िрдпाрдЪिрди рдмाрд░्рдбрд░ рдкрд░ рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै।" рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рдиीрд▓ेрд╢ рдХे рдкैрд░ों рддрд▓े рд╕े рдЬрдоीрди рдЦिрд╕рдХ рдЧрдпी।

рдиीрд▓ेрд╢ рднाрднी рдХे рдЖрдЧे рд╣ाрде рдЬोреЬрдХрд░, рдЧिреЬрдЧिреЬाрдиे рд▓рдЧा "рднाрднी рдЗрд╕ рд▓реЬрдХी рдХे рд╕ाрде рдоैं рдЕрдкрдиी рдоुрд╕्рдХुрд░ाрд╣рдЯ рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдк्рд▓ीреЫ рдХुрдЫ рдХрд░िрдпे рдЖрдк!"

рдиीрд▓ेрд╢ рдХी рдпрд╣ рдмाрдд рд╕ुрдирддे рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ीрдЬрди рд╕рдХрддे рдоें рдЖ рдЧрдП।

 "рдоेрд░ी рд╕ाрдд рдкुрд╢्рддों рдоें рдХिрд╕ी рдиे рд╡िрдзрд╡ा рд╕े рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рдХा рд╕ोрдЪा рддрдХ рдирд╣ीं, рдлिрд░ рднрд▓े рд╡рд╣ рд╡िрдзुрд░ рд╣ी рдХ्рдпों рди рд░рд╣ा рд╣ो! рддू рддो рдЕрднी рдХंрд╡ाрд░ा рд╣ी рд╣ै! рдЕрдмे! рддू рд╡िрдзрд╡ा рдХो рдШрд░ рд▓ाрдпेрдЧा? рдХुрд▓ рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рддोреЬेрдЧा, рдиाрд▓ाрдпрдХ?" рдкिрддा рдЬी рдлौрд░рди рдХреЬрдХрддे рд╣ुрдП рдиीрд▓ेрд╢ рдХो рдоाрд░рдиे рджौреЬे। рдмीрдЪ-рдмрдЪाрд╡ рдоें рдоाँ, рдкिрддा рдХो рд╢ांрдд рдХрд░ाрдиे рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рдЧрд╢ рдЦा рдЧрдИं। рдЕрдкрдиा рд╕िрд░ рдкрдХреЬрдХрд░ рд╡े рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рд╣ी рдмैрда рдЧрдИं।

рдкिрддा рдЬी рдЕрднी рд╢ांрдд рднी рди рд╣ुрдП рдеे рдХि рдЕрдм рдмреЬा рднाрдИ рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпा "рдЕрд░े рдЫोрдЯे! рддेрд░े рд▓िрдП рдЫोрдХрд░िрдпों рдХी рд▓ाрдЗрди рд▓рдЧा рджूँрдЧा। рдЗрд╕े рддू рднूрд▓ рд╣ी рдЬा।"

рд╡िрд░ोрдз рдХे рдЪौрддрд░реЮा рдмрд╡ंрдбрд░ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиीрд▓ेрд╢ рдЕрдбिрдЧ рд░рд╣ा। рдиीрд▓ेрд╢ рдиे рд░ंрдЧрдмिрд░ंрдЧी рдЪूреЬिрдпों рдоें рд╕рдоाрдИ рдЙрд╕ рд▓реЬрдХी рдХी рдоुрд╕्рдХाрди рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯाрдиे рдХी рдЬो рдаाрди рд▓ी рдеी। рдЗрд╕ рд╣ो-рд╣рд▓्рд▓े рдоें рдоाँ рдиे рдЬрдм рдЕрдкрдиे рджुрд▓ाрд░े рдиीрд▓ेрд╢ рдХो рдЕрдХेрд▓ा рдкреЬрддा рдкाрдпा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиीрд▓ेрд╢ рдХी рдХрд▓ाрдИ рдкрдХреЬी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХрдорд░े рдХी рддрд░реЮ рдЙрд╕े рд╕ाрде рдоें рд▓ेрдХрд░ рдмреЭ рдЪрд▓ीं। рдПрдХाрдпрдХ рддрдорддрдоा рдХрд░ рд╡े рдкрд▓рдЯीं рдФрд░ рдХрдорд░े рдоें рдоौрдЬूрдж рд╕рдмрдХो рд╕ुрдиाрдХрд░ рдКँрдЪी рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдмोрд▓ीं "рд░ंрдЧрдмिрд░ंрдЧी рдирд╣ीं рдоूрд░рдЦ! рд▓ाрд▓-рд▓ाрд▓ рдЪूреЬिрдпाँ рд▓ेрдиा! рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рд╕ुрд╣ाрдЧрдиें рд▓ाрд▓ рдЪूреЬिрдпाँ рд╣ी рдкрд╣рдирддी рд╣ैं। рдХुрд▓ рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рддोреЬेрдЧा рдХ्рдпा рдиाрд▓ाрдпрдХ!"

рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдПँ

рджीрдк рдк्рд░рдХाрд╢ (рджीрдкрдХ рдХुрдоाрд░)

рд╡िрднाрдЧाрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िंрджी; рдЧोрд░ूрдмрдеाрди рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ рдХॉрд▓ेрдЬ; рдХрд▓िрдо्рдкोंрдЧ, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓

1. 
рдоेреЬों рдкрд░ рдХी рдШाрд╕
рдХुрдЫ рджрдмी рд╕ी рдеी
рдЧेрд╣ूँ рдХी рдмाрд▓िрдпाँ рднी
рдХुрдЫ рдЭुрдХी рд╣ुрдИ рдеीं
рд╣рд╡ाрдПँ рд╕्рддрдм्рдз рдеीं
рд╢ाрдпрдж!
рдЗрди рдоेреЬों рд╕े рд╣ोрддी рд╣ुрдИ
рддुрдо рдЧुрдЬрд░ी рдеी।
рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ाँрд╕ों рдХे рддाрдк рд╕े
рджाрдиे рдлूрдЯ рдкреЬे рдеे
рд╕ोрддे рд╕ूрдЦ рдЪुрдХे рдеे
рдХिрд░рдгें рд╕ंрддрдк्рдд рдеीं
рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╣ाрде
рддेреЫ рд╣ो рдЧрдП рдеे
рджрд░ाрддिрдпाँ рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧीं рдеी
рдмैрд▓ों рдХे рдЧрд▓े рдоें
рдШंрдЯिрдпों рдХा рд╢ोрд░
рдмреЭрдиे рд▓рдЧा рдеा
рд╕ाрд░े рдХे рд╕ाрд░े рдЦेрдд
рдЗрдХ рдЬाрдиी рдкрд╣рдЪाрдиी рд╕ी
рдзुрди рдкрд░ рдеिрд░рдХрдиे рд▓рдЧा рдеा
рд╢ाрдпрдж!
рдЗрди рдоेреЬों рд╕े рд╣ोрддी рд╣ुрдИ
рддुрдо рдЧुрдЬрд░ी рдеी।

2. 
рдоैं рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рдХि
рдоुрдЭे рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ै
рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि
рдоैं рд╕ीрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рд╡рд╣ рд╣ुрдирд░।
рдЬिрд╕рд╕े рд╢рдм्рджों рдХे рднंрд╡рд░рдЬाрд▓ рдоें
рд╕рдд्рдп рдХो рдбुрдмोрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдЬрдХрд▓
рдХрд╡िрддा рдХे рдаेрдХे рдЪрд▓рддे рд╣ैं।
рдИंрдЯ, рдЧाрд░े, рдмाрд▓ू, рд╕ीрдоेंрдЯ
рдХी рддрд░рд╣ рд╢рдм्рджों рдХो
рддोреЬा рдпा рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╡्рдпрдХ्рдд рдХो рдЫोреЬ рдЕрд╡्рдпрдХ्рдд рдХी
рдЕрдЯ्рдЯाрд▓िрдХा рдЦреЬी рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
рдХि рдХैрд╕े рдХрд╡िрддा рд╡िрдЪाрд░ рд╕े
рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै
рд╡िрдЪाрд░ рджрд▓ рд╕े
рдФрд░ рджрд▓ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े।
рдоुрдЭे рднी рд╕ीрдЦрдиा рд╣ै рдХि
рдХैрд╕े рдХрд╡िрддा рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕рдзрддी рд╣ै।
рднाрд╡ों рдХो рдЫोреЬ рд╡िрдЪाрд░ों рдкрд░
рдирдзрддी рд╣ै।
рд╢ाрдпрдж,
рдпрд╣ी рдХрд╡िрддा рдХे рдирдП рдк्рд░рддिрдоाрди рд╣ैं
рдЬрд╣ाँ рд╡िрдЪाрд░ рдоूрд▓рднूрдд рд╣ै
рд╕ौंрджрд░्рдп рдкिрдЫреЬा।
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ी рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै
рдлिрд░ рдЪाрд╣े,
рд╡рд╣ рдоाрдирд╡ीрдпрддा рдХे рд▓ाрд╢ рдкрд░ рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╣ो।
рдоैं рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ
рдХрд╡िрддा рдкрд░, рдЙрд╕рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдкрд░
рдЦोрдЬрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ
рдЙрди рд╕рдХрд░ाрдд्рдордХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो
рдЬिрдирдоे рдХрд╡िрддा рд╣ो।
рдЬिрдирдоे рд░рд╕ рд╣ो, рдЧंрдз рд╣ो।
рдЬो рднाрд╡рд╕िрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХें।
рдЬो рдХिрд╕ी рдХे рдЦाрд▓ीрдкрди рдХो рднрд░ рд╕рдХें।

3. 
рдХाँрдЪ рдХे рдлрд░्рд╢ों рдкрд░ рдирд╣ीं
рдЧाँрд╡ рдХी рдоिрдЯрдЯी рдоें рдкрд▓ा рд╣ूँ
рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬूрддों рдХी рд░рдЧреЬ рд╕े
рдЫाрд▓े рдирд╣ीं рдкреЬрддे।
рд╣ोрд╢ рд╕ंрднाрд▓ा рддो рдоिрдЯрдЯी рджेрдЦी
рдХ्рдпाрд░ीрджाрд░ рдоेреЬों рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП
рд▓рд╣рд▓рд╣ाрддे рдЧेрд╣ूँ рдХी рдмाрд▓िрдпाँ рджेрдЦीं
рдХंрдзों рдкрд░ рд╣рд▓ рдЙрдаाрдпे
рд╣ाрдеों рдоें рдмैрд▓ों рдХी рдбोрд░ рдеाрдоे
рдЙрди рдЦेрддों рдХो рдиाрдкा рд╣ै
рдЬिрд╕рдкे рдкреЬा рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдбाрдХा рд╣ै
рдЕрдм рддो рд╣рд▓ों рдоें рдЬंрдЧ рд▓рдЧ рдЖрдИ рд╣ै
рд╣ाрдеों рдоें рдлाрд╡реЬे рдЖ рдЧрдпे рд╣ैं
рд▓ेрдХिрди рдкрд╕ीрдиा рдЕрдм рднी рдЧिрд░рддा рд╣ै
рдЧрд▓ा рдЕрдм рднी рд╕ूрдЦрддा рд╣ै
рдЪिрд▓рдЪिрд▓ाрддी рдзूрдк рдоें рдЦреЬा рд╣ूँ
рдЕрдкрдиी рд╣ी рдЬिрдж рдкे рдЕреЬा рд╣ूँ
рдЫांрд╡ рдЬрдм рдЖрдиी рд╣ोрдЧी рдЖрдпेрдЧी
рдоैं рдкрд╣рд▓े рднी рдЦреЬा рдеा
рдоैं рдЕрдм рднी рдЦреЬा рд╣ूँ.

4. рдж्рд╡ंрдж्рд╡!
рдкैрджा рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдж्рд╡ंрдж्рд╡
рдЬीрдиे рдХे рд▓िрдпे рдж्рд╡рди्рдж
рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдж्рд╡ंрдж्рд╡
рдФрд░ рдЕंрддрддः
рдорд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдж्рд╡ंрдж्рд╡।

рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░

- рдиिрддрдк्рд░िрдпा рдк्рд░рд▓рдп


“рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ” рдиाрдЯрдХ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдирдпा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдЗрд╕े рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдзा рдоाрдирдиे рд╕े рдЗंрдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдеा рдкрд░ंрддु рдпрд╣ рдиाрдЯ्рдп рд░ूрдк 8рд╡ें рджрд╢рдХ рдХे рджौрд░ाрди рдХाрдлी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдЖ। рдХрдИ рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдФрд░ рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी рдЗрд╕ рдиाрдЯ्рдп рд░ूрдк (рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ) рд╕े рдЬुреЬे рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рдиाрдЯ्рдп рд░ूрдк рдиे рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдиाрдЯрдХों рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा।

рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХो рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें ‘рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ рдк्рд▓े’ (Street Play) рдХे рдиाрдо рд╕े рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдиे рдЗрд╕े ‘рдЪौрд░ाрд╣ा рдиाрдЯрдХ’ рднी рдХрд╣ा рд╣ै рдХिрди्рддु рдпрд╣ рдиाрдо рдк्рд░ाрдЪрд▓िрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХा। рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕реЬрдХ рдХे рдЪौрд░ाрд╣े рдкрд░, рдХिрд╕ी рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХे рдЧेрдЯ рдкрд░, рдХिрд╕ी рдкाрд░्рдХ, рдЧрд▓ी рдпा рдоुрд╣рд▓्рд▓े рдХे рдиुрдХ्рдХреЬ рдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдиाрдЯ्рдп рд░ूрдк рд╣ै рдпрд╣ (рдиुрдХ्рдХреЬ) рд╡рд╣ рдЬрдЧрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЖрдордЖрджрдоी рдордЬрджूрд░, рдХिрд╕ाрди рддрдеा рд╢ोрд╖िрдд рддрдмрдХे рдХे рд▓ोрдЧ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдоिрд▓рддे рд╣ै рдФрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рдЕрдкрдиा рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдмांрдЯрддे рд╣ैं। рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЖрдордЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ी рдХी рднाрд╖ा рдоें, рдЙрд╕ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЦेрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрди рдиाрдЯрдХों рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рджेрд╢ рдХी рдЬрдирддा рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп-рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд░्рдеाрдд рдЙрди рд╕рднी рдоुрдж्рджों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (system) рдЙрдирдХे рд╢ोрд╖рдг рдЙрдд्рдкीреЬрди рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ै। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЖрдордЬрдирддा рдХो рдПрдХ рдЬुрдЯ рдХрд░рдХे рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХे рд╡िрд░ोрдз рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рджिрд╢ा рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рднी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдпрдеाрд╕्рдеिрдд рдХो рддोреЬрдиे рдФрд░ рдЙрд╕ рдЕंрддрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕े рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдврдХрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै।

рднाрд░рдд рдоें рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЗрдк्рдЯा (рдЗंрдбिрдпрди рдкीрдкुрд▓्рд╕ рдеिрдПрдЯрд░ рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди рдпा рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдиाрдЯ्рдп рд╕ंрдШ) рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЧрд░ीрдм рдПрд╡ं рд╢ोрд╖िрдд рддрдмрдХों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЖрдордЬрдирддा рдХो рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдиा рдеा। рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХा рдЬрди्рдо рддрдеा рд╡िрдХाрд╕ рдЬрдирд╡ाрджी рдиाрдЯ्рдп рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрддрд░ рдпुрдЧ рддрдеा рдЖрдкाрдд рдХाрд▓ рдХे рд╕рдордп рдЬो рдЬрдирд╡ाрджी рдиाрдЯ्рдп рдЖंрджोрд▓рди рд╣ुрдЖ рдЙрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╡ाрдордкंрдеी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдиाрдЯ्рдп рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХ-рдиाрдЯ्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдирдИ рдКрд░्рдЬा рджेрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें  рд╣ुрдЖ।

рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦिрдХा “рдк्рд░рдЬ्рдЮा” рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рд░рдЪрдиा рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि “ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЬिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЖрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рд╡े рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдоें рдЬрдирд╡ाрджी рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдеी। рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд▓िрдд-рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдЕрдкрдиे рдЬрдирд╡ाрджी рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рд╕рдд्рддा рдХी рдЬрди-рд╡िрд░ोрдз рдиीрддिрдпों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд▓ाрдордмंрдж рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рджрд▓िрддों, рдорд╣िрд▓ाрдУं, рдореЫрджूрд░ों рдФрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХे  рдЖंрджोрд▓рди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдеे। рдРрд╕े рдоें рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЗрд╕ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╣рдеिрдпाрд░ рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░ा рдФрд░ рд╕ंрднрд╡рдд: рд╕рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдкрдмंрдз рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ, рдЬрдирддा рдХे рдмीрдЪ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдкैрда рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ा рд░ूрдкрдмंрдз рдмрди рдЧрдпा।”

рдЙрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЖрдЧे рд▓ेрдЦिрдХा рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдХे рджौрд░ाрди рдЙрда рдЦреЬे рд╣ुрдП рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрдирд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдХे рддрд╣рдд рдЕрдиेрдХ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХрдХाрд░, рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЕрдиेрдХ рдиाрдЯрдХ рдФрд░ рдЙрди рдиाрдЯрдХों рдХो рдЖрдо рдЬрдирддा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдИ рдиाрдЯ्рдп рдоंрдбрд▓िрдпाँ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ुрдИं। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ी рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдиे рднी рдЗрди рдиाрдЯрдХों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा। рдЗрди рдиाрдЯрдХों рдиे рдЖрдо рдЬрдирддा рдХो рдЙрд╕рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиे, рд╢ोрд╖рдгрдзрд░्рдоी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдирдХाрдм рдЙрдШाреЬрдиे рдФрд░ рдпрдеाрд╕्рдеिрддि рдХो рдмрджрд▓рдиे рдоें рддрдеा рдХрд▓ा рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдорд╣рдд्рддрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।

     рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдиे рд╡िрднिрди्рди рд▓ोрдХрдХрд▓ा рд░ूрдкों рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдФрд░ рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдРрд╕ा рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрдк्рдЯा рдиे рд╕ाрд░े рд░ंрдЧ-рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХो рд▓ोрдХрдзрд░्рдоिрддा рд╕े рдЬोреЬा। рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдиाрдЯ्рдп рд╕ंрдШ рдХे рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдк्рд░рджेрд╢ों рдХि рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп рд╢ैрд▓ी рдоें рдиाрдЯрдХ рд▓िрдЦे।  рдЬाрдд्рд░ा, рддрдоाрд╢ा, рдоाрдЪ, рдиाрдЪा, рднрд╡ाрдИ, рдиौрдЯंрдХी, рдкрд╡ाреЬा, рддेрд░ुрдХुрдд्рддू , рдмुрд░ीрдХрдеा рдПрд╡ं рдЦ्рдпाрд▓ рдЖрджि рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп рд╢ैрд▓िрдпों рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоिрд▓ी। рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рдПрд╡ं рдордЬрджूрд░ों рдХि рд╣реЬрддाрд▓ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рдиाрдЯрдХ рд░рдЪे рдФрд░ рдЦेрд▓े рдЬाрддे рдеे। рдЗрдк्рдЯा рдХे реЫ्рдпाрджाрддрд░ рдиाрдЯ्рдп-рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╢рд╣рд░ों рдпा рдЧाँрд╡ों рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдХी рднीреЬ рдХे рд╕ाрдордиे рдХिрд╕ी рдЦुрд▓े рдоैрджाрди рдоें рдЦेрд▓े рдЬाрддे рдеे। рдЗрдк्рдЯा рдХे рдЗрди рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиों рдиे рд╕ाрдзाрд░рдг рдЬрдирд╕рдоुрджाрдп рдХो рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।
рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХे рджो рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै-
рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ
рдЧैрд░-рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ

рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЖрдпाрдо рдХो рдЙрднाрд░ा рдЬाрддा рд╣ै рдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдкреЬрддाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै , рд╡рд╣ीं рдЧैрд░-рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХेрд╡рд▓ рд╕рд░рдХाрд░ी рддрдеा рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпे рдЧрдП рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдоाрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиाрдЯрдХों рдоें рдЕंрддрд░ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдиीрд▓िрдоा рд╢рд░्рдоा рдХрд╣рддी рд╣ैं , рдЧैрд░-рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдоें рдкैрд╕ा рдмрд╣ुрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдмрд╣ुрдд рдХрдо।...... “рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп  рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рд╕ंрдмंрдзी рдиाрдЯрдХों рдоें рдпрд╣ рддो рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕рдлाрдИ рдХैрд╕े рд░рдЦें, рд░ोрдЧ рдХो рдХिрди рджрд╡ाрдЗрдпों, рдЙрдкрдЪाрд░ों рд╕े рдЦрдд्рдо рдХрд░ें। рдЬैрд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд▓े рддो рдЕрдзिрдХांрд╢ рдоें рд╣ीрдоोрдЧ्рд▓ोрдмिрди рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै рдкрд░ рдпे рдиाрдЯрдХ рд╕िрд░्рдл рдмीрдоाрд░ी рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рдмрддाрддे рд╣ै। рдЬрдирд╡ाрджी рдиाрдЯрдХ рдЗрди рдиाрдЯрдХों рд╕े рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдоें рднिрди्рди рд╣ै рдХि рд╡ो рдмीрдоाрд░ी рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдорд╕рд▓рди, рдФрд░рддे рдХ्рдпों рдЕрд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ैं? рдЗрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХुрдЫ рджिрдиों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЦाрдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рд░ोреЫрдЧाрд░, рдмेрд╣рддрд░ рдЬीрд╡рди рдкрд░िрд╕्рдеिрддि, рд╢ोрд╖рдг рдХा рдЕंрдд, рд╕рдлाрдИ, рдкैрд╕ा рд╕рднी рдХुрдЫ рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрдпрдиे рдоें рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЗрдирд╕े рднिрди्рди рд╣ै।”

рдЬрдирд╡ाрджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдЕрдкрдиे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдоें рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬो рдЬрдирддंрдд्рд░ рдоें рдкрдирдк рд░рд╣ी рддाрдХрддрд╡рд░ рдЬрди рд╡िрд░ोрдзी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЧे рдХुрдЫ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧी।

рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдПрдХ рдРрд╕ी рд╡िрдзा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдХрде्рдп рдЖрдордЬрдирддा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдмीрдЪ рджिрдЦрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдордЬрдирддा рдХी рдРрд╕ी рдХोрдИ рднी рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рдЬिрд╕рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдоें рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬी рд╣ुрдИ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдЗрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рдХिрдпा рдХि рджрд░्рд╢рдХ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЙрдаे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ाрд▓ाрдд рдХे рдмाрд░े рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ोрдЪे рдмрд▓्рдХि рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХि рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднी рдХрд░े।

рд╕्рд╡рддाрди्рдд्рд░्рдпोрддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдмूрд░्рдЬूрдЖ рддрдеा рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмीрдЪ рдХा рдЕंрддрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдЙрдЪ्рдЪрд╡рд░्рдЧ рд╡िрд▓ाрд╕िрддा рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рд▓рдЧाрддाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЬिрд╕рд╕े рдХि рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдХी рд╕्рдеिрддि рджिрди-рдк्рд░рддि-рджिрди рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕ी рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХी рдд्рд░ाрд╕рдж рд╕्рдеिрддि рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдЬрди-рдиाрдЯ्рдпрдоंрдЪ, рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рддैрдпाрд░ рдХिрдП рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ ‘рдЧाँрд╡ рд╕े рд╢рд╣рд░ рддрдХ’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдордЬрджूрд░ों рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рдЙрднाрд░ा рдЧрдпा рд╣ै। рдордЬрджूрд░ों рдХी рд╕्рдеिрддि рдЗрддрдиी рджрдпрдиीрдп рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд░ोреЫрдорд░्рд░ा рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЪрд▓ाрдиा рднी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै । рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдШрд░-рдШрд░ рдХी рдпрд╣ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдмреЬे рдкрдж/ рдУрд╣рджों рдкрд░ рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рдоाрд▓िрдХ рдордЬрджूрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдХैрд╕ा рд░рд╡ैрдпा рдЕрдкрдиाрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рджрд░्рд╢рдХ рдХो рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै –
“рдмोрдирд╕ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдоाрд▓िрдХ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд▓ेрдмрд░ рдХрдоिрд╕рдирд░ рддрдХ рд╕рдмрдХा рдПрдХ рд╣ी рд░рд╡ैрдпा рд╣ै- рдмाрддрдЪीрдд рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдеोреЬा рд╕рдм्рд░ рдХीрдЬिрдП।...................рд╣рдордиे рдЬाрдХрд░ рдоिрдиिрд╕्рдЯрд░ рд╕े рд╢िрдХाрдпрдд рдХी рддो рдЙрд▓्рдЯा рд╣рдоें рд╣ी рдзрдордХाрдиे рд▓рдЧा, рддुрдордиे рдХंрдкрдиी рдХे рдЧुрдк्рдд рдХाрдЧрдЬाрдд рдХ्рдпूँ рдкрдвे?”
рдЖрдЧे рдЕрдкрдиे рдХो рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдоाрди рдмैрдаा рдоाрд▓िрдХ рдПрдХ рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрддा рд╣ै рдХि-
“рдпूрдиिрдпрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ी рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рд╢्рд░рдоिрдХों рдХा рдЪिрдд्рдд рдЪंрдЪрд▓ рдХрд░рддी рд╣ै, рдЙрди्рдирддि рдХे рдкाрда рдоें рдмाрдзा рдбाрд▓рддी рд╣ै।”

рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдоें рдЬो рдирдИ рдЖрд░्рдеिрдХ рдиीрддि рддрдеा рдХाрд░्рдп-рд╡िрднाрдЬрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЖрдП рдЙрд╕рдХे рддрд╣рдд рдордЬрджूрд░ों рдХो рдХрдИ рдпाрддрдиाрдПं рдЭेрд▓рдиी рдкреЬी। рдЬрди рдиाрдЯ्рдп рдоंрдЪ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ ‘рдорд╢ीрди’ рдоें рдордЬрджूрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХा рдиाрдо рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд╣ै। рджिрди-рд░ाрдд рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдордЬрджूрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै –рдорд╢ीрди। рдиाрдЯрдХ рдпрд╣ рдмрддрд▓ाрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдорд╢ीрди рдХрднी рднी рдирд╣ीं рд░ुрдХрддी рдЕрдирд╡рд░рдд рдЪрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै-
“рдЬी рд╣ाँ рдпрд╣ рд╣ै рдорд╢ीрди। рд▓ोрд╣े рдХी рдорд╢ीрди, рдХाрд░рдЦाрдиे рдХी рдорд╢ीрди, рдорд╢ीрди рдХा рд╣ै рдПрдХ рдоाрд▓िрдХ рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕े рдкुрд░्рдЬे рдпाрдиि рдХि рдордЬрджूрд░। рджिрди рднрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдд рдХो рднी।”

рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдорд╢ीрди рдХो рдХाрдордзेрдиु рдХी рдмрд╣рди рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдРрд╕ी рдХाрдордзेрдиु рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдоाрд▓िрдХ рдХी рд╕ाрд░ी рдЖрд╢ाрдУं рдФрд░ рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рд╣ै рдФрд░ рдЬिрдирдХी рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рдЖрд╢ा-рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоाрд▓िрдХ рдХी рд╕ाрд░ी рдЖрджेрд╢ों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рдЗрд╕рдХो рдоाрд░-рдкीрдЯ рдЦाрдиी рдкреЬрддी рд╣ै। рдордЬрджूрд░ों рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдкीреЬाрдУं рдХा рдЕंрдХрди рднी рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╣ै। рдордЬрджूрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै-
“рд▓ाрдд рдЦाрддे-рдЦाрддे рднेрдЬा рд╣ी рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЧрдпा। рдмрддाрдиा рд╣ी рднूрд▓ рдЧрдпा”

рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЬुрд▓्рдо рдХो рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕рдордЭ рд▓ेрддा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╢ोрд╖рдХ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдиे рд╕े рд╢ोрд╖िрдд рдбрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯ्рдп рдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░рдзाрдирддा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХिрдпा। рдЬрди рдиाрдЯ्рдп рдоंрдЪ, рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдЕрднिрдпाрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиाрдЯрдХ ‘рдкреЭрдиा рд▓िрдЦрдиा рд╕ीрдЦो’ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиाрдЯрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдоाрд╕्рдЯрд░ рдиाрдордХ рдПрдХ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдкाрдд्рд░ рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкрд░ рдЬोрд░ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓े рдиाрдЯрдХ рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं , рдоाрд╕्рдЯрд░ рдиाрдордХ рдкाрдд्рд░ рдЧाँрд╡ рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдкреЭाрдиे рдХा рдЗंрддрдЬाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдоाрд╕्рдЯрд░ рдХो рдХреЬी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рдпрд╣ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЙрдирдХा рдЪूрд▓्рд╣ा рдЪौрдХा рдХैрд╕े рдЪрд▓े рдРрд╕े рдоें рд╡े рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдХрд░рддे рд╣ैं-
“рдЬрдм рдкेрдЯ рдХी рднूрдЦ рдЖंрдд рдиोрдЪрддी рд╣ै рддрдм рджिрдоाрдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХौрди рд╕ोрдЪ рд╕рдХрддा рд╣ै”।

рдЗрд╕ी рдиाрдЯрдХ рдХी рд╕्рдд्рд░ी рдкाрдд्рд░ рдЪंрджा рднाрд░рдд рдХी рдЙрди рд╣рдЬाрд░ों рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмрдирдХрд░ рдЖрддी рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдкреЭрдиे рдХा рд╢ौрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╕्рдХूрд▓ рдХा рдЪौрдЦрдЯ рджेрдЦा рддрдХ рдирд╕ीрдм рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЪंрджा рдХा рдкिрддा рдЧोрдХुрд▓ рдХрд╣рддा рд╣ै-
“ рдпрд╣ाँ рд▓реЬрдХिрдпां рдпूं рдиा рдиिрдХрд▓ा рдХрд░े рд╣ैं рдмाрд╣рд░, рдХ्рдпा рдХрд░ेрдЧी рдкреЭ-рд▓िрдЦ рдХрд░? рд╕ंрднाрд▓рдиा рддो рдЗрди्рд╣ें рдЪूрд▓्рд╣ा рд╣ी рд╣ै।”
рднाрд░рдд рдХी рдЖреЫाрджी рдХे рдмाрдж рд╕्рдд्рд░ी-рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдорд╣िрд▓ा рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ। рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдкрд╣рд▓ा рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ ‘реР рд╕्рд╡ाрд╣ा’ рдеा рдЬो рдиाрд░ी рд░рдХ्рд╖ा рд╕рдоिрддि рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдеी рдЬो ‘рджрд╣ेрдЬ-рд╣рдд्рдпा’ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеा। рдпрд╣ рдЗрддрдиा рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдЖ рдеा рдХि рд╕рдоिрддि рдХे рдкाрд╕ рдЗрд╕рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЕрдиुрд░ोрдз рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкूрд░े рджेрд╢ рд╕े рдЖ рд░рд╣े рдеे। рдиाрд░ीрд╡ाрджी рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдиे рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХुрдк्рд░рдеाрдУं рдХो рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рдЕрдкрдиाрдпा।

рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдзिрдХांрд╢рдд: рд╕ाрдоंрддी рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╣ी рдЪрд▓рддी рд╣ै рдЬो рдиाрд░ी рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдкुрд░ुрд╖ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдоें рджेрдЦрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддी рд╣ै।  рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рдЬिрд╕ рд╕्рдд्рд░ी рдиे рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХिрдпा рдЙрд╕े рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬ рд╣рдоेрд╢ा рдлрдЯрдХाрд░рддा  рд░рд╣рддा рд╣ै। рдФрд░рдд рдирдордХ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдоें рдпрд╣ рджिрдЦрд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рджिрд╣ाрд░ी рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рдФрд░рдд рдЬрдм рдЕрдкрдиे рдоेрд╣рдирддाрдиे рдкрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдарддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдиौрдХрд░ी рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рдШूрд░ рдХрд░ рджेрдЦрдиा рдоाрдиो рдкुрд░ुрд╖ рдХा рдЬрди्рдо рд╕िрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдЬрди-рдиाрдЯ्рдп рдоंрдЪ рдХे рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ ‘рдпрд╣ рднी рд╣िंрд╕ा рд╣ै’ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддा рд╣ै

“рджेрдЦेंрдЧे рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪी рдХो, рдЬрд╡ाрди рдХो, рдмूреЭी рдХो, рд╣рд░ рдФрд░рдд рдХो... рд╕्рдХूрд▓ рдоें, рд╕реЬрдХ рдкрд░, рдмाреЫाрд░ рдоें, рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें, рдШрд░ рдоें рдСрдлिрд╕ рдоें ... рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдоृрдд्рдпु рдХी рд╢ैрдпा рдкрд░ рднी рдШूрд░ेंрдЧे рдЙрд╕े। рдЗрд╕рдоें рд╣рд░्рдЬ рд╣ी рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рддो рд╣рдоाрд░ा рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рдЖрдЦिрд░ рд╣рдо рдПрдХ рдЖрдЬाрдж рджेрд╢ рдХे рдЖрдЬाрдж рдмाрд╢िрди्рджे рд╣ैं।”

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рд╢ोрд╖рдг/рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рдХि рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХो рд╡ैрдзрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।


рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде-
рдкुрд╖्рдХрд▓ рдЕрдЬिрдд рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рд╣рд░िрд╢рдЪंрдж्рд░ (рд╕ंрдкाрджрдХ): рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕ौ рдмрд░рд╕, рд╢िрд▓्рдкाрдпрди рджिрд▓्рд▓ी, 2004
рдк्рд░рдЬ्рдЮा: рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рд░рдЪрдиा рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддि, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2006
рдПрди. рдЕंрдЬрд▓ि: рд╣िрди्рджी рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХों рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░:рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди, (рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз) рдХोрдЪीрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдЖрдл рд╕ाрдЗंрд╕ рдПंрдб рдЯेрдХ्рдиोрд▓ोрдЬी
рдЧाँрд╡ рд╕े рд╢рд╣рд░ рддрдХ: рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЬрдирдо рд╕ंрд╡ाрдж рдЕंрдХ 16-17
рдорд╢ीрди: рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЬрдирдо рд╕ंрд╡ाрдж рдЕंрдХ 16-17
рд╣рд▓्рд▓ा рдмोрд▓: рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЬрдирдо рд╕ंрд╡ाрдж рдЕंрдХ 16-17
рдФрд░рдд: рдиुрдХ्рдХреЬ рдиाрдЯрдХ рдЬрдирдо рд╕ंрд╡ाрдж рдЕंрдХ рдЬрдирд╡рд░ी- рдЬूрди 2003

рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХा рджрд░्рдж: рд╡िрднाрдЬрди рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╢рд░рдгाрд░्рдеी

- рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी

рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी рдЬрди्рдо: 1941 рдХрд░ाрдЪी, рд╕िंрдз (рдкाрдХिрд╕्рддाрди), 8 реЪреЫрд▓-рд╡ рдХाрд╡्рдп-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, (рдПрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी) 2 рднрдЬрди-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, 8 рд╕िंрдзी рд╕े рд╣िंрджी рдЕрдиुрджिрдд рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рд╕िंрдзी, рд╣िрди्рджी, рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдоें рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рд▓ेрдЦрди, рд╣िрди्рджी- рд╕िंрдзी рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЕрдиुрд╡ाрдж। рд╢्рд░ी рдоोрджी рдХे рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдЪौрдеी рдХूрдЯ (рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдк्рд░рдХाрд╢рди), рдЕрдд्рддिрдпा рджाрдКрдж, рд╡ рд░ूрдоी рдХा рд╕िंрдзी рдЕрдиुрд╡ाрдж. NJ, NY, OSLO, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рдХрд░्рдиाрдЯрдХ-рдзाрд░рд╡ाреЬ, рд░ाрдпрдкुрд░, рдЬोрдзрдкुрд░, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЕрдХाрджрдоी, рдХेрд░рд▓ рд╡ рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी / рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕िंрдзी рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░िрд╖рдж рд╕े рдкुрд░рд╕्рдХृрдд।
рд╕ंрдкрд░्рдХ 9-рдбी, рдХाрд░्рдирд░ рд╡्рдпू рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी, 15/33 рд░ोрдб, рдмांрдж्рд░ा, рдоुрдо्рдмрдИ 400050 dnangrani@gmail.com


рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी
реЫिंрджрдЧी рд╣ाрджрд╕ों рдХा рдПрдХ рдкुрд▓िंрджा, рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓, рдЧрддिрд╢ीрд▓, рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЪुрдиे рд╣ुрдП рд░ाрд╕्рддों рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░, рдард╣рд░ाрд╡ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрд╕्рдд-рд╡्рдпрд╕्рдд рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХे рдмрд╣ाрд╡ рдоें рдмрд╣ा рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।

     рджेрд╢ рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдмाрдж рджिрд▓ों рдХे рд╡िрднाрдЬрди рдХी рд╡्рдпрдеा, рдЕрдорди рдЪैрди рдХी рд▓ूрдЯ, рдФрд░ рдкीреЬा рдХा рдПрдХ рдирдпा рдпुрдЧ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдЖреЫाрджी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдПрдХ рдЕрд╢ांрддि рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рдХाрдпрдо рд╣ो рдЧрдпा, рдЧाँрд╡-рдмрд╕्рддिрдпाँ рдЖрдЧ рдХी рд▓рдкрдЯों рдоें рд╕्рд╡ाрд╣ा рд╣ोрдиे рд▓рдЧीं, рд╕рд░्рд╡рдиाрд╢ी рддांрдбрд╡ рдЪाрд░ों рдУрд░ рдмрд░рдкा рд░рд╣ा। рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ुрдИ рд╕рдЪ्рдЪрдЗрдпों рдоें рдПрдХ рдмрдпाрди рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдоाрдирд╡рддा рдХा рдоुрдЦौрдЯा рдкिрдШрд▓ рд░рд╣ा рдеा, рдФрд░ рдЕंрджрд░ рд╕िрдпाрд░ рдХी рдЖँрдЦें рдЙрдЧ рдЖрдИ рдеीं।” рдЖреЫाрджी рдкाрдиे рдХी рдЦुрд╢ी рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХे рдХाрд░рдг рдкीреЬा рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ो рдЧрдИ। рдПрдХ рд╕рдкрдиा рдеा рдЬो рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХे рджौрд░ाрди реЮреШрдд рдЪрдХрдиाрдЪूрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдмрд▓्рдХि рдЖрдЬ рддрдХ рднी рдЙрд╕рдХी рдХрд░्рдЪिрдпां рджिрд▓ों-рджिрдоाреЪ рдоें реЩрд▓िрд╢ рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддी рд╣ैं।

      рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣िंрд╕ाрдд्рдордХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдкреЭрддे рд╕ुрдирддे рдпрд╣ी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдЕрдиाрдЪाрд░ рд╡ рджुрд░ाрдЪाрд░ рд▓ोрдЧों рдкрд░ реШрд╣рд░ рдмрдирдХрд░ рдмрд░рдкा। рджेрд╢ рд╡िрднाрдЬрди рдХी рдШрдЯрдиा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдеी, рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕рд▓िрдо рдЗрди рджोрдиों рдордЬрд╣рдмों рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рднोрдЧрдиे рдкреЬे। рджेрд╢ рдХा рдмँрдЯрд╡ाрд░ा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирд╣ीं рдХिрдпा, рдлिрд░ рднी рд╡े рдХिрд╕ рдЧुрдиाрд╣ рдХी рд╕реЫा рднुрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ुрдП? рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдХрдИ рдмाрд░ рдорди рдХो рдХрдЪोрдЯрддा рд╣ै।

      рднाрд░рддрдкाрдХिрд╕्рддाрди рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрддрдиी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓ोрдЧों рдХा рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдПрд╡ं рдкрд▓ाрдпрди рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा। рдк्рд░рддाрдб़рдиा рдХे рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рдЪिрд╣्рди рд╡реШ्рдд рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдоें рдЪुрдиे рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рд░рд╣-рд░рд╣ рдХрд░ рд╕िрд╕рдХिрдпाँ рднрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╡рдЬूрдж рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдЦाрдоोрд╢ рдЦंрдбрд╣рд░ो рдоें рднрдЯрдХрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рд╕े рджूрд░ рд╣ोрдиे рдХा рд╕ंрддाрдк, рдЕрдкрдиी рдЬреЬों рд╕े рдЙрдЦреЬ рдЬाрдиे рдХी рдпाрддрдиा рдХे рдлोрдлрд▓े рдорди рдоें рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдЬрдЧрд╣, рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рд▓ोрдЧों рдХी рдмीрдЪ рдЦुрдж рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдХिрддрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдЗрд╕ी рджрд░्рдж рднрд░ी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХो рд╕िंрдзी рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдЕрджीрдм рд▓рдХ्рд╖्рдордг рднाрдЯिрдпा рдХोрдорд▓ рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा рдмрд╣ी рдЦाрддे рдХे рдкрди्рдиेрдоें рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдкीреЬा рдХो реЫрдмाрди рджेрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै- рд╣рдо рд╕िंрдз рдоें рдЬрди्рдоे рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрдпु рдХे рдЕрд░्рдж्рдзрд╢рддी рд╡ृрдХ्рд╖ рдХे рд╕рднी рдкрддे рдЕрдм рд▓рдЧрднрдЧ рдЭреЬ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЯूрдЯрддी рджीрд╡ाрд░ों рдХी рднांрддि рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ों рдХी рднी рдЫाрд▓ рдЙрддрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоाрдПँ рдЦोрдЦрд▓े рд╢рд░ीрд░ों рдХे рдвांрдЪों рдоें рдЫिрдкрдХрд▓ी рдХी рдХрдЯी рдкूंрдЫ рдХी рднांрддि рддреЬрдк-рддреЬрдк рдХрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं!

      рдХ्рдпों рди рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдЧी рд╡рд╣ рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ? рднाрдИ рдЪाрд░े рдХी рддाрд░ों рд╕े рд╕рдм рдЬुреЬे рд╣ुрдП рдеे, рдПрдХ рдХा рджुрдЦ рджूрд╕рд░े рдХा рджрд░्рдж рдмрди рдЬाрддा рдеा। рдЪोрдЯ рдПрдХ рдХो рд▓рдЧाрддी, рдкीреЬा рджूрд╕рд░ा рднोрдЧрддा. рдкрд░ рд╡рд╣ी рднाрдИ-рднाрдИ рдЖрдЬ рдЕрдХेрд▓े рд╣ैं...рднीрддрд░ рдХी рддрди्рд╣ाрдЗрдпों рдХे рд╕рди्рдиाрдЯे рд╕े рдШिрд░े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ों, рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдФрд░ рдк्рд░िрдпрдЬрдиों рд╕े рдмिрдЫреЬрдХрд░ рдЕрдиेрдХों рдХी реЫिंрджрдЧाрдиिрдпों рдоें рдПрдХाрдХीрдкрди рдФрд░ рд╕ूрдиाрдкрди рднрд░ рдЧрдпा рд╣ै। рдЬीрд╡рди рд╣ै рдкрд░ рдХौрди рд╕ी рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ ? рдЬрд╡ाрдм рдХी рддрд▓рдм рдоें рдЖрдЬ рднी рд╣рд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рдХी рддрд░рд╣ рд╕ाрдордиे рд▓рдЯрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै। 

       реШрдпाрдордд-рдк्рд░рд▓рдп рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рднाрд░рдд рдХी рдЖреЫाрджी рдкрд░ рдмрд▓ि рдХे рдмрдХрд░े рдмрдиे рд╕िрди्рдзी рдХौрдо рдХे рдЕрдиेрдХ рдЬांрдмाреЫ рд╕िрди्рдзी рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рджрд░्рджे-рджिрд▓ рдХा рд▓िрдП, рдЦूрди рдХी рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиे рдкрд░ рдЖрдоाрджा рд╣ो рдЧрдП। рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдХी рдЖрд╣ुрддि рджेрдиे рдкрд░ рддुрд▓े рд╣ुрдП, рдоौрдд рдХी рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓ рд░рд╣े рдеे। рд╕िрдпाрд╕ी рд╣рд▓рдЪрд▓ реЫрдоीрди рдХो реЫिрд▓реЫिрд▓े рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрдиे рдоें рдХाрд░рдЧрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рд░ेрд▓рдЧाреЬिрдпां рдЧिрд░ाрдИ рдЬा рд░рд╣ीं рдеीं... рдбाрдХ рдШрд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕्рдеिрдд рдкрдд्рд░-рдкेрдЯिрдпाँ рдХो рдЬрд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा, рддाрдХि рд╕ंрджेрд╢ों рдХे рдЖрдиे-рдЬाрдиे рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХाрдпрдо рди рд░рд╣ рдкाрдпे। рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдд рд░ाрдд рднрд░ рдЧुрдк्рдд рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдпे рдЬाрдмाреЫ рдиौрдЬрд╡ाрди рдмूрд▓ेрдЯीрдиें рдиिрдХрд▓рддे рд░рд╣े। рдХुрдЫ рдиौрдЬрд╡ाрди рддो рдЬुрдиूрдиी рд╣рдж рддрдХ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕рд▓ाрдорддी рдХो рдЦрддрд░े рдоें рдбाрд▓рдХрд░, рдЯंрдбे рдЖрджрдо (рдПрдХ рдирдЧрд░ рдХा рдиाрдо) рдоें рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд░рд╣े। рдкुрд▓िрд╕ рдЙрдирдХे рдШрд░ों рдоें рдШुрд╕рдХрд░ рд╢реШ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдШрд░ рдХी рд╣рд░ рдЪीреЫ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХे рдмрд╣ाрдиे рдШрд░ рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рд╣िрд▓ा рджेрддी, рдХि рд╡े рд╡ाрдпрд░рд▓ेрд╕ рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдХे рдпрд╣ाँ рдХी рдЦрдмрд░ें рднाрд░рдд рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं।

      рдк्рд░рд▓рдп рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдХे рдЕंрдЬाрдо рдХे рджौрд░ाрди рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдирдИ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा рддो рдпрдХीрдирди рдЖрджрдоिрдпрдд реЮрдХ्рд░ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕ рджрд░्рдЬ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्рдиे рдкрд▓рдЯрддी।       


рдоेрд░ी рдпाрджों рдХा рдЖрдХाрд╢
реЫिंрджрдЧी рд╣ाрджрд╕ों рдХा рдПрдХ рдкुрд▓िंрджा, рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓, рдЧрддिрд╢ीрд▓, рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЪुрдиे рд╣ुрдП рд░ाрд╕्рддों рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░, рдард╣рд░ाрд╡ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрд╕्рдд-рд╡्рдпрд╕्рдд рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХे рдмрд╣ाрд╡ рдоें рдмрд╣ा рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।

     рджेрд╢ рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдмाрдж рджिрд▓ों рдХे рд╡िрднाрдЬрди рдХी рд╡्рдпрдеा, рдЕрдорди рдЪैрди рдХी рд▓ूрдЯ, рдФрд░ рдкीреЬा рдХा рдПрдХ рдирдпा рдпुрдЧ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдЖреЫाрджी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдПрдХ рдЕрд╢ांрддि рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рдХाрдпрдо рд╣ो рдЧрдпा, рдЧाँрд╡-рдмрд╕्рддिрдпाँ рдЖрдЧ рдХी рд▓рдкрдЯों рдоें рд╕्рд╡ाрд╣ा рд╣ोрдиे рд▓рдЧीं, рд╕рд░्рд╡рдиाрд╢ी рддांрдбрд╡ рдЪाрд░ों рдУрд░ рдмрд░рдкा рд░рд╣ा। рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ुрдИ рд╕рдЪ्рдЪрдЗрдпों рдоें рдПрдХ рдмрдпाрди рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, “рдоाрдирд╡рддा рдХा рдоुрдЦौрдЯा рдкिрдШрд▓ рд░рд╣ा рдеा, рдФрд░ рдЕंрджрд░ рд╕िрдпाрд░ рдХी рдЖँрдЦें рдЙрдЧ рдЖрдИ рдеीं।” рдЖреЫाрджी рдкाрдиे рдХी рдЦुрд╢ी рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХे рдХाрд░рдг рдкीреЬा рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ो рдЧрдИ। рдПрдХ рд╕рдкрдиा рдеा рдЬो рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХे рджौрд░ाрди реЮреШрдд рдЪрдХрдиाрдЪूрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдмрд▓्рдХि рдЖрдЬ рддрдХ рднी рдЙрд╕рдХी рдХрд░्рдЪिрдпां рджिрд▓ों-рджिрдоाреЪ рдоें реЩрд▓िрд╢ рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддी рд╣ैं।

      рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣िंрд╕ाрдд्рдордХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдкреЭрддे рд╕ुрдирддे рдпрд╣ी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдЕрдиाрдЪाрд░ рд╡ рджुрд░ाрдЪाрд░ рд▓ोрдЧों рдкрд░ реШрд╣рд░ рдмрдирдХрд░ рдмрд░рдкा। рджेрд╢ рд╡िрднाрдЬрди рдХी рдШрдЯрдиा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдеी, рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕рд▓िрдо рдЗрди рджोрдиों рдордЬрд╣рдмों рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рднोрдЧрдиे рдкреЬे। рджेрд╢ рдХा рдмँрдЯрд╡ाрд░ा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирд╣ीं рдХिрдпा, рдлिрд░ рднी рд╡े рдХिрд╕ рдЧुрдиाрд╣ рдХी рд╕реЫा рднुрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ुрдП? рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдХрдИ рдмाрд░ рдорди рдХो рдХрдЪोрдЯрддा рд╣ै।

      рднाрд░рдд–рдкाрдХिрд╕्рддाрди рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрддрдиी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓ोрдЧों рдХा рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдПрд╡ं рдкрд▓ाрдпрди рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा। рдк्рд░рддाрдб़рдиा рдХे рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рдЪिрд╣्рди рд╡реШ्рдд рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдоें рдЪुрдиे рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рд░рд╣-рд░рд╣ рдХрд░ рд╕िрд╕рдХिрдпाँ рднрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╡рдЬूрдж рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдЦाрдоोрд╢ рдЦंрдбрд╣рд░ो рдоें рднрдЯрдХрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рд╕े рджूрд░ рд╣ोрдиे рдХा рд╕ंрддाрдк, рдЕрдкрдиी рдЬреЬों рд╕े рдЙрдЦреЬ рдЬाрдиे рдХी рдпाрддрдиा рдХे рдлोрдлрд▓े рдорди рдоें рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдЬрдЧрд╣, рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рд▓ोрдЧों рдХी рдмीрдЪ рдЦुрдж рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдХिрддрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдЗрд╕ी рджрд░्рдж рднрд░ी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХो рд╕िंрдзी рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдЕрджीрдм рд▓рдХ्рд╖्рдордг рднाрдЯिрдпा ’рдХोрдорд▓’ рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा “рдмрд╣ी рдЦाрддे рдХे рдкрди्рдиे” рдоें рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдкीреЬा рдХो реЫрдмाрди рджेрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै- “рд╣рдо рд╕िंрдз рдоें рдЬрди्рдоे рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрдпु рдХे ‘рдЕрд░्рдж्рдзрд╢рддी рд╡ृрдХ्рд╖’ рдХे рд╕рднी рдкрддे рдЕрдм рд▓рдЧрднрдЧ рдЭреЬ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЯूрдЯрддी рджीрд╡ाрд░ों рдХी рднांрддि рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ों рдХी рднी рдЫाрд▓ рдЙрддрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоाрдПँ рдЦोрдЦрд▓े рд╢рд░ीрд░ों рдХे рдвांрдЪों рдоें рдЫिрдкрдХрд▓ी рдХी рдХрдЯी рдкूंрдЫ рдХी рднांрддि рддреЬрдк-рддреЬрдк рдХрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं!”

      рдХ्рдпों рди рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдЧी рд╡рд╣ рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ? рднाрдИрдЪाрд░े рдХे рддाрд░ों рд╕े рд╕рдм рдЬुреЬे рд╣ुрдП рдеे, рдПрдХ рдХा рджुрдЦ рджूрд╕рд░े рдХा рджрд░्рдж рдмрди рдЬाрддा рдеा। рдЪोрдЯ рдПрдХ рдХो рд▓рдЧाрддी, рдкीреЬा рджूрд╕рд░ा рднोрдЧрддा. рдкрд░ рд╡рд╣ी рднाрдИ-рднाрдИ рдЖрдЬ рдЕрдХेрд▓े рд╣ैं...рднीрддрд░ рдХी рддрди्рд╣ाрдЗрдпों рдХे рд╕рди्рдиाрдЯे рд╕े рдШिрд░े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ों, рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдФрд░ рдк्рд░िрдпрдЬрдиों рд╕े рдмिрдЫреЬрдХрд░ рдЕрдиेрдХों рдХी реЫिंрджрдЧाрдиिрдпों рдоें рдПрдХाрдХीрдкрди рдФрд░ рд╕ूрдиाрдкрди рднрд░ рдЧрдпा рд╣ै। рдЬीрд╡рди рд╣ै рдкрд░ рдХौрди рд╕ी рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░? рдЬрд╡ाрдм рдХी рддрд▓рдм рдоें рдЖрдЬ рднी рд╣рд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рдХी рддрд░рд╣ рд╕ाрдордиे рд▓рдЯрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै। 

       реШрдпाрдордд-рдк्рд░рд▓рдп рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рднाрд░рдд рдХी рдЖреЫाрджी рдкрд░ рдмрд▓ि рдХे рдмрдХрд░े рдмрдиे рд╕िрди्рдзी рдХौрдо рдХे рдЕрдиेрдХ рдЬांрдмाреЫ рд╕िрди्рдзी рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рджрд░्рджे-рджिрд▓ рдХा рд▓िрдП, рдЦूрди рдХी рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓рдиे рдкрд░ рдЖрдоाрджा рд╣ो рдЧрдП। рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдХी рдЖрд╣ुрддि рджेрдиे рдкрд░ рддुрд▓े рд╣ुрдП, рдоौрдд рдХी рд╣ोрд▓ी рдЦेрд▓ рд░рд╣े рдеे। рд╕िрдпाрд╕ी рд╣рд▓рдЪрд▓ реЫрдоीрди рдХो реЫिрд▓реЫिрд▓े рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрдиे рдоें рдХाрд░рдЧрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рд░ेрд▓рдЧाреЬिрдпां рдЧिрд░ाрдИ рдЬा рд░рд╣ीं рдеीं... рдбाрдХрдШрд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕्рдеिрдд рдкрдд्рд░-рдкेрдЯिрдпाँ рдХो рдЬрд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा, рддाрдХि рд╕ंрджेрд╢ों рдХे рдЖрдиे-рдЬाрдиे рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХाрдпрдо рди рд░рд╣ рдкाрдпे। рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдд рд░ाрдд рднрд░ рдЧुрдк्рдд рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдпे рдЬाрдмाреЫ рдиौрдЬрд╡ाрди рдмूрд▓ेрдЯिрдиें рдиिрдХрд▓рддे рд░рд╣े। рдХुрдЫ рдиौрдЬрд╡ाрди рддो рдЬुрдиूрдиी рд╣рдж рддрдХ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕рд▓ाрдорддी рдХो рдЦрддрд░े рдоें рдбाрд▓рдХрд░, рдЯंрдбे рдЖрджрдо (рдПрдХ рдирдЧрд░ рдХा рдиाрдо) рдоें рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд░рд╣े। рдкुрд▓िрд╕ рдЙрдирдХे рдШрд░ों рдоें рдШुрд╕рдХрд░ рд╢реШ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдШрд░ рдХी рд╣рд░ рдЪीреЫ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХे рдмрд╣ाрдиे рдШрд░ рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рд╣िрд▓ा рджेрддी, рдХि рд╡े рд╡ाрдпрд░рд▓ेрд╕ рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдХे рдпрд╣ाँ рдХी рдЦрдмрд░ें рднाрд░рдд рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं।

      рдк्рд░рд▓рдп рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдХे рдЕंрдЬाрдо рдХे рджौрд░ाрди рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдирдИ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा рддो рдпрдХीрдирди рдЖрджрдоिрдпрдд реЮреЩ्рд░ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕ рджрд░्рдЬ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्рдиे рдкрд▓рдЯрддी।

рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХा рджौрд░
      рдЗрд╕ рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХे рджौрд░ рдоें рд▓ोрдЧ рдЙрдбेрд░ोрд▓ाрд▓, рд╕ेрд╡рдг, рд░ोрд╣िреЬी, рд╕рдЦ्рдЦрд░ рд╡ рд▓ाрд░рдХाрдгा рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рджिрд╢ाрдУं рдоें рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी реШिрд╕्рдордд рдЖреЫрдоाрдиे рдиिрдХрд▓ рдкреЬे। рдХुрдЫ рд╣ाँрдЧ-рдХाँрдЧ, рдордиीрд▓ा рдХे рдУрд░ рдЧрдП, рддो рдХुрдЫ рдЧुрдЬрд░ाрдд। рдХोрдИ рдмреЬौрджा, рдХोрдИ рдоीрд░рдкुрд░ рдЦाрд╕, рддो рдХोрдИ рд╕िрдХंрдж्рд░ाрдмाрдж, рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдЙрд▓्рд╣ाрд╕рдирдЧрд░ рдХैрдо्рдк рдоें рдЬाрдиे рд▓рдЧे। рдпाрддाрдпाрдд рдФрд░ рдЕрд╕рдмाрдм рдХो рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕े рджूрд╕рд░ी рдЬрдЧрд╣ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ाрдзрди рдеे рдЬрд╣ाреЫ, рдФрд░ рдЯ्рд░ेрди!

      рдЯ्рд░ेрдиों рд╕े рд╕рдлрд░ рдХी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджाрд╕्рддाँ рд╣ै। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕ाрдоाрди рд▓ाрджा рдЬाрддा, рдЙрд╕рд╕े рднी рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХ рдиिрд╖्рдаुрд░рддा рдХे рд╕ाрде рд╣ाреЬ-рдоांрд╕ рдХे рдк्рд░ाрдгी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рд╕рдЯे рд╣ुрдП, рд╕рдЯे рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЪिрдкрдХे рд╣ुрдП, рдХुрдЫ рдЦреЬे, рдХुрдЫ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рджाрд╡ рдкрд░ рд▓рдЧाрдпे рдЙрд╕ рд░реЮ्рддाрд░ рд╕े рджौреЬрддी рдЧाреЬी рд╕े рд▓рдЯрдХрддे рд╣ुрдП рдиреЫрд░ рдЖрддे, рдХुрдЫ рдРрд╕े рдЬैрд╕े рдоाрд▓рдЧाреЬी рдоें рдоाрд▓ рд▓ाрджा рдЧрдпा рд╣ो। рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХी рдЬрдоा рдкूंрдЬी рдЕрдкрдиे рдмреЪрд▓ рдоें рджрдмाрдпे, рд╡े рд╕рд░рдЬрдоीं рд╕े рдиिрдХрд▓ рдкреЬे рд▓ाрд╡ाрд░िрд╕ рд▓ाрд╢ों рдХी рддрд░рд╣, рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдХी рдирдИ реЫрдоीрди рдвूँрдврдиे, рдЕрдкрдиे рдиिрд░ाрдзाрд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдлिрд░ рд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдирдЬाрди рджिрд╢ा рдоें।

      рджिрд▓ рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рдпाрджों рдХी рдкрд░рдЫाрдЗрдпाँ рд░рдХ्рд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рдХे рд╕рдоंрджрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╢ाрдпрдж рдоेрд░े рдмाрд▓рдорди рдоें рдпрд╣ी реЩрдпाрд▓ рдХौंрдзा рд╣ोрдЧा, рдХि рдЗрддрдиे рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ, рдЕрдкрдиे рдШрд░, рдЕрдкрдиी рдЦेрддी рдмाреЬी, реЫрдоीрди-рдЬाрдпрджाрдж рдЫोреЬрдХрд░ рдЕрдм рдПрдХ рдирдП рдЖрд╢िрдпाрдиे рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рди рдЬाрдиे рдХрд╣ाँ, рдХिрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдирдИ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдПँрдЧे? рдЗрддрдиे рд╕ाрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рд╕े рд╣рдоाрд░ा рднी рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдеा... рдоेрд░े рдоाрддा рдкिрддा, рдПрдХ рдмреЬा рднाрдИ, рдоैं, рдПрдХ рдЫोрдЯा рднाрдИ рдФрд░ рдмрд╣рди।

      рд╣рдоाрд░ा рдкрд╣рд▓ा рдкреЬाрд╡ рд░рд╣ा рдоीрд░рдкुрд░ рдЦाрд╕-рдЬрд╣ाँ рдХुрдЫ реЫрд░ूрд░ी рд╕ाрдоाрди рдФрд░ реЫрдоीрди-рдЬाрдпрджाрдж рдХे рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд▓ेрдХрд░ рдЯ्рд░ेрди рд╕े рд╣рдо рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪे, рдЬрд╣ाँ рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рд╢िрд╡िрд░ों рдоें рд░ाрд╢рди рдХी рджुрдХाрдиों рдкрд░ рд▓рдо्рдмी рдХрддाрд░ों рдоें рдЖрдЯा рдФрд░ рджाрд▓ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЦреЬे рдоेрд░े рдкिрддा рдЖрдЬ рднी рдЖँрдЦों рдоें рддैрд░рддे рд╣ैं। рдЪाрд░ рджिрди рд╕े реЫ्рдпाрджा рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рдиा рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпा। рдкिрддाрдЬी реЫрдоीрдирджाрд░ों рдХे рдШрд░ाрдиे рд╕े рдеे, рд╣ुрдХूрдордд рдЪрд▓ा рдХрд░рддी рдеी, рдЕрдм рдРрд╕ी рдиौрдмрдд рдЖрди рдкреЬी рдХि рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ाрде рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдкреЬ рд░рд╣े рдеे। рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХी рдпрд╣ рдмрджрддрд░ рд╣ाрд▓рдд, рд╡ рдмेрд╕рд▓ूрдХी рд░ाрд╕ рди рдЖ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдордиे рджूрд╕рд░ी рд╕ूрд░рдд рдеी, рдЕрдЬрдоेрд░ рдЬाрдиा। рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдиिрд░्рд╡ाрд╕िрдд рд╕े рдЯ्рд░ेрди рд╕े рдмाреЬрдоेрд░ (Barmer) рдкрд╣ुँрдЪे рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдлिрд░ рдХाрдлिрд▓े рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдЬрдоेрд░ рдоें рдорджाрд░ рдЧेрдЯ рдХे рдкाрд╕ рдоोрддी рдорд╣рд▓ рдиाрдордХ рдПрдХ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдоें рд╢рд░рдг рд▓ी। рдоेрд░े рдмреЬे рдоाрдоा рдХा рд╡рд╣ाँ рдЕрдкрдиा рдкंрд╕ाрд░ी рдХा рдХाрд░ोрдмाрд░ рдеा। рд╡े рд╢рдХ्рдХрд░ рдФрд░ рдЕрдиाрдЬ рдХी рдеोрдХ рдмिрдХ्рд░ी рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे, рдФрд░  рд░ीрдЯेрд▓ рдоें рдЫोрдЯे рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдХो рдоाрд▓ рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдкिрддाрдЬी рдиे рдХुрдЫ рджिрди рдХाрдо рдХिрдпा- рдХाрдо рдХ्рдпा рдеा, рдмрд╕ рджिрди рднрд░ рдЯ्рд░рдХों рдХे рд╕ाрдордиे рдЦреЬे рд╣ोрдХрд░ рдЕрдиाрдЬ рд╡ рд╢рдХ्рдХрд░ рдХे рдмोрд░ों рдХो рдЙрддрд░рд╡ाрдиा, рдЧिрдирдиा рдФрд░ рд╣िрд╕ाрдм рджрд░्рдЬ рдХрд░рдиा। рдЯंрдбे рдЖрджрдо рдоें рдоेрд░े рджाрджा рдХुंрджрдирдорд▓ рд▓ाрд▓рд╡ाрдиी рдоुрдЦिрдпा рд░рд╣े। рдРрд╕े рдоें рдкिрддाрдЬी рдХो, рдЬिрди्рд╣ोрдиे рд░ाрдЬрд╕ी рд╢ाрди рд╢ौрдХрдд рдХा рдЬीрд╡рди рдЧुреЫाрд░ा, рдпрд╣ рдордЬрджूрд░ी рднрд▓ा рдХрд╣ाँ рдЧрд╡ाрд░ा рд╣ो рд╕рдХрддी? рдЖрдЦिрд░ рддрдп рд╣ुрдЖ рдХि рд╕िрдХंрджрд░рдмाрдж рдоें рдирдИ реЫिंрджрдЧी рдХा рдЖрдЧाреЫ рдХिрдпा рдЬाрдп। рдкрд░ рдЬाрдиा 1948 рдоें рд╣ुрдЖ। рд╡рдЬрд╣ рдеी, 30 рдЬрдирд╡рд░ी 1948 рдЬिрд╕ рджिрди рдЧांрдзी рдЬी рдХी рд╢рд╡ рдпाрдд्рд░ा рдиिрдХрд▓ी рдЙрд╕ рджिрди рдоेрд░ी рдЫोрдЯी рдмрд╣рди рдкैрджा рд╣ुрдИ। рдмрд╕ рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा, рдЬрд▓्рджी рд╣ी рд╕िрдХрди्рдж्рд░ाрдмाрдж рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рд╣рдо рднाрдИ- рдмрд╣рдиों рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП рдкाрдард╢ाрд▓ा рдоें рджाрдЦिрд▓ा рд╣ुрдИ рдФрд░ рд╣рдо рд╡рд╣ीं рд░рдЪ-рдмрд╕ рдЧрдП।

      рдЕрдЬрдоेрд░ рдХी рдпाрджों рдоें рдПрдХ рд╡िрдХृрдд рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै- рдЬрд╣ाँ рд╣рдо рдЬैрд╕े рднाрдИ рдмंрдзु рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░ंрдЧें рдмрдиाрдИं рдЧрдИ рдеीं। рдмреЬे рд╢ाрд╣ी рдЪрдмूрддрд░ों рдХे рддрд▓े рд╕ुрд░ंрдЧ рдЬैрд╕े рдмрдиे ‘рдмुрд╣рд░ों’ рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рджिрди рдХो рд░ाрдд рд╕рдордЭ рдХрд░ рдЬी рд░рд╣े рдеे- рд╡рд╣ीं, рдЬрд╣ाँ рд░ोрд╢рдиी рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд░ोрд╢рдирджाрди рди рдеा, рдЬрд╣ाँ рд░ाрдд рдХा рд╕ाрдпा рдШрдиा рд╣ोрддे рд╣ी, рд╕ूрд░рдЬ рдХे рд╡िрд▓ूрдк рд╣ोрдиे рдХे рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рддेрд▓ рдХे рджिрдпे рдЬрд▓ाрдХрд░ рдЦाрдиा рдмрдиा рд▓ेрддी рдФрд░ рднी рдХрдИ реЫрд░ूрд░ी рдХाрдоों рдХो рдЕंрдЬाрдо рджेрддीं।

      рдоेрд░ी рдоाрдоी рдХे рдкिрддा рдИрджрдирдорд▓ рдЫुрдЧाрдгी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕рдордп рд╡рд╣ीं рд▓ाрд░рдХाрдгा рдоें рдХрд▓ेрдХ्рдЯрд░ рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ुрдкुрдд्рд░ рд░ाрдо рдЫुрдЧाрдгी рдСрдлिрд╕рд░ рдХे рдкрдж рдкрд░। рджंрдЧे рдлрд╕ाрдж рдХे рджौрд░ рдоें рд░ाрдо рдЫुрдЧाрдгी рдиे рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рд░рдоोрд▓ा (рдЕрдоीрддाрдм рдХे рднाрдИ рдЕрдЬीрддाрдм рдмрдЪ्рдЪрди рдХी рдкрдд्рдиी) рдХो рдФрд░ рдЕрдкрдиी рднाрднी рдФрд░ рдЙрдирдХी рдмेрдЯिрдпों рд╕рд╣िрдд рдЬрд╣ाреЫ рдоें рджो рдХैрдмिрди рд░िрдЬрд░्рд╡ рдХрд░ाрдХрд░ рдоुंрдмрдИ рдХे рд▓िрдП рд░рд╡ाрдиा рдХिрдпा। рдкрд░ рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдкंрдЬू рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рдЙрдирдХे рджाрджा рдХो, рдЬो рдмрд╣ुрдд рдиाрдоी рдЬрдоींрджाрд░ рдеे, рдбाрдХुрдУं рдиे рдоाрд░ рдбाрд▓ा। рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд▓ाрд░рдХाрдгा рд▓ाрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдоाрдорд▓ा рдаंрдбा рдкреЬрддे рд╣ी рдЬрдЬ рдкрд░рд╕рд░ाрдо рдХрд░рдиाрдиी рдХी рджेрдЦрд░ेрдЦ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдмुрд░्рдХे рдкрд╣рдиा рдХрд░ рднाрд░рдд рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрд╣ाреЫ рдоें рдЪреЭाрдпा рдЧрдпा... рдпे рдмाрддें рдоेрд░ी рд╕्рдоृрддि рдоें рд╕ुрдиे рд╕ुрдиाрдпे рдХिрд╕्рд╕ों рдХी рддрд░рд╣ рджрд░्рдЬ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै!

0
            рдоेрд░े рджाрджा рдХुंрджрдирдорд▓ рд▓ाрд▓рд╡ाрдиी рдХे рд╕ंрдмंрдзी рдиाрдирдХрд░ाрдо рд╡ाрдзूрдорд▓ рддुрд▓рд╕िрдпाрдиी рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╕िंрдз рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдеे। рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдмाрдж рд╡े рдЦुрдж рджрд╕ рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рд╡рд╣ीं рд░рд╣े। рдЙрдирдХे рдмंрдЧрд▓े рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдХрд▓ेрдХ्рдЯрд░ рдиे рд╣िреЮाрдЬрдд рдХे рд▓िрдП рдкुрд▓िрд╕ рддैрдиाрдд рдХрд░ рд░рдЦी। рдЙрдирдХे рд╕ुрдкुрдд्рд░ рд▓ीрд▓рд░ाрдо рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рд╣िрдд рдЬрд╣ाреЫ рдоें рд╕ाрдоाрди рдХे рд╕ाрде рдоोрд░рд╡ी рдХे рд▓िрдП рд░рд╡ाрдиा рд╣ुрдП। рд╡ीрд░рд╡ाрд▓ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдкрд░ рдЙрддрд░े (рдХрдаिрдпाрд╡ाреЬ рдоें)। рд╡рд╣ीं рд╕े рддीрди рдЯ्рд░ेрди –рд╡ीрд░рд╡ाрд▓ рд╕े рдЭूрдиाрдЧреЭ, рдЭूрдиाрдЧреЭ рд╕े рд╡ाрдХाрдиेрд░, рдФрд░ рд╡ाрдХाрдиेрд░ рд╕े рдоोрд░рд╡ी, рдмрджрд▓рддे рд╣ुрдП рдаौрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪे। рдЙрдирдХे рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╡рд╣ाँ рдЙрдирдХे рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдкрдХ्рдХा рдордХाрди рд╕рднी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕рдоेрдд рддैрдпाрд░ рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирдпा рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдФрд░ рдЦुрдж рдХो рдкुрдиः рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╣рд░ рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХो рдЕрдорд▓ рдоें рд▓ाрдпा। 1958 рдоें рдЙрдирдХी рдЬ्рдпेрд╖्рда рдкुрдд्рд░ी рдЧुрдгрд╡ंрддी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдоेрд░े рдмреЬे рднाрдИ рдоोрд╣рдирджाрд╕ рд▓ाрд▓рд╡ाрдгी рд╕े рд╣ुрдЖ। рд╢ाрджी рдоोрд░рд╡ी рдоें рд╣ुрдИ рдеी рд╡рд╣ीं рдоैंрдиे рдЙрдирдХी рд╡рд╣ рд╡ैрднрд╡рдкूрд░्рдг рд╣рд╡ेрд▓ी рд╡ рд░рдИрд╕ी рдаाрда рджेрдЦे। рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рдоैं рджрд╕рд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдеी।

      рдЬрдм 1957 рдоें рдиाрдирдХрд░ाрдо рд╡ाрдзूрдорд▓ рдЕрдкрдиे рдЬрди рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдкाрд╕ рднाрд░рдд рд▓ौрдЯे рддो рд╡े рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХा рдЕрдкрдиा рдмंрдЧрд▓ा рдоेрд░े рджाрджा рдХे рджोрд╕्рдд рдоीрд░ рдЕрд▓ी рдХो рджे рдЖрдП, рдЬिрдирдХी рд╡рдлाрджाрд░ी рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рд╡े рдЖрдЬ рддрдХ рдЧुрдгрдЧाрди рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं।

      рдпाрдж рдХी рднूрд▓ी-рдмिрд╕рд░ी рдкрд░рддों рд╕े рдЭाँрдХрддी рдПрдХ рдЖрдХृрддि рдеी рдоेрд░े рдЪрдЪेрд░े рднाрдИ рдХी, рдЬो рдЯंрдбे рдЖрджрдо рд╕े рдХुрдЫ рджूрд░ी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╢рд╣рджाрджрдкुрд░ рд╕्рдЯेрд╢рди рд╕े рд░рд╡ाрдиा рд╣ुрдИ ‘рд▓ाрд╣ौрд░ рдоेрд▓’ рдоें рд╕рдлрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рдЙрди्рд╣ें рдЙрдбेрд░ेрд▓ाрд▓ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЙрддाрд░ рдХрд░ рдлेंрдХ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдХाँрдЧ्рд░ेрд╕ рдХी рдХाрд░्рдпрд╡ाрдИ рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧी рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрди्рд╣ें рд▓ाрд╣ोрд░ рдоेрд▓ рд╕े рдЙрддाрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджрд░рд╡ाрдЬे рдХे рдмाрд╣рд░ рдХे рджрд╕्рддाрдиे рдкрдХреЬ рд▓िрдП। рдкрд░ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдиे рдиिрд░्рджрдпрддा рд╕े рдЬрд▓ी рдмीреЬी рд╕े рдЙрд╕рдХे рд╣ाрдеों рдХो рдЬрд▓ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХुрд░ूрдк рдордирд╕ूрдмे рдоें рдХाрдордпाрдм рд╣ुрдП। рдоाрдирд╡рддा рдХी рдЪौрдЦрдЯ рдкрд░ рдЕрдоाрдиुрд╖ рд╣ोрдиा рдЬ्рдпाрджा рдЖрд╕ाрди рд╣ै!

      рдпाрдпाрд╡рд░ рд╕рднी рджрд░्рдж рдХो рдУреЭрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдирдИ рдкрд╣рдЪाрди рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рджрд░-рдмрджрд░ рднрдЯрдХрддे рд░рд╣े। рдЬिрдирдХी рд╕ंрдкрддि рдеी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХ्рд▓ेрдо рдлॉрд░्рдо рднрд░े। рдкрд░ рдХрд╣ीं рдРрд╕ा рднी рд╣ुрдЖ рдХि рдЬिрди्рд╣ें рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХ्рд▓ेрдо рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдпे рдеा, рдЙрди्рд╣ें рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдзрдХेрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмेрдИрдоाрдиी рд╕े рдлॉрд░्рдо рднрд░े рд╡े рдоाрд▓ाрдоाрд▓ рд╣ो рдЧрдП।

            рдпрд╣ी рдХ्рд▓ेрдо рдХी рджाрд╕्рддाрди рд╣ै। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдХ्рд▓ेрдо рднрд░े рдиोрдЯिрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ें рдСреЮिрд╕ рд╕े рдЪिрдЯ्рдаी рдЖрддी - "рдлрд▓ाँ рддाрд░ीреЩ рдХी рд╕ुрдмрд╣ рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдмрдЬे рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╣ाреЫिрд░ी рдиीрдЪे рджिрдпे рд╣ुрдП рдкрддे рдкрд░ рддрдп рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрдкрдиे рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ, рд▓िрдЦे рдХाреЪреЫ рд╕рдмूрдд рдХे рддौрд░, рдЧрд╡ाрд╣ों рдХे рд╕ाрде рд╣ाреЫिрд░ рд░рд╣рдиा। реЪैрд░ рдоौрдЬूрджрдЧी рдХी рд╣ाрд▓рдд рдоें рдПрдХ рддрд░реЮा рдлैрд╕рд▓ा рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।" рдПрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рдлрд░рдоाрди... рдмрд╕...!

            рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХा реЫрдоीрдиों рдХा рдХ्рд▓ेрдо рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдеा, рдХुрдЫ рдХा рдШрд░ों рдХा рднी। рдШрд░ों рдХी рд╣ाреЫिрд░ी рдХा рдмुрд▓ाрд╡ा рджुрд╡िрдзा рдЬрдирдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддा। рдоेрд░े рддाрдК рдХाрдХा рд▓рдЫрдордирджाрд╕ рд▓ाрд▓рд╡рдгी рдиे рд╕िंрдз рдХा рд╣рд╡ेрд▓ी рдиुрдоा рдШрд░ рдЕрдкрдиे рджो рд╕ेрд╡ाрджाрд░ों -рдЭрдордЯрдорд▓ рд╡ाрдг्рдпो рдФрд░ рдЦुрд░्рд╢ीрдж рдЖрд▓рдо рдХो рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдЫोреЬा, "рдЕрдЧрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдП рддो рд╕ाрде рд░рд╣ेंрдЧे, рдирд╣ीं рддो рдпрд╣ рддुрдо्рд╣ाрд░ा!" рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХ्рд▓ेрдо рдирд╣ीं рднрд░ा। рдЬाрдирддे рдеे рдХि рдХिрд╕ी рднी рд╕ूрд░рдд рдоें рдЕрдЧрд░ рдШрд░ рдХी реШीрдордд рдпрд╣ाँ рд╡рд╕ूрд▓ рдХрд░ рд▓ी рдЧрдИ рддो рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╣рдорд╡рддрдиी рдмेрдШрд░ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे। рдпрд╣ рдЙрди्рд╣ें рдЧрд╡ाрд░ा рди рдеा। рдЗंрд╕ाрди рдоें рднाрдИрдЪाрд░े рдХा рднाрд╡ рдЕрдм рднी рдмाреШी рд╣ै рдпрд╣ рдЗрд╕ рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै।

      рдоेрд░े рдкिрддाрдЬी рдХो рднी рдиिреЫाрдоाрдмाрдж рдоें реЫрдоीрди рдХे рдХ्рд▓ेрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧрди्рдиे рдХे рдЦेрдд рдоिрд▓े। рджрд╕ рд╕ाрд▓ рддрдХ рд╡े рднी рдЧрди्рдиे рдХी рдлрд╕рд▓ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे-рдХрд░ाрдиे рдХे рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдоें рд╕िрдХंрджрд░ाрдмाрдж рд╡ рдиिреЫाрдоाрдмाрдж рдХे рдмीрдЪ рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрддे-рдЬाрддे рд░рд╣े। рдкрд░ рдЙрд╕рд╕े рд▓ाрдн рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖рддि рд╣ोрддी рд░рд╣ी, рдХाрд░ोрдмाрд░ рдХो рд╕рдордп рд╡ рддрд╡्рд╡рдЬू рди рджे рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЦिрд░ рд╡рд╣ реЫрдоीрди рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпे рдоें рдмेрдЪ рджी। рдЙрди рджिрдиों рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдмреЬी рд░реШрдо рд╣ोрддी рдеी। рдкिрддाрдЬी рдиे рдЙрди рдкैрд╕ों рд╕े рдПрдХ рдХрдкреЬे рдХी рджुрдХाрди рдЦोрд▓ рд▓ी рдФрд░ рд╡рд╣ीं рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрдпी рдкреЬाрд╡ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЧрдП।

      рдоेрд░े рддाрдК рд╡рд╕ंрджाрдгी рдХे рдЬрдоाрдИ рд╣ेрдоू (рд░рдд्рдиा рдХे рдкрддि) рднी рд╕рдХ्рдЦрд░ рдоें рдПрдХ рдХрдкाрд╕ рдХी реЮैрдХ्рдЯрд░ी рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХा рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХा рдХांрдЯ्рд░ैрдХ्рдЯ рд╕ाрдЗрди рдХिрдпा рд╣ुрдЖ рдеा-рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ा рд╕ाрд▓ рдеा, рдЗрд╕ рд▓िрдП рднाрд░рдд рд▓ौрдЯрдиा рдиाрдоुрдордХिрди рдеा। рддाрдК рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рд╣िрдд, рдкрдд्рдиी, рдЫोрдЯी рдмेрдЯी рд╡िрд╢рдиी рдФрд░ рдмреЬी рд▓реЬрдХी рд░рдд्рдиा, рдХो рднी рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд▓े рдЖрдП рдФрд░ рдЖрддे рд╣ी рдоोрд░рд╡ी рдмрд╕ рдЧрдП। рдпूं рджो рдвाрдИ рд╕ाрд▓ рдмीрдд рдЧрдпे рдФрд░ рд╣ेрдоू рдХे рдЖрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрджें рдмंрдз рдЧрдИं। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрди рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाреЫ рдХे рдЖрдиे рдХा рд╕рдордп рддрдп рдеा। рдкрд░ рдЪाрд░ рдШंрдЯे рдкрд╣рд▓े рд╡рд╕ंрджाрдгी рдЬी рдХो рдлोрди рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рджिрд▓ рджрд╣рд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЦрдмрд░ рджी рдЧрдИ- рд╣ेрдоू рдХे рдоौрдд рдХी реЩрдмрд░। рдкूрдЫрддाрдЫ рд╕े реЫाрд╣िрд░ рд╣ुрдЖ рдХि рдХाрдо рдХрд░рддे рд╡реШ्рдд рд╣ेрдоू рдХी рдорд╢ीрди рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ рдФрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ुрдИ рдорд╢ीрди рдоें рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде рдлंрд╕ рдЧрдП..., рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдмрди рдЧрдпा рдФрд░... рдмрд╕ рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпु рдХा рдРрд▓ाрди рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рднी рдПрдХ рд╕िрдпाрд╕ी рд╖рдбрдпंрдд्рд░ рд╣ी рдеा, рдЬрд╣ाँ рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рднाрдИ-рднाрдИ рди рд╣ोрдХрд░ рджुрд╢рдорди рдмрди рдЧрдП। рдмрд╕ рдПрдпрд░рдкोрд░्рдЯ рдЬाрдХрд░ рддाрдК рдЕрдкрдиे рджाрдоाрдж рдХी рд▓ाрд╢ рдХा рдмोрдЭ рдЕрдкрдиे рдХाँрдзों рдкрд░ рдЙрдаा рд▓ाрдпे।

       рдРрд╕ी рд╣ृрджрдп рд╡िрджाрд░рдХ рд╡िрднाрдЬрди рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рдХे рд╡рд░्рдгрди рдоें рд╡िрдХृрддिрдпों рдХी рдмाреЭ рдЖ рдЧрдИ рдЬрд╣ाँ рдХ्рд░ूрд░ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╡рд╣рд╢ीрдкрди, рдЕрдоाрдирд╡ीрдпрддा, рдЕрдиाрдЪाрд░, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╡ рдмेрджрд░्рдж рдмрд░्рддाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдоेँ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдиे рд▓рдЧी, рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХी рдордиोрд╕्рдеिрддि рдЖрд╣рдд рд╣ुрдИ, рдкुрд░ाрдиे рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдирдП рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ।

      рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╕्рдеाрдкрди рдХे рджौрд░ рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рднी рд╕рдмрдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдЖрдИ। рдЖрдЬ рддрдХ рд╕िंрдзी рдХौрдо рдХो рдХोрдИ рдк्рд░ाрди्рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдб़ рд╕े рдЬुрджा рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ंрдЪाрд░िрдд рд░рдЦрдиा, рддрдоाрдо рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиा рдХрдаिрди рдЬ़рд░ूрд░ рдеा рдкрд░ рдиाрдоुрдордХिрди рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं। рдХोрд╢िрд╢ें рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдЬ 63 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рдЬो рддрд╕्рд╡ीрд░ рджिрдЦрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рдЙрджाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рддрд╕рд▓्рд▓ी рджेрддी рд╣ै. рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें рдЬिंрджा рд░рд╣рдиे рдХी рдХ़рд╕рдо рдЦाрдХрд░, рд╕िрди्рдзी рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЙрдирдХे рдЦ़ूрди рдоें рд╣ै। рдЬ़िंрджाрджिрд▓ी рдЙрдирдХे рд╕ीрдиे рдоें рд╣ै। рдЧिрд░-рдЧिрд░ рдХрд░ рдЙрда рдЦреЬे рд╣ोрдиा рдЙрдирдХा рджिрдоाрдЧ़ी рдлिрддूрд░ рд╣ै। рд╕िрди्рдзु рдирджी рдЙрдирдХे рджिрд▓ рдХी рдзрдб़рдХрди рд╣ै, рдЭूрд▓ेрд▓ाрд▓ рдХी рдЭрд▓рдХी, рд╢ाрд╣, рд╕्рд╡ाрдоी, рд╕рдЪрд▓ рдХा рдХाрд╡्рдп рдЙрдирдХा рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рд╣ै। рдЬ़рдоीрди рдирд╣ीं рд╣ै рдкрд░ рд╣िंрдж рдХी рд╣рд╡ाрдУं рдоें рд╕िंрдз рдХी рдЦुрд╢рдмू рд╕ाँрд╕ों рдоें рднрд░рдиा рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рд╣ै। рдЕрдм рд╕िрди्рдзी рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдирд╣ीं, рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╢рд╣рд░ рд╡ाрд╕ी рд╣ैं।
                                         
      рдЗрд╕ рдирдП рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоेँ рд╕рдм рдХुрдЫ рдирдпा рдеा, рдФрд░ рдЗрд╕ рдирдП рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдмрд╕ाрдиे рдФрд░ рдЦुрдж рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкुрд░ाрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рд╡िрд▓ीрди рд╕ी рд╣ोрдиे рд▓рдЧी... рд╣рд╡ाрдУं рдоेँ реЫрд╣рд░ीрд▓ी рдЖреЫाрджी рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдШुрд▓ рдоिрд▓ рдЧрдП। рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рдмिрд╕ाрдд рдкрд░ рдоोрд╣рд░ों рдХी рдЪाрд▓-рдЪрд▓рди рдоेँ рдоाрдирд╡рддा рдиे рдХ्рдпा рдЦोрдпा рдХ्рдпा рдкाрдпा, рдЙрд╕рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдЖрдЬ рдХे рдоाрд╣ौрд▓ рдоेँ рдФрд░ рджेрд╢ рд╡िрджेрд╢ рдХी рд░рдгрдиीрддि рдоेँ рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рди рдЬाрдиे рдоाрдирд╡рддा рдХिрддрдиी рдмाрд░ рдЗрд╕ рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХे рджрд░्рджीрд▓े рджौрд░ рд╕े рдЧुреЫрд░ेрдЧी?

рд╡рд╣ рд╣ँрд╕рддा рд╣ै - рдХрд╡िрддा

рдиिрд╢ांрдд рдЦुрд░рдкाрд▓


рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд╣ँрд╕рддा рд╣ै,
рдоैंрдиे рдЙрд╕े рдЧрдо рдкीрддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рд╣ै,
рдШुрдЯ-рдШुрдЯ рдХрд░ рдЬीрддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рд╣ै,
рдЕрдкрдиे рджुрдЦों рдХो рдЫुрдкा рдХрд░,
рдЪेрд╣рд░े рдХी рдЭुрд░्рд░िрдпों рдХे рдкीрдЫे,
рдоैंрдиे рдЙрд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рд╣ै,
рд▓ेрдХिрди, рд╡рд╣ рд░ोрдпा рдеा рдПрдХ рджिрди,
рдоैंрдиे рджेрдЦे рдеे, рдкрд╕ीрдиे рдоें рдЫुрдкे рдЖँрд╕ू рдЙрд╕рдХे,
рд╣ँрд╕ рд░рд╣ा рдеा рд╡рд╣ рджिрдЦाрдиे рдХो,
рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдХो рдЭूрдаा рд╕ा рдмрд╣рд▓ाрдиे рдХो,
рдЫोреЬ рдХрд░ рдЬा рд░рд╣ा рдеा, рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдХो,
рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рдоें,
рд░ंрдЬ рдеा рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдЧрд░ीрдмी рдкрд░,
рдЬो рдЙрд╕рдХी рдЦ्рд╡ाрд╣िрд╢ों рдХो,
рдбूрдмрддे рд╣ुрдП рджेрдЦрддा рдеा,
рд╡рд╣ рд╣рд░рджрдо рд╣ँрд╕рддा рд╣ै,
рдЙрд╕े рд╣ँрд╕ाрдиे рдХे рд▓िрдП,
рдмेрдЯे рдХो рдоंрдЬिрд▓ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП,
рдЕрдкрдиी рдЧрд░ीрдмी рдХा рдЧрдо рднुрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП,

рдоैंрдиे рджेрдЦी рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдкैрд░ों рдоें рдЯूрдЯी рдЪрдк्рдкрд▓,
рдЪрдк्рдкрд▓ рдХी рд╣ी рддрд░рд╣ рдЬिंрджрдЧी рдХो рдШрд╕ीрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै,
рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рддों рдХा рдЧрд▓ा рдШोंрдЯрдХрд░,
рдлрдЯी рд╣ुрдИ рдХрдоीреЫ рд╕े рд╣ी рдкрд╕ीрдиा рдкोंрдЫ рдХрд░,
рдмेрдЯे рдХो рдЦुрд╢ рдХрд░ рд╣ी рдЙрд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЦुрд╢ी,
рдмूреЭा рд╣ो рдЪрд▓ा рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी,
рдвोрддे рд╣ुрдП рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рдмोрдЭ рдХो,
рдоैंрдиे рджेрдЦा рд╣ै рдЙрд╕े рд░ोрддे рд╣ुрдП,
рдоैंрдиे рджेрдЦे рд╣ैं, рдкрд╕ीрдиे рдоें рдЫिрдкे рдЖँрд╕ू рдЙрд╕рдХे,
рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд╣ँрд╕рддा рд╣ै......
рдЧाँрд╡ рд╡ рдбाрдХ- рд░ुрдбрдХा рдХрд▓ां, рдкрдд्рддी рд╣ेрддा рдХी, рддрд╣рд╕ीрд▓- рдлिрд▓्рд▓ौрд░,рдЬिрд▓ा- рдЬाрд▓ंрдзрд░ (рдкंрдЬाрдм) рдкिрди рдХोрдб- 144031рдЪрд▓рднाрд╖: +91 769 606 7140рдИрдоेрд▓: nishantrurka97@gmail.com

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг

(рдорд╣िрд▓ा рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें)
рдбा. рдордзु рд╕ंрдзु

рдордзु рд╕ंрдзु

                 рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрддि рд╕рдо рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ, рдХृ рдзाрддु рдФрд░ рдХ्рддिрди рдк्рд░рдд्рдпрдп рдХे рдпोрдЧ рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░рдиा, рдкрд░िрдоाрд░्рдЬрди рдХрд░рдиा, рд╢ुрдж्рдз рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ- рдпाрдиी рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рдкрд░िрд╖्рдХाрд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рднाрд╡ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░, рдорди рдФрд░ рдмुрдж्рдзि рджोрдиों рд╕े рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдЙрдд्рд╕рд╡, рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдкрд░्рд╡, рд░ीрддि- рд░िрд╡ाрдЬ, рдЦाрди-рдкाрди, рд╡ेрд╢рднूрд╖ा, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди- рд╕рднी рдЖрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рд╕्рдеाрдиीрдп рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЙрдирдХी рдЪिंрддा рджेрд╢ीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдмрдЪाрдиे рдХी рднी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдкрд░ाрдИ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╕ाँрд╕े рд▓ेрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдоोрд╣ рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдЫुреЬाрдП рдирд╣ीं рдЫूрдЯрддा।

                 рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЬिрди рддрдд्рд╡ों рдиे рдкрд╢्рдЪिрдо рдХो рд╕рдм рд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрдирдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी ‘рд╡ीрд░ा рдмрдиाрдо рд╕िрд▓्рд╡िрдпा‘ рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं-  “рднाрд░рддीрдп рднोрдЬрди рд╡ рдЕрдз्рдпाрдд्рдо- рджोрдиों рдиे рд╣ी рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рдмреЬी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдкाрдИ рд╣ै। рдЙрджрд░ рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рднोрдЬрди рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХी рд╢ुрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдЕрдз्рдпाрдд्рдо।“ [1]

                 рдЙрдирдХी ‘рдЕрдиुрдЬा‘[2] рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕рдоुрджाрдп рдиे рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдоें рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рд╣ैं।  рд╣рд░ рд░рд╡िрд╡ाрд░ рдФрд░ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рджिрди рд╡рд╣ाँ рднрдЬрди- рдХीрд░्рддрди рдФрдП рднोрдЬрди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी рдХो рднाрд░рдд рд╕े рдХीрд░्рддрди рдоंрдбрд▓िрдпाँ рдмुрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдоीрд░ा рдмрдиाрдо рд╕िрд▓्рд╡िрдпा рдоें рдоुрдЦ्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ी рдШाрдЯे рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЗрд╕्рдХॉрди рдоंрджिрд░ рдХी рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рднाрд░рдд рд╕े рдЖрдИ-рдЯी-рдЖрдИ рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рд╕рджрднाрд╡ рдХो рд╡िрдЬिрдЯिंрдЧ рд╡ीрдЬा рдкрд░ рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рднेрдЬा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХा рдЗрд╕्рдХॉрди рдЖрд╢्рд░рдо рдХोрдкेрдирд╣ेрдЧेрди рдоें рдХрдИ рдПрдХреЬ рдоें рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рдЬрдпрдХृрд╢рди, рд╣рд░िрд╣рд░рди, рджिрд╡्рдпांрдЧ, рдЖрд░्рдпрди- рд╕рдм рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рд╣ैं। рд╕рдж्рднाрд╡ рдоंрджिрд░ рдоें рдорди рдХी рд╢ांрддि рдХे рдЕрдиेрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрддा рд╣ै। рдорди рдХे рднीрддрд░ рдХी рджिрд╡्рдпрддा рдХो рдЦोрдЬрдиे рдХे рд░рд╣рд╕्рдп рдмрддाрддा рд╣ै। рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдоें рдмрд╕े рднाрд░рддिрдпों рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдШрд░ों рдоें рдЬाрдХрд░ рдЧीрддा рдФрд░ рд╡ेрдж рдХे рдЙрдкрд╡рдЪрди рдХा рдкाрда рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдХो рдзрд░्рдо рддрдд्рд╡ рдФрд░ рдпोрдЧ рдХे рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рдХा рдЬ्рдЮाрди рджेрддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕िрд▓्рд╡िрдпा рдоीрд░ा рдмрди рдЗрд╕्рдХॉрди рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХी рд╕рдХ्рд░िрдп рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै।

                 рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЬाрдХрд░ рднोрдЬрдиाрд▓рдп рдЦोрд▓рдиा рднाрд░рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрдЪ्рдЫा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЪрдЯрдкрдЯे рднोрдЬрди рдХी рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдкैрда рд╣ै। рдЗрд╕ рдвंрдЧ рд╕े рднाрд░рдд рдиे рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рднोрдЬ्рдп рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдИ рд╣ै। рд╣рд░ рджेрд╢ рдоें рднाрд░рддीрдп рднोрдЬрдиाрд▓рдп рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХी ‘рдоेрдб рдЗрди рдЗंрдбिрдпा’[3] рдоें рд╕рддрдиाрдо рдХे рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╡ाрд▓ों рдХा рдм्рд░िрдЯेрди рдоें ‘рдЫрдИрдпा рдЫрдИрдпा’ рднोрдЬрдиाрд▓рдп рд╣ै। рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдХी ‘рдФрд░ рдЬрд▓ рдЧрдпा рдЙрд╕рдХा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡’[4] рдоें рдЧोрдкाрд▓ рдФрд░ рд╕рдЪिрди рдорд▓्рд╣ोрдд्рд░ा рд╕ाрд╣рдм рдХे рд░ेрд╕्рддрд░ां рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╡ैрдз рд░ूрдк рд╕े рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░ाрдд рдХो рд╡рд╣ीं рдЫुрдк рдХрд░ рд╕ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी рдХी ‘рдоीрд░ा рдмрдиाрдо рд╕िрд▓्рд╡िрдпा’ рдХा рд╕рдж्рднाрд╡ рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдЗрд╕्рдХॉрди рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕рдХे рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी рд░ेрд╕्рдЯौрд░ेंрдЯ рдЧोрд╡िंрджा рдХो рднी рд╕ंрднाрд▓рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдЬो рдХрднी рднाрд░рддीрдп рдк्рдпाрдЬ, рд▓рд╣рд╕ुрди, рдкрд░ाँрдаों рдХी рдЧंрдз рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдеे, рдЖрдЬ рднाрд░рддीрдп рд░ेрд╕्рдЯोрд░ेрди्рдЯ рдШेрд░े рд░рд╣рддे рд╣ैं।  рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХी ‘рдПрдХ рд╢ाрдо рднрд░ рдмाрддें’[5] рдоें рдм्рд░िрдЯेрди рдХे рд▓ोрдЧ рдПрдХ рдмाрд░ рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдл्рд░ीреЫ рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдорд╣ीрдиों рд╡рд╣ी рдЦाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं- рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рднी рд╡рд╣ी рдкрд░ोрд╕ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдмрд▓ी рд╕рдм्рдЬिрдпों рдХा рднी рдЪрд▓рди рд╣ै। рдлिрд╢, рдмрд░्рдЧрд░, рд╕ौрд╕ेрдЬ рдХा рднी рдЪрд▓рди рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖-рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рд╕рдм рдкैрдЧ рдкрд░ рдкैрдЧ рдЪреЭाрддे рд╣ैं, рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рдкीрддे рд╣ैं। рдЙрдкрд╣ाрд░ рдоें рд╢рд░ाрдм рдпा рдлूрд▓ों рдХा рд╣ी рдЪрд▓рди рд╣ै, рдЬрдмрдХि рднाрд░рдд рдоें рдХीрдорддी рдЙрдкрд╣ाрд░ рджिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं।

                 ‘рдХुंрдаा’[6] рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдкрд░ рдЗрд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- рдмрдЪ्рдЪे рдкрд░ाँрдаे рдпा рд░ाрдЬрдоाрд╣ рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкीреЫा рдпा рд╕ैंрдбрд╡िрдЪ рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиॉрдирд╡ेрдЬ рдоाँ-рдмाрдк рдХे рд▓िрдП рднрд▓े рд╣ी рдЕрдЦाрдж्рдп рд╣ो, рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╡рд╣ी рдЕрднीрд╖्рдЯ рд╣ै। рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे, рдмрд▓्рдХि рдоाँ-рдмाрдк рддो рдШрдмрд░ाрдпे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдХрд╣ीं 911 рдбाрдпрд▓ рдХрд░рдХे рдкुрд▓िрд╕ рдХो рди рдмुрд▓ा рд▓ें। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрдо्рд╡рджा рдХी ‘рд╢ूрди्рдп’[7] рдоें рд╣рд░े рдиाрд░िрдпрд▓ рдоें рдЬिрди рдкी рдЬाрддी рд╣ै।  рд╕ुрд╖рдо рдХे рдпрд╣ाँ рднी рдоाँ-рдмाрдк рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдж्рд╡ाрд░ा 911 рдбाрдпрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рдЖрддंрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

            рдЙрдд्рд╕рд╡, рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдкрд░्рд╡, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ, рдЖрд╕्рдеा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ, рдЬाрддि, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि, рд╡ैрднрд╡ рдФрд░ рд╣рд░्рд╖ोрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рдкाрд╕ рдЗрд╕рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рднाрд░рддीрдп рдпрд╣ाँ рд░рд╣ें рдпा рд╡рд╣ाँ, рджीрд╡ाрд▓ी, рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी, рд╣ोрд▓ी, рддीрдЬ рдЖрджि рдХा рдЙрди्рд╣ें рдЗंрддрдЬाрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рджीрд╡ाрд▓ी рдЦूрдм рдзूрдордзाрдо рд╕े рдордиाрддे рд╣ैं। рдкूрд░्рдгिрдоा рд╡рд░्рдорди рдХी ‘ рдЙрд╕рдХी рджीрд╡ाрд▓ी’[8] рдоें рджो рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдиंрджिрддा рдд्рд░िрд╡ेрджी рдиे ‘рд╕ंрд╕्рдХृрддि’ рдиाрдо рд╕े рдмुрдЯीрдХ рдЦोрд▓ा рдеा। рджीрд╡ाрд▓ी рдХे рджिрди рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрд╣рдХों  рдХी рднीреЬ, рдХाрдо рдХी рдЕрдзिрдХрддा, рдиिрдкрдЯाрдиे рдХी рддрдд्рдкрд░рддा рд╕े рд╡рд╣ рджो-рдЪाрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рджूрдХाрди рдХी рджीрд╡ाрд▓ी, рдШрд░ рдХी рджीрд╡ाрд▓ी, рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХी рджीрд╡ाрд▓ी, рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХी рджीрд╡ाрд▓ी, рдоाрдпрдХे рдХी рджीрд╡ाрд▓ी, рджूрдХाрди рдкрд░ рдЖрдП рдХिрди्рдирд░ों рдХी рджीрд╡ाрд▓ी –рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рдЫोрдбрддी। рдердХ рдХрд░ рдЪूрд░ рдЪूрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░ рджीрд╡ाрд▓ी рдХी рд░ाрдд рджिрди рднрд░ рдХी рд╕ाрд░ी рдердХाрди рдЖрддिрд╢рдмाрдЬ़ी рдХे рдзुрдПँ рдХी рддрд░рд╣ рдШрдиी рд╣ोрдХрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЧाрдпрдм рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। “рдЖрд╕рдоाрди рдоें рд╕िрддाрд░े рдЯिрдордЯिрдоा рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдЬ़рдоीрди рдкрд░ рджीрдпे। рдиंрджिрддा рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рднी рд╕ंрддोрд╖ рдХी рдЖрднा рдлैрд▓рдиे рд▓рдЧी। рд╡рд╣ рджेрд░ рддрдХ рдмूंрджी рдХे рд▓рдб्рдбुрдУं рдХी рдоिрдаाрд╕, рджीрдпों рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рд░ंрдЧोрд▓ी рдХे рд░ंрдЧों рдоें рдбूрдм рдХрд░ рджीрдкाрд╡рд▓ी рдХे рд╕ाрде рдПрдХрд╕ाрд░ рд╣ोрддी рд░рд╣ी рддрдм рддрдХ, рдЬрдм рддрдХ рдоाँ рдХी рдкुрдХाрд░ рдиे рдЙрд╕े рд░ाрдд рдХे рдЦाрдиे рдХी рдпाрдж рдирд╣ीं рджिрд▓ा рджी।“ рдХрд╣ाрдиी рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдХा рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░  рдЧрд╣рдоाрдЧрд╣рдоी рд▓िрдП рд╣ै।

           рднाрд░рддीрдп рднाрд░рдд рдоे рд╣ों, рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдпा рдпूрд░ोрдк рдоें, рджीрдкाрд╡рд▓ी рдпाрдиि рджिрдпे рдХी рд▓ौ рдХा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЦाрд╕ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рд╢ैрд▓ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХी ‘рджिрдпे рдХी рд▓ौ’[9]   рдоें рджीрдкाрд╡рд▓ी рдХा рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╣ै। рд╕ंрдЧीрдд рд▓рд╣рд░िрдпाँ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдоे рдк्рд░ाрдг рд╕ंрдЪाрд░िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрд╡िрдХ рдХुрдЫ рджेрд░ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рдЖрдпा рд╣ै। рдХрдорд░े рдоें рдХुрдЫ рдФрд░ рдоिрдд्рд░ рднी рдЖрддे рд╣ैं। рдЕрд╡िрдХ рдоाँ рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдкूрдЬा рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдФрд░ рджीрдкрдХ рдиिрдХाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдкूрдЬा рдХрд░рддा рд╣ै, рдлिрд░ рд╕рднी рджीрд╡ाрд▓ी рдмाрдЬाрд░ рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдлिрд░ рдПрдХ рдШंрдЯे рдХा рд╕рдлрд░ рдХрд░рдХे рдЕрд╡िрдХ рдХे рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рджीрдкों, рдШрдг्рдЯिрдпों, рдмंрджрдирд╡ाрд░, рд░ोрд▓ी, рдкूрдЬा, рдк्рд░рдгाрдо, рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж, рднोрдЬрди рдЖрджि рд╕े рдоाँ рдЙрдирдХा рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬैрд╕े рдЪौрджрд╣ рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рд▓ौрдЯे рд░ाрдо рдХा рдХрднी рд╣ुрдпा рдеा।

           рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी рдХी ‘рдЕрдиुрдЬा‘ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕рдоुрджाрдп рдиे рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдХे рдоंрджिрд░ рдоें  рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी рдХो рднाрд░рдд рд╕े рдХीрд░्рддрди рдоंрдбрд▓िрдпाँ рдмुрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЗрд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी ‘рдХुंрдаा‘ рдоें рдХрднी рджुрд░्рдЧा рдкूрдЬा рдкрд░, рдХрднी рдЧрд░рдмा рдиृрдд्рдп рдкрд░ рд▓ोрдЧ рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

           рдХрд╡िрддा рд╡ाрдЪрдХ्рдирд╡ी рдХे ‘рд░ंрдЧों рдХा рдкंрдЪांрдЧ’[10] рдХी рдиाрдпिрдХा рднाрд░рдд рд╕े рдиाрд░्рд╡े рдХे рдд्рд░ोрджрд╣ाрдЗрдо рдирдЧрд░ рдоें рдЖрдЬ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдЖрдИ рдеी। рддрдм рд╣ोрд▓ी рдХे рджिрди рдеे рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рднाрд░рдд рд╕े рдЖрдП рдмрд╣рди рдХे рдлोрди рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╣ोрд▓ी рдЦрддрдо рд╣ोрдиे рдоें рдиाрд░्рд╡े рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдкाँрдЪ рдШंрдЯे рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं। рдиाрдпिрдХा рдХो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рджेрд╢ рдХिрддрдиा рдмेрдЧाрдиा рд╣ै। рди рдмрд╕ंрдд рд╣ै, рди рдХोрдпрд▓ рдХी рдХूрдХ, рди рдлाрдЧ рдХी рдЕрдорд░ाрдИ, рди рд▓рд╣рд▓рд╣ाрддे рдЦेрдд। рд╣ोрд▓ी рдХे рдЪрдЯрдХ рд░ंрдЧ рдФрд░ рдкिрдЪрдХाрд░िрдпों рдХी рдмौрдЫाрд░ों рдХी рдпाрджें рдЙрд╕े рдмेрдЪैрди рдХрд░ рджेрддी рд╣ैं।

           рдиीрд▓рдо рдЬैрди рдХी ‘рдк्рд░рд╢्рди’[11] рдоें рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдЯूрдЯे рд░िрд╢्рддों рдХो рдЬोреЬрдиे, рдЙрдирдоें рдордзुрд░рддा рднрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े  рд╣ैं। рдиाрдпिрдХा рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рднाрд░рдд рдЖрдИ рд╣ै। рддीрдЬ рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै। рдиाрдИрди рдмुрд▓ाрд╡े рджे рдЖрддी рд╣ै। рд╕рднी рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рднी рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдкрдХрд╡ाрди рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं, рдЭूрд▓े рдЦोрд▓ рджिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं рдЧाрдиे- рдмрдЬाрдиे рдХा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рднी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдиाрдпिрдХा рдмुрдЖ рдХी рдмрд╣ू рдХो рдЖрдорди्рдд्рд░िрдд рдХрд░ рдЙрдирдХे рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рдорди-рдоुрдЯाрд╡ рдХो рдоिрдЯा рджेрддी рд╣ै।

           рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी рдХी ‘ рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдЪाрд╣’[12] рдоें рдбेрди्рдоाрд░्рдХ рдХे рджूрддाрд╡ाрд╕ рдоें 15 рдЕрдЧрд╕्рдд рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। ‘рдкрд╣рдЪाрди’ рдоें рднाрд░рддीрдп рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдХी рдзрд░рддी рдкрд░ рдПрдХ рдоेрд▓े рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рддे рд╣ैं- рдЗंрдбिрд╕्рдХ рдлेрдпрд░। рдЗрд╕рдоें рд░ंрдЧाрд░ंрдЧ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо, рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдиृрдд्рдп рдЧाँ рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рднोрдЬрди рдХे рд╕्рдЯाрд▓ों рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

            рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी рдХी “рд╣рд╡рди рдЙрд░्рдл рдХिрд░рджाрд░ों рдХे рдЕрд╡рддाрд░’[13] рдоें рдиाрдпिрдХा рдЧुрдб्рдбो рд╣рдоेрд╢ा рдкрд╣рд▓ी рдЬрдирд╡рд░ी рдХो рд╣рд╡рди рдХрд░рддी рд╣ै। рд╣рд╡рди рдХे рдмाрдж рдоंрдд्рд░ рдкाрда рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рднी рдмрд╣рдиें рдоिрд▓рдХрд░ рднрдЬрди рдЧाрддी рд╣ैं। рд╢ांрддिрдкाрда рд╣ोрддा рд╣ै।

           рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдорд╣िрд▓ा рдХрд╣ाрдиिрдХाрд░ों рдиे рд╡рд╣ाँ рдХे рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी ‘рдмैрд╕ाрдЦिрдпाँ’[14]  рдоें рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╣ोрд▓ी рдЬैрд╕ा рд╣ी рдПрдХ рдЖрдпрд░िрд╢ рдд्рдпोрд╣ाрд░ ‘рд╕ेंрдЯ рдкैрдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдбे’ рдордиाрдпा рдЬाрддा  рд╣ै । рд▓ोрдЧ рд╣рд░े рд░ंрдЧ рдХे рдХрдкреЬे рдкрд╣рдирддे рд╣ैं। рдЧाреЬिрдпों рдоें рдЬुрд▓ूрд╕ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। рджрд░्рд╢рдХों рдкрд░ рдЪाрдХрд▓ेрдЯ, рдоोрддिрдпों рдХी рдоाрд▓ा, рддीрди рдкрдд्рддी рд╡ाрд▓ा рд╢ैрдорд░ाрдХ рдлेंрдХा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ुрд╖рдоा рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╢ैрдорд░ाрдХ рдоिрд▓ा рддो рдЙрд╕рдХा рд░िрд╕рд░्рдЪ рдкेрдкрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╣ो рдЧрдпा। рджूрд╕рд░ी рдмाрд░ рддीрди рдкрдд्рддी рдоिрд▓ी рддो рдЕрдЪाрдирдХ рд▓ुрдИрд╕ рдЖрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдкैрд╕े рд▓ौрдЯा рдЧрдпा। рддीрд╕рд░ी рдмाрд░ рд╡рд╣ рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдмूрд╕्рдЯрди рдоें рдЙрд╕рдХी рдиौрдХрд░ी рд▓рдЧ рдЬाрдпे। рд╕ुрд╖рдоा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЭрд▓рдХ рдЕрдоेрд░िрдХी /рдЖрдпрд░िрд╢ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рджेрдЦрддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╣рд░ рдЕрдЪ्рдЫी рдШрдЯрдиा рдХो рдзाрд░्рдоिрдХрддा рд╕े рдЬोреЬ рд▓ेрддे рд╣ैं।

            рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХी ‘рдХрдеा рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг рдХी’[15] рдХी  рд╕ुрд╢ीрд▓ा рднाрд░рддीрдп рдкुрдд्рд░рд╡рдзू рдкाрдХрд░ рдЕрддि рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╕ुрдмрд╣ рдЙрдардХрд░ рд╕рдмрдХो рдЪाрдп рджेрдиा, рдиाрд╢्рддे рдХा рдкूрдЫрдиा, рдЬी-рдЬी рдХрд░рдХे рдкूрд░े рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдмाрдд рдХрд░рдиा рдЙрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рд╣ै।

           рдкूрд░्рдгिрдоा рд╡рд░्рдорди рдХी ‘рдПрдХ рд╢рд╣рд░ рдЬाрджू рдЬाрджू’[16] рдоें рд╢рд╣рд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдпाрдиि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдЬрдпрдкुрд░ рдХे рдЕрднिрдЬाрдд рд░рд╣рди рд╕рд╣рди, рд╡ेрд╢-рднूрд╖ा, рдЦाрди-рдкाрди, рд╕рдн्рдпрддा- рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдЕрдирди्рдпा рдмीрд╕ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХा рд╡рд╣ рд╕рдордп рдпाрдж рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬрдм рдкрддि рдХे рд▓рдЦрдирдК рд╕े рдЬрдпрдкुрд░ рддрдмाрджрд▓े рдкрд░ рд╡рд╣ рд╡рд╣ाँ рдЖрдИ рдеी। рдоुंрдмрдИ, рдкंрдЬिрдо, рднोрдкाрд▓, рдЪंрдбीрдЧрдв़, рд▓рдЦрдирдК рдЖрджि рдХे рдмाрдж рдЬрдпрдкुрд░ рддрдмाрджрд▓ा рд╣ुрдпा рдеा । рдЬрдпрдкुрд░ рдХी рднाрд╖ा рд╣ी рдирд╣ी, рд▓ाрд▓ рд╣рд░े рдмैंрдЧрдиी рдиाрд░ंрдЧी... рдмाँрдзрдиी рдФрд░ рд▓рд╣рд░िрдпा  рд░ंрдЧ рдмिрд░ंрдЧे рдкрд░िрдзाрди, рдоिрддрднाрд╖िрддा, рдзीрд░े рдзीрд░े рдЧрд░рдоाрддा рдФрд░ рдаंрдбाрддा рдоौрд╕рдо рдХा рдоिреЫाрдЬ, рд╕ाрджी рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी, рд╣рд░ рдУрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рдЧीрдд- рд╕ंрдЧीрдд– рд╕рдм  рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдкрд░ рдЬрд▓्рджी рд╣ी рд╡े рдЙрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЗрддрдиा рд░рдЪ-рдмрд╕ рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд▓рдЧрддा рд╣ै рдкрддि рд╕ोрдиी рдЯी рд╡ी рдХे рд░ीрдЬрдирд▓ рдоैрдиेрдЬрд░ рд░ाрдЬा рдХрдорд▓ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рдЙрд░्рдл рдХेрд╕рд░िрдпा рдмाрд▓рдо рдФрд░ рдкрдд्рдиी рд░ाрдиी рдЕрдирди्рдпा рдмाрдИ рд╕ा рдЙрд░्рдл рд░ंрдЧीрд▓ी рд░ाрдиी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЬрдпрдкुрд░ рдХे рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं ।    

           рд╢ैрд▓ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХी ‘рджिрдпे рдХी рд▓ौ’ рдоें рдкाрдд्рд░ рд╕्рдеाрди рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЗрддрдиे рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдиाрдо рд╢рд╣рд░ों рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд░рдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкैрд░िрд╕ рдХे рдоाँ-рдмाрдк рдмрдиाрд░рд╕ рд╕े рд╣ैं। рд░рд╡िрд╢ंрдХрд░, рдмिрд╕्рдоिрд▓ाрд╣рдЦाँ рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧीрддрдЬ्рдЮ рдмрдиाрд░рд╕ рдХी рджेрди рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдкैрд░िрд╕ рд╢рд╣рд░ рдкрд╕ंрдж рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХा рдиाрдо рдкैрд░िрд╕ рд░рдЦा। рдкैрд░िрд╕ рдХो рдХाрд╢ी рдкрд╕ंрдж рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХा рдиाрдо рдХाрд╢ी рд░рдЦрдиे рдХा рд╕ोрдЪрддी рд╣ै।

          рдЬрди्рдо, рдоृрдд्рдпु рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдиिрд▓ рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░ рдХी ‘рдЬिрди рдХी рдЧोрджрднрд░ाрдИ рдирд╣ीं рд╣ोрддी’[17] рдоें рдмрдЪ्рдЪा рдЧोрдж рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдмेрдмी рд╢ाрд╡рд░ рдпाрдиी рдЧोрдж рднрд░ाрдИ рдХी рд░рд╕्рдо рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

           рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдХी ‘рдЦुрд╢рдмू рд░िрд╢्рддों рдХी’[18] рдоें рдоिрд╣िрд░ рдФрд░ рдоंрдЬрд░ी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕рдЧे рд╕ंрдмंрдзिрдпों рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рд╡ैрджिрдХ рдЛрдЪाрдУं рдХे рдоंрдд्рд░ोрдЪ्рдЪाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै। рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХी ‘рдПрдХ рдеा рдоुрд░्рдЧा’[19] рдоें рджाрджी рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ рджोрд╣рд░ाрддी рд╣ै। рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдмрди्рдиा-рдмрди्рдиी рдХे рдЧीрдд рдЧाрдпे рдЬाрддे рдеे- рдмрди्рдиा рддेрд░े рдиाрдиा рддांрдЧे рд╡ाрд▓े, рдмрди्рдиा рддेрд░ी рдиाрдиी рднेंрдЧी-рдХाрдиी। рд▓рдЧрди рдХी рд░рд╕рдо рд╣ोрддी рдеी। рд▓реЬрдХी рдХा рдЫोрдЯा рднाрдИ рднाрдд рд▓ेрдХрд░ рдЖрддा рдеा। рджूрд▓्рд╣े рдХो рдЗрддрд░ рдоें рдбूрдмा рд╕ेрд╣рд░ा рдкрд╣рдиाрдпा рдЬाрддा рдеा। рднाрднिрдпाँ рджूрд▓्рд╣े рдХो рдХाрдЬрд▓ рд▓рдЧाрддी рдеी рдФрд░ рдмрд╣рдиें рдШोреЬी рдХो рджाрдиा рдЦिрд▓ाрддी рдеी। рдЙрди्рд╣ें рд╕ोрдиे рдХी рдмाрд▓िрдпाँ рджी рдЬाрддी рдеी। рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी рдХी ‘рд╕ंрдЧीрдд рдкाрд░्рдЯी’[20] рдоें рдмेрдЯा рдоाँ рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рдирд╣ी рдмुрд▓ाрддा, рдлिрд░ рднी рдЖрд░рддी рдЕрдкрдиे рдпрд╣ाँ рд╕ंрдЧीрдд рдкाрд░्рдЯी рдХрд░рдХे рд╢рдЧुрди рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै- ‘рд░ाрдЬा рдХी рдЖрдПрдЧी рдмाрд░ाрдд’, ‘рдоेрд░े рдмрди्рдиे рдХी рдмाрдд рди рдкूрдЫो’ рдЬैрд╕े рдЧीрдд рдЧाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी рдХी ‘рджेрд╢ांрддрд░’[21] рдоें рд╡рд╣ рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╢ाрджी рджूрд▓्рд╣ा- рджुрд▓्рд╣рди рдХा рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдоाрдорд▓ा рд╣ोрддी рд╣ै। рдмेрдЯे рдЬॉрди рдХी рд╢ाрджी рдХा рдХाрд░्рдб рдЖрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЖрдпрд░िрд╢ рд▓реЬрдХी рдЬेрдиी рд╕े рд╢ाрджी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рджोрдиों рд▓िрд╡-рдЗрди рдоें рдеे। рд╢ाрджी рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдХ्рд░िрд╢्рдЪिрдпрди рджोрдиों рд╡िрдзिрдпों рд╕े рд╣ोрдЧी, рд▓ेрдХिрди рдХाрд░्рдб рдоें рд▓реЬрдХे рдХे рдоाрддा- рдкिрддा рдХा рдХрд╣ीं рдиाрдо рддрдХ рдирд╣ीं। рдоाрдиों рдЙрди्рд╣ें рджूрдз рдХी рдордХ्рдЦी рдХी рддрд░рд╣ рдиिрдХाрд▓ рдлेंрдХा рдЬाрддा рд╣ै। рдХाрд░्рдб рд▓реЬрдХी рдХी рдЙрд╕ рдоाँ рдХी рддрд░рдл рд╕े рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рдХे рдХाрд░рдг рд╕рд░рдиेрдо рдмेрдЯी рд╕े рднिрди्рди рд╣ै।

           рд╕ुрд╖рдо рдХी ‘рдХрд▓рд╢’[22] рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдЕрдорд░ेрд╢ рдХे рдоिрдд्рд░ рдХी рдПрдХ рдкाрд░्рдЯी рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдкрд░ाрдпे рджेрд╢ рдоें, рдмेрдЧाрдиे рдиिрдпрдо- рдХाрдпрджों рдХे рдмीрдЪ рд╡рд╣ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓- рдЕрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдХाрдиूрдиी- рдЧैрд░ рдХाрдиूрдиी рд╕्рдеिрддिрдпों- рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं- рд╕ंрдХрдЯों- рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ैं, рдкोрд╕्рдЯрдоाрд░्рдЯрдо, рддाрдмूрдд, рдл्рдпूрдирд░рд▓ рдЧृрд╣ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХे рджрд░्рд╢рди, рдХрдкреЬे, рдЬूрддे, рдоौрдЬे, рдЧुрд▓рджрд╕्рддे, рдлूрд▓, рдЧाрдбिрдпाँ, рд░ाреЩ рдХे рд▓िрдП рд▓िрдлाрдлा рдпा рднрд╕्рдо рдХрд▓рд╢ рдФрд░ рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдХे рдкंрдбों рдХी рддрд░рд╣ рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоोрд▓-рднाрд╡। рд╢рд╡- рджाрд╣ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЧीрддा–рдк्рд░рд╡рдЪрди рдФрд░ рд░ाрдЦ рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХाрд▓िंрджी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рдоे рдкूрдЬा- рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдХрд░рдиा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕрдиुрдоोрджрди рд╣ै।

           рдЙрдирдХी ‘рдЕрд╡рд╕ाрди’[23] рдоें рдЫрдк्рдкрди- рд╕рдд्рддाрд╡рди рд╡рд░्рд╖ीрдп рдбॉрдХ्рдЯрд░ рджिрд╡ाрдХрд░ рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЕрди्рдд्рдпेрд╖्рдЯि рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЪрд░्рдЪ рдоें рдкाँрдЪ рд╕ौ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд▓ोрдЧ рдЬुрдЯрддे рд╣ैं, рдкрд░ рдоिрдд्рд░ рд╢ंрдХрд░ рдХो рдЫोреЬ рдХोрдИ рднाрд░рддीрдп рдирд╣ीं। рдЙрд╕рдиे рддीрди рд╢ाрджिрдпाँ рдХी рдеी। рдкाँрдЪ рдмрдЪ्рдЪे рд╣ैं। рддीрдиों рдкрдд्рдиिрдпाँ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ैं, рдкрд░ рдХोрдИ рдкिрддृ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдирд╣ीं। рдЪрд░्рдЪ рдоें рдмाрдЗрдмрд▓ рд╕े рдоृрдд्рдпु рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХा рдкाрда рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ рдЧीрддा, рдорд╣ाрднाрд░рдд, рд░ाрдоाрдпрдг рд╕े рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдпрд╣ рд╕рдм рдоिрдд्рд░ рд╢ंрдХрд░ рд╕े рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा, рдоिрдд्рд░ рдХी рдЖрдд्рдоा рдХी рд╢ांрддि рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдбाрдпрд╕ рдкрд░ рдЬा рдЧीрддा рдХे рдХुрдЫ рд╢्рд▓ोрдХ рдкреЭ, рдЙрдирдХा рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рдХी рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдоृрдд्рдпु рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдоृрдд्рдпु рдкрд░ рди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╡िрдзि рдФрд░ рди рдХिрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕рдЧे рд╕ंрдмंрдзी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि– рдпрд╣ी рдХрд╣ाрдиी рдХा рдоूрд▓ рдХрде्рдп рд╣ै। ।

           рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें рдкреЬोрд╕ी рдХी рдоृрдд्рдпु рднрд▓े рд╣ी рдЕрдЦрдмाрд░ рдХी рдЦрдмрд░ों рдЬैрд╕ी рд╣ो, рднाрд░рддीрдп рдоाрдирд╕िрдХрддा рдЗрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी рдХी ‘рдЕреЩрдмाрд░рд╡ाрд▓ा’[24] рдоें рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдоे рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдЬрдпा рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрдордиे рдШрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рд╢рд╡ рдЧाреЬी рджेрдЦ рд╡рд╣ рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдкрдбोрд╕ी рдЗрд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдоाрдорд▓ा рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХे рдкाрд░्рд╢्рд╡ рдоें рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдкрдбोрд╕ी рднी рдоृрдд्рдпु рдХी рдЦрдмрд░ рд╕ुрди рдШंрдЯों рднूрдЦे- рдк्рдпाрд╕े рд╡рд╣ाँ рдмैрдаे рд░рд╣рддे рдеे। рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी рдХी “рдоाँ”[25] рдоें рднाрд░рдд рдоें рдоाँ рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрдиू рдХे рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдЧौрд░े рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдЙрд╕े рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкुрд╖्рдк рдЧुрдЪ्рдЫ рднेंрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрде рдоें рдПрдХ рдХाрд░्рдб рджेрддे рд╣ैं рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдоिрдд्рд░ рдШрд░ рдЖрдХाрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।

           рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХी ‘рдЙрдд्рддрд░рдЬीрд╡िрддा’[26] рдоें рдЕрдиेрдХ рдзрд░ाрддрд▓ों рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░рдЬीрд╡िрддा рдоें рдиाрдпिрдХा рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдмीрдЪ рдЖँрдЧрди рдоें рдоृрдд рдЪुрд╣िрдпा рдХो рджेрдЦрдХрд░ рднिрди्рди рдЕंрдз рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों, рдЖрд╕्рдеाрдУं, рдоाрди्рдпрддाрдУं рдЖрджि рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХрднी рд╕ोрдЪрддी рд╣ै рдХि рдоृрдд рдЪुрд╣िрдпा рдХिрд╕ी рдЕрд╢ुрдн рдШреЬी рдХा рд╕ंрдХेрдд рддो рдирд╣ीं, рдХрднी рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рдХी рд╢ांрддि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддी рд╣ै। рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै рдХि рджिрд▓्рд▓ी рд╡ाрд▓े рдШрд░ рдоें рдЪाрдЪा рдЪूрд╣े рдХो рдоाрд░ рджेрддा рдеा рдФрд░ рджाрджी рдЗрд╕े рдкाрдк рдХрд╣рддी рдеी। рджाрджी рдЪुрд╣िрдпा рдХी рдЬूрди рдХो рдкिрдЫрд▓े рдЬрди्рдо рдХे рдкाрдкों рдХा рдлрд▓ рднी рдХрд╣рддी рдеी। рдЪाрдЪा рдЪुрд╣िрдпा рдХो рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдХृрдд्рдп рдХो рдкुрдг्рдп рдмрдЯोрд░рдиे рдХा рд╕ाрдзрди рдХрд╣рддा рдеा। рдиाрдпिрдХा рдХे рдЖрд╡ाрд╕ рдХे рдиीрдЪे рдЕрдл्рд░ीрдХी рдФрд░ рдкреЬौрд╕ рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдорд╣िрд▓ा рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдоांрд╕ рдЦाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдШрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рдХрднी рд╕рдлाрдИ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдЬрдмрдХि рдбेрди्рдоाрд░्рдХ рдХे рд▓ोрдЧ рдЖँрдЧрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдкрдЧрдбंрдбिрдпों рдХो рдмुрд╣ाрд░рддे-рдмुрд╣ाрд░рддे рд╕реЬрдХ рддрдХ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा рдХी ‘рд▓реЬрдХी рдеी рд╡рд╣’ рдоें рдордиु рдФрд░ рдоीрдиू рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдХुрдд्рддे рдоृрдд्рдпु рджूрдд рдпрдо рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рднौрдХрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी ‘рдХैрд╕ी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा’[27] рдоें рдиाрдпिрдХा рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЖँрдЦ рдХा рдлреЬрдХрдиा рдФрд░ рдХाрд▓ी рдмिрд▓्рд▓ी рдХा рд░ाрд╕्рддा рдХाрдЯрдиा рдЕрдкрд╢рдХुрди рд╣ैं।

           рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо, рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХा рд╕्рдеाрди рдЕрддि рдЙрдЪ्рдЪ рд░рд╣ा рд╣ै। рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдХ рдоें рдкुрдд्рд░ेрдЪ्рдЫा рдмреЬी рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╡ैрддрд░рдгी рдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП, рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдкुрдд्рд░ рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдЪाрд╣े рдХुрдЫ рднी рдХрд╣े, рдкрд░ рдкिрддा рдХी рдЬाрдпрджाрдж рдХा рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рд╕िрд░्рдл рдкुрдд्рд░ рд╣ी рдмрдиाрддा рд╣ै। рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी рдХी ’рд╡िрд╖рдХрди्рдпा’[28] рдоें рдкिрддा рдиे рд╕ेрд╡ा рдмेрдЯी рдХे рдиाрдо рдФрд░ рдордХाрди рдмेрдЯे рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै।

           рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЪुрд╕्рдд-рджुрд░ुрд╕्рдд рджिрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкैंрдЯ рдЯॉрдк рдкрд╣рдирддी рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдХाрд▓े, рднूрд░े, рд╕рд▓ेрдЯी рд░ंрдЧ рдХो рдЬ्рдпाрджा рдкрд╕ंрдж рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी рдХी ‘рд╡िрднрдХ्рдд’[29] рдХी рдЕрдирди्рдпा рднाрд░рдд рд╕े рд▓ौрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рдЦिрд▓े рдЦिрд▓े рд░ंрдЧ рдкрд╣рдирдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। ‘рдЭाреЬ’[30] рдХे рд╕ैрдо рдХो рдиाрдиी рдХा рд╕ाреЬी рдкрд╣рдирдиा рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं। ‘рдЕрд╡рд╢ेрд╖’ рдХी рдХрдорд▓ा рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рд╕ाреЬिрдпाँ рд╕िрд░्рдл рджाрди рдХे рдХाрдо рд╣ी рдЖ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдХी ‘рджрд░ाрд░ों рдХे рдмीрдЪ’[31] рдХी рд▓реЬрдХिрдпां рдЪुрд╕्рдд рд▓ेрджрд░ рд▓ुрдХ рдХी рд╣िрдк рд╣ाрдИ рдЬीрди्рд╕ рдФрд░ рд╡ाрдИ рд╢ेрдк рдЧрд▓े рдХी рдЫोрдЯी- рдЫोрдЯी рдЪोрд▓िрдпां рдкрд╣рдирддी рд╣ैं।  

                                    рд╕ोрдорд╡ीрд░ा рдХी ‘рдбाрдпрд░ी рдХे рд╕्рд╡рд░’[32] рдоें рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХрди рд╢ाрджिрдпों рдХा рд╕рдоाрдиाрди्рддрд░ рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। рдЖрд▓ोрдХा рдХी рдЙрди्рдиीрд╕ рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоिрдд्рд░ рдХैрдеोрд▓िрдХ рдЧ्рд░ेрд╕ рдХी рдк्рд░рд╕्рдмिрдЯेрд░िрдпрди рд░िрдЪрд░्рдб рд╕े рд╢ाрджी рд╣ै। рджोрдиों рд░ोрдЬ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЦрд░्рдЪ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рддрдХ– рд╣рд░ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ैं। рджोрдиों рдИрд╕ाрдИ рд╣ैं, рдлिрд░ рднी рдЧ्рд░ेрд╕ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдкрд╣рд▓े рд░िрдЪрд░्рдб рдХैрдеोрд▓िрдХ рдзрд░्рдо рдоें рджीрдХ्рд╖ा рд▓े рд▓े। рдорд╣ीрдиा рдкрд╣рд▓े рдХрдЪрд╣рд░ी рдоे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХा рд╕рд░्рдЯिрдлिрдХेрдЯ рдФрд░ рдлीрд╕ рджे рдЖрдЬ्рдЮा рд▓ेрдиी рдкреЬрддी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рд╕े рднрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕рдлेрдж рдХрдкреЬों рдоें рд╕рдЬी рджुрд▓्рд╣рди, рдм्рд░ाрдЗрдб्рдЬ рдоेрдб, рдл्рд▓ाрд╡рд░ рдЧрд░्рд▓्рд╕ рдФрд░ рдвेрд░ो рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ рд╣ैं। рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдХा рдЪрд░्рдЪ рдоें рд░िрд╣рд░्рд╕рд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЦрд░्рдЪ рдЗрддрдиा рдХि рдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рдкाрдкा рдХो рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ोрдХा рдХी рд╕ेрдиा рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдоौрд╕ेрд░ी рдмрд╣рди рд╡िрднा рдХी рд░ाрдЬेрд╢ рд╕े рд╢ाрджी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХा рдЪेрд╣рд░ा рднी рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦा рд╣ोрдЧा। рдоंрдд्рд░ो рдХे рд╕ाрде рдкुрд░ोрд╣िрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХ्рд░िрдпा рд╕рдо्рдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै। рджुрд▓्рд╣рди рд▓ाрд▓ рд╕ाреЬी рдкрд╣рдирддी  рд╣ै। рдвेрд░ों рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ рд╣ैं। рдЙрдирдХी ‘рдбाрдпрдиा рдХी рдкрд░рдЫाрдИ’ рдоें рдЕंрддрд░्рджेрд╢ीрдп рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ैрднिрди्рдп рд╣ै।

                 рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХी ‘рддुрдо рдирд╣ीं рд╕ुрдзाрд░ोрдЧी рд░ूрдиा’[33] рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЪिंрддрди рдХा рдЕंрддрд░ рд▓िрдП рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдоाрддा рдкिрддा рдЬीрд╡рди рднрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджेрддे рд╣ैं, рдЬрдм рдХि рдкрд╢्рдЪिрдо рдЙрди्рд╣ें  рдЙрди्рд╣े рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЬीрдиे рдХी рдЖрдЬाрджी рджेрддा рд╣ै।

                 рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЕрдкрдиे рдоे рдорд╣ाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдоूрд▓्рдп рдЙрд╕े рдорд╣ाрди рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рд╖्рдЦुрд╢рдмू рд░िрд╢्рддों рдХी рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдПрдХ рдРрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдордиुрд╖्рдпрддा, рднाрдИрдЪाрд░ा рдФрд░ рдЙрджाрд░рддा рдЕрдкрдиे рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░ूрдк рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╡рд╣ी рдПрдХ рдРрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдЕрдирдЬाрдиे рдоें рдХी рдЧрдИ рдЧрд▓рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЗंрд╕ाрди рдХो рдкрдд्рдерд░ рдирд╣ीं рдоाрд░рддे рд╣ैं। ...рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдПрдХ рд╡िрдЪिрдд्рд░ा рджेрд╢ рд╣ै। рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдЕрддिрднैрддिрдХрд╡ाрджी рд╣ै рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрджाрд░, рдХрдд्рд░्рддрд╡्рдпрдиिрд╖्рда рдФрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ेрд╡ाрднाрд╡ рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рднी рд╣ै।

                 рднाрд░рддीрдп рднाрд░рдд рдоें рд╣ों рдпा рд╡िрджेрд╢ рдоें- рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рд░рдЧों рдоें рдмрд╕ी рд╣ै। рджीрд╡ाрд▓ी, рддीрдЬ, рд╣ोрд▓ी, рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी, рджुрд░्рдЧा рдкूрдЬा, рдЧрд░рдмा, рд╣рд╡рди, рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕, рдЗंрдбिрд╕्рдХ рдлेрдпрд░, рдкूрдЬा, рдХीрд░्рддрди рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рд╕ूрдд्рд░ рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢िрдпों рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджेрдЦें рддो рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдмрдиे рднाрд░рддीрдп рдорди्рджिрд░ рди рдоाрдд्рд░ рднाрд░рддीрдпों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХे рдкोрд╖рдХ рд╣ैं, рдЕрдкिрддु рдЙрди рджेрд╢ों рдХे рд▓ोрдЧ рднी рдЗрд╕ рдЖрдд्рдоिрдХ рджुрдиिрдпा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд░ेрд╕्рдЯोрд░ेрди्рдЯ рддो рд╡рд╣ाँ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдкрдирдк рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рддिрдпों рдкрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рддो рд╣ै рд╣ी। рдЕрдЦाрдж्рдп рдХो рдЦाрдиे рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкीреЫा, рд╕ैंрдбрд╡िрдЪ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкैंрдЯ- рдЯॉрдк рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рдпौрди/ рд▓िрд╡-рдЗрди рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕ेंрдЯ рдкेрдЯ्рд░िрдХ рдбे- рдпाрдиी рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдкрд░ рдЖрд╕्рдеा рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕рдм рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХрддा рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рд╣ेрдЬे рд╣ै।

 рд╕ंрджрд░्рдн:
[1] рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी, рдоीрд░ा рдмрдиाрдо рд╕िрд▓्рд╡िрдпा, рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा-97, рджिрд╕рдо्рдмрд░ 2011
[2] рд╡рд╣ी, рдЕрдиुрдЬा, рд╣ंрд╕, рдЬूрди 2005
[3] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рдоेрдб рдЗрди рдЗंрдбिрдпा, рдЧрдж्рдп рдХोрд╢, http://gadyakosh.org/gk/рдоेрдб рдЗрди рдЗंрдбिрдпा / рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░
[4] рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдФрд░ рдЬрд▓ рдЧрдпा рдЙрд╕рдХा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡, рдХрдеा рдмिрдо्рдм, рдЬрдирд╡рд░ी-рдЬूрди 2014
[5] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рдПрдХ рд╢ाрдо рднрд░ рдмाрддें, рдЖрдХ्рд░ोрд╢, рд╣िрди्рджी рдмुрдХ рд╕ेंрдЯрд░, рджिрд▓्рд▓ी, 2000
[6] рдЗрд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж, рдХुंрдаा, рд╣िрди्рджी рдЪेрддрдиा, рдЬрдирд╡рд░ी 2009
[7] рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпрдо्рд╡рджा, рд╢ूрди्рдп, рд╢ूрди्рдп рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд░ाрдЬрдХрдорд▓, рджिрд▓्рд▓ी
[8] рдкूрд░्рдгिрдоा рд╡рд░्рдорди, рдЙрд╕рдХी рджीрд╡ाрд▓ी, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, 01 рдирд╡рдо्рдмрд░ 2005
[9] рд╢ैрд▓ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рджिрдпे рдХी рд▓ौ, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, 15 рдЕрдЧрд╕्рдд 2002
[10] рдХрд╡िрддा рд╡ाрдЪрдХ्рдирд╡ी, рд░ंрдЧों рдХा рдкंрдЪांрдЧ, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХुंрдЬ, 18 рдоाрд░्рдЪ 2008
[11] рдиीрд▓рдо рдЬैрди, рдк्рд░рд╢्рди, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, 9 рдЕрдЧрд╕्рдд 2005
[12] рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी, рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдЪाрд╣,
[13] рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी, рд╣рд╡рди рдЙрд░्рдл  рдХिрд░рджाрд░ों рдХे рдЕрд╡рддाрд░, рд╕реЬрдХ рдХी рд▓рдп, рдиेрд╢рдирд▓, рджिрд▓्рд▓ी, 2007
[14] рдЗрд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж, рдмैрд╕ाрдЦिрдпाँ, рдЙрд╕ рд╕्рдд्рд░ी рдХा рдиाрдо, рднाрд╡рдиा, рджिрд▓्рд▓ी, 2010
[15] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рдХрдеा рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг рдХी, рдкंрдЧा рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдоेрдШा рдмुрдХ्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, 2009
[16] рдкूрд░्рдгिрдоा рд╡рд░्рдорди, рдПрдХ рд╢рд╣рд░ рдЬाрджू рдЬाрджू, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, 4 рдлрд░рд╡рд░ी 2013
[17] рдЕрдиिрд▓ рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░, рдЬिрдирдХी рдЧोрдж рднрд░ाрдИ рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, 15 рдирд╡рдо्рдмрд░ 2016
[18] рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдЦुрд╢рдмू рд░िрд╢्рддों рдХी, рд╕ंрдЪेрддрдиा-164
[19] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рдПрдХ рдеा рдоुрд░्рдЧा, рдкंрдЧा рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдоेрдШा рдмुрдХ्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, 2009
[20] рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी, рд╕ंрдЧीрдд рдкाрд░्рдЯी, рд╕реЬрдХ рдХी рд▓рдп, рдиेрд╢рдирд▓, рджिрд▓्рд▓ी, 2007
[21] рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी, рджेрд╢ाрди्рддрд░, рдЧрдж्рдп рдХोрд╢, http://gadyakosh.org/gk/рджेрд╢ाрди्рддрд░/ рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी        
[22] рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी, рддीрд╕рд░ी рдЖँрдЦ, рдкрд░ाрдЧ, рджिрд▓्рд▓ी, 2016
[23] рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी, рдЕрд╡рд╕ाрди, рд╕реЬрдХ рдХी рд▓рдп, рдиेрд╢рдирд▓, рджिрд▓्рд▓ी, 2007
[24] рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдиी, рдЕреЩрдмाрд░рд╡ाрд▓ा, рд╡рддрди рд╕े рджूрд░, рдкूрд░्рдгिрдоा рд╡рд░्рдорди, http://abhivyakti-hindi.org/kahaniyan/vatan_se_door/2015/akhbarwala.htm
[25] рдЕрд░्рдЪрдиा рдкेрди्рдпूрд▓ी, рдоाँ,
[26] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рдЙрдд्рддрд░рдЬीрд╡िрддा, рд╣िрди्рджी рдиेрд╕्рдЯ, 5 рдордИ 2004
[27] рд╡рд╣ी, рдХैрд╕ी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा,
[28] рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी, рд╡िрд╖рдХрди्рдпा, рд╕реЬрдХ рдХी рд▓рдп, рдиेрд╢рдирд▓, рджिрд▓्рд▓ी, 2007
[29] рд╡рд╣ी, рд╡िрднрдХ्рдд,
[30] рд╡рд╣ी, рдЭाреЬ, рдЪिреЬिрдпा рдФрд░ рдЪीрд▓, рдкрд░ाрдЧ, рджिрд▓्рд▓ी, 1995
[31] рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рджрд░ाрд░ों рдХे рдмीрдЪ,
[32] рд╕ोрдорд╡ीрд░ा, рдбाрдпрд░ी рдХे рд╕्рд╡рд░, рджो рдЖँрдЦों рд╡ाрд▓े рдЪेрд╣рд░े, рдиेрд╢рдирд▓, рджिрд▓्рд▓ी, 1968
[33] рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рддुрдо рдирд╣ीं рд╕ुрдзाрд░ोрдЧी рд░ीрдиा, рдкंрдЧा рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдоेрдШा рдмुрдХ्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, 2009