Showing posts with label 201807H. Show all posts
Showing posts with label 201807H. Show all posts

рдоाрдд्рд░ “рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕ाрд▓ा рдФрд░рддें” рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ैं рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдоें!

рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣: рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕ाрд▓ा рдФрд░рддें
рдЕंрдЬू рд╢рд░्рдоा 
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: anjuvsharma2011@gmail.com
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдЕрдзिрдХрд░рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी
рдкृрд╖्рда: 112
рд╕рдЬिрд▓्рдж (рд╣ाрд░्рдб рдмाрдЙंрдб) рдоूрд▓्рдп: ₹ 335 (рдЫूрдЯ рдХे рдмाрдж ₹ 280)
рдкेрдкрд░рдмैрдХ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоूрд▓्рдп: ₹ 150/-

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд░ाрдЬрдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рд╡рд░्рдоा

рдЕंрдЬू рд╢рд░्рдоा рдХो рдоैं рдПрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЬाрдирддा рдеा। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं рдоुрдЭे। рдлिрд░, “рджрд╕्рддрдХ” рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоूрд╣ рдХी рдПрдбрдоिрди рдХे рдиाрддे рднी рдкрд░िрдЪрдп рд╣ुрдЖ, рдкрд░ “рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕ाрд▓ा рдФрд░рддें” рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЦрдмрд░ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рд╕े рдоेрд░ा рдХोрдИ рдкрд░िрдЪрдп рдирд╣ीं рдеा, рдпрд╣ рдоाрдирдиे рдоें рдоुрдЭे рдХोрдИ рдЕрд╕рд╣рдЬрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдоुрдЭे рдЕрдм рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЕंрдЬू рдЙрд╕ी рд╢िрдж्рджрдд рд╕े рдХрд╡िрддाрдпेँ рднी рд▓िрдЦрддी рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬैрд╕े рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рд▓ेрдЦ рддрдеा рд░िрдкोрд░्рдЯें рдЖрджि рд▓िрдЦрддी рдЖрдИ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдПрдХ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рд╕े рдкрд░े рдХा рд╕рдордп’ рд╡рд░्рд╖ 2014 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै।

рдЖрдЬ рдЗрди рдкрдЪाрд╕ рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдк्рд░рддि рдЬрдм рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХे рдкाрд╕ рд╕े рдоुрдЭे рдоिрд▓ी, рддो рдердХे рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рддुрд░ंрдд рдкрдврдиे рдХा рдоोрд╣ рдирд╣ीं рдЫोреЬ рдкाрдпा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдоैं рдЗрд╕े 21 рдЬुрд▓ाрдИ рдпा рдЙрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЪाрд╣рддा рдеा, рддाрдХि рдЗрд╕рдХे рд▓ोрдХाрд░्рдкрдг рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рджे рд╕рдХूँ, рдкрд░ рдХिрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рдк्рд░рддि рдк्рд░ाрдк्рдд рди рд╣ो рд╕рдХी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХा।

рдпрд╣ рдкрдЪाрд╕ рдХрд╡िрддाрдПँ  рдкрдврдХрд░ рдЖрдк рдЕंрдЬू рд╢рд░्рдоा рдХी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рд╕े рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕рдо्рдмрдж्рдз рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдлिрд░ рднूрдоिрдХा рдоें рдЕрдоिрддाрдн рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдиे рднी рдмрд╣ुрдд рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рдЙрд╕ рдЕंрдЬू рд╢рд░्рдоा рд╕े рд╣рдоें рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ा рджिрдпा рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рд╣ी рд╢рдм्рджों рдоें, “рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдорд╣реЫ рд░рд╕्рдо рдЕрджाрдпрдЧी рдпा рдорд╣рдЬ рдХुрдЫ рдЬुрдорд▓ों рдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдирд╣ीं рдЖрддा рдпा рдлैрд╢рди рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рдЖрддा рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рд╕े рд╣ोрддा рд╣ुрдЖ рдХрд╡िрддा рдоें рдЖрддा рд╣ै।”

рдЕंрдЬू рдХा рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдЙрдкрдЬी рд╣ुрдИ рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдПрдХ рдРрд╕ी рдЪिंрддा рд╣ै, рдЬो рдЖрдкрдХी рдФрд░ рд╣рдо рд╕рдм рдХी рд╣ै, рдФрд░ рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдмेрдмाрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЬрдм рд╡े рдХрд╣рддी рд╣ैं,


рд░ाрдЬрдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рд╡рд░्рдоा
“рдЗрди рдЕрд▓рд╕ाрдИ рдЖँрдЦों рдиे
рд░ाрдд рднрд░ рдЬाрдЧ рдХрд░ рдЦрд░ीрджे рд╣ैं
рдХुрдЫ рдмंрдЬाрд░ा рд╕рдкрдиे
рд╕ैрд▓ूрди рд╕े рдкोрд╕्рдЯрдкों рдХी рдЧрдпी
рдЙрдо्рдоीрджें рдЙрдлाрди рдкрд░ рд╣ैं
рдХि рдкूрд░े рд╣ोрдиे рдХा рдпрд╣ी рд╡рдХ्рдд
рддрдп рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा рд╢ाрдпрдж…”

рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдХрд╡िрддा рдоें рд╡рд╣ рд▓िрдЦрддी рд╣ैं,

“рдиाрдоाрд▓ूрдо рд╕ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕े
рдЭुрдХрдиे рд▓рдЧे рдЙрд╕рдХे рдиाрдЬुрдХ рдХंрдзे
рдПрдХ рд╣ी рдкрд▓ рдоें рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै
рд╡ो рдХिрддрдиी рд╕рдпाрдиी
рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░
рдЖрдЬ рд╕ुрдмрд╣ рд╣ी рдПрдХ рд▓реЬрдХी
рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд░рдЬрд╕्рд╡рд▓ा рд╣ुрдИ рд╣ै”

рдХрд╡िрддा рдХ्рдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ैं,

“рдХोрдИ рддो рдмрддाрдпे,
рдХैрд╕े рдЬाрдиूं рдХि рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпां
рдХिрд╕ рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рдХी рдк्рдпाрд╕ рд╣ैं,
рдХрднी рдкूрд░ी рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣ोрддीं?
рдпे рдХिрд╕ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХा рдЫोрд░ рд╣ै,
рдХि рдЬिрд╕рдХी рдпाрдд्рд░ा рдЕрдиंрдд, рдиिрд╕्рд╕ीрдо, рдиिрд░ंрддрд░ рд╣ै…”

рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдХрд╡िрддा рд╣ै рдЬो рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдмीрдЪ рдХे рдлрд░्рдХ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпूँ рд╕िрдордЯрддी рд╣ै…

“рдЬाрдиे рдХ्рдпूँ рд▓рдЧрддा рд╣ै
рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рджोрдиों рдоें рд╕ौрддिрдпा рдбाрд╣ рд╣ै,
рджोрдиों рдХो рд╣ी рдЪाрд╣िрдП рдХрд▓рдо рдХा рдмрд▓рдо-рд░ंрдЧрд░рд╕िрдпा
рдФрд░ рдЗрдирдХी рдХрд▓рдо рдоेрд░ी рд░ाрддों рдХी рд▓ोрд░ी рд╣ै…”

рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рд╡्рдпрдеा рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ैं,

“рдоेрд░ा рдЪेрд╣рд░ा рдоिрд▓рддा рд╣ै рдмुрдж्рдз рд╕े
рдФрд░ рд╣рд░ рдмाрд░ рджांрд╡ рдкрд░ рд▓рдЧрддी рд╣ै
рдоेрд░ी рд╣ी рдиिрд░्рд▓िрдк्рддрддा
рдоैं рдЧांрдзी-рд╕ा рдоाрдирд╡ीрдпрддा рдХा рдкुрдЬाрд░ी рд╣ूँ
рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрдаाрддा рд╣ूँ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рд╢्рд╡ेрдд рдз्рд╡рдЬ
рдлिрд░ рднी рдХाрддिрд▓ों рдХे рд╣ाрде рдХрдкोрдд-рд╕ा рдлреЬрдлреЬाрддा рд╣ूँ…”

рдФрд░ рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдХे рдЕंрдд рдоें,

“рдЬाрдиे рджो рдоुрдЭे,
рдоुрдЭे рдХ्рдпा рд▓ेрдиा рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдФрд░ рд░ाрдо рд╕े,
рдЪрд▓े рдЬाрдУ, рдоैं рдХрд▓ рдЗंрддреЫाрд░ рдоें рд╣ूँ рдирдИ рд╕ुрдмрд╣ рдХे,
рдЬाрдУ, рдХि рдоुрдЭे рдХुрдЫ рджेрд░ рд╕ोрдиा рд╣ै …”

рдзрд░्рдо рдкрд░ рдЕंрдЬू рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рднी рдорди рдХो рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддी рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рд▓िрдЦрддी рд╣ैं,

“рдЬाрдирд╡рд░ рджीрди рд╕े рдиाрд╡ाрдХिрдл рдеे
рдХिрд╕ी рдиे рд╕िрдЦाрдпा рд╣ी рдирд╣ीं
рди рднौंрдХрдиे рдХी рдХोрдИ рдмोрд▓ी рд╣ुрдИ
рди рдоिрдоिрдпाрдиे рдХा рдХोрдИ рдзрд░्рдо
рдХूंрдХрдиे, рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиे, рд╣िрдирд╣िрдиाрдиे рддрдХ рдХी рднाрд╖ा
рдЕрдирдЬाрди рд░рд╣ी рдзрд░्рдо рдХी рдкाрдмंрджी рд╕े”

рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдиाрдо рднрд▓े рд╣ी “рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕ाрд▓ा рдФрд░рддें” рд╣ो рдкрд░ рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдЪिंрддा рд╢рдм्рджों рдоें рд▓िрдкрдЯी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддिрдпों, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдорддрднेрджों, рдоाँ, рд╡ैрд▓ेंрдЯाрдЗрди рдбे, рдпा рдлिрд░ рдлेрдХ рдЖрдИ рдбी рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫे рджिрдиों рдХी рдЙрдо्рдоीрджों рдХे рд▓िрдП рднी рд╣ै। рд╕рднी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдЙрдкрдЬी рд╣ैं, рдФрд░ рдЖрдо рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ैं। рдЕंрдЬू рдиे рднाрд░ी рднрд░рдХрдо рдФрд░ рдХ्рд▓िрд╖्рдЯ рд╢рдм्рджों рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рдкрд░рд╣ेреЫ рдХिрдпा рд╣ै, рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдмрд▓ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рд╣िंрджी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЬिрд╕ рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдЦрд░рддा рд╣ै।

рдпрджि рдЖрдк рднी рдоेрд░ी рддрд░рд╣ рдЕंрдЬू рд╢рд░्рдоा рдХो рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ рдХрд╡िрдпिрдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рддो рдЖрдкрдХे рдЕंрддрд░्рдорди рдХो рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рдиे рдпोрдЧ्рдп рдЙрдирдХी рдмेрд╣рддрд░ рд░рдЪрдиाрдпें рдкрдврдиे рдХो рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХो рдкрдврдиे рдХी рдПрдХ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╣ाрдиि рднी рдоुрдЭे рд╣ुрдИ, рдкрд░ рдоैं рдоैं рдЙрд╕े рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рд▓ाрдн рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдоैंрдиे рдЕрдкрдиी рдЪुрдиींрджा рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдкांрдбुрд▓िрдкि рддैрдпाрд░ рдХी рдеी। рдкрд░, рдЕрдм рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдкреЭрдХрд░ рдоुрдЭे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдПँ рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╕ाрдзाрд░рдг рдФрд░ рдмрдЪрдХाрдиी рд▓рдЧ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдоेрд░े рд╕्рд╡рдпं рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдЙрди рдкрд░ рдлिрд░ рд╕े рдХाрдлी рдХाрдо рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдоेрд░े рд▓िрдП рд╕ंрджрд░्рдн рдХा рдХाрдо рдХрд░ेрдЧी।

рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рд╕ेрддु рдХे рд╣рд░ рдЕंрдХ рдХे рд╕ाрде рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों, рд▓ेрдЦрдХों, рдФрд░ рд╣िрддैрд╖िрдпों рдХे рд▓िрдпे рдЕрдкрдиा рдЖрднाрд░ рддो рднेрдЬрддे рд╣ी рд╣ैं, рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдХрднी-рдХрднाрд░ рдХुрдЫ рдЖँрдХреЬे рднी рд╕ाрдЭा рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕ाрде рд╕ेрддु рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 600 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╕ेрддु рдХे рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрд╕ाрд░ рднрд░ рдоें рдмिрдЦрд░े рд╣ुрдпे рд╣ैं рдФрд░ рд╣िंрджी рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдиेрдХ рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЕंрдХ рд╕े рд╣рдо рдХैрдиेрдбा рдХे рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рд▓ेрдЦрдХ рд╢्рд░ी рдзрд░्рдордкाрд▓ рдЬैрди рдХा рд╡्рдпंрдЧ्рдп-рд╕्рддрдо्рдн 'рдмिंрджाрд╕' рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рддрдеा  рджुрд░्рд▓рдн рдЪिрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рдЖрд▓ेрдЦ рдХिрд╕рдХी рд╣ाрд░-рдХिрд╕рдХी рдЬीрдд рдХे рд╕ाрде, рд╢ौрд░्рдп рдЧाрдеाрдПँ рдХी рдЕрдоेрд░िрдХा рдиिрд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦिрдХा рд╢рд╢ि рдкाрдзा рдЬी рднी рд╕ेрддु рдХे рд╣рд░ рдЕंрдХ рдоें рдиिрдпрдоिрдд рд▓िрдЦрдиे рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд▓े рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдЖрдпुрд░्рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдо्рдмंрдзी рдЙрдкрдпोрдЧी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕рд░рд▓ рд╣िंрджी рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХैрдиेрдбा рд╕े рд╢्рд░ी рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкाрдХ-рд╡िрдзिрдпाँ рднी рдиिрдпрдоिрдд рд╣ो рдЪрд▓ी рд╣ैं। рдЗрди рдорд╣ाрдиुрднाрд╡ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдиुрдЬ рдоेрд╣ेрд░ рд╡ाрди рд╡िрд╢्рд╡рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рддрдеा рдЧрдгिрддрдЬ्рдЮों рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рд╖рдгों рдХो рд╕ेрддु рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ांрдХ рд╕े рд╣ी рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдЖрд▓ेрдЦ 'рдоैं рддुрдо्рд╣ें рдЕрдм рднी рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ' рдЕрдм рддрдХ рд╕ाреЭे рддीрди рд╣реЫाрд░ рдмाрд░ рдкреЭा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।

рдЖрдЧाрдоी рдоाрд╕ рдЕрдЧрд╕्рдд 2018 рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ाँ 'рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िрди्рджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди' рдордиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рднी рд╣िрди्рджीрдк्рд░ेрдоिрдпों рдХो рдЗрд╕ рдд्рд░ैрд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдкрд░्рд╡ рдХी рдоंрдЧрд▓рдХाрдордиाрдПँ। рд╣िंрджी рдХी рдмाрдд рдЪрд▓рдиे рдкрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрд╕рдХे рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдмाрдд рднी рд╕ुрдиाрдИ рджेрддी рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдмрд▓ рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдоैं рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ूँрдЧा рдХि рд╕рдмрд╕े рд╕рд░рд▓ рдмोрд▓िрдпाँ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдирд╖्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдХी рд╢рдХ्рддि рдЙрд╕рдХी рд╕рд░рд▓рддा рдоें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рд░ूрдк рдоें рд╣ै। рд╣िंрджी рдХो рднी рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рдЬैрд╕े рд▓ुрднाрд╡рдиे рдФрд░ рдЖрдд्рдордШाрддी рдиाрд░ों рд╕े рджूрд░ рд╣рдЯрдХрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╕рд░рд▓ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдпे рднाрд╖ा рд╕рд░рд▓ рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд╖ा рдЬрдЯिрд▓ рд╡िрд╖рдпों рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ंрдЧीрдд, рдХрд▓ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे। 

рд▓рдЧрднрдЧ 50 рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕рдоेрдЯे рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХा рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рд╕ेрддु рдХे рдкृрд╖्рда 412,201 рдмाрд░ рдкреЭे рдЬा рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЫोрдЯी рд╕ी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╣рдоें рдЧрд░्рд╡ рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рд▓ेрдЦрдХों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЖрд▓ेрдЦ, рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдЖрджि рдХे рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рд╣рдоाрд░ा рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдЕрд╡рд╢्рдп рдЬाँрдЪें। рдкूрд░्рд╡рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиाрдПँ рди рднेрдЬें, рдЬो рднी рднेрдЬें рдпूрдиिрдХोрдб рдоें рд╣ी рднेрдЬें, рдФрд░ рдЗрд╕ рдЖрд╢рдп рдХी рдШोрд╖рдгा рд░рдЪрдиा рднेрдЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдИрдоेрд▓ рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░ें। рд░рдЪрдиा рднेрдЬрддे рд╕рдордп рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди (рд╡िрд╕्рддृрдд рдиिрдпрдо) рдкрдврдХрд░ рдХृрдкрдпा рдЙрдирд╕े рд╕рд╣рдорддि рднी рджें। рдпрджि рдЖрдк рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди, рд╕ंрдЪाрд▓рди, рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЖрджि рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рднी рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।

рдЬुрд▓ाрдИ 2018 рдХो рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдиीрд░рдЬ рдЬैрд╕े рдорд╣ाрд░рдеी рдХो рдЦोрдпा рд╣ै।  рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд╕рджрд╕्рдп рд╢्рд░ी рдм्рд░рдЬрд▓ाрд▓ рдзрдирдкрдд рдХा рдЗрд╕ी рдоाрд╣ рджेрд╣ांрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рджोрдиों рдХो рд╕ेрддु рдХी рдУрд░ рд╕े рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि!

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рд╕ेрддु, рдЬुрд▓ाрдИ 2018 - рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा

рд╕ेрддु 

рд╡рд░्рд╖ 3, рдЕंрдХ 2

рдЬुрд▓ाрдИ 2018

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी

рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп-рдбाрдпрд░ी

рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдХिрд╕рдХी рд╣ाрд░ – рдХिрд╕рдХी рдЬीрдд?

рд╢рд╢ि рдкाрдзा

- рд╢рд╢ि рдкाрдзा

рд╡рд░्рд╖ 1965 рдХा рднाрд░рдд-рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдШрдоाрд╕ाрди рдпुрдж्рдз рдХे рд╕ाрде рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдорд░िрдХ рддрде्рдп рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЬुреЬी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡ो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпुрдж्рдз рд╣ै рдЬрдм рднाрд░рдд рдХी рд╢ूрд░рд╡ीрд░ рд╕ेрдиा рдиे рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЗрд▓ाрдХे рдЬीрдд рдХрд░ рднाрд░рдд рдХी рд╡िрдЬрдпрднूрдоि рдХे рд╕ाрде рдЬोреЬ рджिрдП рдеे। рдкाрдардХों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╣рд▓े рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЬाрдирдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
рднाрд░рдд рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рджैрд╡ рд╣ी рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд▓िрдП рдЖँрдЦ рдХी рдХिрд░рдХिрд░ी рд╕ा рдЪुрднрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 1947 рдЬрдм рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╡िрд╢ाрд▓ рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрде рд╡िрд▓рдп рд╣ुрдЖ рдеा, рддрдм рд╕े рд╣ी рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХी рдХुрджृрд╖्рдЯि рдЗрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдкрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдХे рдиेрддा рдПрд╡ं рд╕ेрдиाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдпेрди рдХेрди рдк्рд░рдХाрд░ेрдг рдЗрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЕрд╢ांрддि рдлैрд▓ाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдмрдиाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧрд╡ाрд╣ рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдмाрд░ рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдЙрдирдХा рдоुँрд╣ рддोреЬ рдЬрдмाрдм рджेрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдРрд╕ी рд╣ी рдПрдХ рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдиे рд╡рд░्рд╖ 1965 рдоें ‘рдСрдкрд░ेрд╢рди рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░’ (Opretion Gibraltar) рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рдеा рдЬो рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рдоें рдЖрд╢ांрддि рдлैрд▓ाрдиे рдХी рд░рдгрдиीрддि рдХा рд╕ांрдХेрддिрдХ рдиाрдо (Code word) рдеा।

рдЗрд╕ рдЕрднिрдпाрди рдХी рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рд╖ 1965 рдХे рдЕрдЧрд╕्рдд рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдиे рдЕрдкрдиी рдиिрдпрдоिрдд рд╕ेрдиा рдХे рд╕ैрдиिрдХों рдХे рд╕ाрде рд▓рдЧрднрдЧ 1500 рдШुрд╕рдкैрдаिрдпों рдХो рдоिрд▓ा рдХрд░ рдХрд╢्рдоीрд░ рдШाрдЯी рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпा рдеा। рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХो рдпрд╣ рдн्рд░рдо рдеा рдХि рдпрд╣ рд▓реЬाрдИ рдХेрд╡рд▓ рдпुрдж्рдз рд╡िрд░ाрдо рд░ेрдЦा рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рд░рд╣ेрдЧी рдФрд░ рднाрд░рдд рдХрднी рднी рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рдкрд░ рдпुрдж्рдз рдирд╣ीं рдЫेреЬेрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиे рдкрд░, рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХो рдХрд╢्рдоीрд░ рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдеी, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдЕрднिрдпाрди рдоें рдЙрд╕े рдмрдб़ी рд╡िрдлрд▓рддा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा। (рдоैं рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХो рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ा рджूँ рдХि рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рд╕рдЯी рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд╕ीрдоा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो ‘рдпुрдж्рдз рд╡िрд░ाрдо рд░ेрдЦा’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкंрдЬाрдм рдХे рдмाрдж рдХे рд╕ीрдоा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो ‘рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।)

 рдЬैрд╕े рд╣ी рднाрд░рдд рдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХो ‘рдСрдкрд░ेрд╢рди рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░’ рдХा рдкрддा рдЪрд▓ा, рднाрд░рдд рдХे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╢्рд░ी рд▓ाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдиे рдмिрдиा рд╕рдордп рдЧँрд╡ाрдП рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рдкрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдпुрдж्рдз рдХे рдоोрд░्рдЪे рдЦोрд▓ рджिрдП। рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдмाрдж рджो рдкреЬोрд╕ी рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рдпрд╣ рд╕рдм рд╕े рдкрд╣рд▓ा рдпुрдж्рдз рдеा। рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рдорд╣ीрдиे рддрдХ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ рдпुрдж्рдз рдоें рджोрдиों рджेрд╢ों рдХी рдмрд╣ुрдд рд╣ाрдиि рд╣ुрдИ, рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╡ीрд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдЧँрд╡ाрдиी рдкреЬी рдФрд░ рд╕ैंрдХреЬों рдШрд░, рдЧाँрд╡ рддрдмाрд╣ी рдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рдЖ рдЧрдП। рдЗрд╕ рдпुрдж्рдз рдХा рдЕंрдд рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдпुрдж्рдз рд╡िрд░ाрдо рдХी рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рд╣ी рд╣ुрдЖ।

рдЗрд╕ рднрдпाрдирдХ рдпुрдж्рдз рдХे рджो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоोрд░्рдЪों рдкрд░ рджो рдирдЧрд░ рдмрд╕े рд╣ुрдП рдеे ----- рднाрд░рдд рдХी рд╕ीрдоा рд╕े рд╕рдЯा рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХी рд╕ीрдоा рд╕े рд╕рдЯा рд╣ुрдЖ рд▓ाрд╣ौрд░। рд╕ाрдорд░िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рдЗрди рджोрдиों рдирдЧрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдмреЬी рд╢ाрди्рддि рд╕े рдмрд╣рддी рдеी ‘рдЗрдЪ्рдЫोрдЧिрд▓ рдирд╣рд░’।

 рдЗрдЪ्рдЫोрдЧिрд▓ рдирд╣рд░ рдХे рдЙрд╕ рдкाрд░ рдХा рднूрднाрдЧ рдеा рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдФрд░ рдЗрд╕ рдкाрд░ рдХी рдзрд░рддी рдеी рднाрд░рдд। рдЗрд╕ी рдирд╣рд░ рдХे рдХिрдиाрд░े рдкрд░ рдмрд╕ा рд╣ुрдЖ ‘рдмрд░्рдХी рдЧाँрд╡’ рд▓ाрд╣ौрд░ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 13/14 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рдеा। рдпुрдж्рдз рдХे рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рд╕ेрдиा рд╡рд╣ाँ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИ рдеी। рдЕрдм рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ेрдиा рдХे рдЕрдзीрди рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоेрд░े рдкрддि рдЕрдкрдиी рдпूрдиिрдЯ рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рддैрдиाрдд рдеे। рдЬрдм рдпुрдж्рдз рдЕрдкрдиे рдкूрд░े рд╡ेрдЧ рдкрд░ рдеा рддो рдмрд░्рдХी рдЧाँрд╡ рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рдХрд░ рдХिрди्рд╣ीं рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдеाрдиों рдХी рдУрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП рдеे। рдХिрди्рддु рдХुрдЫ рдмूреЭे, рдмीрдоाрд░ рдФрд░ рдЕрд╕рд╣ाрдп рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рдХрд░ рдирд╣ीं рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рд╡े рд╣рд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдкрдиा рдЧाँрд╡ рдЫोреЬрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдеे।

23 рд╕िрддрдо्рдмрд░ рдХो рдпुрдж्рдз рд╡िрд░ाрдо рдХी рдШोрд╖рдгा рднी рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдЕрдм рдмрд░рдХी рдЧाँрд╡ рдХे рдмрдЪे-рдЦुрдЪे рдиिрд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕ेрдиा рдХे рдоेрд╣рдоाрди рдеे। рднाрд░рддीрдп рд╕ैрдиिрдХ рдЙрдирдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░рддे,рдЙрди्рд╣ें рджрд╡ा-рджाрд░ू рджेрддे рдФрд░ рд╣рд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрдирдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддे। рд░ोреЫ-рд░ोреЫ рдоिрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рд╕ैрдиिрдХों рдХा рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдЧाँрд╡ों рдоें рдмрд╕े рдЙрди рд▓ोрдЧों рд╕े рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЬुреЬ рдЧрдпा рдеा। рдЖрдЦिрд░ рдордиुрд╖्рдп рддो рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╢рдд्рд░ु рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдпुрдж्рдз рддो рдХрд░ाрддे рд╣ैं рд░ाрдЬрдиेрддा рдЬिрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдкрджрд╡ी рдХी рд╕्рдеिрд░рддा рдХे рдбांрд╡ाрдбोрд▓ рд╣ोрдиे рдХा рд╕рджैрд╡ рднрдп рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै।

 рдЗрд╕ी рдЧाँрд╡ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рд╡ृрдж्рдз рджрдо्рдкрддि рдХिрд╕ी рднी рд╣ाрд▓рдд рдоें рдЕрдкрдиा рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рдХрд░ рдирд╣ीं рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рд╡ृрдж्рдз рдкुрд░ुрд╖ рдХा рдиाрдо рдеा рдЪिрд░ाрдЧрджीрди। рдЙрдирдХी рдкрдд्рдиी рдХाрдлी рдЕрд╕्рд╡рд╕्рде рдеीं рдФрд░ рд╡ो рдХрд╣ीं рдЬाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдеीं। рдЙрди्рд╣ें рд╢ाрдпрдж рд╢ाрди्рддि рдХी рдЖрд╢ा рднी рдеी। рдЙрдирдХी рдХрдореЫोрд░ рдФрд░ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХो рджेрдЦ рдХрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕ैрдиिрдХ рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХे рд▓िрдП рднोрдЬрди рд▓े рдЬाрддे рдеे। рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд╕рдордп рдмिрддा рдХрд░ рдХрдИ рдкुрд░ाрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдЖрджाрди рдк्рд░рджाрди рд╣ोрддा рдеा। рд╡े рд╡िрднाрдЬрди рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдпाрджें рд╣рдоाрд░े рд╕ैрдиिрдХों рдХे рд╕ाрде рдмाँрдЯрддे рдФрд░ рднाрд╡ुрдХ рд╣ो рдЬाрддे рдеे।

рдПрдХ рджिрди рдоेрд░े рдкрддि рдЗрд╕ рджрдо्рдкрддि рд╕े рдоिрд▓рдиे рдЗрдирдХे рдШрд░ рдЧрдП рддो рдмाрддрдЪीрдд рдХे рджौрд░ाрди рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рдиे рдЗрди्рд╣ें рдмрддाрдпा рдХि рдЙрд╕рдХा рдЬрди्рдо рдкंрдЬाрдм рдХे рдЬाрд▓рди्рдзрд░ рдЬिрд▓े рдХे рдХिрд╕ी рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди рдХी, рдЕрдкрдиे рдмрдЪрдкрди рдХे рдШрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рд╕рддाрддी рд░рд╣рддी рдеी। рдпрд╣ рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдоेрд░े рдкрддि рдиे рджेрдЦा рдХि рдЙрд╕ рд╡ृрдж्рдз рдХी рдЖँрдЦें рдЕрд╢्рд░ुрдкूрд░्рдг рдеी। рдЙрд╕ рджिрди рдХी рдоुрд▓ाреШाрдд рдХे рдмाрдж рдоेрд░े рдкрддि рдиे рдЬрдм рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рд╕े рдкूрдЫा рдХि рдХ्рдпा рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдЪीреЫ рдХी реЫрд░ुрд░рдд рд╣ै рддो рдЙрд╕рдиे рд╣ाрде рдЬोреЬ рдХрд░ рдХрд╣ा, “рд╕ाрд╣рдм рдЬी! рдЗрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें рдЕрдм рдХिрд╕ी рдЪीреЫ рдХी рдХ्рдпा реЫрд░ुрд░рдд рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднी рдЖрдкрдХे рд╕ैрдиिрдХ рд╣рдоाрд░ी рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░ рд╣ी рд░рд╣े рд╣ै।”

рдЙрдирд╕े рд╡िрджा рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдоेрд░े рдкрддि рдХो рдРрд╕ा рдЖрднाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдХि рд╡े рдЗрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рднी рдХुрдЫ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╣рдиे рдоें рд╕рдХुрдЪा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдмреЬे рдЖрджрд░ рд╕े рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рд╕े рдХрд╣ा, “рдмाрдмा! рдХुрдЫ рд╣ै рдорди рдоें рддो рдмрддाрдЗрдП, рдЭिрдЭрдХिрдП рдордд।”

рдЗрдирдХे рд╕ांрдд्рд╡рдиा рдФрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рд╕े рднीрдЧे рд╢рдм्рдж рд╕ुрди рдХрд░ рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдПрдХ рдЪрдордХ рд╕ी рдЖ рдЧрдИ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмреЬी рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рд╕ाрде рдЗрдирд╕े рдХрд╣ा, “рд╕ाрд╣рдм рдЬी! рдЖрдк рдоुрдЭे рдПрдХ рдмाрд░ рдоेрд░े рдЧाँрд╡ рдоें рд▓े рдЬाрдЗрдП। рдоैं рдорд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиा рдЬрди्рдо рд╕्рдеाрди рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ।” рдФрд░ рд╡ो рдмреЬी рдЖрд╕ рднрд░ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрдирдХी рдУрд░ рджेрдЦрддा рд░рд╣ा।

 рдЙрд╕рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдоें рдХुрдЫ рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ рддो рдеी рдХिрди्рддु рдоेрд░े рд╕рд╣ृрджрдп рдкрддि рдиे рдПрдХ рджिрди рдЙрд╕े рдПрдХ рдлौрдЬी рдЬेрдХेрдЯ рдкрд╣рдиाрдИ, рдЧाреЬी рдоें рдмिрдаाрдпा рдФрд░ рд▓े рдЧрдП рдЙрд╕े рдЙрд╕рдХे рдЧाँрд╡ рдЬो рдкंрдЬाрдм рдХे рдЬाрд▓рди्рдзрд░ рдирдЧрд░ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХрд╣ीं рдкрд░ рдеा। рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХो рджेрдЦ рдХрд░ рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рдмрд╣ुрдд рднाрд╡ुрдХ рд╣ो рдЧрдпा। рд╡ो рдЧाреЬी рд╕े рдиीрдЪे рдЙрддрд░ рдХрд░ рдХिрддрдиी рджेрд░ рддрдХ рдЧाँрд╡ рдХी рдЧрд▓िрдпों рдоें рдШूрдорддा рд░рд╣ा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЙрд╕рдХी рдЪाрд▓ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдЬैрд╕ी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдеी। рдмрд╣ुрдд рд╕े рдкुрд░ाрдиे рд▓ोрдЧों рд╕े рд╡ो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХा рдкрддा рдкूрдЫрддा рд░рд╣ा। рдЙрд╕рдХी рдкीреЭी рдХा рд╢ाрдпрдж рдХोрдИ рдирд╣ीं рдмрдЪा рдеा рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдоें। рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рдШрд░ рддो рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рд▓ेрдХिрди рдШрд░ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рдкुрд░ाрдиे рд╡ृрдХ्рд╖ों рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдмрдЪрдкрди рдвूँрдврддा рд░рд╣ा।

рдоेрд░े рдкрддि рдиे рдкрд░िрд╣ाрд╕ рдоें рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ा, “рдмाрдмा! рдЖрд░ाрдо рд╕े рдЦेрд▓िрдП рдЗрди рдЧрд▓िрдпों рдоे। рдпрд╣ाँ рд╕े рдХोрдИ рдЖрдкрдХो рдмंрджी рдмрдиा рдХे рдирд╣ीं рд▓े рдЬा рд╕рдХрддा। рдЖрдк рдиे рдЬिрддрдиा рд╕рдордп рдпрд╣ाँ рдмिрддाрдиा рд╣ै, рдмिрддाрдЗрдП।”

рд╡рд╣ाँ рдХिрддрдиा рд╕рдордп рдмीрддा рдпрд╣ рддो рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдХी рдЧрд▓िрдпाँ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиे рдкेреЬ рд╣ी рдмрддा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рднाрд╡ुрдХ рджृрд╢्рдп рдХे рдпा рддो рд╡рд╣ी рдЧрд╡ाрд╣ рдеे рдФрд░ рдпा рдеे рдоेрд░े рдкрддि। рдЬैрд╕े рд╣ी рд╡ाрдкिрд╕ рдЖрдиे рдХा рд╕рдордп рд╣ुрдЖ, рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рдиे рдЕрдкрдиे рдкैрддृрдХ рдЧाँрд╡ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдкрдиे рджोрдиों рд╣ाрдеों рдоें рднрд░ рд▓ी. рдЙрд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдЖँрдЦों рд╕े рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдЪिрд░ाрдЧрджीрди рдиे рднीрдЧे рд╣ुрдП рд╕्рд╡рд░ों рдоें рдХрд╣ा, “рд╕ाрд╣рдм рдЬी! рдЕрдЧрд░ рджेрд╢ рдХा рдмँрдЯрд╡ाрд░ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддो рдЖрдЬ рдоैं рдЗрд╕ी рдзрд░рддी рдкрд░ рдЦреЬा рд╣ोрддा рдФрд░ рдЕंрдд рд╕рдордп рдкрд░ рдпрд╣ाँ рдХी рдзрд░рддी рдоें рд╣ी рд╕рдоा рдЬाрддा।”

рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдиे рдЙрд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдЕрдкрдиी рдЪाрджрд░ рдХे рдХोрдиे рдоें рдмाँрдз рд▓िрдпा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХो рдоैं рд╢рдм्рдж рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддी। рдЖрдк рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡ाрдкिрд╕ рдЖрдХрд░ рдЬрдм рдоेрд░े рдкрддि рдиे рдЙрдирд╕े рд╡िрджा рд▓ी рддो рдЙрд╕рдиे рджोрдиों рд╣ाрде рдЖрд╕рдоाрди рдХी рдУрд░ рдЙрдаा рдХрд░ рдЗрди्рд╣ें рджीрд░्рдШ рдЖрдпु рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рджिрдпा рдФрд░ рдмреЬी рдЖрд╢ा рд╕े рдЗрдирд╕े рдкूрдЫा, “рд╕ाрд╣рдм рдЬी!, рдХ्рдпा рдХрднी рдРрд╕ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рджोрдиों рджेрд╢ рдлिрд░ рд╕े рдПрдХ рд╣ो рдЬाрдПँ?”

рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдоेрд░े рдкрддि рдХे рдкाрд╕ рднी рдирд╣ीं рдеा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рднी рдмрд╕ рдЖрдХाрд╢ рдХी рдУрд░ рд╣ाрде рдЙрдаा рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╢ाрди्рддि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╣ी рдХी। рд▓рдЧрднрдЧ рдЫрд╣ рдорд╣ीрдиों рдХे рдмाрдж рддाрд╢рдХंрдж рд╕рдордЭौрддे рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рд╕ेрдиा рдХो рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХो рд╡ाрдкिрд╕ рд▓ौрдЯाрдиा рдеा। рдоेрд░े рдкрддि рдЗрд╕ рд╡ृрдж्рдз рджрдо्рдкрддि рд╕े рдоिрд▓рдиे рдЧрдП। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрди्рд╣ें рдмреЬे рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рдЧрд▓े рд▓рдЧाрдпा, рддрд╕्рд╡ीрд░ рд▓ेрдиे рдХो рдХрд╣ा рдФрд░ рд╕ाрде рдоें рднेंрдЯ рдХिрдпा рдПрдХ рдоिрдЯрдЯी рдХा рдХрдЯोрд░ा рдФрд░ рдХुрд░ाрди рд╢рд░ीрдл рдХी рдПрдХ рдк्рд░рддि। рд╡िрджा рдХे рд╕рдордп рджोрдиों рдХी рдЖँрдЦें рдиाрдо рдеीं। рдпрд╣ рджोрдиों рдЙрдкрд╣ाрд░ рдХिрддрдиे рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рд╕ाрдоाрди рдХे рд╕ाрде рдмंрдзे рдШूрдорддे рд░рд╣े। рдЕрдкрдиे 40 рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╕ैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╣рдордиे рдХिрддрдиे рдШрд░ рдмрджрд▓े, рдХिрддрдиे рдирдЧрд░ рдШूрдоे, рдЗрд╕рдХी рдХोрдИ рдЧिрдирддी рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी। рдХुрдЫ рдЪीреЫें рдХрд╣ाँ рдЦो рдЧрдИं, рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा। рдХिрди्рддु рдХुрдЫ рддрд╕्рд╡ीрд░ों рдоें рд╣рдоाрд░ा рдХрд▓ рдЕрднी рднी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рдкिрдЯाрд░ी рд╕े рдЖрдЬ рдХुрдЫ рддрд╕्рд╡ीрд░ें рдЖрдк рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдЭा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоैं рд╕्рд╡рдпं рднाрд╡ुрдХ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ूँ।

рдЕрдм рдЖрдк рд╣ी рдмрддाрдПँ рдХि рдЗрд╕ рдпुрдж्рдз рдоे рдХिрд╕рдХी рд╣ाрд░ – рдХिрд╕рдХी рдЬीрдд рд╣ुрдИ?

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдПрд╡ं рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпाँ

рд╡िрд░ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рд╡िрд░ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░


рд╕ाрд░ांрд╢
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдПрд╡ं рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे 70 рд╡рд░्рд╖ рдмीрдд рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдерд▓рдЧ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं। рд╕рд░рдХाрд░ी рдПрд╡ं рдЧैрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ीं рдЖрдпा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЖрдмाрджी рдЖрдЬ рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЬुреЬ рдирд╣ीं рдкाрдпी рд╣ै। рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рдоाрдкрджंрдб рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдП। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рддрде्рдпाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХृрддिрдпों рдПрд╡ं рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕े рдмрдЪрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдпी рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рдХрдЯा рд╣ुрдЖ рднाрдЧ рди рд╕рдордЭ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ी рд╕рдордЭे, рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рднी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░ें। рд╡िрднिрди्рди рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрдиों, рд╕рд░рдХाрд░ी рдПрд╡ं рдЧैрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै рдХि рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдкреЬे рд╣ुрдП рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмाрд▓рдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрдХрдд्рд░िрдд рдХी рдЬाрдП рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХो рджेрд╢ рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдд्рдпрдп/рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ीः рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░, рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा, рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा, рдЪुрдиौрддिрдпाँ।

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиाः
рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ंрдмंрдз рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ, рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХे рдЧुрдгों рдХे рдЙрди्рдирдпрди рд╕े рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЗрддрдиी рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╣ै рдХि рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै “рдмिрдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдордиुрд╖्рдп рдкрд╢ु рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै। (рдиिрд░ुрдкрдоा, 2010)। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдРрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХे рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрдарди-рдкाрдарди рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрдирдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рд╕рдХें। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрдарди-рдкाрдарди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдмाрдзाрд░рд╣िрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдХे рд╡े рдмрдЪ्рдЪे рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рджिрдирдЪрд░्рдпा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкреЭाрдИ рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рддрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рджेрдЦрднाрд▓ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬрддी рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪे рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рджृрд╖्рдЯि, рд╢्рд░рд╡рдг рдПрд╡ं рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоाрдирд╕िрдХ рдоंрджрддा рдФрд░ рдмाрдзिрд░ंрдзрддा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рд╣ोрдиे рдоें рдХाрдлी рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ोрддी рд╣ै। рдоाрддा-рдкिрддा рдпा рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдХी рд╕ोрдЪ рднी рдЗрди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдХрдЯा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡े рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЖрдмाрджी 5 рд╕े 10 рдлीрд╕рджी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। (рд╕ंрдЬीрд╡, 2008)।
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЙрди рд╕рднी рддрде्рдпों рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмाрд▓рдХों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддे рд╣ैं рдЕрд░्рдеाрдд рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рддрдеा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЧुрдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╡िрднिрди्рди рдмाрд▓рдХों рдкрд░ рдЕрдкрдиाрдпी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рд╣ै рдЬो рдпрд╣ рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЫाрдд्рд░ рдХो рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓े рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рдЙрдирдХी рдпोрдЧ्рдпрддा, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ-рдЕрдХ्рд╖рдорддा, рднाрд╖ा-рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рддрдеा рдЙрдо्рд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрд╡рд░ोрдз рдкैрджा рди рдХрд░ рд╕рдХे। (рднाрд░्рдЧрд╡, 2016)। рдЖрдЬ рдм्рд░िрдЯेрди рддрдеा рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬैрд╕े рдХुрдЫ рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рднाрд░рдд рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдЕрднाрд╡рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै।
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп- рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди 1990 рдХे рджрд╢рдХ рдХे рдордз्рдп рд╕े рдмреЭा рдЬрдм 1994 рдоें рд╕рд▓ाрдоांрдХा (рд╕्рдкेрди) рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╕ुрд▓рднрддा рдФрд░ рд╕рдорддा (рд╕्рдкेрд╢рд▓ рдиीрдб्рд╕ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдПрд╕ेрд╕ рдПँрдб рдХ्рд╡ाрд▓िрдЯी) рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें 92 рд╕рд░рдХाрд░ों рдФрд░ 25 рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓िрдпा। рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рд╕рдоाрдкрди рдЗрд╕ рдЙрдж्рдШोрд╖рдгा рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдЪрд░िрдд्рд░рдЧрдд рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддाрдПँ, рд░ुрдЪिрдпाँ, рдпोрдЧ्рдпрддा рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдпें рдЕрдиोрдЦी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЗрди рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддाрдУं рдФрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕рд▓ाрдоांрдХा рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рдХि ‘рд╣рд░ рд╢िрд╢ु рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдмुрдиिрдпाрджी рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдзिрдЧрдо рдХा рдПрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╕्рддрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдбाрдХрд░ рд╕ेрдиेрдЧाрд▓ (2000) рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдЪ (рд╡рд░्рд▓्рдб рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдлोрд░рдо) рдкрд░ рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХी рдмाрдд рджोрд╣рд░ाрдИ рдЧрдИ। рдбाрдХрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि ‘рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рдг рдХрд░рдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ंрдЪिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╡рд╣ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╕े рдкрд░े рд╣ै।рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдЕрднाрд╡рдЧ्рд░рд╕्рдд рдЙрдкрдЬाрддि рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рджूрд░-рджрд░ाрдЬ рдФрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдирдЧрд░ीрдп рд╡ рджूрд╕рд░े рд▓ोрдЧों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╡рд░्рд╖ 2015 рддрдХ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рд░рдгрдиीрддिрдпों рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП (рдпूрдиेрд╕्рдХो 2000). рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХे рдЗрди рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдиे рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдкैрджा рдХрд░ рджी рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рджेрд╢ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ाрдХो рдХाрд░्рдп рд░ूрдк рджिрдП рдмрдЧैрд░ рдЕрдкрдиी рддрд░рдХ्рдХी рдХрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा рд╣ै। (рд╕ंрдЬीрд╡, 2008)।
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиीрддि рдФрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рджोрдиों рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдПрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╕ीрдЦрдиे рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे, рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЬрд╡ाрдм рджेрдиे рдоें рд╕рдлрд▓рддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдЬाрдП । рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рди рдХेрд╡рд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмрд▓्рдХि рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдиीрддि рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕рдорд░्рдеिрдд рдХрд░рдиे, рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦрдиे рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рд╕рднी рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рддрдеा рдкूрд░े рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे, рд╕्рдХूрд▓ों рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЙрдкाрдпों рдХो рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╕рдорд╕्рдд рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХो рдЖрд╡ंрдЯिрдд рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдд्рддрдкोрд╖рдг рдХो рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЗрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХी рд╡िрдлрд▓рддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдзрди рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗрд╕рдоें рдЕрдзिрдХ рдЧрд╣рди рд╕рдорд░्рдерди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдзрди рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд▓िрдП рдЕंрддिрдо рджृрд╖्рдЯि рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рдЙрдо्рд░ рдХे рд╕рднी рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рддों рдПрд╡ं рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд░्рдердХ рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓े рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рдЬाрдПँ।
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рддрдд्рд╡ाрдзाрди рдоें рдХрдИ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯीрдп рдиिрдХाрдп рдФрд░ рдПрдЬेंрд╕िрдпा рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдПрд╡ं рдЙрд╕рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рддрд░ीрдХों рд╕े рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрдорд▓ों рдХे рд╡िрднाрдЧ, рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ, рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрдЧрдарди, рдпूрдиिрд╕ेрдл рдЗрдд्рдпाрджि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рдиिрдХाрдпों рдХा рдХाрдо рд╡िрднिрди्рди рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоाрдирдХ рдЙрдкрдХрд░рдгों, рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдПрд╡ं рдХ्рд░िрдпा рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЗрди рд╕рднी рдиिрдХाрдпों рдХा рдХाрд░्рдп рд╕рддрдд् рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдЖрдЬीрд╡рди рд╕ीрдЦрдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиा, рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै (рдпू. рдПрди. 2015)। рдпे рд╕рдорд╕्рдд рдиिрдХाрдп рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХा рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд▓ेрддे рд╣ैं рдЕрд░्рдеाрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдкुрд░ुрд╖ рдПрд╡ं рдорд╣िрд▓ाрдУं, рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ, рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрд╕рдоाрдирддाрдУं рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं (рдоिрдЬрд░, 2001)। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХिрдпे рдЧрдпे рд╡िрднिрди्рди рд╢ोрдз рдХाрд░्рдпों рд╕े рднी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдПрдЬेंрд╕ी рдСрдл рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдЗрди рд╕्рдкेрд╢рд▓ рдиीрдб्рд╕ рдПрдЬुрдХेрд╢рди (2001) рдиे рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдПँрдб рдЗрдлेрдХ्рдЯिрд╡ рдХ्рд▓ाрд╕рд░ूрдо рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ेрд╕ рдиाрдордХ рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा, рдЗрд╕рдоें рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢ोрдзों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдоाрд░्рдЯрд╕рди рдПрдг्рдб рдоैрдЧрдиूрд╕рди (1991) рдиे рдХो-рдЖрдкрд░ेрдЯिрд╡ рдЯीрдЪिंрдЧ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ’ (рд╕ी.рдЯी.рдкी.) рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдХे рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдХि рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд░ूрдк рд╕े рдЕрд╕рдлрд▓ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕рдоाрди рдХрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕рдк्рддाрд╣ рдоें рдХुрдЫ рд╕рдордп рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрджेрд╢рди рджेрдиे рд╕े рдЙрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрддा рд╣ै। рдХाрдо्рдк्рд╕, рдмाрд░рдмेрдЯ, рд▓िрдпोрдиाрд░्рдб рдПрд╡ं рдбेрд▓рдХ्рд╡ाрдж्рд░ी (1994) рдиे ‘рдХ्рд▓ाрд╕ рд╡ाрдЗрдЬ рдкीрдпрд░ рдЯ्рдпूрдЯोрд░िंрдЧ’ (рд╕ी.рдбрдм्рд▓्рдпू.рдкी.рдЯी.) рд╡िрд╖рдп рдкрд░ ‘рдЖрдд्рдордХेрди्рдж्рд░िрдд рдПрд╡ं рдЧैрд░-рдЖрдд्рдордХेрди्рдж्рд░िрдд’ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХाрд░्рдп рдХрд░рдХे рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдХिрдпा рдХि- рдЖрдд्рдордХेрди्рдж्рд░िрдд рд╡ाрд▓े рд╡े рдЫाрдд्рд░ рдЬो рдкрд╣рд▓े рдХрдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдеे, рд╕ी.рдбрдм्рд▓्рдпू.рдкी.рдЯी. рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдмाрдж рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ो рдЧрдП। рдлुрд╕, рдоाрдеेрд╕ рдПрд╡ं рд╕ाрдЗрдорди्рд╕ (1997) рдиे ‘рдкीрдпрд░ рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдб рд▓рд░्рдиिंрдЧ рд╕्рдЯ्рд░ैрдЯрдЬी’ (рдкी.рдП.рдПрд▓.рдПрд╕.) рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХो рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा (рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдбिрд╕ेрдмिрд▓िрдЯी), рдЧैрд░-рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдо рд▓ेрдХिрди рдХрдо рдЙрдкрд▓рдм्рдзि (рдиॉрди- рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдбिрд╕ेрдмिрд▓िрдЯी рдмрдЯ рд▓ो рдкрд░рдлॉрд░рдоेंрд╕), рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзि (рдПрд╡рд░ेрдЬ рдПрдЪीрд╡рд░) рдкрд░ рджेрдЦा, рдЬिрд╕рдоें рдЗрди рд╕рдорд╕्рдд рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╣рд░ рд░ोрдЬ рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рдЬोреЬी рдмрдиाрдХрд░ рдКँрдЪी рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рдеा, рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा, рдЧैрд░-рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдо рд▓ेрдХिрди рдХрдо рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╡ाрд▓े рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि ‘рдкीрдпрд░ рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдб рд▓рд░्рдиिंрдЧ рд╕्рдЯ्рд░ैрдЯрдЬी’ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╕ाрд░्рдердХ рд░ूрдк рд╕े рдмреЭ рдЧрдпा।
рд╕्рдЯीрд╡ेрди рдПрдг्рдб рд╕्рд▓ेрд╡ीрди (1994) рдиे рдХो-рдЖрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдПрдк्рд░ोрдЪ’ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдПрд╡ं рдЧैрд░-рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдкрд░ рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХो рджूрд╕рд░े рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдХे рд╕ाрде рдХрд╣ाрдиी рдХो рдоौрди рд░ूрдк рд╕े рдФрд░ рдлिрд░ рдмोрд▓рдХрд░ рдкреЭрдиे рдХो рджिрдпा рдЧрдпा, рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдоें рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рднी рдХрд░ाрдпी рдЧрдпी। рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдоें рдпрд╣ рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рд╕рд╣-рдЕрдзिрдЧрдо рдЙрдкाрдЧрдо  рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдПрд╡ं рдЧैрд░-рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рджोрдиों рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рдкреЭрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдоें рдмेрд╣рддрд░ рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╡ांрд╕ рдПрд╡ं рд╕्рд▓ेрд╡िрди (1997) рдиे рди्рдпूрдпाрд░्рдХ рдоें рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдПрд╡ं рдЧैрд░-рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░ ‘рдХोрд▓ाрдмोрд░ेрдЯिрд╡ рдк्рд░ॉрдм्рд▓рдо рд╕ॉрд▓्рд╡िंрдЧ’ (рд╕ी.рдкी.рдПрд╕.) рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦा рдФрд░ рдмрддाрдпा рдХि рд╕ी.рдкी.рдПрд╕. рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рдгрдиीрддि рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдПрд░ेрдиा рдоोрдЬрд░ рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдЯीрдо рдиे рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдоें 10 рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╢ोрдз рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рдкाрдпा рдХि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рд░рдЦрдХрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧी рдЕрдзिрдЧрдо (рдХो-рдЖрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд▓рд░्рдиिंрдЧ) рдХрд░ाрдиे рд╕े рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рддрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рджोрдиोंрд╣्рдпू, рдПрд╡ं рдмोрдорди (2014) рдиे рдж рдЪैрд▓ेंрдЬेрдЬ рдСреЮ рд░ीрдпрд▓ाрдЗрдЬिंрдЧ рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдЗрди рд╕ाрдЙрде рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ाँ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рдеिрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмрддाрдпा рдХि рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा (рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдлॉрд░ рдСрд▓) рдХे рдХाрдлी рд╕рдордп рдмीрдд рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХрдо рд╣ै। рд╕ाрдЙрде рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдХрдИ рдмाрдзाрдПँ рд╣ैं। рдЕрддः рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЬिрддрдиी рдЬрд▓्рджी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдЙрддрдиी рдЬрд▓्рджी рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдоिрд▓्рд╕, рдПрд╡ं рдиिрдзि (2008) рдиे рдж рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдлॉрд░ рдСрд▓ рдПँрдб рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдбिрдмेрдЯः рдХाрдирдл्рд▓िрдХ्рдЯ рдХॉрдг्рдЯ्рд░ाрдбीрдХ्рд╕рди рдСрдл рдЖрдкрд░्рдЪ्рдпूрдиिрдЯी рдиाрдордХ рд╢ोрдз рд╡िрд╖рдп рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдпрд╣ рдмрддाрдпा рдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕िрдж्рдзांрддों, рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рдмाрд▓рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрдЧ рд▓े рд╕рдХे। рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдФрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рд╕े рдЬाрдирдиे рдХा рдПрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрднिрди्рди рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдпोрдЧों рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ:
рд╕ाрд░्рдЬेंрдЯ рд░िрдкोрд░्рдЯ (1944)- рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдиिःрд╢рдХ्рдд рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЕंрддрддः рдиिःрд╢рдХ्рдд рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХोрдаाрд░ी рдЖрдпोрдЧ (рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдердо рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдпोрдЧ) рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдПрдХ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдХाрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрди्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдмрдиाрдП рдЧрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рд╕рдоंрдЬрди рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рддैрдпाрд░ рдХрд░ें। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╣ी рдПрдХ рдЕрд╡िрдЫिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ो, рдЕंрддрд░ рдХेрд╡рд▓ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдкреЭाрдиे рдХी рд╡िрдзि рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиाрдП рдЧрдП рд╕ाрдзрдиों рдоें рд╣ोрдЧा।рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдРрд╕ा рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╣ै рдЬिрд╕े рд╣рдо рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЙрди्рдирдд рджेрд╢ों рд╕े рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं (рдХोрдаाрд░ी рдЖрдпोрдЧ 1964-66: 123)
1974 рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдиिрд╢рдХ्рдд рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоेрдХिрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдпोрдЬрдиा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा। рдХेंрдж्рд░ рдк्рд░ाрдпोрдЬिрдд рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें, рдЙрдирдХे рдЧैрд░-рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдоिрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдЬाрдиे рд▓рдЧी। рдиिःрд╢рдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдзिрдиिрдпрдо(1995) рдХे рдЕрдз्рдпाрдп 5 рдХी рдзाрд░ा 26 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдиिःрд╢рдХ्рдд рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рдиिःрд╢ुрд▓्рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं- рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░ाрдзिрдХाрд░ी рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиिःрд╢рдХ्рдд рдмाрд▓рдХ рдХो 18 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рддрдХ рдЙрдЪिрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдиिःрд╢ुрд▓्рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХे। рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिःрд╢рдХ्рдд рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдПрдХीрдХрд░рдг, рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдПрд╡ं  рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХो рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рд╕рдЬ्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा । рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рд╡рд░्рд╖ 2020 рддрдХ рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рд╕्рдХूрд▓ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ-рдоिрдд्рд░рд╡рдд рдмрдиा рджिрдП рдЬाрдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। (рд╕ंрдЬीрд╡, 2008)।

рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмाрд▓рдХों рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЖँрдХреЬेः
                                                             рддाрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा-1
                                  рд╕рдорд╕्рдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдПрд╡ं рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рддुрд▓рдиाः              ( рдХрд░ोреЬ рдоें )
рд╕рдорд╕्рдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рднाрд░рдд- 2011
рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рднाрд░рдд- 2011

рд╡्рдпрдХ्рддि
рдкुрд░ुрд╖
рдорд╣िрд▓ा
рд╡्рдпрдХ्рддि
рдкुрд░ुрд╖
рдорд╣िрд▓ा
121.08
62.32
58.76
2.68
1.5
1.18
рд╕्рд░ोрдд: рд╕ेंрд╕рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा, 2011. (рдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХ्рд╕ рдПँрдб рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЗрдо्рдк्рд▓ीрдоेंрдЯेрд╢рди, рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ. рдЗंрдбिрдпा)

рддрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा-1 рдХे 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЖंрдХреЬों рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдХुрд▓ 121.08 рдХрд░ोреЬ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧों  рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा 2.68 рдХрд░ोрдб (2.21 рдк्рд░рддिрд╢рдд) рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдкुрд░ुрд╖ рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 1.5 рдХрд░ोреЬ рддрдеा рдорд╣िрд▓ा рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 1.18 рдХрд░ोреЬ рд╣ै। рдЕрддः рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। 
рддрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा-2  
рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдПрд╡ं рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा

рдХुрд▓ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा
рд╢िрдХ्рд╖िрдд
рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд
рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा  рдк्рд░рддिрд╢рдд
рд╕рдорд╕्рдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдк्рд░рддिрд╢рдд
рднाрд░рдд
26814994
14618353
12196641
54.52
74.04
рд╕्рд░ोрдд: рд╕ेंрд╕рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा, 2011. (рдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХ्рд╕ рдПँрдб рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЗрдо्рдк्рд▓ीрдоेंрдЯेрд╢рди, рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ. рдЗंрдбिрдпा)

рддाрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा- 2 рдХे рдЖрдХреЬों рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдЬрд╣ाँ рдХुрд▓ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 14618353 рд╣ै рд╡рд╣ी рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 12196641 рд╣ै, рдЕрд░्рдеाрдд рдХेрд╡рд▓ 54.52 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдЖрдЬ рднी рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 45 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ैं। рдЕрддः рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХो рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЖрд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рддрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा- 3
рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рддिрд╢рдд (2015-16)  
рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा рдХी рдк्рд░рдХृрддि
рдЕंрдзे
рдХрдо рджृрд╖्рдЯि
рд╢्рд░рд╡рдг рдмाрдзिрдд
рд╡ाрдХ рдмाрдзिрдд
рдЪрд▓рди рдмाрдзिрдд
рдоाрдирд╕िрдХ рдмाрдзिрдд
рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा
рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрдХ्рд╖ाрдШाрдд
рдЖрдд्рдордХेंрдж्рд░िрдд
рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा

рдк्рд░рддिрд╢рдд

2.78

16.84

10.54

9.97

17.10

22.01

11.44

2.55

0.93

5.85
рд╕्рд░ोрдд: рдпू-рдбाрдЗрд╕ 2015-16: рдЧ्рд░ाрдлिрдХ рдк्рд░ेрдЬेंрдЯेрд╢рди.

рд╡рд░्рд╖ 2015-16 рдХे рдирд╡ीрдирддрдо рдЖंрдХреЬों рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд 22.01 рд╣ै рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдХрдо рдЖрдд्рдо-рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЫाрдд्рд░ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд 1 рд╕े рднी рдХрдо рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЕंрддрд░ рд╣ै, рдФрд░ рдЙрди рдкрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ी рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
                        

рддрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा- 4
                               рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рд╕्рдеिрддिः рд▓िंрдЧ рдПрд╡ं рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░             (рдЖрдХреЬे, 2011)

рд╢िрдХ्рд╖िрдд
рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд
рдЧ्рд░ाрдоीрдг
рд╢рд╣рд░ी
рдЧ्рд░ाрдоीрдг
рд╢рд╣рд░ी
рд╡्рдпрдХ्рддि
48
67
52
33
рдкुрд░ुрд╖
58
72
42
28
рдорд╣िрд▓ा
37
61
63
39
рд╕्рд░ोрдд: рд╕ेंрд╕рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा, 2011. (рдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХ्рд╕ рдПँрдб рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЗрдо्рдк्рд▓ीрдоेंрдЯेрд╢рди, рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ. рдЗंрдбिрдпा)

рддाрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा-4 рдХे 2011 рдХे рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдЖंрдХреЬों рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╢рд╣рд░ी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдкुрд░ुрд╖ 72 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рд╡рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХेрд╡рд▓ 58 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै। рдпрджि рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдЬрд╣ाँ рд╢рд╣рд░ी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдорд╣िрд▓ाрдпें 61 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рд╡рд╣ीं рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдорд╣िрд▓ाрдпें 37 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं। рдпрджि рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рддुрд▓рдиा рдХी рдЬाрдП рддो 42 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг  рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдкुрд░ुрд╖ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдЬрдмрдХि 28 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╢рд╣рд░ी рдкुрд░ुрд╖ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं। рдпрджि рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рдХी рдЬाрдпे рддो 39 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╢рд╣рд░ी рдПрд╡ं 63 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдорд╣िрд▓ाрдпें рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЕрддः рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдЖрдХреЬों рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдкुрд░ुрд╖ों рдПрд╡ं рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। 

рддрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा- 5
рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рддрд░








рднाрд░рдд


рдХुрд▓ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा
рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рддрд░
рдХुрд▓

рдкुрд░ुрд╖

рдорд╣िрд▓ा
рдХुрд▓

26814994
14988593
11826401
рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд

12196641
5640240
6556401
рд╢िрдХ्рд╖िрдд

14618353
9348353
5270000
рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕े рдХрдо

2840345
1706441
1133904
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд▓ेрдХिрди рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕े рдХрдо
3554858
2195933
1358925
рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд▓ेрдХिрди рдоैрдЯ्рд░िрдХ рд╕े рдХрдо
2448070
1616539
831531
рдоैрдЯ्рд░िрдХ рд▓ेрдХिрди рд╕्рдиाрддрдХ рд╕े рдХрдо
344865
2330080
1118570
рд╕्рдиाрддрдХ рдПрд╡ं рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ
1246857
839702
407155
рд╕्рд░ोрдд: рд╕ेंрд╕рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा, 2011. (рдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХ्рд╕ рдПँрдб рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЗрдо्рдк्рд▓ीрдоेंрдЯेрд╢рди, рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ. рдЗंрдбिрдпा)

рддाрд▓िрдХा рд╕ंрдЦ्рдпा-5 рдХे рдЖंрдХреЬो рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдХुрд▓ 26814994 рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдоें рд╕े 146118353 рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдЬрдмрдХि 12196641 рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं। рдпрджि рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓реЬрдХों рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдпे рддो 9348353 рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдЬрдмрдХि 5640240 рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдпे рддो 5270000 рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рддрдеा 6556401 рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं । рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡िрднिрди्рди рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓реЬрдХे рдПрд╡ं рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рд╕्рддрд░ рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाः
рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рджूрд╕рд░े рдмाрд▓рдХों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрдордЬोрд░ рддрдеा рд╣ीрди рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдкृрдердХрддा рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡िрдХрд▓ांрдЧो рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрд▓рдХों рдХे рд╕ाрде рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдЧрддि рдХрд░рдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмाрд▓рдХ рдпрд╣ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдмрдЪ्рдЪे рд╕े рдХрдордЬोрд░ рдирд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдмाрд▓рдХों рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рдЧрддि рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै।
рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХों рдоें рдХुрдЫ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧुрдг рдмрд╣ुрдд рд╕ंрдЧрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬрдм рд╡े рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрд▓рдХों рдХे рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╡े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧुрдгों рдХो рдЕрди्рдп рдмाрд▓рдХों рдХे рд╕ाрде рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдиैрддिрдХ рдЧुрдгों, рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि, рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдпोрдЧ, рдЖрджि рдЧुрдгों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рдорд╣ंрдЧी рдПрд╡ं рдЦрд░्рдЪीрд▓ी рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рднी рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рд▓ेрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХрдо рдЦрд░्рдЪीрд▓ी рддрдеा рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ै। рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдмрдиाрдиे рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХो рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрди्рдп рдмреЬे рд╕्рд░ोрддों рд╕े рднी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ेрдиी рдкреЬрддी рд╣ै рдЬैрд╕े- рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдЕрдз्рдпाрдкрдХ, рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ, рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдЖрджि। рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХ рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдХрдо рдЦрд░्рдЪ рдЖрддा рд╣ै।
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдЕрдзिрдХ рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рддрдеा рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрд▓рдХ рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдПрдХ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рд╕े рд╕ीрдЦрдиा, рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рддрдеा рд╕्рд╡рдпं рдХो рджूрд╕рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ाрдпा рдЬाрдиा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЫाрдд्рд░ рдЙрдкрдпुрдХ्рддрддा рдХी рднाрд╡рдиा рддрдеा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдпोрдЬрди рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд▓рдЪीрд▓े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рддрдеा рдЖрдзुрдиिрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдПрдХीрдХрд░рдг рд▓ाрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдмाрдзिрдд рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рджेрдиा рднी рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдирддा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕рд╕े рдХोрдИ рднी рдЫाрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рджूрд╕рд░ों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд╣ीрди рди рд╕рдордЭे। рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рддрде्рдпों рд╕े рдпрд╣ рдмाрдд рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдорд╕्рдд рдмाрд▓рдХो рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпाँ :
рдХिрд╕ी рдмाрд▓рдХ рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рддो рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмाрд▓рдХ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ, рд╕ाрдзाрд░рдг рдмाрд▓рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рддीрд╡्рд░ рд╡ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдХुрдЫ рджेрд╢ों рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдХा рдмреЬा рдЖрдХाрд░ рдПрд╡ं рдЫाрдд्рд░-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдиुрдкाрдд рдХा рдХрдо рд╣ोрдиा рд╕рднी рдЫाрдд्рд░ों рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै, рдФрд░ рдПрдХ рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рднी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХो рдХрдо рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рдд्рдп рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм рдХрдХ्рд╖ा рдоें 100 рдпा рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЫाрдд्рд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬрдм рд╣рддाрд╢ा рдоें рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдпрд╣ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЙрдирдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рди рдХрд░рдиा рдЙрди्рд╣ें ‘рдоंрдж рдЕрдзिрдЧрдордХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдмुрд░ी рд╕्рдеिрддि рддрдм рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЫाрдд्рд░ों рдХो рджрдг्рдбिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪे рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рджेрд╢ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рднрд░्рддी, рд╡िрдд्рддрдкोрд╖рдг рдПрд╡ं рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХे рдЕрднिрдпाрди рдоें рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै।
рдХрдИ рдмрдЪ्рдЪे рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ंрдмी рджूрд░ी рддрдп рдХрд░рддे рд╣ैं, рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХी рдХрдоी, рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдЗрд▓ाрдХे, рдЦрд░ाрдм рд╕реЬрдХें рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдмрдж्рдз рд▓ाрдЧрдд рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓реЬрдХे рдФрд░ рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд╕्рдпा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕्рдХूрд▓ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдбрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдпрджि рдЙрдирдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдЙрди्рд╣ें рдШрд░ рдкрд░ рдмैрдаा рджेрддे рд╣ैं рддो рд╡े рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рдоाрддा-рдкिрддा рдПрд╡ं рдЫोрдЯे рднाрдИ-рдмрд╣рдиों рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХे рд▓िрдП рднी рдХुрдЫ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдкреЭाрдИ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддी рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╢ौрдЪाрд▓рдп рддрдХ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдкрд╣ुँрдЪ рдХा рдЕрднाрд╡ рднी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмाрдзा рд╣ै। рдпрджि рдХोрдИ рдмाрд▓рдХ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╕рднी рджिрди рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХрдо рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рдЕрдЧрд░ рд╢ौрдЪाрд▓рдпों рдХो рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╢ुрд▓рдн рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो рддो рдЙрд╕े рдмрдиाрдП рд░рдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХुрдЫ рдРрд╕े рдоाрдорд▓ों рдоें рдЬрд╣ाँ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдХो рд╡िрдХрд▓ांрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рд╡े рд╕्рдХूрд▓ рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓реЬрдХे рд╡ рд▓рдбрдХिрдпों рдХो рди рд░рдЦрдиे рдХे рдмрд╣ाрдиे рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдпрд╣ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдХोрдИ рднी рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕्рдЯॉрдл рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╡ाрд╢рд░ूрдо рддрдХ рд▓े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкाрдиी рд╡ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ुрдЭाрд╡ः
1. рдЗрди рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЙрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭे рдХि рд╡े рднी рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╕рднी рдХे рд╕рдоाрди рдЖрджрд░, рд╕рдо्рдоाрди, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рд╕्рдиेрд╣ рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
2. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмाрд▓рдХों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрд╡ं рд╕рдордЭ, рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмाрд▓рдХों рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиा рджेрдЧी।
3. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмाрд▓рдХों рдХो рднी рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрд▓рдХों рдХे рд╕рдоाрди рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЙрди्рд╣ें рдХрдо рд╕े рдХрдо рдкреЭрдиे, рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рд╕ाрдзाрд░рдг рдЧрдгिрдд рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ो рдЬाрдП।
4. рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рддрдХрдиीрдХों рдиे рдРрд╕ी рд╡िрдзिрдпों, рддрдХрдиीрдХों рдПрд╡ं рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрдирдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЕрддः рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪिрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рддрдХрдиीрдХों рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП।
5. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмाрд▓рдХों рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕्рддрд░ рдЙрдирдХे рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
6. рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЕрддि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЕрддः рдЗрд╕ рдХрдоी рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
7. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХिंрддु рдпрд╣ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХों рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░рдкрд░рдХ рдХाрдо-рдзंрдзों рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП ।
8. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ो рдЬिрд╕рд╕े рдШрд░ рд╕े рд╕्рдХूрд▓ों рддрдХ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдкрд╣ुँрдЪा рдЬा рд╕рдХे।
9. рдХрдХ्рд╖ा рдХा рдмреЬा рдЖрдХाрд░ рдПрд╡ं рдЫाрдд्рд░-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдиुрдкाрдд рдХा рдХрдо рд╣ोрдиा рдПрдХ рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै, рдЕрддः рд╣рдоें рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмреЭाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
10. рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢ौрдЪाрд▓рдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕ुрд▓рдн рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ः
рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рдорд╕्рдд рджेрд╢ рдЕрдкрдиी рднाрд╡ी рдкीреЭी рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрднिрди्рди рддрдмрдХे рдХे рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдмрд╣ुрд▓рддाрдпुрдХ्рдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддाрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рддрд░рдл рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдпрд╣ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рднी рд╣ै рдХि рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкреЬे рд╣ुрдП рдЙрди рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рддрд░рдл рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдП рдЬो рдХिрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдмाрд▓рдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╣ै। рдЕрддः рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдмाрдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рджोрдиों рд╣ी рдмाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै। реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै рддो рдмрд╕ рдЙрдирдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рддрде्рдпрдкрд░рдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрдХрдд्рд░िрдд рдХी рдЬाрдП, рдЙрдирдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдЪिрдд рдиीрддिрдпाँ рдмрдиाрдпी рдЬाрдП, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ा рдЬा рд╕рдХे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рдЙрди рд╕рдорд╕्рдд рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЙрдЪिрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ें рдирдИ рджिрд╢ा рджी рдЬाрдП। рдЬрдм рд╣рдо рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рд╣ैं рддो рд╣рдоाрд░ी рдиैрддिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдмрдирддी рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЗрди рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдПँ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рджेрд╢ рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХрд░े। рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े  рдмाрд▓рдХों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╕ंрдмंрдзी рд╕्рдеिрддि рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╣ै। рдЖँрдХреЬे рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рднी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рднी рд╣िрддрдзाрд░рдХों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕्рдеाрди рджें। рдЙрдирдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдХрджрдо рдЙрдаाрдпे рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд╕рдХрддी рд╣ै। 

                                                     рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪीः
рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдлॉрд░ рдСрд▓ः рдЯूрд╡рд░्рдб्рд╕ рдХ्рд╡ाрд▓िрдЯी рд╡िрде рдЗрдХ्рд╡िрдЯी (2016). рдПрдо.рдПрдЪ.рдЖрд░.рдбी. рдиेрд╢рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСрдл рдПрдЬुрдХेрд╢рдирд▓ рдк्рд▓ाрдиिंрдЧ рдПँрдб рдПрдбрдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ेрд╢рди. (http://www.nuepa.org)
рдПрдЬुрдХेрд╢рдирд▓ рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХ्рд╕ рдПрдЯ рдП рдЧ्рд▓ाрди्рд╕ (2016). рдПрдо.рдПрдЪ.рдЖрд░.рдбी. рдбिрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдСрдл рд╕्рдХूрд▓ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдПँрдб рд▓ाрдЗрдЯрд░ेрд╕ी. рди्рдпू рджिрд▓्рд▓ी.
рдПрд▓ीрдоेंрдЯ्рд░ी рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдЗрди рдЗंрдбिрдпा (2015-16). рдЧ्рд░ाрдлिрдХрд▓ рд░िрдк्рд░рдЬेंрдЯेрд╢рди рдмेрд╕्рдб рдСрди рдпू-рдбाрдЗрд╕ рдбाрдЯा. рди्рдпू рджिрд▓्рд▓ीः рдиेрд╢рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСрдл рдПрдЬुрдХेрд╢рдирд▓ рдк्рд▓ाрдиिंрдЧ рдПँрдб рдПрдбрдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ेрд╢рди. ( http://www.nuepa.org)
рдЖрд╣ूрдЬा, рдЖрд░ (2015). рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ. (рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг). рдЬрдпрдкुрд░ः рд░ाрд╡рдд рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди.
рдЕрд▓्рдл्рд░ेрдбो, рдЬे. рдЖрд░्рдЯिрд▓्рд╕ (2006). рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдЗрди рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬूрдХेрд╢рди рд░िрд╕рд░्рдЪः рд░ी-рдоीрдбिрдПрдЯिंрдЧ рде्рдпोрд░ी рдПँрдб рдоेрдердб्рд╕ рд╡िрде рдП рдЯ्рд░ांрд╕рдлॉрд░्рдоेрдЯिрд╡ рдПрдЬेंрдбा. рд╡ॉрд▓्рдпूрдо (30). рдЕрдоेрд░िрдХрди рдПрдЬुрдХेрд╢рдирд▓ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди.
рдЖрдЗрди्рд╕्рдХोрд╡, рдоेрд▓., рдЯोрдиी рдмुрде рдПрд╡ं рдбाрдпрд╕рди, рдПрд▓рди (2003). рдЕंрдбрд░рд╕्рдЯैंрдбिंрдЧ рдПँрдб рдбेрд╡рд▓рдкिंрдЧ рдЗрди्рдХ्рд▓ुрд╕िрд╡ рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ेрд╕ рдЗрди рд╕्рдХूрд▓. рдоैрдирдЪेрд╕्рдЯрд░ः рдЯीрдЪिंрдЧ рдПँрдб рд▓рд░्рдиिंрдЧ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо.
рдХृрд╖्рдгрдХांрдд, рдПрд╕. (2001). рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдУрд░.(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг). рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीः рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди.
рдЧौрддрдо, рдХृрдкा (2010). рднाрд░рддीрдп рд╕्рдд्рд░ीः рд▓िंрдЧ рдЕрдиुрдкाрдд рдПрд╡ं рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг. рджिрд▓्рд▓ीः рдоिрд╢्рд░ा рдкрдм्рд▓िрд╢рд░ рдПँрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпुрдЯрд░.
рдЬोрд╢ी, рдк्рд░рдоोрдж (рдоाрд░्рдЪ 2017). рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ः рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рдпाрд╕.
рдаाрдХुрд░, рдпрддींрдж्рд░ (2016-17). рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा. рдоेрд░рдаः рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди.
рдбिрд╕ेрдмрд▓ рдкрд░्рд╕рди рдЗрди рдЗंрдбिрдпाः рдП рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХрд▓ рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ (2016). рдоिрдиिрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рд╕्рдЯैрдЯिрд╕्рдЯिрдХ्рд╕ рдПँрдб рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЗंрдо्рдк्рд▓ीрдоेंрдЯेрд╢рди. рдЬी.рдУ.рд╡ी. (http// www.mospi.gov.in).
рджोрдиोंрд╣्рдпू, рдбोрдиा рдПँрдб рдмोрдорди рдЬुрдЖрди (2014). рджी рдЪैрд▓ेंрдЬेрдЬ рдСрдл рд░ीрдпрд▓ाрдЗрдЬिंрдЧ рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдЗрди рд╕ाрдЙрде рдЕрдл्рд░ीрдХा. рд╕ाрдЙрде рдЕрдл्рд░ीрдХрди рдЬрд░्рдирд▓ рдСрдл рдПрдЬुрдХेрд╢рди. 34(2). ( http://www.sajournalofeducation.co.za).   
рдиाрд░ंрдЧ, рдПрдо. рдХे. рдПрд╡ं рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдЬे. рд╕ी (2016-17). рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा. рдоेрд░рдаः рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди.
рдиिрд░ुрдкрдоा (2010). рдиाрд░ीः рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीः рдЕрдиुрдкрдо рдк्рд░рдХाрд╢рди.
рдкाрд╡реЬे, рд╕рддीрд╢ рдПрд╡ं рдХुрдоाрд░, рд╡िрд░ेрди्рдж्рд░ (2017) рд╕्рдд्рд░ीः рдЫрд╡ि рдФрд░ рдпрдеाрд░्рдеः рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рдеिрддि рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡. рдЕрдорд░ाрд╡рддीः рдкाрдпрдЧुрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди.
рднाрд░्рдЧрд╡, рд░ाрдЬрд╢्рд░ी (2016). рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा. рдЖрдЧрд░ाः рд░ाрдЬрд╢्рд░ी рдк्рд░рдХाрд╢рди.
рдоेрдЗрдЬрд░, рд╕ी. рдЬे. рдбрдм्рд▓्рдпू (2001). рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдПँрдб рдЗрдлेрдХ्рдЯिрд╡ рдХ्рд▓ाрд╕рд░ूрдо рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ेрд╕. рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдПрдЬेंрд╕ी рдлॉрд░ рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдЗрди рд╕्рдкेрд╢рд▓ рдиीрдб्рд╕ рдПрдЬुрдХेрд╢рди. (Web: http://www.european-agency.org).  
рдоिрд▓्рд╕, рд╕ूрд╕ी рдПँрдб рд╕िंрдЧрд▓ рдиिрдзि (2008). рдж рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдлॉрд░ рдСрд▓ рдПँрдб рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдбिрдмेрдЯः рдХाрдирдл्рд▓िрдХ्рдЯ рдХрдг्рдЯ्рд░ाрдбीрдХ्рд╕рди рдСрдл рдЖрдкрд░्рдЪ्рдпूрдиिрдЯी? рдоैрдирдЪेрд╕्рдЯрд░ः рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдЬрд░्рдирд▓ рдСрдл рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬुрдХेрд╢рди.
рд▓ाрд▓, рд░рдорди рдмिрд╣ाрд░ी (2016.17). рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕िрдж्рдзांрдд. рдоेрд░рдаः рд░рд╕्рддोрдЧी рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди.
рд▓ाрд▓, рд░рдорди рдмिрд╣ाрд░ी (2014). рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ. рдоेрд░рдаः рд░рд╕्рддोрдЧी рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди.
рд▓िрдпोрдиाрд░्рдб рдЪेрд╕ाрдпрд░ рдбिрд╕ेрдмिрд▓िрдЯी (рдСрд░्рдЧрдиाрдЗрдЬेрд╢рди рдпू.рдХे. 2013). рдЗंрдХ्рд▓ुрд╕िрд╡ рдПрдЬूрдХेрд╢рдиः рдПрди рдЗंрдЯ्рд░ोрдбрдХ्рд╢рди.
рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ (2015-16). рд╕्рдХूрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рд╡िрднाрдЧ. рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ. рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп. рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░. (http://mhrd.gov.in/hi/iedss-hindi)
рд╢рд░्рдоा, рд╕ुрд╖рдоा (2004). рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд▓ेрдЦрдоाрд▓ाः рдПрдХीрдХृрдд рдПрд╡ं рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рдЙрдкाрдп. рджिрд▓्рд▓ीः рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдХрди्рдлेрдбрд░ेрд╢рди рдЖрдл рджी рдм्рд▓ाрдЗंрдб.
рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдПрди.рдЖрд░. рд╕्рд╡рд░ूрдк (2013). рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕िрдж्рдзांрдд. рдоेрд░рдаः рдЖрд░ рд▓ाрд▓ рдмुрдХ рдбिрдкो.
рд╕िंрд╣, рдиिрд╢ांрдд (2009). рднाрд░рддीрдп рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди.(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг). рджिрд▓्рд▓ीः рдУрдоेрдЧा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди्рд╕.
рд╕िंрд╣, рдПрдо. рдПрди. (2009). рдорд╣िрд▓ा рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХा рд╕рдЪ. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीः рдУрдоेрдЧा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди्рд╕.
рд╕ंрдЬीрд╡, рдХुрдоाрд░ (2008). рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢िрдХ्рд╖ा (рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг). рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीः рдЬाрдирдХी рдк्рд░рдХाрд╢рди.

рд╕ोрд░िрдпाрдиो, рд╡ी., рд╡ाрдЯрдХिंрдЧ, рдП., рдЗрдмрд░рд╕ोрд▓्рдб, рдПрд╕. (2017). рдЗंрдХ्рд▓ूрд╕िрд╡ рдПрдЬूрдХेрд╢рди рд▓рд░्рдирд░ рд╡िрде рдбिрд╕ेрдмिрд▓िрдЯीрдЬ. рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдПрдЬेंрд╕ी рдлॉрд░ рд╕्рдкेрд╢рд▓ рдиीрдб्рд╕ рдПँрдб рд╕्рдкेрд╢рд▓ рдПрдЬुрдХेрд╢рди. (http://www.europarl.europa.ed/supporti-analyses). рдд्рд░िрдкाрдаी, рдПрдо. (2010). рднाрд░рдд рдоें рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░.(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг). рдирдИ рджिрд▓्рд▓ीः рдУрдоेрдЧा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди्рд╕.