545 рд╕ेрдХ्рдЯрд░-29, рдлрд░ीрджाрдмाрдж (рд╣рд░िрдпाрдгा), рдкिрди-121008
рдЪрд▓рднाрд╖: 981 060 2327,
рдИрдоेрд▓: prakashmanu334@gmail.com
рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ рдмрдб़े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं। рдПрдХ рдмрдб़े рдФрд░ рдЕрдж्рднुрдд рд╕рд░्рдЬрдХ, рдмрдб़े рдЬीрд╡рдиीрдХाрд░ рднी। рдорд╣ाрди рдХрдеाрд╢िрд▓्рдкी рд╢рд░рдд рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдЙрдирдХी рд▓िрдЦी рдЬीрд╡рдиी ‘рдЖрд╡ाрд░ा рдорд╕ीрд╣ा’ рдЖрдЬ рднी рд╣िंрджी рдХी рдмेрдЬोрдб़ рдХृрддि рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╕्рдеाрди рдХोрдИ рд▓े рдирд╣ीं рдкाрдпा। ‘рдЖрд╡ाрд░ा рдорд╕ीрд╣ा’ рдиे рд╕рдЪ рд╣ी, рдПрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧрдв़ा рдеा, рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕рдХे рдХрдж рдХो рдЫू рдкाрдиा рдХिрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдоुрдордХिрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░ рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдкрдв़े рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╣िंрджी рдХे рджिрдЧ्рдЧрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рдЬुрдбी рдЙрдирдХी рдЗрддрдиी рдЕрдж्рднुрдд рд╕्рдоृрддिрдпाँ рд╣ैं рдХि рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рдХрднी рд╣рдо рдЪрдХिрдд рдФрд░ рдЕрднिрднूрдд рд╕े, рддो рдХрднी рдПрдХрджрдо рд░ोрдоांрдЪिрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं!
 |
| рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ |
рдЧрд╣рд░ी рддрд▓्рд▓ीрдирддा рдФрд░ рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рднाрд╡рднीрдиे рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХो рдкрдв़рддे рд╣ुрдП, рд╣िंрджी рдХे рдПрдХ рд╕े рдПрдХ рджिрдЧ्рдЧрдЬ рдФрд░ рддेрдЬрд╕्рд╡ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдордиीрд╖िрдпों рдХी рдЕрдж्рднुрдд рджाрд╕्рддाрдиें рд╣рдоाрд░ी рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдЧे рддैрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं, рдФрд░ рд╣рдо ‘рдирдЧрд░ी-рдирдЧрд░ी рдж्рд╡ाрд░े-рдж्рд╡ाрд░े’ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП, рдХрдм рдПрдХрдмाрд░рдЧी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХी рдЙрд╕ рд╡ेрдЧрд╡рддी рдзाрд░ा рдоें рддेрдЬी рд╕े рдмрд╣рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдЦुрдж рд╣рдоें рд╣ी рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा। рдФрд░ рдмрд╣рддे-рдмрд╣рддे рд╣рдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдЕंрддрд╣ीрди рдмрд░ाрдорджे рдоें рдЬा рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХे рдЧौрд░рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрддीрдд рдХे рддेрдЬोрдж्рджीрдк्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдоेрд▓ा рд╕ा рд▓рдЧा рд╣ै। рдЙрд╕ рдоेрд▓े рдоें рдХिрд╕ी рдЕрдмोрдз рдмрдЪ्рдЪे рдХी рддрд░рд╣ рдЦोрдП-рдЦोрдП рд╕े рд╣рдо рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдПрдХ рд╕े рдПрдХ рдоोрд╣рдХ рджृрд╢्рдпाрд╡рд▓िрдпों рдоें рдмँрдз рдЬाрддे рд╣ैं, рдХि рдлिрд░ рд╡рд╣ाँ рд╕े рд▓ौрдЯрдиा рд╣рдоें рдпाрдж рдирд╣ीं рд░рд╣рддा।
рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдмेрд╢рдХ рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ рдХे рд╕рдоूрдЪे рдЬीрд╡рди рдХा рддрдк рд╣ै। рдПрдХ рдиिрд░्рдорд▓, рдЕрдХुंрда рдФрд░ рдмेрд╣рдж рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрдпा, рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рд╡े рдоाрдиो рд╕िрд░ рд╕े рдкैрд░ рддрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдУрдв़рдиा-рдмिрдЫौрдиा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рдеा। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ-рдПрдХ рд╕ाँрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд░ंрдЧ рдоें рд░ँрдЧी рд╣ै, рдПрдХ-рдПрдХ рдХ्рд╖рдг рд╕ृрдЬрди рдХे рдЖрд▓ोрдХ рд╕े рдЖрд▓ोрдХिрдд рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдмाрдж рдЬिрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдкूрд░्рдгрдХाрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ोрдиे рдХी рдЪुрдиौрддी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा, рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд▓्рдк рдкाрд░िрд╢्рд░рдоिрдХ рдпा рдЖрдХाрд╢рд╡ृрдд्рддि рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЧुрдЬाрд░рдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХिрдпा, рдЙрд╕े рдкूрд░ा рдХрд░рдХे рднी рджिрдЦाрдпा, рдЙрдирдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХा рдирдо рдмрд╣ुрдд рдКँрдЪाрдИ рдкрд░ рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै।
 |
| рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ |
рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдУрдв़рдиा-рдмिрдЫौрдиा рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрднाрд╡ рдФрд░ рддрдоाрдо рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдХो рдЭेрд▓ा, рдмрдб़ी рд╕े рдмрдб़ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рджो-рдЪाрд░ рд╣ुрдП, рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдХрдмीрд░ рдХी ‘рд╣рдорди рдорд╕्рддाрдиा’ рд╡ाрд▓ी рдорд╕्рддी рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдЧुрдЬाрд░ा, рдЗрд╕рдХी рд░ोрдоांрдЪрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдФрд░ рдЬीрд╡ंрдд рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдоें рдкрдв़ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
*
рдЕрдкрдиी рд▓ंрдмी рд╕ृрдЬрди-рдпाрдд्рд░ा рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़े рдордиीрд╖िрдпों рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдП। рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рд╣ी рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдФрд░ рдЪंрдж्рд░рдЧुрдк्рдд рд╡िрдж्рдпाрд▓ंрдХाрд░ рдиे рд╕рд░ाрд╣ा। рдЗрдирдоें рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рд╕े рддो рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЙрдирдХी рдЗрддрдиी рдиिрдХрдЯрддा рд╣ो рдЧрдИ рдХि рдХि рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХो рд▓ोрдЧ ‘рдЫोрдЯा рдЬैрдиेंрдж्рд░’ рдХрд╣рдХрд░ рдкुрдХाрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे।
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдПрдХ рд▓ंрдмी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрдХрд▓ рдкрдб़े। рдЗрд╕ рдЕрдиोрдЦी рдпाрдд्рд░ा рдоें рд╡े рдПрдХ рдУрд░ рдЪिрд░рдЧाँрд╡ (рдЭाँрд╕ी) рдоें рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рд╕िрдпाрд░ाрдорд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рд╕рд░ीрдЦे рдоूрд░्рдзрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХों рд╕े рд╡े рдоिрд▓े рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдмрдиाрд░рд╕ीрджाрд╕ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рд╕े, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдХुंрдбेрд╢्рд╡рд░ рдХो рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рддीрд░्рде рдЬैрд╕ा рдмрдиा рджिрдпा рдеा। рдкांрдбेрдп рдмेрдЪрди рд╢рд░्рдоा ‘рдЙрдЧ्рд░’ рд╕े рднी рдЙрдирдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╣ुрдИ।
 |
| рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ |
рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рд╕िрдпाрд░ाрдо рд╢рд░рдг рдЬी рд╕े рдЙрдирдХा рдРрд╕ा рдЖрдд्рдоीрдп рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рдмрдиा рдХि рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рд╕े рдЧुрдк्рдд рдмंрдзुрдУं рд╕े рдЬुрдб़ी рдмाрддें рдФрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╕ुрдирдиा рдПрдХ рдЖрдд्рдорд╡िрднोрд░ рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддा рдеा। рд╕्рд╡рдпं рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рд╕िрдпाрд░ाрдо рд╢рд░рдг рдЬी рдХे рдмाрд░े рдоें рдЗрддрдиे рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рд╣рдо рдПрдХ рдЕंрддрд░ंрдЧ рднाрд╡рдзाрд░ा рдоें рдмрд╣рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдФрд░ рддрдм рдПрдХाрдПрдХ рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЗрддрдиे рдКँрдЪे рд╢िрдЦрд░ों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╡ाрд▓े рд╣рдоाрд░े рд╕ीрдзे, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдЕрднिрдоाрди рд░рд╣िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рдЬीрд╡рди рдХिрд╕ी рддрдкрд╕्рдпा рд╕े рдХрдо рди рдеा।
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХी рдзुрд░ंрдзрд░ рд╣рд╕्рддिрдпों рд╢िрд╡рдкूрдЬрди рд╕рд╣ाрдп, рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди, рджेрд╡ेंрдж्рд░ рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी, рдмाрдмा рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди, рдХेрджाрд░рдиाрде рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдФрд░ рдЕрдоृрдд рд░ाрдп рдХी рдиिрдХрдЯрддा рдЙрди्рд╣ें рд╣ाрд╕िрд▓ рд╣ुрдИ рддो рдиेрдоिрдЪंрдж्рд░ рдЬैрди, рдк्рд░рднाрдХрд░ рдоाрдЪрд╡े, рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░, рд╡िрдЬрдпेंрдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ рдФрд░ рдпрд╢рдкाрд▓ рдЬैрди рд╕े рдЙрдирдХी рдоिрдд्рд░рддा рдмрд╣ुрдд рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд░ंрдЧрдд рд▓िрдП рд╣ुрдП рдеी। рдорд░ाрдаी рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдоाрдоा рд╡рд░ेрд░рдХрд░, рд░ूрд╕ी рднाрд░рддрд╡िрдж рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдз्рдпेрддा рдк्рдпौрдд्рд░ рдмाрд░ाрди्рдиिрдХोрд╡ рдФрд░ рдЪेрдХ рд╣िंрджी рд╕ाрдзрдХ рдбा. рдоिрд▓्рддрдиेрд░ рд╕े рдЬुрдб़ी рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рд╕्рдоृрддिрдпाँ рднी рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдоें рдПрдХ рдиिрд░्рдорд▓ рднाрд╡рдзाрд░ा рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣рддी рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рд╣рдоाрд░ा рдорди рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдоाрдиो рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ो рдЙрдарддी рд╣ै।
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░ाрдпः рд╣рд░ рд╡िрдзा рдХो рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддि-рдк्рд░рд╡рдг рд▓ेрдЦрдиी рдХे рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा। рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдХे рдмाрдж рдЙрдирдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░िрдп рд╡िрдзा рд╣ै, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг, рдЬिрдирдоें рдЙрдирдХा рд╣ृрджрдп рдЦूрдм рд░рдорддा рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдпрд╣ाँ рдЙрдирдХी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХा рдкрд╕ाрд░ा рд╣ै, рдФрд░ рд╡े рдЗрддрдиी рд╕рд░рд▓, рдиिрд░्рдорд▓ рдФрд░ рднाрд╡ाрдХुрд▓ рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдоृрддिрдпाँ рд╣ैं, рдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрдв़рдиा рдоाрдиो рдЧंрдЧाрд╕्рдиाрди рдХी рддрд░рд╣ рд╣рдоाрд░े рд╣ृрджрдпों рдХो рднी рдиिрд░्рдорд▓ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।
рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдХे рдмрдб़े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдпाрдд्рд░ाрдУं рдоें рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдоाрдоूрд▓ी рд▓ोрдЧों рдХो рднी рд╡рд╣ рдЧौрд░рд╡ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рджिрдпा рд╣ै рдХि рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рд▓рдЧрддा рд╣ै, рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХा рдХрдеाрдХाрд░ рдоाрдиो рд╣рд░ рдкрд▓ рд╕рдЬрдЧ рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдирдЬрд░ рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЗрдирд╕ाрди рдФрд░ рдЗрдирд╕ाрдиिрдпрдд рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рддी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЗрдирд╕ाрди рдФрд░ рдЗрдирд╕ाрдиिрдпрдд рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рдХुрдЫ рдФрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ृрд╖्рдЯि рдЙрд╕ी рд╕े рдЗрддрдиी рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡े рдЬीрд╡рдирдоुрдХ्рддि рдпा рдоोрдХ्рд╖ рдХे рдЖрдХांрдХ्рд╖ी рдирд╣ीं рд╣ैं рдФрд░ рд▓ौрдЯрдХрд░ рдмाрд░-рдмाрд░ рдЗрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рдЖрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।
рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рддो рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдФрд░ рд╕्рдоृрддि рд▓ेрдЦ рдХрд╣ाрдиी рдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдкрдардиीрдп рдмрди рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЙрдирдоें рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХे рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдпे рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдордиुрд╖्рдпрдд्рд╡ рдХी рдЦोрдЬ-рдпाрдд्рд░ाрдПँ рднी рд╣ैं। рдФрд░ рдпрд╣ी рдЪीрдЬ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рд▓ेрдЦрди рдоें рд╣ै, рдЬो рдкाрдардХों рдХो рдЙрдирд╕े рдЬोрдб़рддी рдФрд░ рд░ोрдоाрдЪिрдд рдХрд░ рджेрддी рд╣ै।
*
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рдЬुрдб़ी рдЕрдкрдиी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рдПрдХ рд╕े рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдЕрдиूрдаे рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдоें рдЧूँрде рджिрдпा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рдкрдв़рдиा рдПрдХ рд░ोрдоांрдЪрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ै। рдЗрдирдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдбूрдмрдХрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं рдХि рдкाрдардХ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмрд╣рддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рд▓рдЧрддा рд╣ै, рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рдХुрдЫ рдФрд░ рди рд▓िрдЦा рд╣ोрддा рддो рдЕрдкрдиे рдЗрди рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХे рдХाрд░рдг рднी рд╡े рдПрдХ рдмрдб़े рдФрд░ рд╕рджा рд╕्рдорд░рдгीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ोрддे।
рдмेрд╢рдХ рдЙрдирдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкीрдв़िрдпों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдоुрд▓ाрдХाрддों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рддो рд╣ै рд╣ी, рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЙрдирдоें рдХिрд╕ी рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╕ा рд░рд╕ рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рдХिрд╕्рдо рдХी рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдкूрд░्рдгрддा рднी। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдПрдХ рдУрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдоाрдоूрд▓ी рдкाрдардХ рднी рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдоृрддिрдпों рдХे рд░рд╕ рдоें рднीрдЧрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдкрдв़рддे рдФрд░ рдЖрдиंрджрдордЧ्рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी, рдЕрдиाрдпाрд╕ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦрддे рднी рд╣ैं।
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдк्рд░ाрдпः рдЬिрд╕ рднी рд╢рдЦ्рд╕िрдпрдд рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдХी рдзुрди, рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯ्рдп, рд╕ंрдШрд░्рд╖-рдпाрдд्рд░ा рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХी рдЙрдЬाрд╕ рдХो рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрддाрд░рдиे рдХी рднрд░рд╕рдХ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдХे рд╡े рдмрд╣ुрдд рдиिрдХрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं, рдкрд░ рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рд╕े рдЙрдирдХा рд╕ंрдмंрдз рд╡िрд░рд▓ рдеा рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рднी рдХाрдлी рдХुрдЫ рдЬुрджा। рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рдХो рд╡े рдмрд╣ुрдд рдЖрджрд░ рд╕े рджेрдЦрддे рдеे, рдкрд░ рдЙрдирдХी рдоूрдбी рд╕्рд╡рднाрд╡, рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рдХ्рд╖рдг-рдХ्рд╖рдг рдмрджрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд░ुрдЪिрдпों рдХी рднी рдЦुрд▓рдХрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХी рдЗрд╕ рдЕрдЯрдкрдЯ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдб़े рд╣ी рд░ोрдЪрдХ рдвंрдЧ рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै—
“рдоेрд░े рдк्рд░рддि рдЙрдирдХे рдорди рдоें рдиिрд╢्рдЫрд▓ рд╕्рдиेрд╣ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдеा। рд╡े рдЬाрдирддे рдеे рдХि рдоैं рдорд╣ाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХрддा, рдХ्рдпोंрдХि рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдоेрд░े рдорди рдоें рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ рджिрди рд╡े рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдкрдв़рдХрд░ рдпрд╣ рд▓िрдЦ рд╕рдХрддे рдеे, рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдоाрд▓ूрдо рд╣ुрдИ। рдоुрдЭे рдИрд░्рд╖्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрддрдиी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╣िंрджी рдоें рддो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдХ्рдпा рдоैं рддुрдо्рд╣ें рдмрдзाрдИ рджूँ? рддो рджूрд╕рд░े рджिрди рдпрд╣ рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдеे, рд╡िрд╖्рдгु, рдордЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдорд░рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдоेрд░ी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдХрд╣ाрдиी ‘рдзрд░рддी рдЕрдм рднी рдШूрдо рд░рд╣ी рд╣ै’ рд╕े ‘рдЪाрдЪी’ рдХрд╣ाрдиी рдЙрди्рд╣ें рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдкрд╕ंрдж рдеी। рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддा рдеी рдХि рдпрдеाрд░्рде рдХो рдкрдХрдб़рдиे рдоें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдоें рд╣ी рд░рдЪрдиा рдорд╣ाрди рд╣ोрддी рд╣ै।”
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХो рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рдиिрдХрдЯ рд░рд╣рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХी рдХुрдЫ рдРрд╕ी рдЦाрд╕िрдпрддों рдХा рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЦुрд▓рдХрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрдирдХी рджूрд╕рд░े рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХे рдЕंрджрд░ рднी рдПрдХ рдЪंрдЪрд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдмैрдаा рдеा рдФрд░ рд╡े рднी рджूрд╕рд░े рддрд░ुрдгों рдХी рддрд░рд╣ рдЦूрдм рд╢рд░ाрд░рддें рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे। рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕рдордп рдХे рдПрдХ рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рднाрдХрд░ рдоाрдЪрд╡े, рдиेрдоिрдЪंрдж्рд░ рдЬैрди рдФрд░ рдпрд╢рдкाрд▓ рдЬैрди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे। рдХुрдЫ рддो рдмाрд░ाрдд рдХी рдорд╕्рддी рдФрд░ рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдХी рдЖрдиंрдж рдХी рд▓рд╣рд░। рд▓िрд╣ाрдЬा рдПрдХ рдЦेрд▓ рд╕рдмрдХो рд╕ूрдЭा। рдПрдХрджрдо рд▓рдб़рдХрдкрди рдХी рдорд╕्рддी рдХा рдЦेрд▓। рдФрд░ рд╕рдмрдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬैрдиेंрдж्рд░ рднी, рдЕрдкрдиी рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдХा рдХрд╡рдЪ рдЙрддाрд░рдХрд░, рдЙрд╕ी рдорд╕्рддी рдХे рд░ंрдЧ рдоें рд░ँрдЧ рдЧрдП।
рдпрд╣ рд╕рдЪрдоुрдЪ рдПрдХ рдРрд╕ा рдЕрдиोрдЦा рдФрд░ рдЦिрд▓ंрджрдб़ा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै, рдЬिрд╕े рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рдмेрд╕ाрдЦ्рддा рд╣ँрд╕ी рдЫूрдЯ рдкрдб़рддी рд╣ै। рдЬрд░ा рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдЫिрдкा рд╡िрдЯ рджेрдЦें—
“рд▓ेрдХिрди рдХ्рдпा рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдоाрдд्рд░ рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рд╣ी рдеे? рд╡े рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рднी рдеे, рдРрд╕े рд╕ाрдзाрд░рдг рдХि рдЬिрдирдХे рднीрддрд░ рд╕рджा рдПрдХ рдХिрд╢ोрд░ рдмैрдаा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕рди् 1938 рдоें рдоेрд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ुрдЖ। рдмाрд░ाрдд рдоें рдк्рд░рднाрдХрд░ рдоाрдЪрд╡े, рдиेрдоिрдЪंрдж्рд░ рдЬैрди, рдпрд╢рдкाрд▓ рдЬैрди рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рдЬैрдиेंрдж рдЬी рднी рдеे। рдоाрд░्рдЧ рдоें рд░ुрдб़рдХी рдХे рдкाрд╕ рдирд╣рд░ рдХे рдХिрдиाрд░े рд░ुрдХрдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी। рдорд╕्рддी рдХा рдЖрд▓рдо рдеा। рдЙрд╕ी рдорд╕्рддी рдоें рдЙрд╕ рдкाрд░ рдкрдд्рдерд░ рдлेंрдХрдиे рдХी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдИ। рджेрдЦрддा рд╣ूँ рдХि рдЬैрдиेंрдж्рд░ рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд╣ैं। рдпрд╣ी рдирд╣ीं, рд╡े рд╕िрдж्рдзрд╣рд╕्рдд рддैрд░ाрдХ рднी рдеे рдФрд░ рдЙрддрдиी рд╣ी рддेрдЬी рд╕े рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рднी рдЪрд▓ा рд▓ेрддे рдеे। рдЙрдирдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрджрдЧी рдХे рдкीрдЫे рдЭाँрдХрдиे рдкрд░ рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा।”
рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд▓िрдЦрддे рд╣ुрдП рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдЖँрдЦों рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рд╕рдоूрдЪी рдЫрд╡ि рд╣ोрддी рдеी, рдФрд░ рд╡े рдЙрд╕े рдкूрд░ा рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрддाрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рднाрд╡рдиा рд╕े рдкрдЧे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЬैрд╕े рдЙрдирдоें рдорди рдХा рд░рд╕ рдЭрд░ рд░рд╣ा рд╣ो। рдЗрд╕ рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢िрд╡рдкूрдЬрди рд╕рд╣ाрдп рдХी рд╕्рдоृрддिрдпों рд╕े рдЬुрдб़ा рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдоुрдЭे рдпाрдж рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХुрдЫ рд╣ी рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рд╢िрд╡рдкूрдЬрди рдЬी рдХा рдкूрд░ा рд╢рдм्рдж-рдЪिрдд्рд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕ौрдо्рдп рдЪрд░िрдд्рд░, рдорди рдХी рдиिрд░्рдорд▓рддा рдФрд░ рдЙрджाрдд्рддрддा, рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдЧाрдз рд╡िрдж्рд╡рдд्рддा, рд╕рдм рдХुрдЫ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрддрд░рддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ैं—
“рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢िрд╡рдкूрдЬрдп рд╕рд╣ाрдп рдХा рд╕्рдорд░рдг рдЖрддे рд╣ी рдЬो рдЪिрдд्рд░ рдЖँрдЦों рдоें рдЙрднрд░рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдРрд╕े рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд░ूрдк рд╣ै рдЬो рдЕрдХिंрдЪрдирддा рдоें рд╕े рд╣ी рд╢рдХ्рддि рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдПрдХ рд╕ुрдордзुрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕ुрдЧंрдз рдорд╣рдХрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕ौрдо्рдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдиिрд░्рдорд▓ рдХिрд░рдгें рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдЬ्рд╡рд▓िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдгों рд╕े рднी рднрд░рддी рд╣ैं।”
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╢िрд╡рдкूрдЬрди рд╕рд╣ाрдп рдХे рдЧрд╣рди, рдЧंрднीрд░ рдФрд░ рдЕрддрд▓рд╕्рдкрд░्рд╢ी рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рднी рдмрдб़ा рдордиोрд░рдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХे рдХрдИ рдЧुрдгों рдХा рдПрдХ рд╕ाрде рдмрдЦाрди рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдПрдХ рджрдХ्рд╖ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдХा рдмाँрдХрдкрди рдФрд░ рдЙрд╕्рддाрджाрдиा рд▓ाрдШрд╡ рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै—
“рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╢рд░ीрд░, рдк्рд░рджीрдк्рдд рдоुрдЦрдоंрдбрд▓, рдмाрд╣рд░ी рдиिрд░ीрд╣рддा рдХे рдкीрдЫ рд╕े рдЭाँрдХрддी рд╣ुрдИ рддрд▓рд╕्рдкрд░्рд╢ी рджृрд╖्рдЯि—рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢िрд╡рдкूрдЬрдп рд╕рд╣ाрдп рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЙрд╕ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдеे, рдЬो рдХृрддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдЕрдЬрд╕्рд░ рд╕्рдиेрд╣ рдХे рднीрддрд░ рд╕े рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХी рдмाрдЧрдбोрд░ рд╕ँрднрд▓рддा рд╣ै।”
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХрд╡ि рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рд╕े рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХाрд╢ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें рд╣ुрдИ рдеी। рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдХाрд╢ी рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрдП рдеे। рдЙрд╕ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рджूрд╕рд░े рджिрди рд╕िрд░ рдкрд░ рдоाрд░рд╡ाрдб़िрдпों рдЬैрд╕ी рд▓ाрд▓ рдкрдЧрдб़ी, рдЕँрдЧрд░рдЦा-рдзोрддी рдкрд╣рдиे, рдЧрд▓े рдоें рджुрдкрдЯ्рдЯा рдбाрд▓े рдФрд░ рд╣ाрде рдоें рдЫрдб़ी рд▓िрдП рдЧुрдк्рдд рдЬी рдЖрдП, рддो рд╕рдм рдУрд░ рд╣рд▓рдЪрд▓ рдордЪ рдЧрдИ, “рдЖ рдЧрдП, рдЖ рдЧрдП!” рдкрд░ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХो рдпрдХीрди рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдХि рдпрд╣ी ‘рднाрд░рдд рднाрд░рддी’ рдФрд░ ‘рд╕ाрдХेрдд’ рдХे рдорд╣ाрди рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдкूрд░ा рд╣िंрджी рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕िрд░-рдоाрдеे рдкрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╡े рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рд╕ेрда рдЬैрд╕े рд▓рдЧे।
рдкрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЬी рд╕े рдЕрдЧрд▓ी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдЗрддрдиी рдЕंрддрд░ंрдЧ рдФрд░ рд░рд╕рдордп рдеी рдХि рдЙрдирдХी рд╕рд░рд▓ рд╕ाрджрдЧी рдиे рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХो рдоोрд╣ рд▓िрдпा। рдПрдХ рд╕ीрдзे-рд╕рдЪ्рдЪे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдзрдЬ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрддрд░ рдЧрдИ, рдФрд░ рд╡े рдЙрд╕े рдХрднी рдирд╣ीं рднुрд▓ा рд╕рдХे। рдЬрд░ा рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЬी рдХा рдпрд╣ рдХрдоाрд▓ рдХा рд╢рдм्рдж-рдЪिрдд्рд░ рджेрдЦें—
“рд╡рд╣ рдк्рд░рдердо рдоिрд▓рди рдк्рд░рдгाрдо рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ा। рдкाрд╕ рд╕े рджेрдЦрдиे рдХा рдЕрдм рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рд╕рди 1941 рдоें। рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдиाрддे рдеोрдб़ी-рдмрд╣ुрдд рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдкा рдЪुрдХा рдеा। рдЙрд╕ी рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдШूрдорддा-рдШाрдорддा рдПрдХ рджिрди рдЪिрд░рдЧाँрд╡ рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा। рд░ाрдд рдХे рджो рдмрдЬे рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЙрддрд░ा рдеा। рд╕ूрд░्рдпोрджрдп рддрдХ рд╡рд╣ीं рд░ुрдХा рд░рд╣ा। рдлिрд░ рд╕рдХुрдЪाрддा-рд╕िрдордЯрддा рдЙрдирдХे рдШрд░ рдХी рдУрд░ рдЪрд▓ рдкрдб़ा। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд░ाрдЬрдкрде рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рднрд╡рди рдХे рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा। рдХрд╣ीं рднी рддो рдХोрдИ рд░ोрдХ-рдЯोрдХ рдирд╣ीं। рд╕рдм рдУрд░ рдоुрдХ्рдд рд╕्рд╡ाрдЧрдд। рдж्рд╡ाрд░ рдкाрд░ рдХрд░рдХे рдмрдб़े рд╕े рдЪौрдХ рдоें рдЬाрдХрд░ рдкाрдпा рдХि рджाрд╣िрдиी рдУрд░ рдПрдХ рдЪрдмूрддрд░े рдкрд░ рдЖрдЧ рд╕ेंрдХрддे рджेрд╣ाрддी рдЬैрд╕े рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдмैрдаे рдеे।...
“рддрдм рддрдХ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╕िрдпाрд░ाрдорд╢рд░рдг рдЬी рд╕े рдкрд░िрдЪрдп рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЙрдй्рд╣ीं рдХा рдиाрдо рд▓ेрдХрд░ рдкूрдЫा। рддुрд░ंрдд рдЙрдирдХी рдкुрдХाрд░ рд╣ुрдИ рдФрд░ рдоुрдЭे рдмैрдардиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा। рд╕्рдиेрд╣рд╕िрдХ्рдд рд╡рд╣ рд╡ाрдгी рдЬो рднाрд░рддीрдп рдЧाँрд╡ों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै, рдЖрдЬ рднी рдХाрдиों рдоें рдЧूँрдЬрддी рд╣ै। рдЙрд╕ рдоंрдбрд▓ी рдоें рдоैंрдиे рджрдж्рджा рдХो рддुрд░ंрдд рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпा। рдпрдж्рдпрдкि рддрдм рди рдмрдиाрд░рд╕ рд╡ाрд▓ी рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рдеी рдФрд░ рди рд╡рд╣ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг। рдШुрдЯрдиों рддрдХ рдХी рдзोрддी, рдКрдкрд░ рд░ुрдИ рдХी рдПрдХ рдоिрд░рдЬрдИ, рд▓ेрдХिрди рдиेрдд्рд░ों рдХा рддेрдЬ рдЙрдирдХे рдШрд░ рдоें рднी рдЙрдирдХो рдЫिрдкा рди рд╕рдХा।”
рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЬी рд╕े рдЕंрддрд░ंрдЧрддा рднрд░े рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрдирдХा рдЬो рд╕рд╣рдЬ рд╕्рдиेрд╣ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рдкाрдпा, рдЙрд╕े рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рдХृрддрдЬ्рдЮрддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдпाрдж рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЧुрдк्рдд рдЬी рдХी рд╕рд╣рдЬ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рдЕрднिрднाрд╡рдХ рд╡ाрд▓ा рд░ूрдк, рджोрдиों рдХी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдб़े рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдвंрдЧ рд╕े рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै।
*
рдорд╣ाрдХрд╡ि рдиिрд░ाрд▓ा рдкрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХा рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рднी рдЗрддрдиा рдЖрдд्рдоीрдп рдФрд░ рдУрдЬрдордп рд╣ै рдХि рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рд░ोрдоांрдЪ рд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиिрд░ाрд▓ा рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдХाрд╢ी рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рджेрдЦा рдеा। рдЕрдЪाрдирдХ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рдмिрдЬрд▓ी рдЪрд▓ी рдЧрдИ рдФрд░ рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЕंрдзрдХाрд░ рдЫा рдЧрдпा। рдЙрд╕ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдХाрдлी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рдЫाрдд्рд░ рдФрд░ рдирд╡рдпुрд╡рдХ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП рдеे। рдЖрд╢ंрдХा рдеी рдХि рдХрд╣ीं рд╡े рд╣ो-рд╣рд▓्рд▓ा рди рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджें। рдкрд░ рдЗрд╕ी рдмीрдЪ, рдЬैрд╕े рдмाрджрд▓ों рдоें рдмिрдЬрд▓ी рдХौंрдзрддी рд╣ै, рдиिрд░ाрд▓ा рдХा рдУрдЬрдкूрд░्рдг рд╕्рд╡рд░ рд╕ुрдиाрдИ рджिрдпा—
рд░рд╡ि рд╣ुрдЖ рдЕрд╕्рдд, рдЬ्рдпोрддि рдХे рдкрдд्рд░ рдкрд░ рд▓िрдЦा рдЕрдорд░,
рд░рд╣ рдЧрдпा рд░ाрдо-рд░ाрд╡рдг рдХा рдЕрдкрд░ाрдЬेрдп рд╕рдорд░...
рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЙрд╕ рдиिрд╡िрдб़ рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рд╣ी ‘рд░ाрдо рдХी рд╢рдХ्рддिрдкूрдЬा’ рдХा рдкाрда рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдФрд░ рдЕँрдзेрд░े рдоें рдЧूँрдЬрддी рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдоाрдиो рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдХिрд░рдгों рдХी рддрд░рд╣ рдЖрд▓ोрдХिрдд рд╣ो рдЙрдаी। рдЬिрд╕ рдз्рдпाрди рд╕े рд╢्рд░ोрддाрдУं рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдиा, рдЙрд╕рд╕े рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЧрдпा рдХि рдиिрд░ाрд▓ा рдХ्рдпा рд╣ैं рдФрд░ рдХ्рдпों рдЙрдирдХा рдХрдж рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рд╣ै।
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдиिрд░ाрд▓ा рд╕े рджूрд╕рд░ी рдоुрд▓ाрдХाрдд рддрдм рд╣ुрдИ, рдЬрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╕рди् 1945 рдоें рд╣ुрдП рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдм्рд░рдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоंрдбрд▓ рдХे рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдм्рд░рдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоंрдбрд▓ рдХे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдоंрдд्рд░ी рдеे। рдЬिрд╕ рджिрди рдиिрд░ाрд▓ा рдХो рдЖрдиा рдеा, рдЙрд╕рд╕े рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╡े рдЕрдкрдиे рд╡िрд░ाрдЯ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдХुрдЫ рдЖрддंрдХिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рдШрд░ рдкрдзाрд░े, рддो рд╡े рдПрдХाрдПрдХ рдЕрдЪंрднिрдд рдФрд░ рд╣рдХ्рдХे-рдмрдХ्рдХे рд╕े рд░рд╣ рдЧрдП। рд╢ुрд░ू рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी рдХुрдЫ рдиाрд░ाрдЬ рдеे, рдкрд░ рдлिрд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░ेрдо рдмрд░рд╕рдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рддो рд▓рдЧा, рдЬैрд╕े рд╣рд░ рдХोрдИ рдЙрдирдХे рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рднीрдЧ рдЙрдаा рд╣ै।
рдЙрд╕ рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЦुрдж рдоें рдПрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрди рдЧрдИ। рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рднрд╡्рдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЫाрдк рдкूрд░े рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдкрд░ рдирдЬрд░ рдЖрддी рдеी। рд▓िрд╣ाрдЬा рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдХрд╡िрддा рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓े рдХрд╡ि рд╣ों, рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рд╕ंрдпोрдЬрдХ рдпा рдлिрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдЬрди рд╕рдоुрджाрдп, рд╕рднी рдЗрд╕ рдЧрд░िрдоाрдкूрд░्рдг рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдзрди्рдп рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╢рдм्рдж рднी рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдЙрджाрдд्рдд рднाрд╡рдиा рдХी рдерд░рдерд░ाрд╣рдЯ рд╕े рд╡्рдпाрдк्рдд рд▓рдЧрддे рд╣ैं—
“рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдХा рд╡рд╣ рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдиेрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рдЪिрд░ рд╕्рдорд░рдгीрдп рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрддрдиा рдмрдб़ा рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХрднी рд╣ुрдЖ рд╣ो। рдЧांрдзी рдоैрджाрди рдоें рдЬो рд╡िрд╢ाрд▓ рдоंрдбрдк рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рдеा, рд╡рд╣ рдЦрдЪाрдЦрдЪ рднрд▒ा рд╣ुрдЖ рдеा। рдоंрдЪ рдкрд░ рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी, рдмрдЬ рдФрд░ рдмुंрджेрд▓рдЦंрдбी рдХे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдФрд░ рдирд╡ोрджिрдд рдХрд╡िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдоंрдбрд▓ рдоें рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╕рдоाрди рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рдеे। рдЙрдирдХी рд╡рд╣ рд╕ुंрджрд░ рдХाрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрд▓рдмेрд▓ा рд░ूрдкाрдХрд░्рд╖рдг рдоाрдиो рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рдХेंрджрдмिंрджु рдмрди рдЧрдП рдеे।”
рдРрд╕े рд╣ी рдорд╣ाрдкंрдбिрдд рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рд╕े рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ рдоिрд▓рдиे рдХा рд╕ुрдпोрдЧ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХो рдоिрд▓ा। рдЙрдирдХा рдУрдЬрд╕्рд╡ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдЧंрднीрд░рддा, рдФрджाрдд्рдп рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡рдд्рддा, рд╕рдмрдХी рдЧрд╣рд░ी рдЫाрдк рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдкрд░ рдкрдб़ी। рд╡े рдорди рд╣ी рдорди рдЙрдирдХा рдмрд╣ुрдд рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЧुрд░ुрдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдЖрдЧे рдЭुрдХрдиे рдоें рдмрдб़ा рдЧौрд░рд╡ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдХाрд╢ी рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдиा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд░ाрд╣ुрд▓ рдЬी рдХी рдУрдЬрд╕्рд╡ी рд╡ाрдгी рдФрд░ рдк्рд░рдЦрд░рддा рд╡े рдХрднी рднूрд▓ рдирд╣ीं рдкाрдП। рд╣िंрджी рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдоें рдмोрд▓рддे рд╣ुрдП, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрд░े рд╕рднाрдоंрдбрдк рдХो рдЧुँрдЬा рджिрдпा।
рдпों рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рд╡рд╣ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рднी рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдеा, рдЬिрд╕рдХा рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡ी рдЪिрдд्рд░ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рдЖँрдХрддे рд╣ैं—
“рдЙрдирдХो рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд рджेрдЦрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоुрдЭे рдЕрдХ्рддूрдмрд░ 1939 рдоें рдоिрд▓ा। рдХाрд╢ी рдоें рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдеे рдкंрдбिрдд рдЕंрдмिрдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдФрд░ рд╕्рд╡ाрддाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдорд╣ाрдордиा рдкंрдбिрдд рдорджрдирдоोрд╣рди рдоाрд▓рд╡ीрдп। рдоंрдЪ рдкрд░ рдЙрд╕ рдмाрд░ рдЬिрддрдиे рдорд╣ाрд░рдеी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеे, рдЙрддрдиे рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХрднी рд╣ुрдП рд╣ों। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХрд╡ि рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд, рд╢्рд░рдж्рдзेрдп рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдЖрдЪाрд░्рдп рдирд░ेंрдж्рд░рджेрд╡, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдмाрдмू рд╢्рдпाрдорд╕ुंрджрд░ рджाрд╕, рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдиिрд░ाрд▓ा, рдХाрдХा рдХाрд▓ेрд▓рдХрд░ рдФрд░ рдкंрдбिрдд рд╕ुрджрд░्рд╢рди рддो рдеे рд╣ी, рдбा рд░ाрдЬेंрдж्рд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдФрд░ рдорд╣ाрдХрд╡ि рд╣рд░िрдФрдз рднी рдЖрдП рдеे।”
рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдеे рдЬैрдиेंрджрдХुрдоाрд░, рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡рд░्рдоा рдФрд░ рдорд╣ाрдкंрдбिрдд рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди। рдЗрдирдоें рд░ाрд╣ुрд▓ рдЬी рдХी рдзрдЬ рд╕рдмрд╕े рдЕрд▓рдЧ рдеी। рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдХिрд╕ी рдЧрд░िрдоाрдоंрдбिрдд рддрдкрд╕्рд╡ी рдЬैрд╕ा рддेрдЬ। рд╡े рддрднी рд░ूрд╕ рд╕े рд▓ौрдЯे рдеे рдФрд░ рднिрдХ्рд╖ु рдХे рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЙрддाрд░рдХрд░ рдЧृрд╣рд╕्рде рдХा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдеा। рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рдмोрд▓рдиे рдХी рдмाрд░ी рдЖрдИ рддो рдЙрдирдХी рдУрдЬрд╕्рд╡ी рд╡ाрдгी рдХी рд▓рд▓рдХाрд░ рдкूрд░े рд╕рднाрдоंрдбрдк рдоें рдЧूँрдЬ рдЙрдаी। рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдмрд░рд╕ों рдкुрд░ाрдиी рд╕्рдоृрддिрдпों рдоें рдКрднрдЪूрдн рд╣ोрдХрд░ рдмрддाрддे рд╣ैं—
“рдЙрд╕ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдЧ्рд░ рднाрд╖рдг рджिрдпा рдеा। рдзोрддी-рдХुрд░рддे рдоें рдоंрдбिрдд рд╕्рдеूрд▓рддा рдХी рдУрд░ рдЭुрдХрддा рд╣ुрдЖ рдЙрдирдХा рд╡िрд╢ाрд▓ рд╢рд▒ीрд░, рдк्рд░рдЦрд░ рдУрдЬрд╕्рд╡ी рд╕्рд╡рд░, рдЙрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕рднा рдоें рдЕрдж्рднुрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕рди्рдиाрдЯा рдЫा рдЧрдпा। рдРрд╕ा рд▓рдЧा, рдЬैрд╕े рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी рднрднрдХ рдЙрдаा рд╣ो। рддाрд▓िрдпों рдХी рдЧрдб़рдЧрдб़ाрд╣рдЯ рдоें рдЬो рд╡िрдЬрдпрдиाрдж рдЧूँрдЬा, рдЙрд╕рдиे рдоेрд░े рдорди рдХो рдЕрднिрднूрдд рдХрд░ рджिрдпा। рд╕ोрдЪрддा рд░рд╣ा, рдпрд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ рдорд╣ाрдкंрдбिрдд рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди, рдЬिрд╕рдХी рдЕрдЧाрдз рд╡िрдж्рд╡рдд्рддा рдФрд░ рдЕрдЯूрдЯ рд╕ाрдзрдиा рдХी рдХрд╣ाрдиी рдЬрди-рдЬрди рдХी рдЬिрд╣рд╡ा рдкрд░ рд╣ै।”
рд╕िрдпाрд░ाрдорд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рд╕े рднी рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдЦाрд╕ी рдЕंрддрд░ंрдЧрддा, рдмрд▓्рдХि рдЪिрд░ рдоैрдд्рд░ी рдеी। рд▓िрд╣ाрдЬा рд╕िрдпाрд░ाрдорд╢рд░рдг рдЬी рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХा рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рднी рдмрдб़ी рдЖрдд्рдоीрдп рд╕्рдиेрд╣ाрдХुрд▓рддा рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХрддा рдХी рд╕ुрд╡ाрд╕ рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЧुрдк्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░ेрдордордп, рдЖрджрд░्рд╢ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдоाрдиो рд╡िрднोрд░ рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं—
“рдЙрдирдХो рдоैंрдиे рдХाрдлी рдкाрд╕ рд╕े рджेрдЦा рд╣ै। рд╣ाँ, рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдЧुрдк्рдд рдмंрдзु рдоेрд░े рдШрд░ рднी рдЖрдП рд╣ैं। рдоैं рджो рдмाрд░ рдЪिрд░рдЧाँрд╡ рднी рдЧрдпा рд╣ूँ। рдЙрдирдХे рдкूрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╕ंрдпोрдЬрди рдФрд░ рд╡िрднाрдЬрди рдоैंрдиे рджेрдЦा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕рди् 1940 рдХे рдЕंрдд рдоें рдЬोрди рдЯिрдХрдЯ рд▓ेрдХрд░ рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे рднाрдИ рдХे рд╕ाрде рдЕрдЪाрдирдХ рд╣ी рдЪिрд░рдЧाँрд╡ рдоें рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░े рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЙрдирдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕ुрдЧрдаिрдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдеा। рдХिрддрдиा рдк्рдпाрд░, рдХिрддрдиी рдЪрд░्рдЪाрдПँ, рдХैрд╕ा рд╕्рдиेрд╣ рднрд░ा рдЖрддिрде्рдп! рдПрдХ рдХрдорд░े рдоें рдмрд░ाрдмрд░-рдмрд░ाрдмрд░ рднाрдЗрдпों рдХे рдмिрд╕्рддрд░ рд▓рдЧे рдеे। рдЕрддिрдеि рдиिрд░ंрддрд░ рдЖрддे рд░рд╣рддे рдеे, рдЧांрдзी рдЬी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоेрд░े рдЬैрд╕े рдЕрдХिंрдЪрди рддрдХ। рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдХ्рд╖рдг рдХो рднी рд╣рдордиे рдпрд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдХि рд╣рдо рдмाрд╣рд░ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рдеे। рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЬी рдХी рдХрд░्рдордарддा, рдЙрдирдХी рд╕ाрджрдЧी, рдЫोрдЯे рд╕े рдЫोрдЯा рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╕े рди рдЭिрдЭрдХрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдоिрдд्рд░ों рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рдЖрдЧрдорди рдФрд░ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк। рднोрдЬрди рдкрд░ рдЙрдирдХा рдЖрддिрде्рдп рдХрднी-рдХрднी рддो рдмрдб़ी рджुрд╡िрдзा рдоें рдбाрд▓ рджेрддा рдеा। рддрдм рд╡рд╣ рдПрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдеा, рдмрд▓्рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдХे рдПрдХ рдЖрд╢्рд░рдо рдЬैрд╕ा рд▓рдЧрддा рдеा।”
рдЪिрд░рдЧाँрд╡ рдоें рдЧुрдк्рдд рдмंрдзुрдУं рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рд╕े рд╕рд░ाрдмोрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪрддे рд╣ुрдП рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╢рдм्рдж рдоाрдиो рдЖрджрд░ рд╕े рдЭुрдХрддे рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдЗрддрдиा рд░рд╕ рдЭрд░рддा рд╣ै।
рдЕрдкрдиे рд╕े рдмрдб़ों рдХो рдХैрд╕े рдЖрджрд░-рдоाрди рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдпрд╣ рдЙрдирд╕े рд╕ीрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
*
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдФрд░ рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрддрдиाрдпрдХ рдХी рд╕िрд░्рдл рддाрд░ीрдл рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдиिрдбрд░ рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╣ी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиा рднी рдЬाрдирддे рдеे। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдкрдХ्рд╖ рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХो рдПрдХ рдирдИ рдЪрдордХ рдФрд░ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рджे рджेрддा рд╣ै। рдмрд▓्рдХि рдХрд╣рдиा рд╣ोрдЧा, рдХि рдЙрдирдХा рдпрд╣ рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рд╣ी рдЙрдирдХी рд╢рдХ्рддि рдмрди рдЬाрддी рд╣ै।
рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдЧूрдв़ рд╡िрд╖्рд▓ेрд╖рдг рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ рдХी рдпे рдкंрдХ्рддिрдпाँ рджेрдЦें, рдЬिрдирдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬैрдиेंрдж्рд░ рд╕рд░ीрдЦे рдмрдб़े рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рдХрдоिрдпों рдХो рднी рдЦुрд▓рдХрд░ рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै—
“рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХे рд╕рдм рджोрд╖ों рдХा рд╕्рд░ोрдд рдЗрд╕ рдмाрдд рдоें рд╣ै рдХि рд╡े рдЬो рдирд╣ीं рд╣ैं, рд╡рд╣ рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬो рд╢рдХ्рддि рдЪाрд╣िрдП, рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╢рдХ्рддि рд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдпрд╣ी рдЙрд▓рдЭрди рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХी рдЗрд╕ рдЙрд▓рдЭрди рдХो рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдмंрдзु рд▓ेрдЦрдХ рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрд╕ाрдз्рдп рдХो рд╕ाрдзрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╡े рдЗрд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕ाрдз рд╕рдХрддे рддो рдЙрдирдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХाрд▓рдЬрдпी рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा। рдкрд░ рдЕрдм рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рдПрдХ рджрд▓ рдРрд╕ा рднी рд╣ै рдЬो рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХृрддिрдпों ‘рд╕ुрдиीрддा’ рдФрд░ ‘рдд्рдпाрдЧрдкрдд्рд░’ рдоें рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдиे рдЬिрд╕ рд╡िрджрдЧ्рдзрддा, рдоुрдЦрд░рддा рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрдмंрдзों рдХी рд░ाрдЧाрдд्рдордХрддा рдХे рд╕ाрде рдЬो рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рдФрд░ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрдирд╡ рдорди рдХे рднीрддрд░ рдЙрддрд░рдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдЙрдардиे рд╡ाрд▓े рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рд╡ैрд╕ा рд╡े рдЕрдкрдиी рдкрд░рд╡рд░्рддी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдП। рд╣ृрджрдп рдФрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдЧрдб़рдмрдб़ा рдЧрдпा।”
рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рдХा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी, рдпрд╣ाँ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рдЬिрд╕ рд╕ाрд╣рд╕, рджृрдв़рддा рдФрд░ рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХो рджрд░рд╢ाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдмाрдж рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдХрдордЬोрд░ рдХृрддिрдпों рдХी рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХी рдУрд░ рдкाрдардХों рдХा рдз्рдпाрди рдЦींрдЪा рд╣ै, рд╡рд╣ рдХोрдИ рдоाрдоूрд▓ी рдЪीрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдм рд╕ंрдмंрдз рдЧрд╣рд░े рдФрд░ рдЙрджाрдд्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рдорди рдХी рднाрд╡рдиा рдЕрдХुंрда рдФрд░ рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ोрддी рд╣ै, рддрднी рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЖрдд्рдоीрдп рдЬрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдРрд╕ी рд╕рдЪ्рдЪी рдФрд░ рдЦрд░ी рдмाрдд рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдРрд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рднीрддрд░ рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ो рдФрд░ рд╣ोंрдаों рдкрд░ рдХुрдЫ рдФрд░। рдЙрди्рд╣ें рди рджोрд╣рд░ा рдЬीрд╡рди рдЬीрдиा рдкрд╕ंрдж рдеा рдФрд░ рди рдЧोрд▓рдоोрд▓ рд╢рдм्рджों рдХे рдЬрд░िрдП рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рдЫिрдкाрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рдеा। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рд╕рдЪ्рдЪी рдмाрдд рди рдХрд╣ेрдЧा, рддो рднрд▓ा рдХौрди рдХрд╣ेрдЧा? рдФрд░ рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдЪ рдирд╣ीं рдХрд╣ेрдЧा рддो рднрд▓ा рд╡рд╣ рдХिрд╕ рдмाрдд рдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╣ै! рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдпрд╣ рдЦुрдж्рджाрд░ी рдФрд░ рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдоें рд╣ै। рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ी рдЙрдирдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рднी рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрдирдХे рд▓िрдЦे рдоें рдЬाрди рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдЗрддрдиे рд╕рдЪ्рдЪे рдФрд░ рдк्рдпाрд░े рд▓рдЧрддे рд╣ैं।
рдРрд╕े рд╣ी рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдЬिрд╕ рд╢рдЦ्рд╕ рдкрд░ рднी рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ों, рдЙрд╕рдХी рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХो рднी рд╡े рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЯोрд╣ рд▓ेрддे рд╣ैं, рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдмрд░ाрдмрд░ рдЙрдирдХी рдЖँрдЦ рд░рд╣рддी рд╣ै। рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдлрдХीрд░ рджेрд╡ेंрдж्рд░ рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рд╕े рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдХाрдлी рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдеी। рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рдЬी рдиे рджेрд╢ рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЬрдирдкрджों рдХे рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдЕрдкрдиा рд╕ाрд░ा рдЬीрд╡рди рдЦрдкा рджिрдпा। рдзुрди рдХे рдкрдХ्рдХे рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рдЬी рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдпोрдЧрджाрди рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХे рд╢рдм्рджों рдоें рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рдШूрдордХрд░ рдЦोрдЬे рдЧрдП рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рднी рд╣ै। рд╡े рдоाрдиो рднाрд╡рд╡िрднोрд░ рд╣ोрдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं—
“рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдоैं рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░ूँ। рдПрдХ рд╢ाрджी рдХा рдЧीрдд рд╣ै рдЬो рдоुрд╕рд▓рдоाрди рджूрд▓्рд╣े рдХे рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдоें рдЧाрддे рд╣ैं—‘рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдоोрд░े рдЖрд╡ेंрдЧे, рдоुрд╣рдо्рдордж рдоोрд░े рдЖрд╡ेंрдЧे...!’ рдЕрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕рд▓ाрдо рдХी рдзाрд░рдгा рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓ें рддो рджूрд▓्рд╣े рдХो рдоुрд╣рдо्рдордж рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрднी рдирд╣ीं рджेрдЦ рд╕рдХрддे। рдкрд░ंрддु рд╣िंрджू рджूрд▓्рд╣े рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рд░ूрдк рдоाрдирддे рд╣ैं। рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЖрдХрд░ рдЬрдм рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдмрд╕ рдЧрдпा, рддो рдЦुрдж-рдм-рдЦुрдж рдпрд╣ рдЧीрдд рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा। рдпрд╣ рдЧीрдд рдорд╣рдЬ рдПрдХ рдЧीрдд рдирд╣ीं, рдПрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै, рдПрдХ рд╡рд╕ीрдпрдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдо рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рджो рдзрд░्рдоों рдХे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХा рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдХैрд╕ा рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ुрдЖ।”
рдпों рдмाрддों рд╣ी рдмाрддों рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЙрд╕ рдорд╣ाрди рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЬाрддि, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рд╕рдм рдкрд░ рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиिрдпрдд рдХा рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд░ंрдЧ рдЪрдв़рддा рд╣ै рдХि рд╕рдм рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рднी рдПрдХ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े рдмрдЧिрдпा рдоें рдЦिрд▓े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдк-рд░ंрдЧ рдФрд░ рдорд╣рдХ рд╡ाрд▓े рдлूрд▓। рд╡े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рднी рдПрдХ рд╣ी рдмрдЧिрдпा рдХे рдлूрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ी рдЙрдирдХा рдЕрд╕рд▓ी рд╕ौंрджрд░्рдп рднी рд╣ै рдФрд░ рдиूрд░ рднी। рд╕рдЪ рдкूрдЫिрдП рддो рднाрд░рдд рдХी рд▓ोрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдЗрд╕ी рддрд░рд╣, рдмрдб़े рдмेрдоाрд▓ूрдо рдвंрдЧ рд╕े рд╕рдмрдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬोрдб़рддी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХी рдпрд╣ рд╕ाрдЭा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдРрд╕ी рдЕрдиोрдЦी рдФрд░ рдХрд░िрд╢्рдоाрдИ рдЪीрдЬ рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рд╣ैрд░ाрдиी рд╕े рджेрдЦрддी рдФрд░ рдорди рд╣ी рдорди рд╕рд░ाрд╣рддी рднी рд╣ै।
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдХрд▓рдо рдХी рддाрдХрдд рдпрд╣ी рд╣ै। рд╡े рд╣рд░ рд╢рдЦ्рд╕ рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рдзुрд░ी рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП рдХिрдП рдЧрдП рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рдЬी рдХे рдХाрдоों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдмрд╕ рдПрдХ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╣ी рд╡े рд╕рдд्рдпाрд░्рдеी рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рднрд░ рдХे рддрдк рдФрд░ рд╕ाрдзрдиा рдХो рд╣рдоाрд░े рдЖрдЧे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рдкैрдиी рдирдЬрд░ рдФрд░ рд╕рддрд░्рдХ рджृрд╖्рдЯि рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд▓िрдЦрддे рд╣ुрдП рд╡े рднाрд╡рдиाрдУं рдоें рдмрд╣рддे рдЬрд░ूрд░ рд╣ैं, рдкрд░ рдЙрдирдХी рд╕рддрд░्рдХ рджृрд╖्рдЯि рднी рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдЕрдзिрдХ рдоोрд╣рдХ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд▓рдЧрддे рд╣ैं।
*
рдкंрдЬाрдм рдХे рдПрдХ рдФрд░ рдмрдб़े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЧुрд░рджрдпाрд▓ рд╕िंрд╣ рдкрд░ рднी рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рдмрдб़े рдЕрдкрдирдд्рд╡ рднрд░े рдвंрдЧ рд╕े рдХрд▓рдо рдЪрд▓ाрдИ рд╣ै। ‘рдордв़ी рдХा рджीрд╡ा’ рдФрд░ ‘рдкрд░рд╕ा’ рдЬैрд╕े рдорд╢рд╣ूрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдЧुрд░рджрдпाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдкंрдЬाрдмी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ी рдирд╣ीं, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рднी рдмрдб़े рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрд░ा рджेрдЦें рддो, рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдиे рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдЧुрд░ुрджрдпाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХा рдХैрд╕ा рд╕ंрджрд░ рднाрд╡-рдЪिрдд्рд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा рд╣ै—
“рд╕ुрджीрд░्рдШ рджुрдмрд▓ी-рдкрддрд▓ी рдиाрдЬुрдХ рд╕ी рдХाрдпा, рдЖँрдЦों рдоें рд╣рд▓рдХी-рд╣рд▓рдХी рдоुрд╕рдХाрди, рдоुрдЦ рдХे рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдЙрднрд░рддी рд╡ैрд╕ी рд╣ी рд╣ँрд╕ी। рдк्рд░рдердо рджृрд╖्рдЯि рдоें рджेрдЦрдиे рдоें рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдХि рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХि рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рдЧुрд░рджрдпाрд▓ рд╕िंрд╣ рд╣ै, рдпрд╣ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯीрдп рдЦ्рдпाрддिрдкाрдк्рдд рд▓ेрдЦрдХ рд╣ै, рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдкाрдЦंрдб рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдкрд░ рдЗрддрдиी рд╢рдХ्рддि рд╕े рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЖрдк рджрд░्рдж рд╕े рдХрд░ाрд╣ рдЙрдаें। рдкрд░ рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдЖрдк рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЬाрддे рд╣ैं рддो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ी рдХाрдпा, рд╡рд╣ी рдЖँрдЦें рдПрдХ рдЖрд▓ोрдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ैं। рдРрд╕ी рдЖрдд्рдоीрдпрддा рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рд╣ैं рдХि рдЬो рдХ्рд╖рдг рднрд░ рдоें рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиा рдмрдиा рд▓ेрддी рд╣ैं, рдЬैрд╕े рдЖрдк рдпुрдЧ-рдпुрдЧ рд╕े рдЙрдирдХे рдоीрдд рд╣ैं।”
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХाрдХा рдХाрд▓ेрд▓рдХрд░, рдоाрдоा рд╡рд░ेрд░рдХрд░, рдХेрджाрд░рдиाрде рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдмाрдмा рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди, рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓рдЪंрдж рдУрдЭा ‘рдоुрдХ्рдд’, рдЕрдоृрдд рд░ाрдп, рд╡िрдЬрдпेंрдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ, рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░, рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдЪंрдж्рд░ рдЬैрди, рд╡िрдорд▓ рдоिрдд्рд░, рдмाрд▓рд╢ौрд░ि рд░ेрдб्рдбी, рдкी.рдЬी. рд╡ाрд╕ुрджेрд╡, рддोрд▓рд╕्рддोрдп рдФрд░ рдбा. рдоिрд▓्рддрдиेрд░ рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдоें рднी рднाрд╡-рдк्рд░рдмрд▓рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдЪिрддेрд░े рдХी рд╕ी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕंрдХрди рджृрд╖्рдЯि рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЗрди рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХा рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдкрдардиीрдп рдФрд░ рдЪिрд░ рд╕्рдорд░рдгीрдп рдмрдиा рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдпे рдЪрд░िрддрдиाрдпрдХ рд╣рдоाрд░े рдорди рдоें рдмрд╕ рдЬाрддे рд╣ैं।
рдПрдХ рдХुрд╢рд▓ рдФрд░ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрд╕्рдорд░рдгрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЧрд╣рд░ी рд╣ै, рд╡्рдпाрдкрдХ рднी, рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рдордирдоौрдЬी рдХрд▓ाрдХाрд░ рд╕рд░ीрдЦा рдЕрдж्рднुрдд рдмाँрдХрдкрди рднी рд╣ै। рдХाрдХा рдХाрд▓ेрд▓рдХрд░ рдХी рдЧांрдзीрд╡ाрджी рд╕ाрджрдЧी, рд╕рд╣рдЬ рдЧांрднीрд░्рдп рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡рдд्рддा, рдоाрдоा рд╡рд░ेрд░рдХрд░ рдХी рдмाрдд-рдмाрдд рдоें рдЪुрд╣рд▓ рдФрд░ рдкрд░िрд╣ाрд╕ рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрдиोрджрд╡ृрдд्рддि, рдк्рдпौрдд्рд░ рдмाрд░ाрди्рдиिрдХोрд╡ рдХी рд╕ंрдд рд╕рд░ीрдЦी рд╢ाрд▓ीрдирддा, рдбा. рдоिрд▓्рддрдиेрд░ рдХा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рднाрд╡ुрдХрддा рднрд░ा рдк्рд░ेрдо, рдХेрджाрд░рдиाрде рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХी рдЦрд░े рдФрд░ рджो рдЯूрдХ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рдиे рдХी рдЖрджрдд, рдФрд░ рдмाрдмा рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХा рдФрдШрдб़ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕рднी рдХुрдЫ рдЗрди рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдоें рдЖрдпा рд╣ै рдФрд░ рдмрдЦूрдмी рдЖрдпा рд╣ै।
рдкाрдардХ рдПрдХ рдмाрд░ рдЗрди рд╕рд░рд╕ рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХो рдкрдв़рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рд╕ुрд░рднिрдд рд╕ंрд╕्рдоृрддिрдпों рдХे рдЬाрджुрдИ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╕े рдЫूрдЯ рдирд╣ीं рдкाрддा, рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпे рдоोрд╣рдХ рд╕ंрд╕्рдоृрддिрдпाँ рд╣рд░ рдкाрдардХ рдХो рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдЬрд░ूрд░ी рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдмेрд╢рдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭ рднी рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдмрдирддी рд╣ै। рдФрд░ рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЗрди рдЬीрд╡ंрдд рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЗрддрдиा рдЧрд╣рд░ा рдиाрддा рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдкрд░्рдпंрдд рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдЕंрдЧ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╕рд╣рдЪрд░ рдмрдирдХрд░ рдЙрдо्рд░ рднрд░ рд╕ाрде рдЪрд▓рддा рд╣ै।
рдЗрд╕рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рдХि рд╡िрд╖्рдгु рдк्рд░рднाрдХрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдорд╣ाрди рдз्рд╡рдЬрд╡ाрд╣рдХ рдФрд░ рдорд╣ाрд░рдеी рд╣ै। рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдиी рдХो рдЬैрд╕े рдЕрдорд░рдд्рд╡ рдХा рд╡рд░рджाрди рд╣ाрд╕िрд▓ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣рд░ рд╡िрдзा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓рдо рдЪрд▓ाрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рдПрдХ рдирдпा рдЧौрд░рд╡ рджिрдпा рд╣ै। рдкрд░ рдЙрдирдХे рд░ाрдЧाрдд्рдордХ рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХा рддो рдЬрд╡ाрдм рд╣ी рдирд╣ीं, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдЙрдирдХी рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рддрд░рд▓ рд╕्рдоृрддिрдпाँ рдирджी рдХी рдоुрдХ्рдд рдзाрд░ा рдХी рддрд░рд╣ рдмрд╣рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд▓-рдХрд▓ рдиिрдиाрдж рд╕े рд╣рд░ рдкाрдардХ рдХे рдорди рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдоें рдмрд╕ рдЬाрддी рд╣ैं। рдпों рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпाрджों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдоृрддिрдпों рдХा рд░рд╕ рд╣рдоें рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рд╕िрдХ рд╣ी рдирд╣ीं, рдПрдХ рднрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдЗрдирд╕ाрди рднी рдмрдиाрддा рд╣ै।
рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХी рдпे рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рднाрд╡рдордп рд╕ंрд╕्рдоृрддिрдпाँ ‘рдЖрдХाрд╢ рдПрдХ рд╣ै’, ‘рд╕рдоांрддрд░ рд░ेрдЦाрдПँ’, ‘рдоेрд░े рд╣рдорд╕рдлрд░’ рдФрд░ ‘рдоेрд░े рд╕ंрд╕्рдорд░рдг’ рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдЕрдм рдПрдХ рдмृрд╣рдд् рд╕ंрдЪрдпрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдпे рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рднी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рдкрди्рдиे рдкрд▓рдЯрддे рд╣ुрдП рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдорд░ рд╡िрднूрддिрдпाँ рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдЧे рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं, рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рднा рдФрд░ рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рд╕े рд╣рдоें рднीрддрд░-рдмाрд╣рд░ рд╕े рднрд░ рджेрддी рд╣ैं।
рдЗрди рдХाрд▓рдЬрдпी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдХрд░ рдмрдб़े рдХрд░ीрдиे рд╕े рд╣िंрджी рдХे рд╕рд╣ृрджрдп рдкाрдардХों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рд╕िрдХों рдХे рдЖрдЧे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рд╡िрд╖्рдгु рдЬी рдХा рдХृрддрдЬ्рдЮ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╕ुрдордзुрд░ рд╕्рдоृрддिрдпों рдХे рдЬрд░िрдП рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдиेрдХ рдорд╣ाрди рд╣рд╕्рддिрдпों рд╕े рд╣рдоें рд░ूрдмрд░ू рдХрд░рд╡ाрдпा, рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдЗрддрдиा рдмрдб़ा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдХрднी рднुрд▓ाрдпा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा।